text:
Lev Pontryagin
Lev Semenovich Pontryagin (Tiếng Nga: Лев Семёнович Понтря́гин) (ngày 3 tháng 9 năm 1908 – ngày 3 tháng 5 năm 1988) là một nhà toán học Nga. Ông sinh ra tại Moskva và bị mất thị lực trong một vụ nổ bếp dầu lúc ống 14 tuổi. Mặc dù bị mù ông vẫn có khả năng trở thành nhà toán học nhờ vào sự giúp đỡ của mẹ mình bà Tatyana Andreevna, bà đọc các sách và bài báo về toán (đặc biệt là của Heinz Hopf, J. H. C. Whitehead và Hassler Whitney) cho ông nghe. Ông nghiên cứu chủ yếu trong một số lĩnh vực toán học, bao gồm các phần hình học của hình học tôpô.
Sự nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]
Ông nghiên cứu lý thuyết đối ngẫu về tính tương đồng khi còn là sinh viên. Ông đặt nền móng cho lý thuyết trừu tượng của biến đổi Fourier, mà ngày nay được gọi là tính đối ngẫu Pontryagin. Trong lĩnh vực hình học tôpô ông đề xuất vấn đề cơ bản về lý thuyết đồng đều trong. Điều này dẫn ông tới đề xuất trong những năm 1940 về lý thuyết các lớp đặc trưng, mà ngày nay được gọi là các lớp Pontryagin, được thiết kế để triệt tiêu đa tạp là biên. Ngoài ra, trong lý thuyết toán tử cũng có những trường hợp đặc biệt của không gian Krein được gọi là không gian Pontryagin.
Những nghiên cứu sau này của ông tập trung vào lý thuyết điều khiển tối ưu. Nguyên lý cực đại của ông là cơ sở cho lý thuyết tối ưu hiện đại. Ông cũng đề xuất ý tưởng về nguyên lý bang-bang, để miêu tả các tình huống hoặc là nên dùng 'điều khiển' cực đại trong một hệ thống, hoặc là không.
Các tranh cãi và chủ nghĩa bài Do Thái[sửa | sửa mã nguồn]
Pontryagin là một nhân vật nhiều tranh cãi. Mặc dù ông có nhiều người bạn Do Thái và ủng hộ họ trong những năm còn trẻ, ông cũng bị nghi ngờ là bài Do Thái trong những năm còn lại. Ví dụ ông công kích Nathan Jacobson là một "nhà khoa học tầm thường " tiêu biểu cho "phong trào Phục quốc Do Thái", trong khi cả 2 ông đều là phó chủ tịch của Liên đoàn Toán học Quốc tế.[1][2] Ông chống lại cáo buộc bài Do Thái trong một bài báo được đăng trên 1 tạp chí khoa học năm 1979, phản biện rằng ông chống lại chủ nghĩa Phục quốc Do Thái do ông xem nó như một dạng của chủ nghĩa phân biệt chủng tộc.[3] Khi một nhà toán học xuất chúng người Liên Xô gốc Do Thái, Grigory Margulis, được chọn bởi IMU để nhận huân chương Fields tại ICM diễn ra năm 1978, Pontryagin, là một thành viên của Ủy ban Chấp hành của IMU lúc bấy giờ đã quyết liệt phản đối.[4] Mặc dù IMU bảo lưu quan điểm của mình trao giải thưởng cho Margulis Huân chương Fields, Margulis đã bị từ chối cấp visa xuất cảnh bởi chính quyền Liên Xô và đã không thể đích thân tham gia ICM vào năm 1978.[4] Pontryagin cũng tham gia vào vài cuộc vận động chính trị tai tiếng tại Liê Xô, đặc biệt nhất là, trong vụ Luzin.
Các học trò của Pontryagin gồm có Dmitri Anosov, Vladimir Boltyansky, Mikhail Postnikov và Vladimir Rokhlin.
Tài liệu[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ O'Connor, John J; Edmund F. Robertson "Nathan Jacobson". MacTutor History of Mathematics archive.
- ^ Memoirs, by Lev Pontryagin, Narod Publications, Moscow, 1998 (in Russian).
- ^ Pontryagin's autobiography
- ^ a ă Olli Lehto. Mathematics without borders: a history of the International Mathematical Union. Springer-Verlag, 1998. ISBN 0387983589; pp. 205-206
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Lev Pontryagin tại Mathematics Genealogy Project
- O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., “Lev Pontryagin”, Bộ lưu trữ lịch sử toán học MacTutor
- Autobiography of Pontryagin (in Russian)

markdown:
# Lev Pontryagin
**Lev Semenovich Pontryagin** ( [Tiếng Nga:](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Nga:&action=edit&redlink=1) Лев Семёнович Понтря́гин) (ngày 3 tháng 9 năm 1908 – ngày 3 tháng 5 năm 1988) là một [nhà toán học](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_nh%C3%A0_to%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc) [Nga](/wiki/Nga). Ông sinh ra tại [Moskva](/wiki/Moskva) và bị mất thị lực trong một vụ nổ bếp dầu lúc ống 14 tuổi. Mặc dù bị mù ông vẫn có khả năng trở thành nhà toán học nhờ vào sự giúp đỡ của mẹ mình bà Tatyana Andreevna, bà đọc các sách và bài báo về toán (đặc biệt là của [Heinz Hopf](/w/index.php?title=Heinz_Hopf&action=edit&redlink=1), [J. H. C. Whitehead](/w/index.php?title=J._H._C._Whitehead&action=edit&redlink=1) và [Hassler Whitney](/w/index.php?title=Hassler_Whitney&action=edit&redlink=1)) cho ông nghe. Ông nghiên cứu chủ yếu trong một số lĩnh vực toán học, bao gồm các phần hình học của [hình học tôpô](/w/index.php?title=H%C3%ACnh_h%E1%BB%8Dc_t%C3%B4p%C3%B4&action=edit&redlink=1).
## Sự nghiệp[
[sửa](/w/index.php?title=Lev_Pontryagin&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lev_Pontryagin&action=edit§ion=1)]
Ông nghiên cứu lý thuyết
[đối ngẫu](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%91i_ng%E1%BA%ABu&action=edit&redlink=1) về [tính tương đồng](/w/index.php?title=T%C3%ADnh_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit&redlink=1) khi còn là sinh viên. Ông đặt nền móng cho lý thuyết trừu tượng của [biến đổi Fourier](/wiki/Bi%E1%BA%BFn_%C4%91%E1%BB%95i_Fourier), mà ngày nay được gọi là [tính đối ngẫu Pontryagin](/w/index.php?title=T%C3%ADnh_%C4%91%E1%BB%91i_ng%E1%BA%ABu_Pontryagin&action=edit&redlink=1). Trong lĩnh vực hình học tôpô ông đề xuất vấn đề cơ bản về [lý thuyết đồng đều trong](/w/index.php?title=L%C3%BD_thuy%E1%BA%BFt_%C4%91%E1%BB%93ng_%C4%91%E1%BB%81u_trong&action=edit&redlink=1). Điều này dẫn ông tới đề xuất trong những năm 1940 về lý thuyết các [lớp đặc trưng](/w/index.php?title=L%E1%BB%9Bp_%C4%91%E1%BA%B7c_tr%C6%B0ng&action=edit&redlink=1), mà ngày nay được gọi là các [lớp Pontryagin](/w/index.php?title=L%E1%BB%9Bp_Pontryagin&action=edit&redlink=1), được thiết kế để triệt tiêu [đa tạp](/wiki/%C4%90a_t%E1%BA%A1p) là [biên](/w/index.php?title=Bi%C3%AAn_(h%C3%ACnh_h%E1%BB%8Dc_t%C3%B4p%C3%B4&action=edit&redlink=1). Ngoài ra, trong [lý thuyết toán tử](/wiki/L%C3%BD_thuy%E1%BA%BFt_to%C3%A1n_t%E1%BB%AD) cũng có những trường hợp đặc biệt của [không gian Krein](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_Krein&action=edit&redlink=1) được gọi là [không gian Pontryagin](/w/index.php?title=Kh%C3%B4ng_gian_Pontryagin&action=edit&redlink=1).
Những nghiên cứu sau này của ông tập trung vào lý thuyết
[điều khiển tối ưu](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%81u_khi%E1%BB%83n_t%E1%BB%91i_%C6%B0u&action=edit&redlink=1). [Nguyên lý cực đại](/w/index.php?title=Nguy%C3%AAn_l%C3%BD_c%E1%BB%B1c_%C4%91%E1%BA%A1i_Pontryagin&action=edit&redlink=1) của ông là cơ sở cho lý thuyết tối ưu hiện đại. Ông cũng đề xuất ý tưởng về [nguyên lý bang-bang](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%81u_khi%E1%BB%83n_bang-bang&action=edit&redlink=1), để miêu tả các tình huống hoặc là nên dùng 'điều khiển' cực đại trong một hệ thống, hoặc là không.
## Các tranh cãi và chủ nghĩa bài Do Thái[
[sửa](/w/index.php?title=Lev_Pontryagin&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lev_Pontryagin&action=edit§ion=2)]
Pontryagin là một nhân vật nhiều tranh cãi. Mặc dù ông có nhiều người bạn Do Thái và ủng hộ họ trong những năm còn trẻ, ông cũng bị nghi ngờ là bài Do Thái trong những năm còn lại. Ví dụ ông công kích
[Nathan Jacobson](/w/index.php?title=Nathan_Jacobson&action=edit&redlink=1) là một "nhà khoa học tầm thường " tiêu biểu cho " [phong trào Phục quốc Do Thái](/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_Ph%E1%BB%A5c_qu%E1%BB%91c_Do_Th%C3%A1i&action=edit&redlink=1)", trong khi cả 2 ông đều là phó chủ tịch của [Liên đoàn Toán học Quốc tế](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_%C4%91o%C3%A0n_To%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1). [[1]](#cite_note-NathanJacobson-1) Ông chống lại cáo buộc bài Do Thái trong một bài báo được đăng trên 1 tạp chí khoa học năm 1979, phản biện rằng ông chống lại [2] [chủ nghĩa Phục quốc Do Thái](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Ph%E1%BB%A5c_qu%E1%BB%91c_Do_Th%C3%A1i&action=edit&redlink=1)do ông xem nó như một dạng của [chủ nghĩa phân biệt chủng tộc](/wiki/Ph%C3%A2n_bi%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng_t%E1%BB%99c). Khi một nhà toán học xuất chúng người Liên Xô gốc Do Thái, [[3]](#cite_note-3) [Grigory Margulis](/w/index.php?title=Grigory_Margulis&action=edit&redlink=1), được chọn bởi [IMU](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_%C4%91o%C3%A0n_To%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1)để nhận [huân chương Fields](/wiki/Huy_ch%C6%B0%C6%A1ng_Fields)tại [ICM](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_To%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1)diễn ra năm 1978, Pontryagin, là một thành viên của Ủy ban Chấp hành của [IMU](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_%C4%91o%C3%A0n_To%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1)lúc bấy giờ đã quyết liệt phản đối. Mặc dù IMU bảo lưu quan điểm của mình trao giải thưởng cho Margulis Huân chương Fields, Margulis đã bị từ chối cấp visa xuất cảnh bởi chính quyền Liên Xô và đã không thể đích thân tham gia ICM vào năm 1978. [[4]](#cite_note-L1-4) Pontryagin cũng tham gia vào vài cuộc vận động chính trị tai tiếng tại Liê Xô, đặc biệt nhất là, trong [[4]](#cite_note-L1-4) [vụ Luzin](/w/index.php?title=Nikolai_Luzin&action=edit&redlink=1).
Các học trò của Pontryagin gồm có
[Dmitri Anosov](/w/index.php?title=Dmitri_Anosov&action=edit&redlink=1), [Vladimir Boltyansky](/w/index.php?title=Vladimir_Boltyansky&action=edit&redlink=1), [Mikhail Postnikov](/w/index.php?title=Mikhail_Postnikov&action=edit&redlink=1) và [Vladimir Rokhlin](/w/index.php?title=Vladimir_Rokhlin_(nh%C3%A0_to%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc_X%C3%B4_Vi%E1%BA%BFt)&action=edit&redlink=1).
## Tài liệu[
[sửa](/w/index.php?title=Lev_Pontryagin&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lev_Pontryagin&action=edit§ion=3)] **O'Connor, John J; Edmund F. Robertson "** [^](#cite_ref-NathanJacobson_1-0) [Nathan Jacobson](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Jacobson.html)". MacTutor History of Mathematics archive. [^](#cite_ref-2) [Memoirs](http://ega-math.narod.ru/LSP/book.htm), by Lev Pontryagin, Narod Publications, Moscow, 1998 (in [Russian](/w/index.php?title=Russian_language&action=edit&redlink=1)). [^](#cite_ref-3) [Pontryagin's autobiography](http://ega-math.narod.ru/LSP/book.htm)
- ^
**a** [Olli Lehto.](#cite_ref-L1_4-1) **ă** [Mathematics without borders: a history of the International Mathematical Union.](http://books.google.com/books?id=1DrQvgK5q9cC&pg=PP1&dq=%22mathematics+without+borders%22&ei=9GwyS4G5N5zKMvjoxacB&cd=1#v=onepage&q=&f=false) [Springer-Verlag](/w/index.php?title=Springer-Verlag&action=edit&redlink=1), 1998. [ISBN 0387983589](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0387983589); pp. 205-206
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Lev_Pontryagin&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lev_Pontryagin&action=edit§ion=4)] [Lev Pontryagin](http://www.genealogy.ams.org/html/id.phtml?id=49073)tại [Mathematics Genealogy Project](/wiki/Mathematics_Genealogy_Project)
- O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F.,
[“Lev Pontryagin”](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Pontryagin.html), [Bộ lưu trữ lịch sử toán học MacTutor](/wiki/B%E1%BB%99_l%C6%B0u_tr%E1%BB%AF_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_to%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc_MacTutor) [Autobiography of Pontryagin](http://ega-math.narod.ru/LSP/book.htm)(in Russian)

X-Cache: cp1055 miss (0), cp1067 frontend miss (0)


text:
Linh dương lam
Linh dương xanh lam (trong tiếng Anh có tên là bluebuck hoặc blue antelope, danh pháp hai phần: Hippotragus leucophaeus), thỉnh thoảng cũng được gọi là blaubok, là 1 loài linh dương đã tuyệt chủng. Đây là loài động vật hữu nhũ lớn đầu tiên biến mất tại châu Phi trong thời kỳ lịch sử. Loài này có họ hàng gần với linh dương lang và linh dương đen Đông Phi, nhưng mảnh dẻ, nhỏ hơn cả hai loài họ hàng. Chúng sống ven biển phía tây nam đồng cỏ xavan Nam Phi, nhưng đã lan rộng hơn trong thời kỳ băng hà cuối cùng. Đây có thể là một loài ăn cỏ chọn lọc, ưa thích cỏ chất lượng cao.
Người châu Âu đã gặp loài linh dương này trong thế kỷ 17, nhưng chúng không phổ biến bởi sau đó. Người châu Âu săn bắt linh dương một cách say sưa, mặc dù thịt chúng khó ăn. Trong lúc đó, con người biến đổi môi trường sống của loài phục vụ canh tác nông nghiệp. Linh dương lam trở nên tuyệt chủng khoảng những năm 1800. Chỉ còn 4 mẫu vật được giữ lại, tại những bảo tàng ở Vienna, Stockholm, Paris, và Leiden, cùng một số xương và sừng tại nơi khác. Không mẫu nào trong số các mẫu vật bảo tàng cho thấy có màu xanh lam trên lông, màu sắc đó có thể bắt nguồn từ một hỗn hợp lông màu đen và màu vàng.
Mục lục
Đặc tả[sửa | sửa mã nguồn]
Du khách thế kỷ XVIII cung cấp sự diễn tả mâu thuẫn của loài này, có lẽ vì một số đã được tôn tạo, trong khi số khác đã không thực sự nhìn thấy chúng và là tin đồn đơn giản nhắc lại - Peter Kolb trong năm 1719 mô tả không đúng về loài này, có râu và đuôi dài như loài dê, sừng thẳng giống như linh dương sừng thẳng, và tai ngắn.[2][3] Họ đã gửi một số hộp sọ và da trở lại châu Âu. Năm 1967, Erna Mohr báo cáo 4 cá thể linh dương lam hiện tồn tại có chiều cao bờ vai biến thiên từ 102 đến 116 cm (3,35 đến 3,81 ft). Linh dương lam trưởng thành hiếm khi vượt quá 160 kg (350 lb). Không mẫu nào trong số bốn mẫu vật bảo tàng trưng bày bất kỳ ánh xanh lam. Da sẫm màu hiện thị trên lông mỏng của con vật lớn tuổi, hoặc sự trộn lẫn lông đen và lông vàng, có thể tạo ra sắc xanh lam theo một số tác giả mô tả.
Tổng chiều dài linh dương lam là 250–300 cm (8,2–9,8 ft) ở con đực, và 230–280 cm (7,5–9,2 ft) ở con cái. Bờ vai cao khoảng 100–120 cm (3,3–3,9 ft). Hộp sọ dài khoảng 396 mm (15,6 in). Sừng dài khoảng 50–61 cm (20–24 in). Cân nặng 160 kg (350 lb).
Giống như hầu hết các loài linh dương, linh dương lam có sáu răng dọc theo má trong mỗi mặt hàm trên và dưới. Chúng hình thành hai chuỗi riêng biệt, ba răng tiền hàm trực tiếp nối với ba răng hàm. Số còn lại có thể được phân biệt với số răng của linh dương lang bằng răng hàm nhỏ và răng tiền hàm, và với linh dương đen bằng răng tiền hàm lớn hơn; một tỷ lệ chiều dài hàng răng cửa cao hơn chiều dài hàng răng hàm.
Linh dương lam là một loài linh dương lớn giống loài ngựa, nặng bằng một con ngựa Javan hoặc ngựa nước Anh, nhưng nhỏ hơn so với linh dương lang hay linh dương đen Đông Phi. Tỷ lệ cơ thể cũng tương tự như linh dương lau sậy miền Nam.[4]
Loài có chiếc cổ tương đối dài, chắc khỏe với bờm kém phát triển, rất ngắn,[5] chân dài màu trắng với dải tối phía trước, đuôi dài đến khuỷu chân sau, với một phất trần tối giống loài ngựa. Mõm dài. Lỗ tai dài giống như con lừa, màu hung đỏ và hẹp nhọn, không có búi lông đen như linh dương lang.
Sừng dài có hình thanh kiếm cong gắn trực tiếp trên viền mép mắt, mở rộng hướng lên tại gần như góc phải hộp sọ, và sau đó uốn cong nhẹ nhàng trở lại, không có bất kỳ đường xoắn hướng về phía vai.[6] Cặp sừng có nhiều nếp gấp, với 20-35 vòng lên đến đỉnh sừng, so sánh với linh dương lang (20-50 vòng). Mặc dù sừng có cấu trúc nhẹ hơn so với linh dương lang và đen Đông Phi và nhỏ ngang nén về phía mặt trong. Cặp sừng cong ngược nhắc nhở học thuyết Jan van Riebeeck của dê núi châu Âu, và ông gọi đó là steinbok. Vẫn chưa chắc chắn tên này đã được sử dụng bao lâu, hoặc khi nó được đổi thành blaauwbok hoặc bluebuck.
Lông ngắn, bóng loáng có màu xanh lam sáng nhẹ đến xám - nhanh chóng nhạt dần sang màu xám hơi xanh sau khi chết. Bụng trắng nhạt màu, và không thực sự tương phản với màu sắc phần sườn. Trán và mõm trên có màu nâu, trở nên sáng hơn về phía má và môi trên. Có những mảng màu trắng riêng biệt ở phía trước mắt không trong phạm vi mõm trắng.
Linh dương đực tương đồng con bò khi lên 3 tuổi, sau đó chúng trở nên nhạt màu (gần như trắng) và phát triển lớn hơn, sừng cong hơn. Sừng bò cùng có chiều dài lớn hơn hoặc ít hơn, mặc dù mỏng hơn và nhỏ hơn 10-20%. Con non trẻ hơn hai tháng có màu nâu vàng sáng, không có hoặc rất khó phân biệt dấu hiệu.
Phạm vi phân bố[sửa | sửa mã nguồn]
Khi người châu Âu định cư tại Cape Colony trong thế kỷ 17 và 18, họ đã tìm thấy linh dương lam trên vùng đồng bằng ven biển các tỉnh phía tây nam Cape,[7] phía đông dãy núi Hottentots Holland. Chúng không bao giờ rất phổ biến, có lẽ được giới hạn trong một khu vực đồng cỏ dưới 4 000 km2 tại vùng tam giác hình thành bởi các thị trấn Caledon, Swellendam, và Bredasdorp, Nam Phi. Trung úy W.J. St. John cũng ghi nhận 'linh dương lang' có màu xám xanh tại Liebenbergsvlei (28º15’S, 28º29’E) gần Bethlehem tại tỉnh Free State ngày 28-29 tháng 7 năm 1853, cho rằng ông thực sự đã nhìn thấy những tàn tích cuối cùng của một quần thể sinh vật cổ còn sống sót linh dương lam.
Từ bằng chứng khảo cổ học và cổ sinh vật học, linh dương lam từng có một sự phân bố rộng hơn và phổ biến hơn trong giai đoạn đầu kỷ nguyên Holocene 10.000 năm về trước. Tại một thời điểm, loài có thể được tìm thấy trên các đồng bằng ven biển của tỉnh Cape từ vịnh Elands ở phía tây bắc đến Uniondale về phía đông. Các nhà nghiên cứu ở bảo tàng quốc gia tại Bloemfontein đã tìm thấy bức tranh đá của người San (Bushman) gần Ficksburg và Công viên Quốc gia cao nguyên Cổng Vàng,[8][9] trong khi trầm tích từ thế Pleistocene (100 000 đến 10 000 năm về trước) xác nhận sự tồn tại hang động Rose Cottage gần Ladybrand.[10]
Môi trường sống[sửa | sửa mã nguồn]
Người khám phá sớm tìm thấy linh dương lam chỉ tại đồng cỏ cuộn với đồng lầy rộng lớn và khu vực thoáng có mọc cỏ búi lâu năm và ít cây bụi sườn đồi. Loài cũng được cho từng cư trú ở độ cao cao hơn, lên đến 2 400 m so với mực nước biển. Dễ bị hạn hán, nước là một nhu cầu môi trường sống cần thiết.
Chúng tránh khu vực cỏ ngắn và đất trồng cây, nơi hình thành tán cây dày hoặc cây bụi. Thay đổi môi trường sống, do đồng cỏ chăn thả quá mức dành cho loài khác, chẳng hạn như cừu, đã đe dọa loài này.
Thức ăn[sửa | sửa mã nguồn]
Giống như linh dương lang và linh dương đen Đông Phi, loài này phải uống nước hàng ngày. Nhiều linh dương khác có thể hút được hơi ẩm cần thiết từ thực vật ăn được và có thể di chuyển trong thời gian dài mà không cần uống.
Linh dương lam là một loài động vật gặm cỏ chọn lọc từ trung bình đến dài khoảng (từ 0,5 đến 1,5 m), cỏ búi lâu năm, chẳng hạn như cỏ đỏ chất lượng cao (Themeda triandra), cỏ ngọn giáo (Heteropogon contortus), cỏ trâu (Panicum spp.) và cỏ tình yêu (Eragrostis spp.). Không giống như hầu hết các loài linh dương khác, chúng đã không bị cỏ tươi thu hút đặc biệt, ngoại trừ trong mùa khô, khi chúng gặm cỏ trong thời gian ngắn dọc theo lạch thoát nước và vùng ngập lũ trên sự tăng trưởng lành sau vụ cháy hàng năm. Tuy nhiên, giống như hầu hết động vật ăn cỏ, linh dương lam cũng có thể ăn chồi non trong mùa khô.
Tập tính[sửa | sửa mã nguồn]
Hầu hết các hoạt động của loài diễn ra trong suốt ngày, đặc biệt vào buổi sáng sớm và chiều muộn
Linh dương lam theo hệ thống lãnh thổ quy ước giữa các loài thuộc chi Hippotragini hoặc ' linh dương ngựa': con đực chiếm lãnh thổ, đàn con cái và con non, và đàn đơn thân được giữ tách biệt bởi các con đực chiếm lãnh thổ.
Linh dương lam và con non sống theo đàn nhỏ đến đàn trung bình từ 5 đến 20 cá thể, nhưng bầy đàn 35 đến 80 không phải bất thường. Chúng thường có mật độ thấp khoảng 4/km2. Linh dương cái chia nhau chuỗi nơi ở truyền thống, trong đó bao gồm những vùng lãnh thổ của một số con đực, và chiếm đóng nó đến 30 năm. Ở mật độ rất thấp khi môi trường sống kém chất lượng, những con cái dao động trên toàn khu vực lớn hơn, và đi kèm cùng con đực tương tự. Trong trường hợp không có sức đề kháng bằng lãnh thổ láng giềng, bảo vệ không gian di động xung quanh hậu cung mà nó làm chủ.
Bởi vì loài này có sừng dài, nguy hiểm, có xu hướng hung hăng hơn so với những con linh dương mà con cái không có sừng. Ưu thế phân cấp dựa vào tuổi tác và sức mạnh cá thể đã duy trì mạnh mẽ ở cả hai giới. Đàn linh dương mẹ, bao gồm những con vật với phạm vi cùng một nơi ở, bị đóng cửa với bên ngoài. Thành viên bầy đàn giữ khỏi phạm vi sừng đối phương, bằng cách tăng các không gian riêng giữa chúng.
Thành phần đàn thay đổi hàng ngày và theo mùa; thành viên được chia thành các nhóm nhỏ trong mùa mưa, và tập trung thành các nhóm lớn hơn tại đồng cỏ có sẵn tốt nhất gần nguồn nước trong mùa khô. Nhóm dính kết nhất được duy trì bằng con non thuộc nhiều độ tuổi khác nhau, trong đó quần tụ quanh linh dương non nhỏ nhất và thường tụt lại phía sau đàn.
Con đực được chấp nhận trong đàn khi sinh cho đến 15-18 tháng tuổi, dài bất thường. Cho đến lúc đó, tương đồng với con cái đàn áp sự gây hấn từ con đực chiếm lãnh thổ. Linh dương đực gần trưởng thành bị đuổi khỏi bầy đàn, và nếu chúng không thoát khỏi một cách nhanh chóng, chúng sẽ bị giết. Sau đó, chúng gia nhập đàn đơn thân, nơi linh dương đực trẻ ở lại cho đến khi đạt 5 hay 6 tuổi, khi có đủ sức mạnh để bảo vệ lãnh thổ của mình
Linh dương đực trưởng thành sẽ giới thiệu sự hiện diện của mình và địa vị xã hội cao bằng cách đứng hay nằm một mình hay đi ra khỏi đàn, tại một nơi dễ thấy. Chúng đứng thẳng như một dấu hiệu tính trạng cao, và tự quảng bá nếu không được chỉ dẫn. Khi con khác tiếp cận đàn của nó, con có ưu thế sẽ đứng với chiếc cổ cong, đầu ngẩng cao, và tai cụp ngang. Trừ kẻ xâm nhập cho biết sự khuất phục bằng cách hạ thấp đầu, con linh dương đó dựng đôi tai của mình lên, và vẫy đuôi hoặc nhét nó vào giữa hai chân, một cuộc đấu sừng và cụng đầu sẽ diễn ra. Âm thanh phát ra là một tiếng thở thổi phì phì.
Sinh sản[sửa | sửa mã nguồn]
Một con non, có khối lượng khi sinh khoảng 12–14 kg, được sinh sau thai kỳ 268–281 ngày tại bất kỳ thời điểm nào trong năm, đỉnh điểm vào thời gian cuối mùa hè. Linh dương lam có khả năng sống đến 18 năm.
Động vật ăn thịt[sửa | sửa mã nguồn]
Linh dương non dễ bị tấn công bởi linh cẩu đốm (Crocuta crocuta), báo hoa (Panthera pardus) và chó hoang châu Phi (Lycaon pictus). Linh dương trưởng thành lớn và ghê gớm, có khả năng chống lại động vật ăn thịt tại khu vực có mật độ động vật ăn thịt thấp. Chúng đôi khi rơi vào tầm ngắm của sư tử (Panthera leo), nhưng thường bị tấn công một cách thận trọng. Thông thường, linh dương lam sẽ chạy trốn khỏi kẻ săn mồi, nhưng khi bị thương, một con sẽ nằm xuống, tốt nhất trong một đầm lầy, và bảo vệ bản thân bằng cặp sừng sắc nhọn của nó - góc sừng thể hiển đe dọa chỉ ra nó có ý định đâm ngang hoặc qua vai kẻ thù.
Lịch sử và quần thể[sửa | sửa mã nguồn]
Bluebuck hay linh dương xanh lam là loài có vú lớn châu Phi đầu tiên bị tuyệt chủng trong thời kỳ lịch sử
Một thời gian ngắn sau kỷ băng hà cuối cùng, khoảng 10 000 năm trước đây, linh dương lam đã phổ biến ở cực nam châu Phi, trong đó phần lớn được bao phủ bởi đồng cỏ. Phát hiện nhiều xương á hóa thạch chỉ ra một khu vực phân bố cũ từ vịnh Elands tại Tây Cape hiện tại đến khoảng 25°E tại Uniondale, cũng như ở phía đông Free State. Số linh dương lam giảm xuống khoảng 3 200-2 000 năm về trước, do sự thay đổi của đồng cỏ đến bụi rậm và rừng, khi khí hậu trở nên ấm áp hơn.
Chúng đã cho thấy sự sụt giảm mạnh khoảng 400 sau công nguyên, điều đó trùng hợp với sự du nhập động vật nuôi, đặc biệt là cừu, bởi con người vào khoảng thời gian đó. Cạnh tranh cỏ ăn với cừu, kết quả mất môi trường sống do chăn thả quá mức, và bệnh tật… có thể tất cả góp phần làm suy giảm quần thể linh dương lam. Sinh kế săn bắn cũng có thể đóng một vai trò. Cư dân thời kỳ đồ đá muộn của hang động Rose Cottage được biết đã săn bắt nhiều loài thú, bao gồm cả linh dương lam. Tộc người San (Bushman), linh dương lam là một loài động vật quan trọng, từ nghệ thuật khắc đá thời đó cho rằng những con vật này chứa quyền lực siêu nhiên.
Jan van Riebeeck đề cập đến một steinbok hoặc dê núi có sừng cong ngược gần Cape Town, trong khi Peter Kolb người Đức là người đầu tiên viết về sự tồn tại của một blaauwbok hoặc bluebuck năm 1719. Linh dương lam rõ ràng trên đường tuyệt chủng khi nhà tự nhiên học và thợ săn châu Âu cuối cùng đã phát hiện ra chúng. Phạm vi loài đã nhỏ khi người châu Âu đến định cư tại Cape Colony trong thế kỷ 17 và 18, lần đầu tiên nhìn thấy loài linh dương này. Nhà tự nhiên học người Thụy Điển Carl Peter Thunberg ghi nhận vào năm 1774, loài vật này đã trở nên hiếm hoi. Thợ săn và nông dân châu Âu săn bắt chủ yếu lấy bộ da linh dương. Thịt không béo, nói chung làm thức ăn cho chó, mặc dù thịt cũng ngon như thịt hươu. Theo nhà động vật học Đức Martin Lichtenstein, con linh dương lam cuối cùng tại Cape Province đã bị giết trong năm 1799/1800 ở quận Swellendam.[11] Tuy nhiên, bằng chứng cho thấy một quần thể còn lại bị cô lập vẫn còn tồn tại tiếp tục ở phía bắc trong thế kỷ 18, và cá thể linh dương lam cuối cùng đã chết ở miền đông Free State hơn 50 năm sau đó.
Tuyệt chủng[sửa | sửa mã nguồn]
Trồng trọt tại Cape Colony và săn với súng cầm tay nhanh chóng phá hủy các đàn nhỏ cuối cùng. Linh dương lam biến mất trước thời kỳ đầu giá trưng bày tại bảo tàng lịch sử tự nhiên đã có khả năng sở hữu một số lượng mẫu vật lớn.
Mẫu vật bảo tàng[sửa | sửa mã nguồn]
Bốn bộ da linh dương lam tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia “Naturalis” ở Leiden (Hà Lan), và tại bảo tàng lịch sử tự nhiên của Stockholm (Thụy Điển), Paris (Pháp) và Vienna (Áo). Không kể nhiều xương được khai quật trong suốt phạm vi cũ của loài vật này, có hai hộp sọ, tại Amsterdam (Hà Lan) và Glasgow (Vương quốc Anh), và ba cặp sừng, tại Uppsala (Thụy Điển), London (Vương quốc Anh) và Cape Town (Nam Phi). Không mẫu nào trong số các mẫu vật được ghi chép đúng.
Họ hàng[sửa | sửa mã nguồn]
Hai loài họ hàng thân của linh dương xanh lam là linh dương lang (H. equinus) và linh dương đen Đông Phi (H. niger). Mặc dù một số nhà tự nhiên trong quá khứ phân loại linh dương xanh lam chỉ đơn thuần là một phân loài của linh dương lang, nhưng ngày nay được chấp nhận là một loài riêng biệt, vì loài này và linh dương lang sinh sống trong cùng khu vực phân bố trên vùng đồng bằng ven biển phía tây nam Cape từ Oakhurst đến Uniondale vào đầu thế Holocene.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ IUCN SSC Antelope Specialist Group (2008). Hippotragus leucophaeus. 2008 IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2008. Truy cập ngày ngày 5 tháng 1 năm 2009.
- ^ Smithers, R.H.N. 1983. Die soogdiere van die Suider-Afrikaanse substreek. Universiteit van Pretoria, Pretoria.
- ^ Stuart, C. & Stuart, T. 1996. Africa’s vanishing wildlife. Southern Book Publishers, Halfway House.
- ^ Loubser, J., Brink, J. & Laurens, G. 1990. Paintings of the extinct blue antelope, Hippotragus leucophaeus, in the Eastern Orange Free State. The South African Archaeological Bulletin 45 (152): 106-111.
- ^ Zaloumis, E.A. & Cross, R. 1987. A field guide to the antelope of Southern Africa. Natal Branch of the Wildlife Society of Southern Africa, Durban.
- ^ Colahan, B.D. 1990. "Did the last blue antelope Hippotragus leucophaeus die in the Eastern Orange Free State, South Africa?" Mirafra 7 (2): 51-52.
- ^ Comrie-Greig, J. 1992. Vrae en antwoorde - Bedreigde natuurlewe van Suider-Afrika. Struik Uitgewers, Kaapstad.
- ^ Woodhouse, B. 1996. The rock art of the Golden Gate and Clarens districts. William Waterman Publications, Rivonia.
- ^ Smith, M. 10 Januarie 2001. Boesmantekeninge van uitgestorwe kwagga gekry. Volksblad: 5.
- ^ De la Harpe, R. 2002. Puik vakansieplekke in Suid-Afrika. Sunbird Publishing, Kaapstad.
- ^ Skead, C.J. 1987. Historical mammal incidence in the Cape Province. Volume 1 – The Western and Northern Cape. The Department of Nature and Environmental Conservation of the Provincial Administration of the Cape of Good Hope, Cape Town.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Smithers, R.H.N. 1983. Die soogdiere van die Suider-Afrikaanse substreek. Universiteit van Pretoria, Pretoria.
- Stuart, C. & Stuart, T. 1996. Africa's vanishing wildlife. Southern Book Publishers, Halfway House.
- Loubser, J., Brink, J. & Laurens, G. 1990. Paintings of the extinct blue antelope, Hippotragus leucophaeus, in the Eastern Orange Free State. The South African Archaeological Bulletin 45 (152): 106-111.
- Zaloumis, E.A. & Cross, R. 1987. A field guide to the antelope of Southern Africa. Natal Branch of the Wildlife Society of Southern Africa, Durban.
- Colahan, B.D. 1990. "Did the last blue antelope Hippotragus leucophaeus die in the Eastern Orange Free State, South Africa?" Mirafra 7 (2): 51-52.
- Comrie-Greig, J. 1992. Vrae en antwoorde - Bedreigde natuurlewe van Suider-Afrika. Struik Uitgewers, Kaapstad.
- Smith, M. 10 Januarie 2001. "Boesmantekeninge van uitgestorwe kwagga gekry". Volksblad: 5.
- Woodhouse, B. 1996. The rock art of the Golden Gate and Clarens districts. William Waterman Publications, Rivonia.
- De la Harpe, R. 2002. Puik vakansieplekke in Suid-Afrika. Sunbird Publishing, Kaapstad.
- Skead, C.J. 1987. Historical mammal incidence in the Cape Province. Volume 1 – The Western and Northern Cape. The Department of Nature and Environmental Conservation of the Provincial Administration of the Cape of Good Hope, Cape Town.
- Klein, R.G. 1974. "On the taxonomic status, distribution and ecology of the blue antelope (Hippotragus leucophaeus)". The Annals of the South African Museum 65 (4).
- Klein, R.G. 1987. "The extinct blue antelope". Sagittarius 2 (3).

markdown:
# Linh dương lam
[Linh dương xanh](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_xanh&redirect=no))
|Bluebuck|
|Thời điểm hóa thạch: Late Pleistocene–Recent|
|
|![]()
[Bảo tàng lịch sử tự nhiên](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn&action=edit&redlink=1)Viên, Áo. [Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) ![ Status iucn3.1 EX vi.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1f/Status_iucn3.1_EX_vi.svg/220px-Status_iucn3.1_EX_vi.svg.png)
[Tuyệt chủng](/wiki/Tuy%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng)(c. 1800) ( [IUCN 3.1](/wiki/S%C3%A1ch_%C4%91%E1%BB%8F)) [[1]](#cite_note-1) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/Animalia) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/Chordata) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Mammalia](/wiki/Mammalia) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Artiodactyla](/wiki/Artiodactyla) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Bovidae](/wiki/Bovidae) [Phân họ](/wiki/Ph%C3%A2n_h%E1%BB%8D)( *subfamilia*) [Hippotraginae](/wiki/Hippotraginae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Hippotragus](/wiki/Hippotragus) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **H. leucophaeus** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Hippotragus leucophaeus*
(
[Pallas](/wiki/Peter_Simon_Pallas), 1766) ![ Phạm vi phân bố trước đây (vùng màu đỏ)](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c2/LocationBluebuckRange.gif)
![ Phạm vi phân bố trước đây (vùng màu đỏ)](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c2/LocationBluebuckRange.gif)
**Linh dương xanh lam** (trong [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh) có tên là **bluebuck** hoặc **blue antelope**, [danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n): *Hippotragus leucophaeus*), thỉnh thoảng cũng được gọi là **blaubok**, là 1 loài [linh dương](/wiki/Linh_d%C6%B0%C6%A1ng) đã [tuyệt chủng](/wiki/Tuy%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng). Đây là loài [động vật hữu nhũ](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%AFu_nh%C5%A9) lớn đầu tiên biến mất tại châu Phi trong thời kỳ lịch sử. Loài này có họ hàng gần với [linh dương lang](/wiki/Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lang) và [linh dương đen Đông Phi](/wiki/Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91en_%C4%90%C3%B4ng_Phi), nhưng mảnh dẻ, nhỏ hơn cả hai loài họ hàng. Chúng sống ven biển phía tây nam đồng cỏ xavan [Nam Phi](/wiki/Nam_Phi), nhưng đã lan rộng hơn trong [thời kỳ băng hà cuối cùng](/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_b%C4%83ng_h%C3%A0_cu%E1%BB%91i_c%C3%B9ng). Đây có thể là một loài ăn cỏ chọn lọc, ưa thích [cỏ](/wiki/C%E1%BB%8F) chất lượng cao.
Người châu Âu đã gặp loài linh dương này trong thế kỷ 17, nhưng chúng không phổ biến bởi sau đó. Người châu Âu săn bắt linh dương một cách say sưa, mặc dù thịt chúng khó ăn. Trong lúc đó, con người biến đổi môi trường sống của loài phục vụ canh tác
[nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p). Linh dương lam trở nên [tuyệt chủng](/wiki/Tuy%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng) khoảng những năm 1800. Chỉ còn 4 mẫu vật được giữ lại, tại những bảo tàng ở [Vienna](/wiki/Vienna), [Stockholm](/wiki/Stockholm), [Paris](/wiki/Paris), và [Leiden](/wiki/Leiden), cùng một số xương và sừng tại nơi khác. Không mẫu nào trong số các mẫu vật bảo tàng cho thấy có màu xanh lam trên lông, màu sắc đó có thể bắt nguồn từ một hỗn hợp lông màu đen và màu vàng.
## Mục lục
## Đặc tả[
[sửa](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&action=edit§ion=1)]
Du khách thế kỷ XVIII cung cấp sự diễn tả mâu thuẫn của loài này, có lẽ vì một số đã được tôn tạo, trong khi số khác đã không thực sự nhìn thấy chúng và là tin đồn đơn giản nhắc lại - Peter Kolb trong năm 1719 mô tả không đúng về loài này, có râu và đuôi dài như loài
[dê](/wiki/D%C3%AA), sừng thẳng giống như [linh dương sừng thẳng](/wiki/Oryx), và tai ngắn. [[2]](#cite_note-2) Họ đã gửi một số hộp sọ và da trở lại châu Âu. Năm 1967, Erna Mohr báo cáo 4 cá thể linh dương lam hiện tồn tại có chiều cao bờ vai biến thiên từ 102 đến 116 cm (3,35 đến 3,81 ft). Linh dương lam trưởng thành hiếm khi vượt quá 160 kg (350 lb). Không mẫu nào trong số bốn mẫu vật bảo tàng trưng bày bất kỳ ánh xanh lam. Da sẫm màu hiện thị trên lông mỏng của con vật lớn tuổi, hoặc sự trộn lẫn lông đen và lông vàng, có thể tạo ra sắc xanh lam theo một số tác giả mô tả. [3]
Tổng chiều dài linh dương lam là 250–300 cm (8,2–9,8 ft) ở con đực, và 230–280 cm (7,5–9,2 ft) ở con cái. Bờ vai cao khoảng 100–120 cm (3,3–3,9 ft). Hộp sọ dài khoảng 396 mm (15,6 in). Sừng dài khoảng 50–61 cm (20–24 in). Cân nặng 160 kg (350 lb).
Giống như hầu hết các loài linh dương, linh dương lam có sáu răng dọc theo má trong mỗi mặt hàm trên và dưới. Chúng hình thành hai chuỗi riêng biệt, ba răng tiền hàm trực tiếp nối với ba răng hàm. Số còn lại có thể được phân biệt với số răng của linh dương lang bằng răng hàm nhỏ và răng tiền hàm, và với linh dương đen bằng răng tiền hàm lớn hơn; một tỷ lệ chiều dài hàng răng cửa cao hơn chiều dài hàng răng hàm.
Linh dương lam là một loài linh dương lớn giống loài ngựa, nặng bằng một con
[ngựa](/wiki/Ng%E1%BB%B1a) Javan hoặc ngựa nước Anh, nhưng nhỏ hơn so với [linh dương lang](/wiki/Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lang) hay [linh dương đen Đông Phi](/wiki/Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91en_%C4%90%C3%B4ng_Phi). Tỷ lệ cơ thể cũng tương tự như [linh dương lau sậy miền Nam](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lau_s%E1%BA%ADy_mi%E1%BB%81n_Nam&action=edit&redlink=1). [[4]](#cite_note-4)
Loài có chiếc cổ tương đối dài, chắc khỏe với bờm kém phát triển, rất ngắn,
chân dài màu trắng với dải tối phía trước, đuôi dài đến khuỷu chân sau, với một phất trần tối giống loài ngựa. Mõm dài. Lỗ tai dài giống như con [5] [lừa](/wiki/L%E1%BB%ABa), màu hung đỏ và hẹp nhọn, không có búi lông đen như linh dương lang.
Sừng dài có hình thanh kiếm cong gắn trực tiếp trên viền mép mắt, mở rộng hướng lên tại gần như góc phải hộp sọ, và sau đó uốn cong nhẹ nhàng trở lại, không có bất kỳ đường xoắn hướng về phía vai.
Cặp sừng có nhiều nếp gấp, với 20-35 vòng lên đến đỉnh sừng, so sánh với linh dương lang (20-50 vòng). Mặc dù sừng có cấu trúc nhẹ hơn so với linh dương lang và đen Đông Phi và nhỏ ngang nén về phía mặt trong. Cặp sừng cong ngược nhắc nhở học thuyết [6] [Jan van Riebeeck](/w/index.php?title=Jan_van_Riebeeck&action=edit&redlink=1)của [dê núi](/w/index.php?title=Ibex&action=edit&redlink=1)châu Âu, và ông gọi đó là *steinbok*. Vẫn chưa chắc chắn tên này đã được sử dụng bao lâu, hoặc khi nó được đổi thành *blaauwbok*hoặc bluebuck.
Lông ngắn, bóng loáng có màu xanh lam sáng nhẹ đến xám - nhanh chóng nhạt dần sang màu xám hơi xanh sau khi chết. Bụng trắng nhạt màu, và không thực sự tương phản với màu sắc phần sườn. Trán và mõm trên có màu nâu, trở nên sáng hơn về phía má và môi trên. Có những mảng màu trắng riêng biệt ở phía trước mắt không trong phạm vi mõm trắng.
Linh dương đực tương đồng con bò khi lên 3 tuổi, sau đó chúng trở nên nhạt màu (gần như trắng) và phát triển lớn hơn, sừng cong hơn. Sừng bò cùng có chiều dài lớn hơn hoặc ít hơn, mặc dù mỏng hơn và nhỏ hơn 10-20%. Con non trẻ hơn hai tháng có màu nâu vàng sáng, không có hoặc rất khó phân biệt dấu hiệu.
## Phạm vi phân bố[
[sửa](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&action=edit§ion=2)]
Khi người châu Âu định cư tại
[Cape Colony](/w/index.php?title=Cape_Colony&action=edit&redlink=1) trong thế kỷ 17 và 18, họ đã tìm thấy linh dương lam trên vùng đồng bằng ven biển các tỉnh phía tây nam Cape, phía đông dãy núi [7] [Hottentots Holland](/w/index.php?title=Hottentots_Holland&action=edit&redlink=1). Chúng không bao giờ rất phổ biến, có lẽ được giới hạn trong một khu vực đồng cỏ dưới 4 000 km 2tại vùng tam giác hình thành bởi các thị trấn [Caledon](/w/index.php?title=Caledon,_Western_Cape&action=edit&redlink=1), [Swellendam](/w/index.php?title=Swellendam&action=edit&redlink=1), và [Bredasdorp](/w/index.php?title=Bredasdorp&action=edit&redlink=1), Nam Phi. Trung úy W.J. St. John cũng ghi nhận 'linh dương lang' có màu xám xanh tại Liebenbergsvlei (28º15’S, 28º29’E) gần [Bethlehem](/w/index.php?title=Bethlehem,_Free_State&action=edit&redlink=1)tại tỉnh [Free State](/wiki/Free_State)ngày 28-29 tháng 7 năm 1853, cho rằng ông thực sự đã nhìn thấy những tàn tích cuối cùng của một quần thể [sinh vật cổ còn sống sót](/w/index.php?title=Sinh_v%E1%BA%ADt_c%E1%BB%95_c%C3%B2n_s%E1%BB%91ng_s%C3%B3t&action=edit&redlink=1)linh dương lam.
Từ bằng chứng khảo cổ học và cổ sinh vật học, linh dương lam từng có một sự phân bố rộng hơn và phổ biến hơn trong giai đoạn đầu kỷ nguyên
[Holocene](/wiki/Holocene) 10.000 năm về trước. Tại một thời điểm, loài có thể được tìm thấy trên các đồng bằng ven biển của tỉnh Cape từ vịnh [Elands](/w/index.php?title=Elands&action=edit&redlink=1) ở phía tây bắc đến [Uniondale](/w/index.php?title=Uniondale,_Western_Cape&action=edit&redlink=1) về phía đông. Các nhà nghiên cứu ở [bảo tàng quốc gia](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_qu%E1%BB%91c_gia) tại [Bloemfontein](/wiki/Bloemfontein) đã tìm thấy bức tranh đá của người [San](/w/index.php?title=Bushmen&action=edit&redlink=1) (Bushman) gần [Ficksburg](/w/index.php?title=Ficksburg&action=edit&redlink=1) và [Công viên Quốc gia cao nguyên Cổng Vàng](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_gia_cao_nguy%C3%AAn_C%E1%BB%95ng_V%C3%A0ng&action=edit&redlink=1), [[8]](#cite_note-8) trong khi trầm tích từ thế [9] [Pleistocene](/wiki/Pleistocene)(100 000 đến 10 000 năm về trước) xác nhận sự tồn tại hang động Rose Cottage gần [Ladybrand](/w/index.php?title=Ladybrand&action=edit&redlink=1). [[10]](#cite_note-10)
## Môi trường sống[
[sửa](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&action=edit§ion=3)]
Người khám phá sớm tìm thấy linh dương lam chỉ tại
[đồng cỏ](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_c%E1%BB%8F) cuộn với [đồng lầy](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_l%E1%BA%A7y) rộng lớn và khu vực thoáng có mọc cỏ búi lâu năm và ít cây bụi sườn đồi. Loài cũng được cho từng cư trú ở độ cao cao hơn, lên đến 2 400 m so với mực nước biển. Dễ bị hạn hán, nước là một nhu cầu môi trường sống cần thiết.
Chúng tránh khu vực cỏ ngắn và đất trồng cây, nơi hình thành tán cây dày hoặc cây bụi. Thay đổi môi trường sống, do đồng cỏ
[chăn thả quá mức](/w/index.php?title=Ch%C4%83n_th%E1%BA%A3_qu%C3%A1_m%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) dành cho loài khác, chẳng hạn như [cừu](/wiki/C%E1%BB%ABu), đã đe dọa loài này.
## Thức ăn[
[sửa](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&action=edit§ion=4)]
Giống như linh dương lang và linh dương đen Đông Phi, loài này phải uống nước hàng ngày. Nhiều linh dương khác có thể hút được hơi ẩm cần thiết từ thực vật ăn được và có thể di chuyển trong thời gian dài mà không cần uống.
Linh dương lam là một loài động vật gặm cỏ chọn lọc từ trung bình đến dài khoảng (từ 0,5 đến 1,5 m), cỏ búi lâu năm, chẳng hạn như cỏ đỏ chất lượng cao (
*Themeda triandra*), cỏ ngọn giáo ( *Heteropogon contortus*), cỏ trâu ( *Panicum* spp.) và cỏ tình yêu ( *Eragrostis* spp.). Không giống như hầu hết các loài linh dương khác, chúng đã không bị cỏ tươi thu hút đặc biệt, ngoại trừ trong mùa khô, khi chúng gặm cỏ trong thời gian ngắn dọc theo lạch thoát nước và vùng ngập lũ trên sự tăng trưởng lành sau vụ cháy hàng năm. Tuy nhiên, giống như hầu hết động vật ăn cỏ, linh dương lam cũng có thể ăn chồi non trong mùa khô.
## Tập tính[
[sửa](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&action=edit§ion=5)]
Hầu hết các hoạt động của loài diễn ra trong suốt ngày, đặc biệt vào buổi sáng sớm và chiều muộn
Linh dương lam theo hệ thống lãnh thổ quy ước giữa các loài thuộc chi
[Hippotragini](/w/index.php?title=Hippotragini&action=edit&redlink=1) hoặc ' linh dương ngựa': con đực chiếm lãnh thổ, đàn con cái và con non, và đàn đơn thân được giữ tách biệt bởi các con đực chiếm lãnh thổ.
Linh dương lam và con non sống theo đàn nhỏ đến đàn trung bình từ 5 đến 20 cá thể, nhưng bầy đàn 35 đến 80 không phải bất thường. Chúng thường có mật độ thấp khoảng 4/km
2. Linh dương cái chia nhau chuỗi nơi ở truyền thống, trong đó bao gồm những vùng lãnh thổ của một số con đực, và chiếm đóng nó đến 30 năm. Ở mật độ rất thấp khi môi trường sống kém chất lượng, những con cái dao động trên toàn khu vực lớn hơn, và đi kèm cùng con đực tương tự. Trong trường hợp không có sức đề kháng bằng lãnh thổ láng giềng, bảo vệ không gian di động xung quanh [hậu cung](/w/index.php?title=H%E1%BA%ADu_cung&action=edit&redlink=1) mà nó làm chủ.
Bởi vì loài này có sừng dài, nguy hiểm, có xu hướng hung hăng hơn so với những con linh dương mà con cái không có sừng.
[Ưu thế](/w/index.php?title=%C6%AFu_th%E1%BA%BF_(t%E1%BA%ADp_t%C3%ADnh_%C4%91%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt)&action=edit&redlink=1) phân cấp dựa vào tuổi tác và sức mạnh cá thể đã duy trì mạnh mẽ ở cả hai giới. Đàn linh dương mẹ, bao gồm những con vật với phạm vi cùng một nơi ở, bị đóng cửa với bên ngoài. Thành viên bầy đàn giữ khỏi phạm vi sừng đối phương, bằng cách tăng các không gian riêng giữa chúng.
Thành phần đàn thay đổi hàng ngày và theo mùa; thành viên được chia thành các nhóm nhỏ trong mùa mưa, và tập trung thành các nhóm lớn hơn tại đồng cỏ có sẵn tốt nhất gần nguồn nước trong mùa khô. Nhóm dính kết nhất được duy trì bằng con non thuộc nhiều độ tuổi khác nhau, trong đó quần tụ quanh linh dương non nhỏ nhất và thường tụt lại phía sau đàn.
Con đực được chấp nhận trong đàn khi sinh cho đến 15-18 tháng tuổi, dài bất thường. Cho đến lúc đó, tương đồng với con cái đàn áp sự
[gây hấn](/wiki/G%C3%A2y_h%E1%BA%A5n) từ con đực chiếm lãnh thổ. Linh dương đực [gần trưởng thành](/w/index.php?title=G%E1%BA%A7n_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_th%C3%A0nh&action=edit&redlink=1) bị đuổi khỏi bầy đàn, và nếu chúng không thoát khỏi một cách nhanh chóng, chúng sẽ bị giết. Sau đó, chúng gia nhập đàn đơn thân, nơi linh dương đực trẻ ở lại cho đến khi đạt 5 hay 6 tuổi, khi có đủ sức mạnh để bảo vệ lãnh thổ của mình
Linh dương đực trưởng thành sẽ giới thiệu sự hiện diện của mình và địa vị xã hội cao bằng cách đứng hay nằm một mình hay đi ra khỏi đàn, tại một nơi dễ thấy. Chúng đứng thẳng như một dấu hiệu tính trạng cao, và tự quảng bá nếu không được chỉ dẫn. Khi con khác tiếp cận đàn của nó, con có ưu thế sẽ đứng với chiếc cổ cong, đầu ngẩng cao, và tai cụp ngang. Trừ kẻ xâm nhập cho biết
[sự khuất phục](/w/index.php?title=S%E1%BB%B1_khu%E1%BA%A5t_ph%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1) bằng cách hạ thấp đầu, con linh dương đó dựng đôi tai của mình lên, và vẫy đuôi hoặc nhét nó vào giữa hai chân, một cuộc đấu sừng và cụng đầu sẽ diễn ra. Âm thanh phát ra là một tiếng thở thổi phì phì.
## Sinh sản[
[sửa](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&action=edit§ion=6)]
Một con non, có khối lượng khi sinh khoảng 12–14 kg, được sinh sau thai kỳ 268–281 ngày tại bất kỳ thời điểm nào trong năm, đỉnh điểm vào thời gian cuối mùa hè. Linh dương lam có khả năng sống đến 18 năm.
## Động vật ăn thịt[
[sửa](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&action=edit§ion=7)]
Linh dương non dễ bị tấn công bởi
[linh cẩu đốm](/wiki/Linh_c%E1%BA%A9u_%C4%91%E1%BB%91m) ( *Crocuta crocuta*), [báo hoa](/wiki/B%C3%A1o_hoa) ( *Panthera pardus*) và [chó hoang châu Phi](/wiki/Ch%C3%B3_hoang_ch%C3%A2u_Phi) ( *Lycaon pictus*). Linh dương trưởng thành lớn và ghê gớm, có khả năng chống lại [động vật ăn thịt](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_%C4%83n_th%E1%BB%8Bt) tại khu vực có mật độ động vật ăn thịt thấp. Chúng đôi khi rơi vào tầm ngắm của [sư tử](/wiki/S%C6%B0_t%E1%BB%AD) ( *Panthera leo*), nhưng thường bị tấn công một cách thận trọng. Thông thường, linh dương lam sẽ chạy trốn khỏi kẻ săn mồi, nhưng khi bị thương, một con sẽ nằm xuống, tốt nhất trong một đầm lầy, và bảo vệ bản thân bằng cặp sừng sắc nhọn của nó - góc sừng [thể hiển](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%83n_th%E1%BB%8B_(%C4%91%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)&action=edit&redlink=1) đe dọa chỉ ra nó có ý định đâm ngang hoặc qua vai kẻ thù.
## Lịch sử và quần thể[
[sửa](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&action=edit§ion=8)]
Bluebuck hay linh dương xanh lam là loài có vú lớn châu Phi đầu tiên bị tuyệt chủng trong thời kỳ lịch sử
Một thời gian ngắn sau kỷ băng hà cuối cùng, khoảng 10 000 năm trước đây, linh dương lam đã phổ biến ở cực nam châu Phi, trong đó phần lớn được bao phủ bởi đồng cỏ. Phát hiện nhiều xương á hóa thạch chỉ ra một khu vực phân bố cũ từ vịnh
[Elands](/w/index.php?title=Elands&action=edit&redlink=1) tại [Tây Cape](/wiki/T%C3%A2y_Cape) hiện tại đến khoảng 25°E tại [Uniondale](/w/index.php?title=Uniondale,_Western_Cape&action=edit&redlink=1), cũng như ở phía đông [Free State](/wiki/Free_State). Số linh dương lam giảm xuống khoảng 3 200-2 000 năm về trước, do sự thay đổi của đồng cỏ đến bụi rậm và rừng, khi khí hậu trở nên ấm áp hơn.
Chúng đã cho thấy sự sụt giảm mạnh khoảng 400 sau công nguyên, điều đó trùng hợp với sự du nhập động vật nuôi, đặc biệt là cừu, bởi con người vào khoảng thời gian đó.
[Cạnh tranh](/wiki/C%E1%BA%A1nh_tranh) cỏ ăn với cừu, kết quả [mất môi trường sống](/wiki/M%E1%BA%A5t_m%C3%B4i_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_s%E1%BB%91ng) do [chăn thả quá mức](/w/index.php?title=Ch%C4%83n_th%E1%BA%A3_qu%C3%A1_m%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1), và bệnh tật… có thể tất cả góp phần làm suy giảm quần thể linh dương lam. [Sinh kế](/w/index.php?title=Sinh_k%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) săn bắn cũng có thể đóng một vai trò. Cư dân [thời kỳ đồ đá muộn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%C3%A1_mu%E1%BB%99n&action=edit&redlink=1) của hang động Rose Cottage được biết đã săn bắt nhiều loài thú, bao gồm cả linh dương lam. Tộc người [San](/w/index.php?title=Bushmen&action=edit&redlink=1) (Bushman), linh dương lam là một loài động vật quan trọng, từ [nghệ thuật khắc đá](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_kh%E1%BA%AFc_%C4%91%C3%A1&action=edit&redlink=1) thời đó cho rằng những con vật này chứa quyền lực [siêu nhiên](/wiki/Si%C3%AAu_nhi%C3%AAn).
Jan van Riebeeck đề cập đến một
*steinbok* hoặc dê núi có sừng cong ngược gần [Cape Town](/wiki/Cape_Town), trong khi Peter Kolb người Đức là người đầu tiên viết về sự tồn tại của một *blaauwbok* hoặc bluebuck năm 1719. Linh dương lam rõ ràng trên đường tuyệt chủng khi nhà tự nhiên học và thợ săn châu Âu cuối cùng đã phát hiện ra chúng. Phạm vi loài đã nhỏ khi người châu Âu đến định cư tại [Cape Colony](/w/index.php?title=Cape_Colony&action=edit&redlink=1) trong thế kỷ 17 và 18, lần đầu tiên nhìn thấy loài linh dương này. Nhà tự nhiên học người Thụy Điển [Carl Peter Thunberg](/w/index.php?title=Carl_Peter_Thunberg&action=edit&redlink=1) ghi nhận vào năm 1774, loài vật này đã trở nên hiếm hoi. Thợ săn và nông dân châu Âu săn bắt chủ yếu lấy bộ da linh dương. Thịt không béo, nói chung làm thức ăn cho chó, mặc dù thịt cũng ngon như thịt [hươu](/wiki/H%C6%B0%C6%A1u). Theo nhà động vật học Đức [Martin Lichtenstein](/w/index.php?title=Martin_Lichtenstein&action=edit&redlink=1), con linh dương lam cuối cùng tại [Cape Province](/w/index.php?title=Cape_Province&action=edit&redlink=1) đã bị giết trong năm 1799/1800 ở quận [Swellendam](/w/index.php?title=Swellendam&action=edit&redlink=1). Tuy nhiên, bằng chứng cho thấy một quần thể còn lại bị cô lập vẫn còn tồn tại tiếp tục ở phía bắc trong thế kỷ 18, và cá thể linh dương lam cuối cùng đã chết ở miền đông Free State hơn 50 năm sau đó. [11]
## Tuyệt chủng[
[sửa](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&action=edit§ion=9)]
Trồng trọt tại
[Cape Colony](/w/index.php?title=Cape_Colony&action=edit&redlink=1) và săn với [súng cầm tay](/wiki/S%C3%BAng_c%E1%BA%A7m_tay) nhanh chóng phá hủy các đàn nhỏ cuối cùng. Linh dương lam biến mất trước thời kỳ đầu giá trưng bày tại bảo tàng lịch sử tự nhiên đã có khả năng sở hữu một số lượng mẫu vật lớn.
## Mẫu vật bảo tàng[
[sửa](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&action=edit§ion=10)]
Bốn bộ da linh dương lam tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia “Naturalis” ở
[Leiden](/wiki/Leiden) (Hà Lan), và tại bảo tàng lịch sử tự nhiên của [Stockholm](/wiki/Stockholm) (Thụy Điển), Paris (Pháp) và [Vienna](/wiki/Vienna) (Áo). Không kể nhiều xương được khai quật trong suốt phạm vi cũ của loài vật này, có hai hộp sọ, tại [Amsterdam](/wiki/Amsterdam) (Hà Lan) và [Glasgow](/wiki/Glasgow) (Vương quốc Anh), và ba cặp sừng, tại [Uppsala](/wiki/Uppsala) (Thụy Điển), London (Vương quốc Anh) và [Cape Town](/wiki/Cape_Town) (Nam Phi). Không mẫu nào trong số các mẫu vật được ghi chép đúng.
## Họ hàng[
[sửa](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&action=edit§ion=11)]
Hai loài họ hàng thân của linh dương xanh lam là
[linh dương lang](/wiki/Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lang) ( *H. equinus*) và [linh dương đen Đông Phi](/wiki/Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91en_%C4%90%C3%B4ng_Phi) ( *H. niger*). Mặc dù một số nhà tự nhiên trong quá khứ phân loại linh dương xanh lam chỉ đơn thuần là một [phân loài](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%C3%A0i) của linh dương lang, nhưng ngày nay được chấp nhận là một loài riêng biệt, vì loài này và linh dương lang sinh sống trong [cùng khu vực phân bố](/w/index.php?title=C%C3%B9ng_khu_v%E1%BB%B1c_ph%C3%A2n_b%E1%BB%91&action=edit&redlink=1) trên vùng đồng bằng ven biển phía tây nam Cape từ [Oakhurst](/w/index.php?title=Oakhurst,_Western_Cape&action=edit&redlink=1) đến [Uniondale](/w/index.php?title=Uniondale,_Western_Cape&action=edit&redlink=1) vào đầu thế [Holocene](/wiki/Holocene).
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&action=edit§ion=12)] **IUCN SSC Antelope Specialist Group (2008).** [^](#cite_ref-1) [.](http://www.iucnredlist.org/details/10168) *Hippotragus leucophaeus* *2008*. [IUCN Red List of Threatened Species](/wiki/S%C3%A1ch_%C4%91%E1%BB%8F) [IUCN](/wiki/IUCN)2008. Truy cập ngày ngày 5 tháng 1 năm 2009. **Smithers, R.H.N. 1983. Die soogdiere van die Suider-Afrikaanse substreek. Universiteit van Pretoria, Pretoria.** [^](#cite_ref-2) **Stuart, C. & Stuart, T. 1996. Africa’s vanishing wildlife. Southern Book Publishers, Halfway House.** [^](#cite_ref-3) **Loubser, J., Brink, J. & Laurens, G. 1990. Paintings of the extinct blue antelope, Hippotragus leucophaeus, in the Eastern Orange Free State. The South African Archaeological Bulletin 45 (152): 106-111.** [^](#cite_ref-4) **Zaloumis, E.A. & Cross, R. 1987.** [^](#cite_ref-5) *A field guide to the antelope of Southern Africa*. Natal Branch of the Wildlife Society of Southern Africa, Durban. **Colahan, B.D. 1990. "Did the last blue antelope Hippotragus leucophaeus die in the Eastern Orange Free State, South Africa?"** [^](#cite_ref-6) *Mirafra*7 (2): 51-52. **Comrie-Greig, J. 1992.** [^](#cite_ref-7) *Vrae en antwoorde - Bedreigde natuurlewe van Suider-Afrika*. Struik Uitgewers, Kaapstad. **Woodhouse, B. 1996.** [^](#cite_ref-8) *The rock art of the Golden Gate and Clarens districts*. William Waterman Publications, Rivonia. **Smith, M. 10 Januarie 2001.** [^](#cite_ref-9) *Boesmantekeninge van uitgestorwe kwagga gekry*. Volksblad: 5. **De la Harpe, R. 2002.** [^](#cite_ref-10) *Puik vakansieplekke in Suid-Afrika*. Sunbird Publishing, Kaapstad. **Skead, C.J. 1987. Historical mammal incidence in the Cape Province. Volume 1 – The Western and Northern Cape. The Department of Nature and Environmental Conservation of the Provincial Administration of the Cape of Good Hope, Cape Town.** [^](#cite_ref-11)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&action=edit§ion=13)]
- Smithers, R.H.N. 1983.
*Die soogdiere van die Suider-Afrikaanse substreek*. Universiteit van Pretoria, Pretoria.
- Stuart, C. & Stuart, T. 1996.
*Africa's vanishing wildlife*. Southern Book Publishers, Halfway House.
- Loubser, J., Brink, J. & Laurens, G. 1990. Paintings of the extinct blue antelope,
*Hippotragus leucophaeus*, in the Eastern Orange Free State. *The South African Archaeological Bulletin*45 ( **152**): 106-111.
- Zaloumis, E.A. & Cross, R. 1987.
*A field guide to the antelope of Southern Africa*. Natal Branch of the Wildlife Society of Southern Africa, Durban.
- Colahan, B.D. 1990. "Did the last blue antelope
*Hippotragus leucophaeus*die in the Eastern Orange Free State, South Africa?" *Mirafra*7 ( **2**): 51-52.
- Comrie-Greig, J. 1992.
*Vrae en antwoorde - Bedreigde natuurlewe van Suider-Afrika*. Struik Uitgewers, Kaapstad.
- Smith, M. 10 Januarie 2001. "Boesmantekeninge van uitgestorwe kwagga gekry".
*Volksblad*: 5.
- Woodhouse, B. 1996.
*The rock art of the Golden Gate and*. William Waterman Publications, Rivonia. [Clarens](/w/index.php?title=Clarens,_Free_State&action=edit&redlink=1)districts
- De la Harpe, R. 2002.
*Puik vakansieplekke in Suid-Afrika*. Sunbird Publishing, Kaapstad.
- Skead, C.J. 1987.
*Historical mammal incidence in the Cape Province. Volume 1 – The Western and Northern Cape*. The Department of Nature and Environmental Conservation of the Provincial Administration of the Cape of Good Hope, Cape Town.
- Klein, R.G. 1974. "On the taxonomic status, distribution and ecology of the blue antelope (
*Hippotragus leucophaeus*)". *The Annals of the South African Museum*65 ( **4**).
- Klein, R.G. 1987. "The extinct blue antelope".
*Sagittarius*2 ( **3**).
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Linh_d%C6%B0%C6%A1ng_lam&action=edit§ion=14)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1067 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate


text:
Lituénigo
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Lituénigo là một đô thị ở tỉnh Zaragoza, Aragon, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 của Viện thống kê Tây Ban Nha (INE), đô thị này có dân số là 123 người. Diện tích đô thị này là 11 ki-lô-mét vuông.
Lituénigo là một đô thị ở tỉnh Zaragoza, Aragon, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 của Viện thống kê Tây Ban Nha (INE), đô thị này có dân số là 123 người. Diện tích đô thị này là 11 ki-lô-mét vuông.

markdown:
# Lituénigo
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Lituénigo, Tây Ban Nha|
|
|![]()
|
|![]()
**Hiệu kỳ** ![ Con dấu chính thức của Lituénigo, Tây Ban Nha](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/Escudo_de_Litu%C3%A9nigo.svg/100px-Escudo_de_Litu%C3%A9nigo.svg.png)
![ Con dấu chính thức của Lituénigo, Tây Ban Nha](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/Escudo_de_Litu%C3%A9nigo.svg/100px-Escudo_de_Litu%C3%A9nigo.svg.png)
**Con dấu** ![ Hiệu huy của Lituénigo, Tây Ban Nha](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/Escudo_de_Litu%C3%A9nigo.svg/100px-Escudo_de_Litu%C3%A9nigo.svg.png)
![ Hiệu huy của Lituénigo, Tây Ban Nha](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/Escudo_de_Litu%C3%A9nigo.svg/100px-Escudo_de_Litu%C3%A9nigo.svg.png)
**Hiệu huy** [Quốc gia](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Spain.svg/22px-Flag_of_Spain.svg.png)
[Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [Cộng đồng tự trị](/wiki/V%C3%B9ng_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) [Aragon](/wiki/Aragon) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) [Zaragoza](/wiki/Zaragoza_(t%E1%BB%89nh)) [Đô thị](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B_t%E1%BA%A1i_Zaragoza) 2(4 mi 2) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(290/mi 2) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CET](/wiki/Gi%E1%BB%9D_chu%E1%BA%A9n_Trung_%C3%82u)( [UTC+1](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) [CEST](/wiki/Gi%E1%BB%9D_M%C3%B9a_h%C3%A8_Trung_%C3%82u)( [UTC+2](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) **Lituénigo** là một đô thị ở [tỉnh Zaragoza](/wiki/Zaragoza_(t%E1%BB%89nh)), [Aragon](/wiki/Aragon), [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha). Theo [điều tra dân số](/wiki/%C4%90i%E1%BB%81u_tra_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) [2004](/wiki/2004) của Viện thống kê Tây Ban Nha ( [INE](/w/index.php?title=Instituto_Nacional_de_Estad%C3%ADstica_(T%C3%A2y_Ban_Nha)&action=edit&redlink=1)), đô thị này có dân số là 123 người. Diện tích đô thị này là 11 [ki-lô-mét vuông](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng).
## Biến động dân số[
[sửa](/w/index.php?title=Litu%C3%A9nigo&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Litu%C3%A9nigo&action=edit§ion=1)]
|
|[1996](/wiki/1996) [2001](/wiki/2001) [2004](/wiki/2004)


text:
Rondônia
Rondônia (phát âm: [xõ.'dõ.ni.a][1]) là một bang thuộc Brasil, nằm ở phần lãnh thổ phía tây Bắc của đất nước này. Về phía Tây, Rondônia giáp bang Acre, về phía bắc, giáp Amazonas, về phía đông giáp Mato Grosso và phía nam là Bolivia. Thủ phủ của bang là Porto Velho; tên gọi Rondônia như ngày nay được phỏng theo tên của Candido Rondon. Phần lớn diện tích được bao phủ bởi rừng nhiệt đới Amazon. Rondônia có hai công viên quốc gia nổi tiếng là Chapada dos Parecis và the Serra do Pacaás; ở Rio Madeira, có rất nhiều loài cây cổ thụ và quần xã động vật, trong đó, đặc trưng nhất là các loài chim lạ.
Địa lý[sửa | sửa mã nguồn]
Rondônia ban đầu được bao phủ bởi hơn 200,000 km² rừng rậm nhiệt đới nhưng hiện nay nó đang trở thành điểm phá rừng nhiều nhất ở vùng Amazon. Con số thống kê cho thấy vào năm 2003, khoảng 70,000 km² rừng rậm nhiệt đới bị tàn phá.[2] Khu vực xung quanh con sông Guaporé là một phần của vùng thảo nguyên sinh thái Beni.[3]
Bang Rondônia còn có con đập Samuel nằm trên sông Jamari.[4]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ The presented pronunciation is in Brazilian Portuguese. The European Portuguese pronunciation is: /ʁõ.'ðo.ni.ɐ/.
- ^ “Amazon Deforestation”. Earth Observatory. NASA. Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2012.
- ^ Robin Sears and Robert Langstroth. “Central South America: Northern Bolivia”. Tropical and Subtropical Grasslands, Savannas and Shrublands. WWF. Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2012.
- ^ “Changes Over Time: Samuel Dam, Rondonia, Brazil”. Land Remote Sensing Program. U.S. Geological Survey. Truy cập ngày 14 tháng 3 năm 2013.[liên kết hỏng]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- (tiếng Bồ Đào Nha) Official Website
- (tiếng Anh) Brazilian Tourism Portal
- (tiếng Anh) Immigration of foreigners in Brazil
- (tiếng Anh) Rondonia Web

markdown:
# Rondônia
|
|
Rondônia
|
|
![]()
|
|
(và là thành phố lớn nhất)
|
|[Dân tộc](/wiki/D%C3%A2n_t%E1%BB%99c) [Chính quyền](/wiki/Ch%C3%ADnh_quy%E1%BB%81n) [Thống đốc](/w/index.php?title=Th%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [237.576,16 km²](/w/index.php?title=1_E11_m%C2%B2&action=edit&redlink=1)( [13th](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_bang_c%E1%BB%A7a_Brasil_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch&action=edit&redlink=1)) [Dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) [2006](/wiki/2006) [23](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_bang_Brasil_theo_d%C3%A2n_s%E1%BB%91&action=edit&redlink=1)) [2005](/wiki/2005) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) [19](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_bang_Brasil_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91&action=edit&redlink=1)) [GDP](/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba) [2005](/wiki/2005) [22](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_bang_Brasil_theo_GDP&action=edit&redlink=1)) [Trên đầu người](/w/index.php?title=Tr%C3%AAn_%C4%91%E1%BA%A7u_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&action=edit&redlink=1) [13](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_bang_Brasil_theo_GDP_%C4%91%E1%BA%A7u_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&action=edit&redlink=1)) **(** [HDI](/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di) [2000](/wiki/2000)) [14](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_bang_Brasil_theo_Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&action=edit&redlink=1)) [Viết tắt](/wiki/ISO_3166-2) [BR-RO](/wiki/ISO_3166-2:BR) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [BRT](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_gian_%E1%BB%9F_Brasil&action=edit&redlink=1)( [UTC](/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) [-4](/wiki/UTC-4)) [Mùa hè](/wiki/M%C3%B9a_h%C3%A8)( [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) [BRST](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_gian_%E1%BB%9F_Brasil&action=edit&redlink=1)( [UTC](/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) [-2](/wiki/UTC-2)) **Rondônia** ( [phát âm](/wiki/IPA): [xõ.'dõ.ni.a] ) là một bang thuộc [1] [Brasil](/wiki/Brasil), nằm ở phần lãnh thổ phía tây Bắc của đất nước này. Về phía Tây, Rondônia giáp bang [Acre](/wiki/Acre_(bang)), về phía bắc, giáp [Amazonas](/wiki/Amazonas,_Brasil), về phía đông giáp [Mato Grosso](/wiki/Mato_Grosso)và phía nam là [Bolivia](/wiki/Bolivia). Thủ phủ của bang là [Porto Velho](/wiki/Porto_Velho); tên gọi Rondônia như ngày nay được phỏng theo tên của [Candido Rondon](/w/index.php?title=Candido_Rondon&action=edit&redlink=1). Phần lớn diện tích được bao phủ bởi [rừng nhiệt đới](/wiki/R%E1%BB%ABng_m%C6%B0a_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%9Bi) [Amazon](/wiki/Amazon_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)). Rondônia có hai công viên quốc gia nổi tiếng là Chapada dos Parecis và the Serra do Pacaás; ở Rio Madeira, có rất nhiều loài cây cổ thụ và quần xã động vật, trong đó, đặc trưng nhất là các loài chim lạ.
## Địa lý[
[sửa](/w/index.php?title=Rond%C3%B4nia&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Rond%C3%B4nia&action=edit§ion=1)]
Rondônia ban đầu được bao phủ bởi hơn 200,000 km² rừng rậm nhiệt đới nhưng hiện nay nó đang trở thành điểm phá rừng nhiều nhất ở vùng
[Amazon](/wiki/Amazon). Con số thống kê cho thấy vào năm 2003, khoảng 70,000 km² rừng rậm nhiệt đới bị tàn phá. Khu vực xung quanh [2] [con sông Guaporé](/wiki/S%C3%B4ng_Guapor%C3%A9)là một phần của [vùng thảo nguyên sinh thái Beni](/w/index.php?title=V%C3%B9ng_th%E1%BA%A3o_nguy%C3%AAn_sinh_th%C3%A1i_Beni&action=edit&redlink=1). [[3]](#cite_note-3)
Bang Rondônia còn có
[con đập Samuel](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%ADp_Samuel&action=edit&redlink=1) nằm trên [sông Jamari](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Jamari&action=edit&redlink=1). [[4]](#cite_note-4)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Rond%C3%B4nia&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Rond%C3%B4nia&action=edit§ion=2)] **The presented pronunciation is in** [^](#cite_ref-1) [Brazilian Portuguese](/w/index.php?title=Brazilian_Portuguese&action=edit&redlink=1). The [European Portuguese](/w/index.php?title=European_Portuguese&action=edit&redlink=1)pronunciation is: /ʁõ.'ðo.ni.ɐ/. [^](#cite_ref-2) [“Amazon Deforestation”](http://earthobservatory.nasa.gov/Features/WorldOfChange/deforestation.php). *Earth Observatory*. NASA. Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2012. **Robin Sears and Robert Langstroth.** [^](#cite_ref-3) [“Central South America: Northern Bolivia”](http://worldwildlife.org/ecoregions/nt0702). *Tropical and Subtropical Grasslands, Savannas and Shrublands*. WWF. Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2012. [^](#cite_ref-4) [“Changes Over Time: Samuel Dam, Rondonia, Brazil”](http://remotesensing.usgs.gov/feature/description.php?id=236). *Land Remote Sensing Program*. U.S. Geological Survey. Truy cập ngày 14 tháng 3 năm 2013.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Rond%C3%B4nia&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Rond%C3%B4nia&action=edit§ion=3)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|**(tiếng Bồ Đào Nha)** [Official Website](http://www.rondonia.ro.gov.br) **(tiếng Anh)** [Brazilian Tourism Portal](http://www.braziltour.com/site/gb/home/index.php) **(tiếng Anh)** [Immigration of foreigners in Brazil](http://www.vistobrasil.com.br/vistobrasil/eng/home/index.php) **(tiếng Anh)** [Rondonia Web](http://webhost.bridgew.edu/jhayesboh/rondonia.htm)
|
|
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1067 frontend miss (0)


text:
Tần-bà-sa-la
Tần-bà-sa-la, còn gọi là Bình-sa vương (558 TCN - 491 TCN) (sa. bimbisāra) là vua xứ Ma-kiệt-đà (sa., pi. magadha) từ năm 543 TCN tới khi qua đời và là một thành viên của hoàng tộc Hariyanka.[1] Ông lên ngôi năm 15 tuổi và gặp Phật Thích-ca Mâu-ni khi 25 tuổi. Tần-bà-sa-la là đệ tử đầu tiên của Phật trong hàng vua chúa, ông đã tặng cho Phật và Tăng đoàn một tu viện gần kinh đô Vương-xá (sa. rājagḱha).
Mục lục
Quan hệ với Đức Phật[sửa | sửa mã nguồn]
Khi Thái tử Tất-đạt-đa Cồ-đàm (sa. siddhārtha gautama) thoát ly cuộc sống trần tục, một lần vua Tần-bà-sa-la trông thấy Cồ-đàm, một đạo sĩ khiêm tốn, đi khất thực trên đường phố của kinh đô Vương-xá. Trong thấy tướng mạo oai nghi và tư cách trang nghiêm sang trọng của đạo sĩ, vua Tần-bà-sa-la lấy làm cảm kích, sai người đi dò thăm. Khi được biết rằng thừa bữa, sau khi độ ngọ thì vị đạo sĩ ngụ tại Pandavapabbata, ông cùng đoàn tùy tùng tới viếng đạo sĩ để hỏi thăm. Khi được hỏi thăm về thân thế, nơi chốn, đạo sĩ Tất-đạt-đa Cồ-đàm trả lời:
- Ngay phía trước đây, tâu đại vương, trên vùng Hy-mã-lạp-sơn (sa. himālaya), trong châu thành Kiêu-tát-la (sa. kośala, pi. kosala) của những gia tộc cổ kính, một quốc gia trường thịnh và phong phú, tôi xuất thân từ triều đại Thái-dương, dòng Thích-ca (sa. śākya). Tôi không luyến ái, chạy theo nhục dục ngũ trần. Nhận thức được hiểm họa của vui thú vật chất và thấy an toàn trong đời sống xuất gia, tôi đi tìm cái cao quý nhất và tâm tôi được an lạc.[2]
Vua Tần-bà-sa-la cung thỉnh đạo sĩ Cồ-đàm, sau khi chứng ngộ Đạo Quả, sẽ trở lại viếng thăm vương quốc Ma-kiệt-đà.
Đúng như lời hứa, sau khi thành đạt Đạo Quả Chánh Đẳng Chánh Giác, Phật Thích-ca Mâu-ni, cùng các đệ tử A-la-hán từ Gaya tới kinh đô Vương-xá. Tại đây, Phật ngự trong một khu rừng gần điện Suppatittha.
Khi biết tin Phật đã về đến kinh thành, Tần-bà-sa-la liền dẫn hoàng hậu, thái tử, bá quan văn võ và hàng trăm đạo sĩ Bà La Môn đến khu rừng để yến kiết Phật. Nghe Phật thuyết giảng, tâm tư Tần-bà-sa-la vua bừng sáng, bao nhiêu nghi nan chất chứa trong lòng bấy lâu đã bị giải tỏa. Ông sụp lạy Phật và thưa rằng:
Nghe vậy, Phật hoan hỉ chấp thuận. Vua Tần-bà-sa-la thỉnh Phật và hàng ngàn tăng chúng tháp tùng Phật, sau đó vào hoàng cung để thọ lễ trai tăng do đích thân vua và hoàng hậu cúng dường. Có cả 6.000 tân khách được nhà vua mời đến cùng tham dự lễ. Sau lễ trai tăng, Phật thuyết pháp trước vua quan và tân khách.
Vua Tần-bà-sa-la nghĩ rằng khu Trúc Lâm của mình có thể hội đủ những yếu tố ấy nên dâng lên Phật và chư tăng khu rừng tre, được gọi là "nơi trú ẩn của loài sóc" này. Khu rừng này không có nhà cửa lều cốc cho Phật và chư tăng, nhưng lại có nhiều cây to che bóng mát và chỗ ẩn dật kín đáo. Dẫu sao, đây cũng là nơi đầu tiên được dâng cúng Phật và chư tăng.[3] Tại đây, giáo đoàn đã xây cất một tu viện đặt tên là Trúc Lâm Tự. Tại tu viện yên tĩnh này Phật nhập Hạ một lần ba năm liên tiếp và ba lần khác, vào ba Hạ xa cách nhau. Vua Tần-bà-sa-la rất siêng đến đây thăm Phật và nghe Phật pháp, và cho xây tại tu viện một giảng đường có thể chứa hơn 2000 người ngôi nghe Phật pháp.
Sau khi quy y, vua Tần-bà-sa-la sống đời gương mẫu của một đế vương. Ông đều đặn nghiêm trì tám giới (bát quan) trong sáu ngày giới (uposatha).
Hôn nhân[sửa | sửa mã nguồn]
Vua Tần-bà-sa-la còn kết hôn với nhiều công chúa lân bang. Cụ thể hơn, chánh hậu của ông công chúa Vi-đề-hy, con gái vua Maha Kosala và em vua Ba-tư-nặc (sa. prasenadi) xứ Kiêu-tát-la. Bà sinh hạ cho ông vua A-xà-thế (sa. ajātaśatru, pi. ajātasattu) tương lai. Vợ thứ của ông, Chellana, vốn là một công chúa Lichchhavi người gốc Vaishali.[4] Vợ thứ ba của ông là con gái của tù trưởng bộ lạc Madra xứ Punjab.[5] Một bà quý phi khác, Khema, một tín nữ rất tinh tấn nhờ sự khéo léo của nhà vua. Về sau, bà Khema xuất gia.
Chiến tranh[sửa | sửa mã nguồn]
Vua Tần-bà-sa-la đã gây chiến với vương quốc Anga để mở mang lãnh thổ. Sử liệu ghi nhận rằng ông thắng trận, giết được vua Brahamatta xứ Anga rồi sáp nhập Anga vào vương quốc Ma-kiệt-đà. Ông còn phong thái tử A-xà-thế làm Tổng đốc Anga.
Bị A-xà-thế ám sát hụt[sửa | sửa mã nguồn]
Khoảng năm 491 TCN, khi vua Tần-bà-sa-la đến 67 tuổi thì tai biến xảy ra: Thái tử A-xà-thế, do bị Đề-bà-đạt-đa xúi giục, âm mưu sát hại vua cha để chiếm ngôi. Một hôm, đang lúc đêm khuya, A-xà-thế đột nhập vào tẩm điện của vua cha. Thấy dáng vẻ khả nghi, ngự lâm quân liền giữ anh ta lại để xét, và tìm thấy một thanh gươm được giấu trong chéo áo của anh ta. Họ đưa A-xà-thế vào trình diện vua Tần-bà-sa-la, kể lại tự sự, và dâng thanh gươm cho ông xem. Khi Tần-bà-sa-la vặn hỏi thì A-xà-thế nói rằng, vì muốn làm vua nên định giết cha. Anh ta cũng nói rằng mình đã được Đề-bà-đạt-đa bày vẽ và sắp đặt mưu kế.
Vốn thầm nhuần sự từ bi của Phật Thích-ca, Tần-bà-sa-la không giận cả con trai lẫn Đề-bà-đạt-đa. Đã vậy, ông còn quyết định hạ chiếu thoái vị, nhường ngôi cho thái tử A-xà-thế. Vị tân vương sẽ làm lẽ 10 ngày sau đó. Làm như vậy, Tần-bà-sa-la hi vọng rằng A-xà-thế và Đề-bà-đạt-đa sẽ cảm thấy đức độ của mình mà hồi tâm hướng thiện.
Qua đời[sửa | sửa mã nguồn]
Vậy mà, thay vì hồi tâm hướng thiện, hai ngày sau khi Tần-bà-sa-la ban chiếu chiếu thoái vị, A-xà-thế đã bắt giam vua cha Tần-bà-sa-la vào ngục thất. Sau khi đăng quang, A-xà-thế nhất quyết không chịu thả vua cha ra, lại còn quyết tâm bỏ đói cho ông chết dần. Chỉ một mình Hoàng Thái hậu được phép vào thăm. Mỗi khi đi, bà giấu đồ ăn trong túi áo đem cho chồng. Việc này bị bại lộ và bà bị A-xà-thế quở trách. Về sau, bà lại giấu đồ ăn trong tóc. A-xà-thế cũng biết được. Cùng đường, bà tắm rửa sạch sẽ và thoa vào mình một thứ đồ ăn làm bằng mật ong, đường và sữa. Tần-bà-sa-la gợn lấy món ăn này để nuôi sống. Nhưng cũng bị A-xà-thế biết được. Anh ta cấm hẳn bà không được vào thăm vua cha nữa.
Lúc ấy, Tần-bà-sa-la vẫn cam chịu đói, không oán trách vua con. Nhớ lời Phật dạy, ông vẫn sống an lạc và bình thản, vẫn thiền hành theo hành lang nhà ngục, và thiền tọa nơi cửa sổ có chấn song sắt. Cửa số này ngó thẳng lên núi Linh Thứu, vì vậy nên hằng ngày ông ngồi rất lâu ở chỗ đó để nhìn núi.
Sau lần Phật bị Đề-bà-đạt-đa lăn đá mưu hại ở núi Linh Thứu, thì vua Tần-bà-sa-la cũng chết trong ngục thất. Cái chết của ông rất thê thảm: Nguyên vì thấy vua cha vẫn vui tươi, A-xà-thế nên hạ lệnh cho người thợ cạo vào khám, lấy dao bén gọt gót chân Tần-bà-sa-la, xát dầu và muối rồi hơ lên lửa nóng đến chết.
Khi thấy anh thợ cạo đến thì người cha bất hạnh mừng thầm, nghĩ rằng vua con đã ăn năn hối cải, cho người cạo râu tóc tới rước vua cha về. Nhưng, anh thợ cạo đến để thi hành lệnh của A-xà-thế. Vua Tần-bà-sa-la qua đời.[1]
Ông nhỏ hơn Phật Thích-ca 5 tuổi, ở ngôi được 52 năm và mất ở tuổi 67.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă Stearns, Peter N. (2001) The Encyclopaedia of World History, Houghton Mifflin. tr. 76-78. ISBN 0-395-65237-5.
- ^ Sutta Nipata, Pabbajja Sutta
- ^ Phạn ngữ arama chỉ có nghĩa là một khu vườn, khu viên. Lúc đấy Phật Thích-ca Mâu-ni và chư tăng thọ lãnh vườn này, trên đó không có xây cất nhà cửa. Ngày nay danh từ arama được dùng để chỉ một tu viện, trong đó có nơi ở của chư tăng.
- ^ Luniya, Bhanwarlal Nathuram. (1967) Evolution of Indian Culture, Lakshmi Narain Agarwal. tr. 114.
- ^ Krishna, Narendra. (1944) History of India, A. Mukherjee & bros. tr. 90.

markdown:
# Tần-bà-sa-la
|Tần-bà-sa-la|
|Vua xứ Ma-kiệt-đà|
|Trị vì||543 TCN – 491 TCN|
|Kế nhiệm||
|[Kosala Devi](/w/index.php?title=Kosala_Devi&action=edit&redlink=1)
|Các vợ khác|
|Chellana
|
Con gái tù trưởng
Khema
Silavi
Jayasena
[Nhà Hariyanka](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Hariyanka&action=edit&redlink=1) [Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) **Tần-bà-sa-la**, còn gọi là **Bình-sa vương** (558 TCN - 491 TCN) (sa. *bimbisāra*) là vua xứ [Ma-kiệt-đà](/wiki/Magadha) (sa., pi. *magadha*) từ năm 543 TCN tới khi [qua đời](/wiki/Ch%E1%BA%BFt) và là một thành viên của [hoàng tộc Hariyanka](/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_t%E1%BB%99c_Hariyanka&action=edit&redlink=1). Ông lên ngôi năm 15 tuổi và gặp Phật [1] [Thích-ca Mâu-ni](/wiki/T%E1%BA%A5t-%C4%91%E1%BA%A1t-%C4%91a_C%E1%BB%93-%C4%91%C3%A0m)khi 25 tuổi. Tần-bà-sa-la là đệ tử đầu tiên của Phật trong hàng vua chúa, ông đã tặng cho Phật và Tăng đoàn một tu viện gần kinh đô [Vương-xá](/wiki/Rajgir)(sa. *rājagḱha*).
## Mục lục
## Quan hệ với Đức Phật[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7n-b%C3%A0-sa-la&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7n-b%C3%A0-sa-la&action=edit§ion=1)]
Khi Thái tử
[Tất-đạt-đa Cồ-đàm](/wiki/T%E1%BA%A5t-%C4%91%E1%BA%A1t-%C4%91a_C%E1%BB%93-%C4%91%C3%A0m) (sa. *siddhārtha gautama*) thoát ly cuộc sống trần tục, một lần vua Tần-bà-sa-la trông thấy Cồ-đàm, một đạo sĩ khiêm tốn, đi khất thực trên đường phố của kinh đô [Vương-xá](/wiki/Rajgir). Trong thấy tướng mạo oai nghi và tư cách trang nghiêm sang trọng của đạo sĩ, vua Tần-bà-sa-la lấy làm cảm kích, sai người đi dò thăm. Khi được biết rằng thừa bữa, sau khi độ ngọ thì vị đạo sĩ ngụ tại Pandavapabbata, ông cùng đoàn tùy tùng tới viếng đạo sĩ để hỏi thăm. Khi được hỏi thăm về thân thế, nơi chốn, đạo sĩ Tất-đạt-đa Cồ-đàm trả lời: *Ngay phía trước đây, tâu đại vương, trên vùng*himālaya [Hy-mã-lạp-sơn](/wiki/Himalaya)(sa. *), trong châu thành*kośala [Kiêu-tát-la](/w/index.php?title=Ki%C3%AAu-t%C3%A1t-la&action=edit&redlink=1)(sa. *, pi.*kosala *) của những gia tộc cổ kính, một quốc gia trường thịnh và phong phú, tôi xuất thân từ triều đại Thái-dương, dòng Thích-ca (sa.*śākya *). Tôi không luyến ái, chạy theo nhục dục ngũ trần. Nhận thức được hiểm họa của vui thú vật chất và thấy an toàn trong đời sống xuất gia, tôi đi tìm cái cao quý nhất và tâm tôi được an lạc.* [[2]](#cite_note-2)
Vua Tần-bà-sa-la cung thỉnh đạo sĩ Cồ-đàm, sau khi chứng ngộ Đạo Quả, sẽ trở lại viếng thăm
[vương quốc Ma-kiệt-đà](/wiki/Magadha).
Đúng như lời hứa, sau khi thành đạt Đạo Quả Chánh Đẳng Chánh Giác, Phật
[Thích-ca Mâu-ni](/wiki/T%E1%BA%A5t-%C4%91%E1%BA%A1t-%C4%91a_C%E1%BB%93-%C4%91%C3%A0m), cùng các đệ tử [A-la-hán](/wiki/A-la-h%C3%A1n) từ [Gaya](/wiki/Gaya) tới kinh đô Vương-xá. Tại đây, Phật ngự trong một khu rừng gần điện Suppatittha.
Khi biết tin Phật đã về đến kinh thành, Tần-bà-sa-la liền dẫn hoàng hậu, thái tử, bá quan văn võ và hàng trăm đạo sĩ Bà La Môn đến khu rừng để yến kiết Phật. Nghe Phật thuyết giảng, tâm tư Tần-bà-sa-la vua bừng sáng, bao nhiêu nghi nan chất chứa trong lòng bấy lâu đã bị giải tỏa. Ông sụp lạy Phật và thưa rằng:
|“||
||”|
Nghe vậy, Phật hoan hỉ chấp thuận. Vua Tần-bà-sa-la thỉnh Phật và hàng ngàn tăng chúng tháp tùng Phật, sau đó vào hoàng cung để thọ lễ trai tăng do đích thân vua và hoàng hậu cúng dường. Có cả 6.000 tân khách được nhà vua mời đến cùng tham dự lễ. Sau lễ trai tăng, Phật thuyết pháp trước vua quan và tân khách.
Vua Tần-bà-sa-la nghĩ rằng khu Trúc Lâm của mình có thể hội đủ những yếu tố ấy nên dâng lên Phật và chư tăng khu rừng tre, được gọi là "nơi trú ẩn của loài sóc" này. Khu rừng này không có nhà cửa lều cốc cho Phật và chư tăng, nhưng lại có nhiều cây to che bóng mát và chỗ ẩn dật kín đáo. Dẫu sao, đây cũng là nơi đầu tiên được dâng cúng Phật và chư tăng.
Tại đây, giáo đoàn đã xây cất một tu viện đặt tên là Trúc Lâm Tự. Tại tu viện yên tĩnh này Phật nhập Hạ một lần ba năm liên tiếp và ba lần khác, vào ba Hạ xa cách nhau. Vua Tần-bà-sa-la rất siêng đến đây thăm Phật và nghe Phật pháp, và cho xây tại tu viện một giảng đường có thể chứa hơn 2000 người ngôi nghe Phật pháp. [3]
Sau khi quy y, vua Tần-bà-sa-la sống đời gương mẫu của một đế vương. Ông đều đặn nghiêm trì tám giới (bát quan) trong sáu ngày giới (
*uposatha*).
## Hôn nhân[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7n-b%C3%A0-sa-la&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7n-b%C3%A0-sa-la&action=edit§ion=2)]
Vua Tần-bà-sa-la còn kết hôn với nhiều công chúa lân bang. Cụ thể hơn, chánh hậu của ông công chúa
[Vi-đề-hy](/w/index.php?title=Vi-%C4%91%E1%BB%81-hy&action=edit&redlink=1), con gái vua [Maha Kosala](/w/index.php?title=Maha_Kosala&action=edit&redlink=1) và em vua [Ba-tư-nặc](/w/index.php?title=Ba-t%C6%B0-n%E1%BA%B7c_Ki%C3%AAu-t%C3%A1t-la&action=edit&redlink=1) (sa. *prasenadi*) xứ [Kiêu-tát-la](/w/index.php?title=Ki%C3%AAu-t%C3%A1t-la&action=edit&redlink=1). Bà sinh hạ cho ông vua [A-xà-thế](/wiki/A-x%C3%A0-th%E1%BA%BF) (sa. *ajātaśatru*, pi. *ajātasattu*) tương lai. Vợ thứ của ông, Chellana, vốn là một công chúa [Lichchhavi](/w/index.php?title=Lichchhavi&action=edit&redlink=1) người gốc [Vaishali](/w/index.php?title=Vaishali&action=edit&redlink=1). Vợ thứ ba của ông là con gái của tù trưởng bộ lạc [4] [Madra](/w/index.php?title=Madra&action=edit&redlink=1)xứ Punjab. Một bà quý phi khác, Khema, một tín nữ rất tinh tấn nhờ sự khéo léo của nhà vua. Về sau, bà Khema xuất gia. [[5]](#cite_note-5)
## Chiến tranh[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7n-b%C3%A0-sa-la&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7n-b%C3%A0-sa-la&action=edit§ion=3)]
Vua Tần-bà-sa-la đã gây chiến với vương quốc
[Anga](/w/index.php?title=Anga&action=edit&redlink=1) để mở mang lãnh thổ. Sử liệu ghi nhận rằng ông thắng trận, giết được vua Brahamatta xứ Anga rồi sáp nhập Anga vào vương quốc Ma-kiệt-đà. Ông còn phong thái tử [A-xà-thế](/wiki/A-x%C3%A0-th%E1%BA%BF) làm Tổng đốc Anga.
## Bị A-xà-thế ám sát hụt[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7n-b%C3%A0-sa-la&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7n-b%C3%A0-sa-la&action=edit§ion=4)]
Khoảng năm 491 TCN, khi vua Tần-bà-sa-la đến 67 tuổi thì tai biến xảy ra: Thái tử
[A-xà-thế](/wiki/A-x%C3%A0-th%E1%BA%BF), do bị [Đề-bà-đạt-đa](/wiki/%C4%90%E1%BB%81-b%C3%A0-%C4%91%E1%BA%A1t-%C4%91a) xúi giục, âm mưu sát hại vua cha để chiếm ngôi. Một hôm, đang lúc đêm khuya, A-xà-thế đột nhập vào tẩm điện của vua cha. Thấy dáng vẻ khả nghi, ngự lâm quân liền giữ anh ta lại để xét, và tìm thấy một thanh gươm được giấu trong chéo áo của anh ta. Họ đưa A-xà-thế vào trình diện vua Tần-bà-sa-la, kể lại tự sự, và dâng thanh gươm cho ông xem. Khi Tần-bà-sa-la vặn hỏi thì A-xà-thế nói rằng, vì muốn làm vua nên định giết cha. Anh ta cũng nói rằng mình đã được Đề-bà-đạt-đa bày vẽ và sắp đặt mưu kế.
Vốn thầm nhuần sự từ bi của Phật Thích-ca, Tần-bà-sa-la không giận cả con trai lẫn Đề-bà-đạt-đa. Đã vậy, ông còn quyết định hạ chiếu thoái vị, nhường ngôi cho thái tử A-xà-thế. Vị tân vương sẽ làm lẽ 10 ngày sau đó. Làm như vậy, Tần-bà-sa-la hi vọng rằng A-xà-thế và Đề-bà-đạt-đa sẽ cảm thấy đức độ của mình mà hồi tâm hướng thiện.
## Qua đời[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7n-b%C3%A0-sa-la&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7n-b%C3%A0-sa-la&action=edit§ion=5)]
Vậy mà, thay vì hồi tâm hướng thiện, hai ngày sau khi Tần-bà-sa-la ban chiếu chiếu thoái vị, A-xà-thế đã bắt giam vua cha Tần-bà-sa-la vào ngục thất. Sau khi đăng quang, A-xà-thế nhất quyết không chịu thả vua cha ra, lại còn quyết tâm bỏ đói cho ông chết dần. Chỉ một mình Hoàng Thái hậu được phép vào thăm. Mỗi khi đi, bà giấu đồ ăn trong túi áo đem cho chồng. Việc này bị bại lộ và bà bị A-xà-thế quở trách. Về sau, bà lại giấu đồ ăn trong tóc. A-xà-thế cũng biết được. Cùng đường, bà tắm rửa sạch sẽ và thoa vào mình một thứ đồ ăn làm bằng mật ong, đường và sữa. Tần-bà-sa-la gợn lấy món ăn này để nuôi sống. Nhưng cũng bị A-xà-thế biết được. Anh ta cấm hẳn bà không được vào thăm vua cha nữa.
Lúc ấy, Tần-bà-sa-la vẫn cam chịu đói, không oán trách vua con. Nhớ lời Phật dạy, ông vẫn sống an lạc và bình thản, vẫn thiền hành theo hành lang nhà ngục, và thiền tọa nơi cửa sổ có chấn song sắt. Cửa số này ngó thẳng lên núi Linh Thứu, vì vậy nên hằng ngày ông ngồi rất lâu ở chỗ đó để nhìn núi.
Sau lần Phật bị Đề-bà-đạt-đa lăn đá mưu hại ở núi Linh Thứu, thì vua Tần-bà-sa-la cũng chết trong ngục thất. Cái chết của ông rất thê thảm: Nguyên vì thấy vua cha vẫn vui tươi, A-xà-thế nên hạ lệnh cho người thợ cạo vào khám, lấy dao bén gọt gót chân Tần-bà-sa-la, xát dầu và muối rồi hơ lên lửa nóng đến chết.
Khi thấy anh thợ cạo đến thì người cha bất hạnh mừng thầm, nghĩ rằng vua con đã ăn năn hối cải, cho người cạo râu tóc tới rước vua cha về. Nhưng, anh thợ cạo đến để thi hành lệnh của A-xà-thế. Vua Tần-bà-sa-la qua đời.
[[1]](#cite_note-Stearns-1)
Ông nhỏ hơn Phật Thích-ca 5 tuổi, ở ngôi được 52 năm và mất ở tuổi 67.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7n-b%C3%A0-sa-la&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7n-b%C3%A0-sa-la&action=edit§ion=6)]
- ^
**a** [Stearns, Peter N. (2001)](#cite_ref-Stearns_1-1) **ă** *The Encyclopaedia of World History*, Houghton Mifflin. tr. 76-78. [ISBN 0-395-65237-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0395652375). **Sutta Nipata, Pabbajja Sutta** [^](#cite_ref-2) **Phạn ngữ** [^](#cite_ref-3) *arama*chỉ có nghĩa là một khu vườn, khu viên. Lúc đấy Phật Thích-ca Mâu-ni và chư tăng thọ lãnh vườn này, trên đó không có xây cất nhà cửa. Ngày nay danh từ *arama*được dùng để chỉ một tu viện, trong đó có nơi ở của chư tăng. **Luniya, Bhanwarlal Nathuram. (1967)** [^](#cite_ref-4) *Evolution of Indian Culture*, Lakshmi Narain Agarwal. tr. 114. **Krishna, Narendra. (1944)** [^](#cite_ref-5) *History of India*, A. Mukherjee & bros. tr. 90.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7n-b%C3%A0-sa-la&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7n-b%C3%A0-sa-la&action=edit§ion=7)] [Đức Phật - Phật Pháp - 11](http://www.buddhanet.net/budsas/uni/u-dp&pp/dp&pp11.htm) [Danh nhân thế giới- Tu viện Phật giáo Việt Nam](http://tuvien.com/danh_nhan_the_gioi/show.php?get=1&id=75muoidetu12) [Bimbisara, The King of Magadha](http://www.indianetzone.com/15/bimbisara_the_king_magadha.htm)
|Bảng các chữ viết tắt|
|
|bo.: Bod skad བོད་སྐད་, ja.: 日本語 ko.: 한국어, pi.: Pāli, sa.: Sanskrit संस्कृतम्, zh.: 中文

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1067 frontend miss (0)


text:
Xã Jackson, Quận Snyder, Pennsylvania
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Xã Jackson (tiếng Anh: Jackson Township) là một xã thuộc quận Snyder, tiểu bang Pennsylvania, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của xã này là 1.382 người.[1]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “2010 Census Gazetteer Files”. Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ. Truy cập ngày 8 tháng 10 năm 2012.

markdown:
# Xã Jackson, Quận Snyder, Pennsylvania
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Xã Jackson
|
Jackson Township
|—
|[Vị trí trong Quận Snyder, Pennsylvania](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:T%E1%BA%A3i_l%C3%AAn&wpDestFile=Map_of_Jackson_Township,_Snyder_County,_Pennsylvania_Highlighted.png)
Vị trí trong
[Quận Snyder](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Snyder,_Pennsylvania), [Pennsylvania](/wiki/Pennsylvania) ![ Vị trí quận Snyder trong tiểu bang Pennsylvania ở Hoa Kỳ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Map_of_Pennsylvania_highlighting_Snyder_County.svg/250px-Map_of_Pennsylvania_highlighting_Snyder_County.svg.png)
![ Vị trí quận Snyder trong tiểu bang Pennsylvania ở Hoa Kỳ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Map_of_Pennsylvania_highlighting_Snyder_County.svg/250px-Map_of_Pennsylvania_highlighting_Snyder_County.svg.png)
Vị trí quận Snyder trong tiểu bang Pennsylvania ở Hoa Kỳ
[Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Pennsylvania](/wiki/Pennsylvania) [Quận](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BA%ADn_%E1%BB%9F_Pennsylvania&action=edit&redlink=1) [Quận Snyder](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Snyder,_Pennsylvania) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [EST](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_%C4%90%C3%B4ng_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-5](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) **EDT**( [UTC-4](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) **Xã Jackson** ( [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): *Jackson Township*) là một [xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Hoa_K%E1%BB%B3) thuộc [quận Snyder](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Snyder,_Pennsylvania), tiểu bang [Pennsylvania](/wiki/Pennsylvania), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Năm 2010, dân số của xã này là 1.382 người. [[1]](#cite_note-1)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=X%C3%A3_Jackson,_Qu%E1%BA%ADn_Snyder,_Pennsylvania&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=X%C3%A3_Jackson,_Qu%E1%BA%ADn_Snyder,_Pennsylvania&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [“2010 Census Gazetteer Files”](http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/gazetteer2010.html). [Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3). Truy cập ngày 8 tháng 10 năm 2012.


text:
Xã South Harbor, Quận Mille Lacs, Minnesota
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Xã South Harbor (tiếng Anh: South Harbor Township) là một xã thuộc quận Mille Lacs, tiểu bang Minnesota, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của xã này là 800 người.[1]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “2010 Census Gazetteer Files”. Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ. Truy cập ngày 11 tháng 10 năm 2012.

markdown:
# Xã South Harbor, Quận Mille Lacs, Minnesota
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Xã South Harbor
|
South Harbor Township
|—
|![ Vị trí quận Mille Lacs trong tiểu bang Minnesota ở Hoa Kỷ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Map_of_Minnesota_highlighting_Mille_Lacs_County.svg/250px-Map_of_Minnesota_highlighting_Mille_Lacs_County.svg.png)
![ Vị trí quận Mille Lacs trong tiểu bang Minnesota ở Hoa Kỷ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Map_of_Minnesota_highlighting_Mille_Lacs_County.svg/250px-Map_of_Minnesota_highlighting_Mille_Lacs_County.svg.png)
Vị trí quận Mille Lacs trong tiểu bang Minnesota ở Hoa Kỷ
[Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Minnesota](/wiki/Minnesota) [Quận](/w/index.php?title=Danh_d%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BA%ADn_%E1%BB%9F_Minnesota&action=edit&redlink=1) [Quận Mille Lacs](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Mille_Lacs,_Minnesota) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CST](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_Trung_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-6](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) **CDT**( [UTC-5](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) **Xã South Harbor** ( [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): *South Harbor Township*) là một [xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Hoa_K%E1%BB%B3) thuộc [quận Mille Lacs](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Mille_Lacs,_Minnesota), tiểu bang [Minnesota](/wiki/Minnesota), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Năm 2010, dân số của xã này là 800 người. [[1]](#cite_note-1)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=X%C3%A3_South_Harbor,_Qu%E1%BA%ADn_Mille_Lacs,_Minnesota&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=X%C3%A3_South_Harbor,_Qu%E1%BA%ADn_Mille_Lacs,_Minnesota&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [“2010 Census Gazetteer Files”](http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/gazetteer2010.html). [Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3). Truy cập ngày 11 tháng 10 năm 2012.

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1067 frontend miss (0)


text:
bære
Từ điển mở Wiktionary
Tiếng Na Uy[sửa]
Động từ[sửa]
bære
- Mang, xách, bưng, đội, đeo, gánh, vác, cầm.
- Han bærer (på) en tung koffert.,
- Han kom bærende med en stor stein.
- å bære noen på hendene — Tận tình giúp đỡ ai.
- Chịu đựng, gánh vác.
- å bære ansvaret for noe — Gánh vác trách nhiệm về việc gì.
- Han bærer straffen med tålmodighet. — Anh ta chịu đựng hình phạt một cách kiên
- Nhẫn.
- Hun bærer alderen godt. — Cô ta trông trẻ hơn tuổi.
- å bære bud om noe — Báo hiệu việc gì.
- Å bære nag til noen — Mang mối thù hằn, oán hờn, thù hận, oán thù với ai.
- å bære preg av noe — Mang đặc điểm, dấu vết, dấu tích của vật gì.
- Chịu, gánh chịu,
- Isen bærer ikke et voksent menneske.
- Det var så vidt båten bar. — Suýt chút nữa thì hỏng.
- Hướng về, tiến đến.
- Det bar av gårde i stor fart.
- Det bærer mot et spennende valg.
- Mang, đem lại kết quả.
- Kua skal bære til høsten.
- Arbeidet hans bar frukter. — Công việc của ông ấy đem lại kết quả tốt.
- 6. å bære til — Xảy ra, xảy đến.
- å bære fram et budskap — Đem ra thảo luận.
- å bære over med noe(n) — Dung thứ, dung tha, tha thứ việc gì (ai).
- å bære seg — Than vãn, than phiền.
- å bære seg at — Xử sự, cư xử.
- Trøste og ba re! — Trời đất ơi!
Từ dẫn xuất[sửa]
- (1) bæretillatelse gđ: Giấy phép mang vũ khí.
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)

markdown:
# bære
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Na Uy[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-nor-&action=edit§ion=T-1)]
### Động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-verb-&action=edit§ion=T-1)]
|
|Các dạng
|Nguyên mẫu||
|[bærer](/w/index.php?title=b%C3%A6rer&action=edit&redlink=1) [bar](/wiki/bar) [baret](/w/index.php?title=baret&action=edit&redlink=1) **bære** [Mang](/wiki/mang), [xách](/wiki/x%C3%A1ch), [bưng](/wiki/b%C6%B0ng), đội, đeo, [gánh](/wiki/g%C3%A1nh), [vác](/wiki/v%C3%A1c), [cầm](/wiki/c%E1%BA%A7m). *Han* **bærer**(på) en tung koffert., *Han kom* **bære**nde med en stor stein. *— Tận tình giúp đỡ ai.* **å bære**noen på hendene
-
[Chịu](/wiki/ch%E1%BB%8Bu)đựng, [gánh vác](/wiki/g%C3%A1nh_v%C3%A1c). *— Gánh vác trách nhiệm về việc gì.* **å bære**ansvaret for noe *Han*— Anh ta chịu đựng hình phạt một cách kiên **bærer**straffen med tålmodighet.
-
[Nhẫn](/wiki/nh%E1%BA%ABn). *Hun*— Cô ta trông trẻ hơn tuổi. **bærer**alderen godt. *— Báo hiệu việc gì.* **å bære**bud om noe *— Mang mối thù hằn, oán hờn, thù hận, oán thù với ai.* **Å bære**nag til noen *— Mang đặc điểm, dấu vết, dấu tích của vật gì.* **å bære**preg av noe
-
[Chịu](/wiki/ch%E1%BB%8Bu), [gánh chịu](/w/index.php?title=g%C3%A1nh_ch%E1%BB%8Bu&action=edit&redlink=1), *Isen* **bærer**ikke et voksent menneske. *Det var så vidt båten*— Suýt chút nữa thì hỏng. **bar**.
-
[Hướng](/wiki/h%C6%B0%E1%BB%9Bng)về, [tiến](/wiki/ti%E1%BA%BFn)đến. *Det* **bar**av gårde i stor fart. *Det* **bærer**mot et spennende valg.
-
[Mang](/wiki/mang), đem lại [kết quả](/wiki/k%E1%BA%BFt_qu%E1%BA%A3). *Kua skal* **bære**til høsten. *Arbeidet hans*— Công việc của ông ấy đem lại kết quả tốt. **bar**frukter. *6.*— Xảy ra, xảy đến. **å bære**til *— Đem ra thảo luận.* **å bære**fram et budskap *— Dung thứ, dung tha, tha thứ việc gì (ai).* **å bære**over med noe(n) *— Than vãn, than phiền.* **å bære**seg *— Xử sự, cư xử.* **å bære**seg at *Trøste og ba re!*— Trời đất ơi!
-
#### Từ dẫn xuất[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-drv-&action=edit§ion=T-1)]
- (1)
[bæretillatelse](/w/index.php?title=b%C3%A6retillatelse&action=edit&redlink=1)gđ: [Giấy phép](/wiki/gi%E1%BA%A5y_ph%C3%A9p) [mang](/wiki/mang) [vũ khí](/wiki/v%C5%A9_kh%C3%AD).
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))


text:
owl
Từ điển mở Wiktionary
Bước tới:
dẫn lái
,
tìm
Mục lục
1
Tiếng Anh
1.1
Cách phát âm
1.2
Danh từ
1.2.1
Thành ngữ
1.3
Tham khảo
Tiếng Anh
[
sửa
]
owl
Cách phát âm
[
sửa
]
IPA
:
/ˈɑʊ.əl/
Hoa Kỳ
Rất tiếc, hoặc JavaScript bị tắt trong trình duyệt của bạn hoặc trình duyệt không có trình chơi nào được hỗ trợ.
Bạn có thể
tải về đoạn âm hoặc đoạn video
hay
tải về một trình chơi
để chơi đoạn âm hoặc đoạn video trong trình duyệt.
[ˈɑʊ.əl]
Danh từ
[
sửa
]
owl
/ˈɑʊ.əl/
(
Động vật học
)
Con
cú
.
Người
có vẻ
nghiêm nghị
;
người
có vẻ
quạu
cọ
.
(
Nghĩa bóng
)
Người
hay đi đêm.
Thành ngữ
[
sửa
]
to fly with the owl
: Hay ăn đêm, hay đi đêm.
owls to Athens
:
Việc
thừa
,
củi
chở
về
rừng
.
Tham khảo
[
sửa
]
Hồ Ngọc Đức,
Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí
(
chi tiết
)
Lấy từ “
https://vi.wiktionary.org/w/index.php?title=owl&oldid=1601249
”
Thể loại
:
Mục từ tiếng Anh
Danh từ
Danh từ tiếng Anh
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Mục từ
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Tra
Sửa đổi
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Chuyển hướng
Trang Chính
Cộng đồng
Thay đổi gần đây
Mục từ ngẫu nhiên
Trợ giúp
Thảo luận chung
Quyên góp
Chỉ mục
Ngôn ngữ
Chữ cái
Bộ thủ
Từ loại
Chuyên ngành
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản in được
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Tải tập tin lên
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Trích dẫn trang này
Ngôn ngữ định nghĩa
Aymar aru
Azərbaycanca
Български
Bosanski
Català
ᏣᎳᎩ
Čeština
Cymraeg
Deutsch
Ελληνικά
English
Español
Eesti
Euskara
فارسی
Suomi
Na Vosa Vakaviti
Français
Gaeilge
Magyar
Հայերեն
Bahasa Indonesia
Ido
Italiano
日本語
Қазақша
ಕನ್ನಡ
한국어
Kurdî
Lëtzebuergesch
Limburgs
ລາວ
Lietuvių
Latviešu
Malagasy
മലയാളം
မြန်မာဘာသာ
Nederlands
Polski
Português
Română
Русский
Simple English
Slovenčina
Svenska
Kiswahili
தமிழ்
తెలుగు
Türkçe
Walon
中文
IsiZulu
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 22:41 ngày 17 tháng 8 năm 2015.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wiktionary
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Phiên bản di động

markdown:
# owl
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
|Hoa Kỳ||
|
### Danh từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-noun-&action=edit§ion=T-1)] **owl** [/ˈɑʊ.əl/](/wiki/Wiktionary:IPA)
#### Thành ngữ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-expr-&action=edit§ion=T-1)]
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))
|Hoa Kỳ||
|**owl** [/ˈɑʊ.əl/](/wiki/Wiktionary:IPA)