text:
Khu di tích Chichén Itzá
Chichen Itza (từ tiếng Yucatec Maya chich'en itza', "Tại miệng giếng của người Itza") là một địa điểm khảo cổ thời tiền Colombo do người Maya xây dựng, nằm ở trung tâm phía bắc Bán đảo Yucatán, Mexico ngày nay.
Chichen Itza từng là một trung tâm cấp vùng lớn tại những vùng đất thấp Maya từ thời Cuối Cổ Điển (Late Classic) cho tới thời Tận Cùng Cổ Điển (Terminal Classic) và kéo dài tới cả một số thời kỳ ở thời Đầu Hậu Cổ điển (Early Postclassic). Địa điểm này chứa đựng vô số các phong cách kiến trúc, từ cái gọi là "kiểu Mexico" và kiểu các phong cách tìm thấy ở trung Mexico cho tới phong cách Puuc được tìm thấy tại Puuc Maya ở các vùng đất thấp phía bắc. Sự hiện diện của các phong cách Mexico từng được cho là biểu hiện của sự di cư trực tiếp hay thậm chí là sự chinh phục của vùng trung Mexico, nhưng những quan điểm gần đây nhất cho rằng sự hiện diện của những phong cách phi Maya đó có lẽ chính xác hơn là một sự khuếch tán văn hoá.
Các dữ liệu khảo cổ học, như bằng chứng cho thấy một số công trình hay các quần thể kiến trúc bị đốt cháy, cho thấy rằng sự sụp đổ của Chichen Itza gắn liền với bạo lực. Sau khi quyền bá chủ của Chichen Itza suy tàn, một quyền lực cấp vùng khác là Yucatán nổi lên trở thành trung tâm mới của Mayapan.
Theo Hiệp hội Nhân loại học Châu Mỹ, những tàn tích Chichen Itza hiện là tài sản liên bang, và quyền quản lý địa điểm này thuộc Instituto Nacional de Antropología e Historia (INAH) Mexico. Tuy nhiên, vùng đất bên dưới các công trình, thuộc sở hữu tư nhân bởi đa phần các vùng đất này đều là các tài sản thừa kế tại Mexico. Trong trường hợp Chichen Itza, vùng khảo cổ học thuộc sở hữu của gia đình Barbachano.[1]
Mục lục
- 1 Tên và cách viết
- 2 Lịch sử Chichen Itza
- 3 Địa điểm
- 4 Chichen Cũ
- 5 Hang động
- 6 Những cuộc nghiên cứu hiện đại tại Chichen Itza
- 7 Chichen Itza ngày nay
- 8 Xem thêm
- 9 Tham khảo
- 10 Liên kết ngoài
Tên và cách viết[sửa | sửa mã nguồn]
Cái tên Maya "Chich'en Itza" có nghĩa "tại miệng giếng của Itza ". Dù đây là tên thường được dùng để gọi nơi này trong những thời kỳ tiền Columbo, nó cũng là tên chỉ những biên niên sử cổ đại như Uucyabnal, có nghĩa "Bảy vị vua cai trị vĩ đại".
Trong tiếng Tây Ban Nha và nhiều ngôn ngữ khác cái tên này thường được viết thành Chichén Itzá có nghĩa cả hai phần của cái tên đều cần được đọc nhấn ở phần cuối. Trong ngôn ngữ Yucatec Maya (vẫn còn được dùng trong vùng, và được viết bằng cả ký tự La tinh từ thế kỷ 16) âm nhấn này tuân theo các quy định thông thường của ngôn ngữ La tinh, và vì thế được viết không cần các dấu phụ. Cả hai hình thức này đều đã được sử dụng trong văn học viết về chủ thể, gồm cả nhiều tác phẩm hàn lân. Một số cách viết khác chính xác hơn như Chich'en Itza. Hình thức này đảo ngược sự phân biệt âm vị giữa [ ch' ] và [ ch ], bởi vì từ ch'en cơ bản có nghĩa "giếng (nước)" bắt đầu với một âm tắc xát thanh môn (glottalized affricate) (trong IPA, [tʃʼ]) và không phải một thanh (không tắc xát) không âm ([tʃ]).
Lịch sử Chichen Itza[sửa | sửa mã nguồn]
Chichen Itza nằm ở phần phía đông của bang Yucatán ở Mexico. [2] Mạn bắc của bán đảo Yucatán là vùng khô hạn, và các dòng sông đều chảy ngầm dưới mặt đất. Bởi vùng phía bắc Yucatán không hề có những con sông, nên ba chỗ đất sụt tự nhiên (ao trũng) trở thành nơi cung cấp nước quanh năm cho Chichen và trở thành một địa điểm hấp dẫn với những người dân. Hai trong số ba ao trũng đó vẫn còn tồn tại tới ngày nay; "Ao hi sinh" là ao nổi tiếng hơn, và nó được dành cho việc cúng tế vị thần mưa Maya là Chaac. Nhiều vật thể và vật liệu khác như ngọc bích, đồ gốm, và hương, đã được ném xuống đó để hiến cho Chaac. Một số người (chủ yếu là các hướng dẫn viên du lịch, nói rằng thỉnh thoảng, đặc biệt vào những khoảng thời gian hạn hán kéo dài, giếng còn được hiến tế bằng chính con người. Tuy nhiên, không có bằng chứng nào xác nhận điều này, và quá trình nạo vét ao của các nhà khảo cổ học cũng không ủng hộ nó.
Phát triển[sửa | sửa mã nguồn]
Chichen Itza đã nổi lên trở thành một vùng nổi bật trong khu vực vào khoảng cuối giai đoạn Đầu Cổ điển (hay, khoảng năm 600 sau Công Nguyên). Tuy nhiên, tới cuối thời kỳ Hậu Cổ điển và nửa đầu Cuối Cổ điển nơi này đã trở thành một trung tâm thực sự, tập trung và chi phối chính trị, văn hóa xã hội, kinh tế và đời sống tư tưởng tại các khu vực đất thấp phía bắc Maya. Sự phát triển của Chichen Itza hầu như đồng thời với sự suy tàn và tan rã của các trung tâm lớn khác ở các vùng đất thấp phía nam Maya, như Tikal.
Một số nguồn thông tin lịch sử dân tộc học cho rằng vào khoảng năm 987 một vị vua Toltec tên là Quetzalcoatl đã tới đây với một đội quân từ trung Mexico, và (với các đồng minh Maya địa phương) biến Chichen Itza trở thành thủ đô của mình, cùng một thủ đô khác tại Tula. Nghệ thuật và kiến trúc từ thời kỳ này cho thấy một sự pha trộn đáng chú ý giữa các phong cách Maya và Toltec. Tuy nhiên, việc tái xác định thời điểm suy tàn của Chichen Itza (xem bên dưới) cho thấy Chichen Itza chủ yếu thuộc thời kỳ Hậu/Cuối Cổ điển, trong khi Tula thộc giai đoạn sớm sau thời Cổ điển (vì thế đảo ngược hướng ảnh hưởng có thể có lẫn nhau).
Tổ chức chính trị[sửa | sửa mã nguồn]
Không giống các xã hội Maya thời Đầu Cổ điển khác, Chichen Itza không nằm dưới quyền cai trị cá nhân của một vị vua hay một dòng họ. Thay vào đó, theo Sharer và Traxler (2006:581), tổ chức chính trị của thành phố được xây dựng theo một hệ thống "multepal", đặc trưng ở sự quản lý thông qua một hội đồng. Hội đồng này gồm các thành viên tinh túy của các dòng họ cai trị.
Kinh tế[sửa | sửa mã nguồn]
Chichen Itza là một trung tâm kinh tế lớn của các vùng đất thấp phía bắc Maya ở thời cực thịnh của nó. Tham dự vào con đường thương mại trên biển quanh bán đảo thông qua cảng tại Isla Cerritos, Chichen Itza có thể tiếp cận các nguồn tài nguyên không có trong khu vực từ những nơi xa xôi như trung Mexico (đá vỏ chai (obsidian) và nam Trung Mỹ (vàng).
Sự suy tàn của Chichen Itza[sửa | sửa mã nguồn]
Những cuốn biên niên sử Maya ghi lại rằng vào năm 1221 một cuộc nổi loạn và nội chiến bùng phát, và các bằng chứng khảo cổ học dường như cũng xác định rằng các mái gỗ của chợ lớn và Đền các Chiến binh cũng bị đốt cháy vào khoảng thời gian này. Chichen Itza bắt đầu đi vào giai đoạn suy tàn khi quyền cai quản Yucatán rơi vào tay Mayapan.
Tuy nhiên, những thông tin niên đại này đã được sửa đổi rất nhiều trong những năm gần đây. Khi các nhà khảo cổ học có được hiểu biết sâu hơn về những thay đổi trong chế tạo đồ gốm tại đó, và việc xác định niên đại bằng carbon Chichen Itza, sự kết thúc của thủ đô Maya này đã bị đẩy lùi lại hơn 200 năm. Dữ liệu khảo cổ học hiện nay cho rằng Chichen Itza đã sụp đổ khoảng năm 1000 Công nguyên. Điều này dẫn tới một khoảng trống khó hiểu giữa sự suy tàn của Chichen Itza và sự nổi lên của trung tâm quyền lực tiếp sau nó, Mayapan. Những nghiên cứu hiện nay tại Mayapan có thể giúp giải quyết câu hỏi niên đại hóc búa này.
Tuy địa điểm chưa bao giờ hoàn toàn bị bỏ rơi, dân số sụt giảm và những công trình mới cũng không bao giờ được xây dựng sau sự sụp đổ vị thế chính trị của nó. Tuy nhiên, Ao thiêng vẫn là một địa điểm hành hương.
Năm 1531 Kẻ chinh phục Tây Ban Nha Francisco de Montejo đã tới Chichén Itzá và dự định biến nó thành thủ đô của Yucatán Tây Ban Nha, nhưng sau một cuộc nổi dậy kéo dài vài tháng của người Maya địa phương Montejo và các lực lượng của mình đã phải rời vùng đất này.
- Xem thêm: Cuộc chinh phục Yucatán của Tây Ban Nha
Địa điểm[sửa | sửa mã nguồn]
"Chichen" chứa đựng nhiều công trình đá ở nhiều tình trạng bảo quản khác nhau; các công trình này trước kia từng là những ngôi đền, cung điện, sân khấu, chợ, nhà tắm và các sân bóng.
El Castillo[sửa | sửa mã nguồn]
Nổi bật ở trung tâm Chichén là Đền Kukulcan (tên Maya của Quetzalcoatl), thường được gọi là "El Castillo" (lâu đài). Kim tự tháp bậc này được bố trí với nhiều khu đất vuông cùng các cầu thang dẫn lên trên đỉnh đền ở cả bốn mặt. Tại thời điểm Xuân phân và Thu phân, khi mặt trời mọc và lặn, góc của công trình tạo thành bóng râm hình một con rắn có lông - Kukulcan, hay Quetzalcoatl - dọc theo cạnh cầu thang phía Bắc. Vào hai ngày đó, các bóng râm từ các bậc góc trượt theo cạnh phía bắc kim tự tháp cùng với sự chuyển động của mặt trời.
Tại các thành phố Mesoamerica việc xây dựng định kỳ các kim tự tháp đền thờ to hơn, lớn hơn lên trên các kim tự tháp cũ là điều thường xuyên xảy ra, và kim tự tháp này cũng là trường hợp tương tự. Các nhà khảo cổ học đã tìm thấy một con đường ở đáy cầu thang phía bắc dẫn tới một đường hầm, từ đó ta có thể thấy các bậc thang dẫn lên kim tự tháp cũ bên trong El Castillo hiện nay, dẫn tới tận phòng trên đỉnh nơi có thể chiêm ngưỡng Ngai Báo đốm của Vua Kukulcan, được tạc vào đá và trang trí những chấm ngọc bích đỏ. Thiết kế của kim tự tháp cũ bên trong được cho là theo lịch Mặt Trăng, còn kim tự tháp bên ngoài theo lịch mặt trời.
Đền của các Chiến binh[sửa | sửa mã nguồn]
Khu phức hợp Đền của các Chiến binh gồm một kim tự tháp với các bậc lớn phía trước và các hàng cột điêu khắc bên biểu hiện các chiến binh. Khu vực này tương tự như Đền B tại thủ đô Toltec của Tula, và cho thấy một số hình thức tiếp xúc văn hóa giữa hai vùng. Tuy nhiên, đền tại Chichen Itza được xây dựng với tỷ lệ lớn hơn. Trên đỉnh cầu than ở đỉnh kim tự tháp (và dẫn tới lối vào đền của kim tự tháp) là một Chac Mool.
Gần Đền của các Chiến binh là một quảng trường lớn bao quanh bởi các cột gọi là "Chợ lớn".
Sân bóng[sửa | sửa mã nguồn]
Bảy sân phục vụ cho trò chơi bóng Mesoamerica đã được tìm thấy tại Chichén, nhưng chiếc sân cách Castillo 150 mét về phía tây bắc là đáng chú ý nhất.
Đây là sân bóng rộng nhất thời Mesoamerica cổ. Nó có kích thước 166 x 68 mét (545 x 232 feet). Hai bên phía trong sân bóng được đánh sắp đặt những hàng tấm điêu khắc thể hiện hình ảnh các cầu thủ của các đội bóng, và thủ quân đội thua bị chặt đầu.
Được xây dựng phía ngoài một trong những bức tường sân bóng là Đền Báo đốm, với hình ảnh một ngai báo khác—bởi chiếc ngai này đã dầm mưa giãi nắng một ngàn năm, màu sơn đỏ và các đốm ngọc bích của nó đã biến mất từ lâu.
Phía sau bục này là một bức tường với những hình ảnh một tzompantli (giá những chiếc đầu lâu) kiểu phù điêu nổi thấp.
Lăng mộ của Thầy tế[sửa | sửa mã nguồn]
Đền kiểu Kim tự tháp bậc thang này là một phiên bản cỡ nhỏ của El Castillo; có tên như vậy bởi nhà khảo cổ E. H. Thompson đã khám phá một ngôi mộ một người thuộc tầng lớp cao tại đây.
Las Monjas[sửa | sửa mã nguồn]
Một trong những kiến trúc đáng chú ý nhất tại Chichen Itza là một tổ hợp những công trình Cuối Cổ điển (Terminal Classic) được xây dựng theo phong cách kiến trúc Puuc. Tên Tây Ban Nha của tổ hợp này là Las Monjas ("Các Nữ tu" hay "Nữ tu viện") nhưng thực tế đây là một cung điện chính phủ. Ngay phía đông là một ngôi đền (được đặt tên hiệu La Iglesia, "Nhà thờ") được trang trí với những mặt nạ vị thần mưa Chaac.
Một số kiến trúc khác ở gần tổ hợp "Monjas" gồm:
- "Akab' Dzib" (từ Maya chỉ bóng tối hay chữ tối nghĩa), một cung điện với những dòng văn khắc tượng hình
- "Nhà Đỏ" (The Red House)
- "Nhà của Hươu" (The House of the Deer)
El Caracol[sửa | sửa mã nguồn]
Phía bắc Las Monjas là một vòng tròn được xây dựng trên một nền đất vuông lớn có tên gọi El Caracol hay "con ốc sên" với cầu thang đá xoắn bên trong. Công trình này là một đài quan sát thiên văn với các cửa được hướng thẳng để quan sát xuân phân, những điểm lệch lớn nhất của Mặt Trăng ở phía bắc và phía nam, và các sự kiện thiên văn học khác được gán cho Kukulcan, vị thần rắn có lông của gió và học hành. Người Maya đã sử dụng những bóng râm bên trong phòng do ánh sáng mặt trời chiếu qua cửa để dự đoán thời điểm xảy ra các điểm chí. Quanh góc của El Caracol là những chiếc chén đá lớn được đổ đầy nước để quan sát ánh phản chiếu của các ngôi sao giúp xác định tổ hợp của chúng, nhưng là hệ thống lịch rất chính xác.[cần dẫn nguồn]
Chichen Cũ[sửa | sửa mã nguồn]
"Chichen Cũ" là tên hiệu của một nhóm công trình ở phía nam khu vực trung tâm. Nó gồm Nhóm Đầu tiên (Initial Series Group), Đền Dương vật (Phallic Temple), Bệ Rùa Vĩ đại (Platform of the Great Turtle), Đền Cú (Temple of the Owls), và Đền Khỉ (Temple of the Monkeys).
Các kiến trúc khác[sửa | sửa mã nguồn]
Chichen Itza cũng có rất nhiều các công trình kiến trúc thuộc nhiều loại khác nhau tập trung dày đặc ở trung tâm nghi lễ rộng khoảng 5 km² (2 dặm²) và nhiều công trình khác ở các khu vực phụ trợ xung quanh.
Hang động[sửa | sửa mã nguồn]
Những hang động Balankanche là một hệ thống các hang động linh thiêng nằm cách trung tâm Chichen một đoạn ngắn. Trong các hang là một bộ sưu tập lớn những đồ gốm cổ và các thần tượng vẫn còn ở nguyên vị từ những thời tiền Colombo.
Những cuộc nghiên cứu hiện đại tại Chichen Itza[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 1839 nhà văn kiêm nhà thám hiểm Hoa Kỳ Benjamin Norman, và năm sau đó là John Lloyd Stephens, đã tới thăm và xuất bản những miêu tả về các tàn tích Chichen Itza. Nhiều đoàn thám hiểm khác đã nghiên cứu các tàn tích trong các thập kỷ sau đó. Năm 1895 Phó lãnh sự Hoa Kỳ tại Yucatán, Edward H. Thompson đã mua Hacienda Chichen, gồm cả các tàn tích Chichen Itza, và bỏ ra 30 năm nghiên cứu khảo cổ một cách nghiệp dư tại đó, gồm cả việc khai quật những vật dụng tại Ao thiêng. Năm 1924 Viện Carnegie và chính phủ Mexico đã bắt đầu tiến hành dự án khai quật và khôi phục kéo dài 20 năm. Dự án của Carnegie do Sylvanus G. Morley chỉ đạo, gồm cả việc khôi phục Đền các Chiến binh. Năm 1961 và 1967 Ao thiêng đã được khai quật một lần nữa, lần này dưới sự chỉ đạo của Viện Nhân loại học và Lịch sử Quốc gia (INAH) Mexico. Từ những năm 1980, INAH đã khai quật và khôi phục nhiều công trình khác nữa.
Chichen Itza ngày nay[sửa | sửa mã nguồn]
Chichen Itza hiện là một Địa điểm Di sản Thế giới và là một nơi thu hút nhiều du khách; nó là nơi được nhiều người tham quan nhất trong số các địa điểm khảo cổ Maya. Nhiều du khách từ khu du lịch Cancún đã mất trọn một ngày cho chuyến đi đến Chichen Itza, và thường chỉ đủ thời gian thăm một số phần của nó.
El Castillo bị cho là không an toàn với du khách trèo lên tham quan, bởi chính phủ và các nhà khảo cổ học cho rằng địa điểm này không ổn định. Nhiều kế hoạch nhằm làm giảm tình trạng hư hỏng, và phục hồi đã được đề xuất.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ American Anthropological Society. With regard to ownership of Chichen and other sites of patrimony, see Lisa Breglia, Monumental Ambivalence: The Politics of Heritage (Austin, Texas: University of Texas Press, 2005), specifically Chapter 3, "Chichen Itza, a Century of Privatization".
- ^ Osorio León 2006, p.456.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Chichen Itza Archaeologists at Hacienda Chichen
- Chichen Itza 360 Tour of Ruins
- Chichen Itza Pyramids by Genry Joil

markdown:
# Khu di tích Chichén Itzá
|Chichen Itza|
|
|![]()
[El Castillo](/wiki/El_Castillo,_Chichen_Itza)chiếm lĩnh vùng trung tâm của khu di tích Chichen Itza. [Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD) [20°40′58,44″B 88°34′7,14″T / 20,66667°B 88,56667°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1¶ms=20_40_58.44_N_88_34_7.14_W_type:landmark) [Mexico](/wiki/Mexico) [Yucatán](/w/index.php?title=Yucat%C3%A1n_(state)&action=edit&redlink=1) [Văn minh Maya](/wiki/V%C4%83n_minh_Maya) *Tên chính thức: Thành phố thời tiền thực dân Tây Ban Nha Chichen Itza* [session](/w/index.php?title=World_Heritage_Committee&action=edit&redlink=1)) [483](http://whc.unesco.org/en/list/483) [Mexico](/wiki/Mexico) [Mexico](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_t%E1%BA%A1i_ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) **Chichen Itza** (từ tiếng [Yucatec Maya](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Yukatek_Maya&action=edit&redlink=1) *chich'en itza'*, "Tại miệng giếng của [người Itza](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Itza)") là một [địa điểm khảo cổ](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_%C4%91i%E1%BB%83m_kh%E1%BA%A3o_c%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) thời [tiền Colombo](/wiki/Ti%E1%BB%81n_Colombo) do [người Maya](/wiki/V%C4%83n_minh_Maya) xây dựng, nằm ở trung tâm phía bắc [Bán đảo Yucatán](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Yucat%C3%A1n), [Mexico](/wiki/M%C3%A9xico) ngày nay.
Chichen Itza từng là một trung tâm cấp vùng lớn tại những vùng đất thấp Maya từ thời
[Cuối Cổ Điển](/w/index.php?title=Ni%C3%AAn_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Mesoamerica&action=edit&redlink=1) (Late Classic) cho tới thời [Tận Cùng Cổ Điển](/w/index.php?title=Ni%C3%AAn_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Mesoamerica&action=edit&redlink=1) (Terminal Classic) và kéo dài tới cả một số thời kỳ ở thời [Đầu Hậu Cổ điển](/w/index.php?title=Ni%C3%AAn_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Mesoamerica&action=edit&redlink=1) (Early Postclassic). Địa điểm này chứa đựng vô số các phong cách kiến trúc, từ cái gọi là "kiểu Mexico" và kiểu các phong cách tìm thấy ở trung Mexico cho tới phong cách [Puuc](/w/index.php?title=Puuc&action=edit&redlink=1) được tìm thấy tại Puuc Maya ở các vùng đất thấp phía bắc. Sự hiện diện của các phong cách Mexico từng được cho là biểu hiện của sự di cư trực tiếp hay thậm chí là sự chinh phục của vùng trung Mexico, nhưng những quan điểm gần đây nhất cho rằng sự hiện diện của những phong cách phi Maya đó có lẽ chính xác hơn là một sự [khuếch tán văn hoá](/w/index.php?title=Khu%E1%BA%BFch_t%C3%A1n_v%C4%83n_ho%C3%A1&action=edit&redlink=1).
Các dữ liệu khảo cổ học, như bằng chứng cho thấy một số công trình hay các quần thể kiến trúc bị đốt cháy, cho thấy rằng sự sụp đổ của Chichen Itza gắn liền với bạo lực. Sau khi
[quyền bá chủ](/w/index.php?title=Quy%E1%BB%81n_b%C3%A1_ch%E1%BB%A7&action=edit&redlink=1) của Chichen Itza suy tàn, một quyền lực cấp vùng khác là [Yucatán](/wiki/Yucat%C3%A1n) nổi lên trở thành trung tâm mới của [Mayapan](/w/index.php?title=Mayapan&action=edit&redlink=1).
Theo
[Hiệp hội Nhân loại học Châu Mỹ](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_h%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1), những tàn tích Chichen Itza hiện là tài sản liên bang, và quyền quản lý địa điểm này thuộc * (INAH) Mexico. Tuy nhiên, vùng đất bên dưới các công trình, thuộc sở hữu tư nhân bởi đa phần các vùng đất này đều là các tài sản thừa kế tại Mexico. Trong trường hợp Chichen Itza, vùng khảo cổ học thuộc sở hữu của gia đình Barbachano. Instituto Nacional de Antropología e Historia* [[1]](#cite_note-1)
## Mục lục
[1 Tên và cách viết](#T.C3.AAn_v.C3.A0_c.C3.A1ch_vi.E1.BA.BFt) [2 Lịch sử Chichen Itza](#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD_Chichen_Itza) [3 Địa điểm](#.C4.90.E1.BB.8Ba_.C4.91i.E1.BB.83m) [4 Chichen Cũ](#Chichen_C.C5.A9) [5 Hang động](#Hang_.C4.91.E1.BB.99ng) [6 Những cuộc nghiên cứu hiện đại tại Chichen Itza](#Nh.E1.BB.AFng_cu.E1.BB.99c_nghi.C3.AAn_c.E1.BB.A9u_hi.E1.BB.87n_.C4.91.E1.BA.A1i_t.E1.BA.A1i_Chichen_Itza) [7 Chichen Itza ngày nay](#Chichen_Itza_ng.C3.A0y_nay) [8 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [9 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [10 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Tên và cách viết[
[sửa](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&action=edit§ion=1)]
Cái tên Maya "
*Chich'en Itza*" có nghĩa "tại miệng giếng của Itza ". Dù đây là tên thường được dùng để gọi nơi này trong những thời kỳ [tiền Columbo](/w/index.php?title=Ti%E1%BB%81n_Columbo&action=edit&redlink=1), nó cũng là tên chỉ những biên niên sử cổ đại như **Uucyabnal**, có nghĩa "Bảy vị vua cai trị vĩ đại".
Trong tiếng Tây Ban Nha và nhiều ngôn ngữ khác cái tên này thường được viết thành
**Chichén Itzá** có nghĩa cả hai phần của cái tên đều cần được đọc nhấn ở phần cuối. Trong [ngôn ngữ Yucatec Maya](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Yucatec&action=edit&redlink=1) (vẫn còn được dùng trong vùng, và được viết bằng cả ký tự La tinh từ thế kỷ 16) âm nhấn này tuân theo các quy định thông thường của ngôn ngữ La tinh, và vì thế được viết không cần các [dấu phụ](/w/index.php?title=D%E1%BA%A5u_ph%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1). Cả hai hình thức này đều đã được sử dụng trong văn học viết về chủ thể, gồm cả nhiều tác phẩm hàn lân. Một số cách viết khác chính xác hơn như **Chich'en Itza**. Hình thức này đảo ngược sự phân biệt [âm vị](/wiki/%C3%82m_v%E1%BB%8B) giữa [ ch' ] và [ ch ], bởi vì từ *ch'en* cơ bản có nghĩa "giếng (nước)" bắt đầu với một [âm tắc xát thanh môn](/w/index.php?title=Postalveolar_ejective_affricate&action=edit&redlink=1) (glottalized affricate) (trong [IPA](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_K%C3%BD_hi%E1%BB%87u_Ng%E1%BB%AF_%C3%A2m_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1), [tʃʼ]) và không phải một [thanh (không tắc xát) không âm](/w/index.php?title=Voiceless_postalveolar_affricate&action=edit&redlink=1) ([tʃ]).
## Lịch sử Chichen Itza[
[sửa](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&action=edit§ion=2)]
Chichen Itza nằm ở phần phía đông của bang Yucatán ở Mexico.
Mạn bắc của bán đảo Yucatán là vùng khô hạn, và các dòng sông đều chảy ngầm dưới mặt đất. Bởi vùng phía bắc Yucatán không hề có những con [2] [sông](/wiki/S%C3%B4ng), nên ba chỗ đất sụt tự nhiên ( [ao trũng](/w/index.php?title=Ao_tr%C5%A9ng&action=edit&redlink=1)) trở thành nơi cung cấp nước quanh năm cho Chichen và trở thành một địa điểm hấp dẫn với những người dân. Hai trong số ba ao trũng đó vẫn còn tồn tại tới ngày nay; "Ao hi sinh" là ao nổi tiếng hơn, và nó được dành cho việc cúng tế vị thần mưa Maya là [Chaac](/w/index.php?title=Chaac&action=edit&redlink=1). Nhiều vật thể và vật liệu khác như [ngọc bích](/wiki/Ng%E1%BB%8Dc_b%C3%ADch), [đồ gốm](/wiki/%C4%90%E1%BB%93_g%E1%BB%91m), và [hương](/wiki/H%C6%B0%C6%A1ng_(t%E1%BA%BF_l%E1%BB%85)), đã được ném xuống đó để hiến cho Chaac. Một số người (chủ yếu là các hướng dẫn viên du lịch, nói rằng thỉnh thoảng, đặc biệt vào những khoảng thời gian [hạn hán](/wiki/H%E1%BA%A1n_h%C3%A1n)kéo dài, giếng còn được hiến tế bằng chính [con người](/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_t%E1%BA%BF_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&action=edit&redlink=1). Tuy nhiên, không có bằng chứng nào xác nhận điều này, và quá trình nạo vét ao của các nhà khảo cổ học cũng không ủng hộ nó.
### Phát triển[
[sửa](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&action=edit§ion=3)]
Chichen Itza đã nổi lên trở thành một vùng nổi bật trong khu vực vào khoảng cuối giai đoạn
[Đầu Cổ điển](/w/index.php?title=Ni%C3%AAn_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Mesoamerica&action=edit&redlink=1) (hay, khoảng năm [600](/wiki/600) sau Công Nguyên). Tuy nhiên, tới cuối thời kỳ [Hậu Cổ điển](/w/index.php?title=Ni%C3%AAn_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Mesoamerica&action=edit&redlink=1) và nửa đầu [Cuối Cổ điển](/w/index.php?title=Ni%C3%AAn_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Mesoamerica&action=edit&redlink=1) nơi này đã trở thành một trung tâm thực sự, tập trung và chi phối chính trị, văn hóa xã hội, kinh tế và đời sống tư tưởng tại các khu vực đất thấp phía bắc Maya. Sự phát triển của Chichen Itza hầu như đồng thời với sự suy tàn và tan rã của các trung tâm lớn khác ở các vùng đất thấp phía nam Maya, như [Tikal](/w/index.php?title=Tikal&action=edit&redlink=1).
Một số nguồn thông tin
[lịch sử dân tộc học](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) cho rằng vào khoảng năm [987](/wiki/987) một vị vua [Toltec](/wiki/Toltec) tên là Quetzalcoatl đã tới đây với một đội quân từ trung Mexico, và (với các đồng minh Maya địa phương) biến Chichen Itza trở thành thủ đô của mình, cùng một thủ đô khác tại [Tula](/w/index.php?title=Tula,_Mexico&action=edit&redlink=1). Nghệ thuật và kiến trúc từ thời kỳ này cho thấy một sự pha trộn đáng chú ý giữa các phong cách Maya và Toltec. Tuy nhiên, việc tái xác định thời điểm suy tàn của Chichen Itza (xem bên dưới) cho thấy Chichen Itza chủ yếu thuộc thời kỳ Hậu/Cuối Cổ điển, trong khi Tula thộc giai đoạn sớm sau thời Cổ điển (vì thế đảo ngược hướng ảnh hưởng có thể có lẫn nhau).
#### Tổ chức chính trị[
[sửa](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&action=edit§ion=4)]
Không giống các xã hội Maya thời Đầu Cổ điển khác, Chichen Itza không nằm dưới quyền cai trị cá nhân của một vị vua hay một
[dòng họ](/w/index.php?title=D%C3%B2ng_h%E1%BB%8D&action=edit&redlink=1). Thay vào đó, theo Sharer và Traxler (2006:581), tổ chức chính trị của thành phố được xây dựng theo một hệ thống "multepal", đặc trưng ở sự quản lý thông qua một hội đồng. Hội đồng này gồm các thành viên tinh túy của các dòng họ cai trị.
#### Kinh tế[
[sửa](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&action=edit§ion=5)]
Chichen Itza là một trung tâm kinh tế lớn của các vùng đất thấp phía bắc Maya ở thời cực thịnh của nó. Tham dự vào con đường thương mại trên biển quanh bán đảo thông qua cảng tại
[Isla Cerritos](/w/index.php?title=Isla_Cerritos&action=edit&redlink=1), Chichen Itza có thể tiếp cận các nguồn tài nguyên không có trong khu vực từ những nơi xa xôi như trung Mexico ( [đá vỏ chai](/wiki/%C4%90%C3%A1_v%E1%BB%8F_chai) (obsidian) và nam [Trung Mỹ](/wiki/Trung_M%E1%BB%B9) ( [vàng](/wiki/V%C3%A0ng)).
### Sự suy tàn của Chichen Itza[
[sửa](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&action=edit§ion=6)]
Những cuốn biên niên sử Maya ghi lại rằng vào năm
[1221](/wiki/1221) một cuộc nổi loạn và nội chiến bùng phát, và các bằng chứng khảo cổ học dường như cũng xác định rằng các mái gỗ của chợ lớn và Đền các Chiến binh cũng bị đốt cháy vào khoảng thời gian này. Chichen Itza bắt đầu đi vào giai đoạn suy tàn khi quyền cai quản Yucatán rơi vào tay [Mayapan](/w/index.php?title=Mayapan&action=edit&redlink=1).
Tuy nhiên, những thông tin niên đại này đã được sửa đổi rất nhiều trong những năm gần đây. Khi các nhà khảo cổ học có được hiểu biết sâu hơn về những thay đổi trong chế tạo đồ gốm tại đó, và việc xác định niên đại bằng carbon Chichen Itza, sự kết thúc của thủ đô Maya này đã bị đẩy lùi lại hơn 200 năm. Dữ liệu khảo cổ học hiện nay cho rằng Chichen Itza đã sụp đổ khoảng năm 1000 Công nguyên. Điều này dẫn tới một khoảng trống khó hiểu giữa sự suy tàn của Chichen Itza và sự nổi lên của trung tâm quyền lực tiếp sau nó, Mayapan. Những nghiên cứu hiện nay tại Mayapan có thể giúp giải quyết câu hỏi niên đại hóc búa này.
Tuy địa điểm chưa bao giờ hoàn toàn bị bỏ rơi, dân số sụt giảm và những công trình mới cũng không bao giờ được xây dựng sau sự sụp đổ vị thế chính trị của nó. Tuy nhiên, Ao thiêng vẫn là một địa điểm hành hương.
Năm
[1531](/wiki/1531) [Kẻ chinh phục](/w/index.php?title=K%E1%BA%BB_chinh_ph%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1) [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [Francisco de Montejo](/w/index.php?title=Francisco_de_Montejo&action=edit&redlink=1) đã tới Chichén Itzá và dự định biến nó thành thủ đô của Yucatán Tây Ban Nha, nhưng sau một cuộc nổi dậy kéo dài vài tháng của người Maya địa phương Montejo và các lực lượng của mình đã phải rời vùng đất này. *Xem thêm:* [Cuộc chinh phục Yucatán của Tây Ban Nha](/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_chinh_ph%E1%BB%A5c_Yucat%C3%A1n_c%E1%BB%A7a_T%C3%A2y_Ban_Nha&action=edit&redlink=1)
## Địa điểm[
[sửa](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&action=edit§ion=7)]
"Chichen" chứa đựng nhiều công trình đá ở nhiều tình trạng bảo quản khác nhau; các công trình này trước kia từng là những ngôi đền, cung điện, sân khấu, chợ, nhà tắm và các sân bóng.
### El Castillo[
[sửa](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&action=edit§ion=8)]
Nổi bật ở trung tâm Chichén là
**Đền Kukulcan** (tên Maya của [Quetzalcoatl](/w/index.php?title=Quetzalcoatl&action=edit&redlink=1)), thường được gọi là "El Castillo" (lâu đài). [Kim tự tháp bậc](/w/index.php?title=Kim_t%E1%BB%B1_th%C3%A1p_b%E1%BA%ADc&action=edit&redlink=1)này được bố trí với nhiều khu đất vuông cùng các cầu thang dẫn lên trên đỉnh đền ở cả bốn mặt. Tại thời điểm [Xuân phân](/wiki/Xu%C3%A2n_ph%C3%A2n)và [Thu phân](/wiki/Thu_ph%C3%A2n), khi mặt trời mọc và lặn, góc của công trình tạo thành bóng râm hình một con rắn có lông - Kukulcan, hay Quetzalcoatl - dọc theo cạnh cầu thang phía Bắc. Vào hai ngày đó, các bóng râm từ các bậc góc trượt theo cạnh phía bắc kim tự tháp cùng với sự chuyển động của mặt trời.
Tại các thành phố Mesoamerica việc xây dựng định kỳ các kim tự tháp đền thờ to hơn, lớn hơn lên trên các kim tự tháp cũ là điều thường xuyên xảy ra, và kim tự tháp này cũng là trường hợp tương tự. Các nhà khảo cổ học đã tìm thấy một con đường ở đáy cầu thang phía bắc dẫn tới một đường hầm, từ đó ta có thể thấy các bậc thang dẫn lên kim tự tháp cũ bên trong El Castillo hiện nay, dẫn tới tận phòng trên đỉnh nơi có thể chiêm ngưỡng Ngai Báo đốm của Vua Kukulcan, được tạc vào đá và trang trí những chấm
[ngọc bích](/wiki/Ng%E1%BB%8Dc_b%C3%ADch) đỏ. Thiết kế của kim tự tháp cũ bên trong được cho là theo lịch Mặt Trăng, còn kim tự tháp bên ngoài theo lịch mặt trời.
### Đền của các Chiến binh[
[sửa](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&action=edit§ion=9)]
Khu phức hợp Đền của các Chiến binh gồm một kim tự tháp với các bậc lớn phía trước và các hàng cột điêu khắc bên biểu hiện các chiến binh. Khu vực này tương tự như Đền B tại thủ đô Toltec của Tula, và cho thấy một số hình thức tiếp xúc văn hóa giữa hai vùng. Tuy nhiên, đền tại Chichen Itza được xây dựng với tỷ lệ lớn hơn. Trên đỉnh cầu than ở đỉnh kim tự tháp (và dẫn tới lối vào đền của kim tự tháp) là một
[Chac Mool](/w/index.php?title=Chac_Mool&action=edit&redlink=1).
Gần Đền của các Chiến binh là một quảng trường lớn bao quanh bởi các cột gọi là "Chợ lớn".
### Sân bóng[
[sửa](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&action=edit§ion=10)]
Bảy sân phục vụ cho
[trò chơi bóng Mesoamerica](/w/index.php?title=Tr%C3%B2_ch%C6%A1i_b%C3%B3ng_Mesoamerica&action=edit&redlink=1) đã được tìm thấy tại Chichén, nhưng chiếc sân cách Castillo 150 mét về phía tây bắc là đáng chú ý nhất.
Đây là sân bóng rộng nhất thời Mesoamerica cổ. Nó có kích thước 166 x 68 mét (545 x 232 feet). Hai bên phía trong sân bóng được đánh sắp đặt những hàng tấm điêu khắc thể hiện hình ảnh các cầu thủ của các đội bóng, và thủ quân đội thua bị chặt đầu.
Được xây dựng phía ngoài một trong những bức tường sân bóng là
*Đền Báo đốm*, với hình ảnh một ngai báo khác—bởi chiếc ngai này đã dầm mưa giãi nắng một ngàn năm, màu sơn đỏ và các đốm ngọc bích của nó đã biến mất từ lâu.
Phía sau bục này là một bức tường với những hình ảnh một
* (giá những chiếc đầu lâu) kiểu phù điêu nổi thấp. tzompantli*
### Lăng mộ của Thầy tế[
[sửa](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&action=edit§ion=11)]
Đền kiểu Kim tự tháp bậc thang này là một phiên bản cỡ nhỏ của El Castillo; có tên như vậy bởi nhà khảo cổ E. H. Thompson đã khám phá một ngôi mộ một người thuộc tầng lớp cao tại đây.
### Las Monjas[
[sửa](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&action=edit§ion=12)]
Một trong những kiến trúc đáng chú ý nhất tại Chichen Itza là một tổ hợp những công trình Cuối Cổ điển (Terminal Classic) được xây dựng theo phong cách kiến trúc
[Puuc](/w/index.php?title=Puuc&action=edit&redlink=1). Tên Tây Ban Nha của tổ hợp này là *Las Monjas* ("Các Nữ tu" hay "Nữ tu viện") nhưng thực tế đây là một cung điện chính phủ. Ngay phía đông là một ngôi đền (được đặt tên hiệu *La Iglesia*, "Nhà thờ") được trang trí với những mặt nạ vị thần mưa [Chaac](/w/index.php?title=Chaac&action=edit&redlink=1).
Một số kiến trúc khác ở gần tổ hợp "Monjas" gồm:
- "
*Akab' Dzib*" (từ Maya chỉ bóng tối hay chữ tối nghĩa), một cung điện với những dòng văn khắc tượng hình
- "Nhà Đỏ" (The Red House)
- "Nhà của Hươu" (The House of the Deer)
### El Caracol[
[sửa](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&action=edit§ion=13)]
Phía bắc
*Las Monjas* là một [vòng tròn](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_tr%C3%B2n) được xây dựng trên một nền đất vuông lớn có tên gọi *El Caracol* hay "con [ốc sên](/wiki/%E1%BB%90c_s%C3%AAn)" với [cầu thang đá](/w/index.php?title=C%E1%BA%A7u_thang_%C4%91%C3%A1&action=edit&redlink=1) xoắn bên trong. Công trình này là một [đài quan sát thiên văn](/wiki/%C4%90%C3%A0i_thi%C3%AAn_v%C4%83n) với các cửa được hướng thẳng để quan sát [xuân phân](/wiki/Xu%C3%A2n_ph%C3%A2n), những điểm lệch lớn nhất của [Mặt Trăng](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng) ở phía bắc và phía nam, và các sự kiện thiên văn học khác được gán cho [Kukulcan](/w/index.php?title=Kukulcan&action=edit&redlink=1), vị thần rắn có lông của gió và học hành. Người Maya đã sử dụng những [bóng râm](/w/index.php?title=B%C3%B3ng_r%C3%A2m&action=edit&redlink=1) bên trong phòng do [ánh sáng mặt trời](/wiki/B%E1%BB%A9c_x%E1%BA%A1_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di) chiếu qua cửa để dự đoán thời điểm xảy ra các [điểm chí](/wiki/%C4%90i%E1%BB%83m_ch%C3%AD). Quanh góc của *El Caracol* là những chiếc chén đá lớn được đổ đầy nước để quan sát [ánh phản chiếu](/w/index.php?title=%C3%81nh_ph%E1%BA%A3n_chi%E1%BA%BFu&action=edit&redlink=1) của các [ngôi sao](/wiki/Sao) giúp xác định tổ hợp của chúng, nhưng là hệ thống lịch rất chính xác. [ [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
## Chichen Cũ[
[sửa](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&action=edit§ion=14)]
"Chichen Cũ" là tên hiệu của một nhóm công trình ở phía nam khu vực trung tâm. Nó gồm Nhóm Đầu tiên (Initial Series Group), Đền Dương vật (Phallic Temple), Bệ Rùa Vĩ đại (Platform of the Great Turtle), Đền Cú (Temple of the Owls), và Đền Khỉ (Temple of the Monkeys).
### Các kiến trúc khác[
[sửa](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&action=edit§ion=15)]
Chichen Itza cũng có rất nhiều các công trình kiến trúc thuộc nhiều loại khác nhau tập trung dày đặc ở trung tâm nghi lễ rộng khoảng 5 km² (2 dặm²) và nhiều công trình khác ở các khu vực phụ trợ xung quanh.
## Hang động[
[sửa](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&action=edit§ion=16)] **Những hang động Balankanche** là một hệ thống các [hang động](/wiki/Hang) linh thiêng nằm cách trung tâm Chichen một đoạn ngắn. Trong các hang là một bộ sưu tập lớn những đồ gốm cổ và các thần tượng vẫn còn ở nguyên vị từ những thời tiền Colombo.
## Những cuộc nghiên cứu hiện đại tại Chichen Itza[
[sửa](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&action=edit§ion=17)]
Năm
[1839](/wiki/1839) nhà văn kiêm nhà thám hiểm [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) Benjamin Norman, và năm sau đó là [John Lloyd Stephens](/w/index.php?title=John_Lloyd_Stephens&action=edit&redlink=1), đã tới thăm và xuất bản những miêu tả về các tàn tích Chichen Itza. Nhiều đoàn thám hiểm khác đã nghiên cứu các tàn tích trong các thập kỷ sau đó. Năm [1895](/wiki/1895) Phó lãnh sự [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) tại Yucatán, [Edward H. Thompson](/w/index.php?title=Edward_Herbert_Thompson&action=edit&redlink=1) đã mua Hacienda Chichen, gồm cả các tàn tích Chichen Itza, và bỏ ra 30 năm nghiên cứu khảo cổ một cách nghiệp dư tại đó, gồm cả việc khai quật những vật dụng tại Ao thiêng. Năm [1924](/wiki/1924) [Viện Carnegie](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Carnegie&action=edit&redlink=1) và chính phủ [Mexico](/wiki/M%C3%A9xico) đã bắt đầu tiến hành dự án khai quật và khôi phục kéo dài 20 năm. Dự án của Carnegie do [Sylvanus G. Morley](/w/index.php?title=Sylvanus_Morley&action=edit&redlink=1) chỉ đạo, gồm cả việc khôi phục Đền các Chiến binh. Năm [1961](/wiki/1961) và [1967](/wiki/1967) Ao thiêng đã được khai quật một lần nữa, lần này dưới sự chỉ đạo của [Viện Nhân loại học và Lịch sử Quốc gia](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Nh%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1) (INAH) Mexico. Từ những năm 1980, INAH đã khai quật và khôi phục nhiều công trình khác nữa.
## Chichen Itza ngày nay[
[sửa](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&action=edit§ion=18)]
Chichen Itza hiện là một
[Địa điểm Di sản Thế giới](/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) và là một nơi thu hút nhiều du khách; nó là nơi được nhiều người tham quan nhất trong số các địa điểm khảo cổ Maya. Nhiều du khách từ khu du lịch [Cancún](/wiki/Canc%C3%BAn) đã mất trọn một ngày cho chuyến đi đến Chichen Itza, và thường chỉ đủ thời gian thăm một số phần của nó.
El Castillo bị cho là không an toàn với du khách trèo lên tham quan, bởi chính phủ và các nhà khảo cổ học cho rằng địa điểm này không ổn định. Nhiều kế hoạch nhằm làm giảm tình trạng hư hỏng, và phục hồi đã được đề xuất.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&action=edit§ion=19)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&veaction=edit&vesection=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&action=edit§ion=20)] [^](#cite_ref-1) [American Anthropological Society. With regard to ownership of Chichen and other sites of patrimony, see Lisa Breglia, Monumental Ambivalence: The Politics of Heritage (Austin, Texas: University of Texas Press, 2005), specifically Chapter 3, "Chichen Itza, a Century of Privatization".](http://www.aaanet.org) **Osorio León 2006, p.456.** [^](#cite_ref-OsorioLeon06p456_2-0)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&veaction=edit&vesection=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khu_di_t%C3%ADch_Chich%C3%A9n_Itz%C3%A1&action=edit§ion=21)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|![]()
|
|[Chichen Itza Archaeologists at Hacienda Chichen](http://www.haciendachichen.com/archaeologists.htm) [Chichen Itza 360 Tour of Ruins](http://www.destination360.com/north-america/mexico/chichen-itza.php) [Chichen Itza Pyramids](http://www.lost-civilizations.net/mayan-pyramids-chichen-itza.html)by Genry Joil


text:
Normandie (lớp thiết giáp hạm)
Lớp thiết giáp hạm Normandie là những thiết giáp hạm thế hệ dreadnought được Hải quân Pháp đặt hàng trước Chiến tranh Thế giới thứ nhất. Được đặt tên theo những tỉnh của nước Pháp, chúng đã không thể hoàn tất do hoàn cảnh chiến tranh buộc phải ngưng việc chế tạo. Một số đề nghị tái cấu trúc chúng được đưa ra sau chiến tranh, nhưng sau cùng chúng bị tháo dỡ theo những điều khoản của Hiệp ước Hải quân Washington. Chỉ có một chiếc, Béarn, được hoàn tất như một tàu sân bay.
Thiết kế[sửa | sửa mã nguồn]
Lớp Normandie được chấp thuận theo Đạo luật Hải quân Pháp ngày 30 tháng 3 năm 1912, và việc đặt hàng bốn chiếc được thực hiện trong những năm 1912-1913. Chiếc thứ năm, Béarn, được chấp thuận vào ngày 3 tháng 12 năm 1913, để đảm bảo rằng một hải đội bao gồm bốn chiếc luôn luôn sẵn sàng hoạt động.
Đặc tính nổi bật nhất trong thiết kế là việc áp dụng tháp pháo bốn nòng vào lúc mà tháp pháo nòng đôi rất phổ biến và tháp pháo ba nòng vẫn còn hiếm. Việc tập trung dàn pháo chính trên ít tháp pháo hơn sẽ tiết kiệm được trọng lượng. Dàn pháo chính bao gồm mười hai khẩu pháo 340 mm có thể so sánh tốt với lớp Iron Duke của Anh Quốc vốn vừa được hạ thủy vào lúc mà Normandie được đặt hàng, nhưng sẽ bị vượt qua bởi kiểu pháo 380 mm (15 inch) sẽ được đưa vào sử dụng trên những thiết giáp hạm mới hơn của Anh và Đức.
Vỏ giáp của lớp tàu này, lên đến 300 mm (11,8 inch) ở chỗ dày nhất, so sánh được một cách rộng rãi với những con tàu khác cùng thế hệ. Bốn chiếc đầu tiên trong lớp được thiết kế với hệ thống động lực kết hợp cả turbine hơi nước dành cho tốc độ và động cơ hơi nước ba buồng bành trướng để di chuyển đường trường; một cách sắp xếp giúp tiết kiệm nhiên liệu khi di chuyển ở tốc độ chậm. Riêng thiết kế của Béarn dự định chuyển hoàn toàn sang động cơ turbine. Tuy nhiên, cuối cùng Béarn vẫn được trang bị động cơ hỗn hợp giống như những chiếc còn lại trong lớp. Tốc độ thiết kế khi sử dụng khi sử dụng cả động cơ hơi nước và turbine là 21,5 knot, tương đương với lớp thiết giáp hạm Bretagne trước đó mà chúng dự định để hoạt động phối hợp.
Số phận[sửa | sửa mã nguồn]
Công việc chế tạo lớp Normandie bị tạm ngừng do việc Chiến tranh Thế giới thứ nhất nổ ra, vì mọi nguồn lực được dành cho nhu cầu của Lục quân. Bốn chiếc đầu tiên đã được đóng đến mức được cho hạ thủy, nhưng cũng chỉ nhằm dành chỗ trống trên ụ tàu cho những mục đích khác. Một số nồi hơi dự định dành cho chúng được trang bị cho các tàu phóng lôi; và một số pháo hạng nặng được sử dụng cho pháo binh mặt đất, bao gồm một số bị Đức chiếm và sử dụng chống lại lực lượng Pháp; một số khác được sử dụng để thay thế cho các khẩu pháo bị hao mòn trên những chiếc thuộc lớp Bretagne.
Sau khi chiến tranh kết thúc, đã có một số đề nghị tái cấu trúc được đưa ra theo một thiết kế mới, theo đó tốc độ sẽ đạt được 24 knot, cải tiến hệ thống điều khiển hỏa lực, nâng cấp vỏ giáp và các khẩu pháo sẽ biến chúng thành những tàu chiến hiện đại hữu ích. Người ta cũng đề nghị trang bị cho Béarn hệ thống động lực turbine mới để đạt được tốc độ 25 knot và có thể là dàn pháo chính 16 inch hoàn toàn mới. Tuy nhiên những đề nghị này tỏ ra quá tốn kém. Khi mà hầu hết tàu chiến Hải quân Đức đã bị đánh đắm và Ý sẵn lòng từ bỏ việc chế tạo lớp thiết giáp hạm Caracciolo mới nhất, người ta dễ dàng quyết định ký kết Hiệp ước Hải quân Washington và tiết kiệm được chi phí hoàn tất những con tàu. Bốn chiếc đầu tiên được tháo dỡ trong những năm 1924-1929; riêng Béarn được giữ lại thoạt tiên là để thử nghiệm với máy bay và sau đó là một tàu sân bay. Bị ngăn trở bởi tốc độ chậm, nó không phải là một tàu sân bay thành công, nhưng vẫn được giữ lại phục vụ cho đến Chiến tranh Thế giới thứ hai. Sau khi gia nhập lực lượng Pháp Tự do, nó phục vụ cùng lực lượng Đồng Minh trong vai trò vận chuyển máy bay cho đến hết chiến tranh.
Những chiếc trong lớp[sửa | sửa mã nguồn]
Những hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Phương tiện liên quan tới Normandie class battleship tại Wikimedia Commons
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Siegfried, Breyer (1973). Battleships and battle cruisers 1905 1970 (bằng tiếng Anh). Macdonald and Jane's. ISBN 035604191 3.
trang 426-429.
- Preston, Anthony,The World's Worst Warships. Conway Maritime Press (2002). ISBN 0-85177-754-6

markdown:
# Normandie (lớp thiết giáp hạm)
|Bài viết này cần thêm
|
|
|![]()
Mô phỏng của họa sĩ về một thiết giáp hạm lớp
*Normandie* *Normandie* [A & CH St Nazaire](/w/index.php?title=A_%26_CH_St_Nazaire&action=edit&redlink=1) [FC de la Gironde Bordeaux](/w/index.php?title=FC_de_la_Gironde_Bordeaux&action=edit&redlink=1) [Xưởng vũ khí Brest](/w/index.php?title=X%C6%B0%E1%BB%9Fng_v%C5%A9_kh%C3%AD_Brest&action=edit&redlink=1) [Xưởng vũ khí de Lorient](/w/index.php?title=X%C6%B0%E1%BB%9Fng_v%C5%A9_kh%C3%AD_de_Lorient&action=edit&redlink=1) [Société Nouvelle des Forges et Chantiers de la Méditerranée](/w/index.php?title=Soci%C3%A9t%C3%A9_Nouvelle_des_Forges_et_Chantiers_de_la_M%C3%A9diterran%C3%A9e&action=edit&redlink=1) ![ Civil and Naval Ensign of France.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/Civil_and_Naval_Ensign_of_France.svg/50px-Civil_and_Naval_Ensign_of_France.svg.png)
![ Civil and Naval Ensign of France.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/Civil_and_Naval_Ensign_of_France.svg/50px-Civil_and_Naval_Ensign_of_France.svg.png)
[Hải quân Pháp](/w/index.php?title=H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1) *Bretagne* [(kế hoạch)](/wiki/Lyon_(l%E1%BB%9Bp_thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m)) *Lyon* [(thực tế)](/wiki/Dunkerque_(l%E1%BB%9Bp_thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m)) *Dunkerque* [1913](/wiki/1913)- [1927](/wiki/1927) [1927](/wiki/1927)- [1967](/wiki/1967)(Béarn) [Thiết giáp hạm](/wiki/Thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m) [Trọng tải choán nước](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%8Dng_t%E1%BA%A3i_cho%C3%A1n_n%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1): [Độ dài](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99_d%C3%A0i_t%E1%BB%95ng_c%E1%BB%99ng&action=edit&redlink=1): [Sườn ngang](/w/index.php?title=S%C6%B0%E1%BB%9Dn_ngang_(t%C3%A0u)&action=edit&redlink=1): [Mớn nước](/w/index.php?title=M%E1%BB%9Bn_n%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1):
21 - 28 × nồi hơi đốt than
4 × trục
công suất 40.000 mã lực (29,8 MW)
đầy đủ:
[340mm/45 Modèle 1912](/w/index.php?title=H%E1%BA%A3i_ph%C3%A1o_340mm/45_Mod%C3%A8le_1912&action=edit&redlink=1)(3×4)
24 × pháo
[138 mm Modèle 1910](/w/index.php?title=H%E1%BA%A3i_ph%C3%A1o_138_mm_Mod%C3%A8le_1910&action=edit&redlink=1)(24×1)
6 × pháo 47 mm (6×1)
6 × ống phóng
[ngư lôi](/wiki/Ng%C6%B0_l%C3%B4i)450 mm
sàn tàu trên: 50 mm
sàn tàu dưới: 50 mm
tháp pháo: 250-350 mm
bệ tháp pháo: 284 mm
tháp pháo ụ: 160-180 mm
**Lớp thiết giáp hạm Normandie** là những [thiết giáp hạm](/wiki/Thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m)thế hệ [dreadnought](/wiki/Dreadnought)được [Hải quân Pháp](/w/index.php?title=H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1)đặt hàng trước [Chiến tranh Thế giới thứ nhất](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t). Được đặt tên theo những tỉnh của nước [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p), chúng đã không thể hoàn tất do hoàn cảnh chiến tranh buộc phải ngưng việc chế tạo. Một số đề nghị tái cấu trúc chúng được đưa ra sau chiến tranh, nhưng sau cùng chúng bị tháo dỡ theo những điều khoản của [Hiệp ước Hải quân Washington](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Washington&action=edit&redlink=1). Chỉ có một chiếc, [, được hoàn tất như một](/wiki/B%C3%A9arn_(t%C3%A0u_s%C3%A2n_bay_Ph%C3%A1p)) *Béarn* [tàu sân bay](/wiki/T%C3%A0u_s%C3%A2n_bay).
## Thiết kế[
[sửa](/w/index.php?title=Normandie_(l%E1%BB%9Bp_thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m)&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Normandie_(l%E1%BB%9Bp_thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m)&action=edit§ion=1)]
Lớp
*Normandie* được chấp thuận theo Đạo luật Hải quân Pháp ngày [30 tháng 3](/wiki/30_th%C3%A1ng_3) năm [1912](/wiki/1912), và việc đặt hàng bốn chiếc được thực hiện trong những năm [1912](/wiki/1912)- [1913](/wiki/1913). Chiếc thứ năm, [, được chấp thuận vào ngày Béarn](/wiki/B%C3%A9arn_(t%C3%A0u_s%C3%A2n_bay_Ph%C3%A1p)) [3 tháng 12](/wiki/3_th%C3%A1ng_12)năm [1913](/wiki/1913), để đảm bảo rằng một hải đội bao gồm bốn chiếc luôn luôn sẵn sàng hoạt động.
Đặc tính nổi bật nhất trong thiết kế là việc áp dụng tháp pháo bốn nòng vào lúc mà tháp pháo nòng đôi rất phổ biến và tháp pháo ba nòng vẫn còn hiếm. Việc tập trung dàn pháo chính trên ít tháp pháo hơn sẽ tiết kiệm được trọng lượng. Dàn pháo chính bao gồm mười hai khẩu pháo 340 mm có thể so sánh tốt với
[lớp Iron Duke](/wiki/Iron_Duke_(l%E1%BB%9Bp_thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m)) của [Anh Quốc](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland)vốn vừa được hạ thủy vào lúc mà *Normandie*được đặt hàng, nhưng sẽ bị vượt qua bởi kiểu pháo 380 mm (15 inch) sẽ được đưa vào sử dụng trên những thiết giáp hạm mới hơn của Anh và [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BB%A9c).
Vỏ giáp của lớp tàu này, lên đến 300 mm (11,8 inch) ở chỗ dày nhất, so sánh được một cách rộng rãi với những con tàu khác cùng thế hệ. Bốn chiếc đầu tiên trong lớp được thiết kế với hệ thống động lực kết hợp cả
[turbine hơi nước](/wiki/Tu%E1%BB%91c_bin_h%C6%A1i_n%C6%B0%E1%BB%9Bc) dành cho tốc độ và [động cơ hơi nước ba buồng bành trướng](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99ng_c%C6%A1_h%C6%A1i_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_ba_bu%E1%BB%93ng_b%C3%A0nh_tr%C6%B0%E1%BB%9Bng&action=edit&redlink=1) để di chuyển đường trường; một cách sắp xếp giúp tiết kiệm nhiên liệu khi di chuyển ở tốc độ chậm. Riêng thiết kế của *Béarn* dự định chuyển hoàn toàn sang động cơ turbine. Tuy nhiên, cuối cùng *Béarn* vẫn được trang bị động cơ hỗn hợp giống như những chiếc còn lại trong lớp. Tốc độ thiết kế khi sử dụng khi sử dụng cả động cơ hơi nước và turbine là 21,5 knot, tương đương với [lớp thiết giáp hạm Bretagne](/wiki/Bretagne_(l%E1%BB%9Bp_thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m)) trước đó mà chúng dự định để hoạt động phối hợp.
## Số phận[
[sửa](/w/index.php?title=Normandie_(l%E1%BB%9Bp_thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m)&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Normandie_(l%E1%BB%9Bp_thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m)&action=edit§ion=2)]
Công việc chế tạo lớp
*Normandie* bị tạm ngừng do việc [Chiến tranh Thế giới thứ nhất](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t) nổ ra, vì mọi nguồn lực được dành cho nhu cầu của Lục quân. Bốn chiếc đầu tiên đã được đóng đến mức được cho hạ thủy, nhưng cũng chỉ nhằm dành chỗ trống trên ụ tàu cho những mục đích khác. Một số nồi hơi dự định dành cho chúng được trang bị cho các [tàu phóng lôi](/wiki/T%C3%A0u_ph%C3%B3ng_l%C3%B4i); và một số pháo hạng nặng được sử dụng cho [pháo binh](/wiki/Ph%C3%A1o_binh) mặt đất, bao gồm một số bị Đức chiếm và sử dụng chống lại lực lượng Pháp; một số khác được sử dụng để thay thế cho các khẩu pháo bị hao mòn trên những chiếc thuộc lớp *Bretagne*.
Sau khi chiến tranh kết thúc, đã có một số đề nghị tái cấu trúc được đưa ra theo một thiết kế mới, theo đó tốc độ sẽ đạt được 24 knot, cải tiến hệ thống điều khiển hỏa lực, nâng cấp vỏ giáp và các khẩu pháo sẽ biến chúng thành những tàu chiến hiện đại hữu ích. Người ta cũng đề nghị trang bị cho
*Béarn* hệ thống động lực turbine mới để đạt được tốc độ 25 knot và có thể là dàn pháo chính 16 inch hoàn toàn mới. Tuy nhiên những đề nghị này tỏ ra quá tốn kém. Khi mà hầu hết tàu chiến Hải quân Đức đã bị đánh đắm và Ý sẵn lòng từ bỏ việc chế tạo [lớp thiết giáp hạm Caracciolo](/w/index.php?title=Caracciolo_(l%E1%BB%9Bp_thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m)&action=edit&redlink=1) mới nhất, người ta dễ dàng quyết định ký kết [Hiệp ước Hải quân Washington](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Washington&action=edit&redlink=1)và tiết kiệm được chi phí hoàn tất những con tàu. Bốn chiếc đầu tiên được tháo dỡ trong những năm [1924](/wiki/1924)- [1929](/wiki/1929); riêng [được giữ lại thoạt tiên là để thử nghiệm với máy bay và sau đó là một tàu sân bay. Bị ngăn trở bởi tốc độ chậm, nó không phải là một tàu sân bay thành công, nhưng vẫn được giữ lại phục vụ cho đến](/wiki/B%C3%A9arn_(t%C3%A0u_s%C3%A2n_bay_Ph%C3%A1p)) *Béarn* [Chiến tranh Thế giới thứ hai](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai). Sau khi gia nhập lực lượng [Pháp Tự do](/w/index.php?title=Ph%C3%A1p_T%E1%BB%B1_do&action=edit&redlink=1), nó phục vụ cùng lực lượng Đồng Minh trong vai trò vận chuyển máy bay cho đến hết chiến tranh.
## Những chiếc trong lớp[
[sửa](/w/index.php?title=Normandie_(l%E1%BB%9Bp_thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m)&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Normandie_(l%E1%BB%9Bp_thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m)&action=edit§ion=3)]
|
|Tàu |
|Đặt lườn |
|Hạ thủy |
|Hoạt động |
|Số phận
|
|Normandie [18 tháng 4](/wiki/18_th%C3%A1ng_4)năm [1913](/wiki/1913) [19 tháng 10](/wiki/19_th%C3%A1ng_10)năm [1914](/wiki/1914) [1924](/wiki/1924) *Languedoc* [18 tháng 4](/wiki/18_th%C3%A1ng_4)năm [1913](/wiki/1913) [1 tháng 5](/wiki/1_th%C3%A1ng_5)năm [1916](/wiki/1916) [1929](/wiki/1929) *Flandre* [1 tháng 10](/wiki/1_th%C3%A1ng_10)năm [1913](/wiki/1913) [20 tháng 10](/wiki/20_th%C3%A1ng_10)năm [1914](/wiki/1914) [1924](/wiki/1924) *Gascogne* [1 tháng 10](/wiki/1_th%C3%A1ng_10)năm [1913](/wiki/1913) [20 tháng 9](/wiki/20_th%C3%A1ng_9)năm [1914](/wiki/1914) [1924](/wiki/1924) *Béarn* [10 tháng 1](/wiki/10_th%C3%A1ng_1)năm [1914](/wiki/1914) [tháng 4](/wiki/Th%C3%A1ng_t%C6%B0)năm [1920](/wiki/1920) [tháng 5](/wiki/Th%C3%A1ng_n%C4%83m)năm [1927](/wiki/1927) [1967](/wiki/1967)
## Những hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Normandie_(l%E1%BB%9Bp_thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m)&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Normandie_(l%E1%BB%9Bp_thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m)&action=edit§ion=4)]
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Normandie_(l%E1%BB%9Bp_thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m)&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Normandie_(l%E1%BB%9Bp_thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m)&action=edit§ion=5)]
Phương tiện liên quan tới
[Normandie class battleship](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Normandie_class_battleship) tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Normandie_(l%E1%BB%9Bp_thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m)&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Normandie_(l%E1%BB%9Bp_thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m)&action=edit§ion=6)]
- Siegfried, Breyer (1973).
*Battleships and battle cruisers 1905 1970*(bằng tiếng Anh). Macdonald and Jane's. [ISBN](/wiki/ISBN) [035604191 3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/035604191_3).
trang 426-429.
[Preston, Anthony](/w/index.php?title=Anthony_Preston_(naval_historian)&action=edit&redlink=1),The World's Worst Warships. Conway Maritime Press (2002). [ISBN 0-85177-754-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0851777546)
|
|
|
|
Henri IV
|
|*Dupuy de Lôme* D • [ • Amiral Charner](/w/index.php?title=Amiral_Charner_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_tu%E1%BA%A7n_d%C6%B0%C6%A1ng)&action=edit&redlink=1) *Pothuau* D• *Jeanne d'Arc* D• [•](/w/index.php?title=Gueydon_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_tu%E1%BA%A7n_d%C6%B0%C6%A1ng)&action=edit&redlink=1) *Gueydon* [•](/w/index.php?title=Dupleix_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_tu%E1%BA%A7n_d%C6%B0%C6%A1ng)&action=edit&redlink=1) *Dupleix* [•](/w/index.php?title=Gloire_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_tu%E1%BA%A7n_d%C6%B0%C6%A1ng)&action=edit&redlink=1) *Gloire* [•](/w/index.php?title=L%C3%A9on_Gambetta_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_tu%E1%BA%A7n_d%C6%B0%C6%A1ng)&action=edit&redlink=1) *Léon Gambetta* *Jules Michelet* D• *Ernest Renan* D• *Edgar Quinet* [Tàu tuần dương bảo vệ](/wiki/T%C3%A0u_tu%E1%BA%A7n_d%C6%B0%C6%A1ng_b%E1%BA%A3o_v%E1%BB%87) *Amiral Cécille* D • [ • Forbin](/w/index.php?title=Forbin_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_tu%E1%BA%A7n_d%C6%B0%C6%A1ng)&action=edit&redlink=1) [•](/w/index.php?title=Troude_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_tu%E1%BA%A7n_d%C6%B0%C6%A1ng)&action=edit&redlink=1) *Troude* [•](/w/index.php?title=Linois_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_tu%E1%BA%A7n_d%C6%B0%C6%A1ng)&action=edit&redlink=1) *Linois* [•](/w/index.php?title=Friant_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_tu%E1%BA%A7n_d%C6%B0%C6%A1ng)&action=edit&redlink=1) *Friant* [•](/w/index.php?title=Descartes_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_tu%E1%BA%A7n_d%C6%B0%C6%A1ng)&action=edit&redlink=1) *Descartes* [•](/w/index.php?title=D%27Assas_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_tu%E1%BA%A7n_d%C6%B0%C6%A1ng)&action=edit&redlink=1) *D'Assas* *D'Entrecasteaux* D• *Guichen* D• *Châteaurenault* D• [•](/w/index.php?title=Destr%C3%A9es_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_tu%E1%BA%A7n_d%C6%B0%C6%A1ng)&action=edit&redlink=1) *Destrées* *Jurien de la Gravière* D [Tàu khu trục](/wiki/T%C3%A0u_khu_tr%E1%BB%A5c) [ • Durandal](/w/index.php?title=Durandal_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_khu_tr%E1%BB%A5c)&action=edit&redlink=1) [•](/w/index.php?title=Fram%C3%A9e_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_khu_tr%E1%BB%A5c)&action=edit&redlink=1) *Framée* [•](/w/index.php?title=Rochefortais_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_khu_tr%E1%BB%A5c)&action=edit&redlink=1) *Rochefortais* [•](/w/index.php?title=Arquebuse_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_khu_tr%E1%BB%A5c)&action=edit&redlink=1) *Arquebuse* [•](/w/index.php?title=Claymore_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_khu_tr%E1%BB%A5c)&action=edit&redlink=1) *Claymore* [•](/w/index.php?title=Branlebas_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_khu_tr%E1%BB%A5c)&action=edit&redlink=1) *Branlebas* [•](/w/index.php?title=Spahi_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_khu_tr%E1%BB%A5c)&action=edit&redlink=1) *Spahi* [•](/w/index.php?title=Voltigeur_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_khu_tr%E1%BB%A5c)&action=edit&redlink=1) *Voltigeur* [•](/w/index.php?title=Chasseur_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_khu_tr%E1%BB%A5c)&action=edit&redlink=1) *Chasseur* [•](/w/index.php?title=Bouclier_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_khu_tr%E1%BB%A5c)&action=edit&redlink=1) *Bouclier* [•](/w/index.php?title=Bisson_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_khu_tr%E1%BB%A5c)&action=edit&redlink=1) *Bisson* [•](/w/index.php?title=Enseigne_Roux_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_khu_tr%E1%BB%A5c)&action=edit&redlink=1) *Enseigne Roux* *Enseigne Gabolde* D• [•](/w/index.php?title=Aventurier_(l%E1%BB%9Bp_t%C3%A0u_khu_tr%E1%BB%A5c)&action=edit&redlink=1) *Aventurier* *Arabe* [Tàu ngầm](/wiki/T%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m) [Tàu chở thủy phi cơ](/w/index.php?title=T%C3%A0u_ch%E1%BB%9F_th%E1%BB%A7y_phi_c%C6%A1&action=edit&redlink=1) D- Chiếc duy nhất của lớp • X- Bị hủy bỏ

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1055 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate


text:
North Wales, Pennsylvania
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
North Wales là một thị trấn thuộc quận Montgomery, tiểu bang Pennsylvania, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của thị trấn này là 3229 người.[1]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “2010 Census Gazetteer Files”. Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ. Truy cập ngày 22 tháng 10 năm 2012.

markdown:
# North Wales, Pennsylvania
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|North Wales, Pennsylvania|
|—
|![ Hình nền trời của North Wales, Pennsylvania](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/Perspective_view_taken_from_the_east_-_J._Weingartner_and_Son_Cigar_Factory%2C_414_East_Walnut_Street%2C_North_Wales%2C_Montgomery_County%2C_PA_HABS_PA%2C46-AMB%2C13-1.tif/lossy-page1-250px-Perspective_view_taken_from_the_east_-_J._Weingartner_and_Son_Cigar_Factory%2C_414_East_Walnut_Street%2C_North_Wales%2C_Montgomery_County%2C_PA_HABS_PA%2C46-AMB%2C13-1.tif.jpg)
![ Hình nền trời của North Wales, Pennsylvania](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/Perspective_view_taken_from_the_east_-_J._Weingartner_and_Son_Cigar_Factory%2C_414_East_Walnut_Street%2C_North_Wales%2C_Montgomery_County%2C_PA_HABS_PA%2C46-AMB%2C13-1.tif/lossy-page1-250px-Perspective_view_taken_from_the_east_-_J._Weingartner_and_Son_Cigar_Factory%2C_414_East_Walnut_Street%2C_North_Wales%2C_Montgomery_County%2C_PA_HABS_PA%2C46-AMB%2C13-1.tif.jpg)
[Vị trí trong Quận Montgomery, Pennsylvania](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:T%E1%BA%A3i_l%C3%AAn&wpDestFile=Map_of_North_Wales,_Montgomery_County,_Pennsylvania_Highlighted.png)
Vị trí trong
[Quận Montgomery](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Montgomery,_Pennsylvania), [Pennsylvania](/wiki/Pennsylvania) ![ Vị trí quận Montgomery trong tiểu bang Pennsylvania ở Hoa Kỷ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2e/Map_of_Pennsylvania_highlighting_Montgomery_County.svg/250px-Map_of_Pennsylvania_highlighting_Montgomery_County.svg.png)
![ Vị trí quận Montgomery trong tiểu bang Pennsylvania ở Hoa Kỷ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2e/Map_of_Pennsylvania_highlighting_Montgomery_County.svg/250px-Map_of_Pennsylvania_highlighting_Montgomery_County.svg.png)
Vị trí quận Montgomery trong tiểu bang Pennsylvania ở Hoa Kỷ
[Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Pennsylvania](/wiki/Pennsylvania) [Quận](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BA%ADn_%E1%BB%9F_Pennsylvania&action=edit&redlink=1) [Quận Montgomery](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Montgomery,_Pennsylvania) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [EST](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_%C4%90%C3%B4ng_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-5](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) **EDT**( [UTC-4](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) **North Wales** là một [thị trấn](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%E1%BA%A5n) thuộc [quận Montgomery](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Montgomery,_Pennsylvania), tiểu bang [Pennsylvania](/wiki/Pennsylvania), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Năm 2010, dân số của thị trấn này là 3229 người. [[1]](#cite_note-1)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=North_Wales,_Pennsylvania&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=North_Wales,_Pennsylvania&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [“2010 Census Gazetteer Files”](http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/gazetteer2010.html). [Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3). Truy cập ngày 22 tháng 10 năm 2012.

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1055 frontend miss (0)


text:
Thể loại:Môn thể thao cá nhân
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Thể loại con
Thể loại này gồm 20 thể loại con sau, trên tổng số 20 thể loại con.
Đ
- ► Đấu vật (3 t.l., 1 tr.)
- ► Điền kinh (3 t.l., 7 tr.)
- ► Đua xe đạp (2 t.l., 2 tr.)
G
- ► Golf (2 t.l., 2 tr.)
J
- ► Judo (1 t.l., 4 tr.)
N
- ► Ngư nghiệp (6 t.l., 10 tr.)
T
- ► Taekwondo (3 t.l., 5 tr.)
- ► Thể dục (15 t.l., 12 tr.)
- ► Thể dục dụng cụ (6 t.l., 6 tr.)
- ► Thể dục thể hình (3 tr.)
- ► Trượt băng (3 t.l., 1 tr.)
- ► Trượt tuyết (1 t.l., 3 tr.)
- ► Trượt ván trên tuyết (1 t.l., 1 tr.)
V
- ► Võ thuật (16 t.l., 30 tr.)
Các trang trong thể loại “Môn thể thao cá nhân”
18 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 18 trang.

markdown:
# Thể loại:Môn thể thao cá nhân
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
## Thể loại con
Thể loại này gồm 20 thể loại con sau, trên tổng số 20 thể loại con.
### Đ
- ►
[Đấu vật](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%C4%90%E1%BA%A5u_v%E1%BA%ADt) (3 t.l., 1 tr.)
- ►
[Điền kinh](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%C4%90i%E1%BB%81n_kinh) (3 t.l., 7 tr.)
- ►
[Đua xe đạp](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%C4%90ua_xe_%C4%91%E1%BA%A1p) (2 t.l., 2 tr.)
### G
- ►
[Golf](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Golf) (2 t.l., 2 tr.)
### J
- ►
[Judo](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Judo) (1 t.l., 4 tr.)
### N
- ►
[Ngư nghiệp](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0_nghi%E1%BB%87p) (6 t.l., 10 tr.)
### T
- ►
[Taekwondo](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Taekwondo) (3 t.l., 5 tr.)
- ►
[Thể dục](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%E1%BB%83_d%E1%BB%A5c) (15 t.l., 12 tr.)
- ►
[Thể dục dụng cụ](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%E1%BB%83_d%E1%BB%A5c_d%E1%BB%A5ng_c%E1%BB%A5) (6 t.l., 6 tr.)
- ►
[Thể dục thể hình](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%E1%BB%83_d%E1%BB%A5c_th%E1%BB%83_h%C3%ACnh) (3 tr.)
- ►
[Trượt băng](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Tr%C6%B0%E1%BB%A3t_b%C4%83ng) (3 t.l., 1 tr.)
- ►
[Trượt tuyết](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Tr%C6%B0%E1%BB%A3t_tuy%E1%BA%BFt) (1 t.l., 3 tr.)
- ►
[Trượt ván trên tuyết](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Tr%C6%B0%E1%BB%A3t_v%C3%A1n_tr%C3%AAn_tuy%E1%BA%BFt) (1 t.l., 1 tr.)
### V
- ►
[Võ thuật](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:V%C3%B5_thu%E1%BA%ADt) (16 t.l., 30 tr.)
## Các trang trong thể loại “Môn thể thao cá nhân”
18 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 18 trang.

X-Cache: cp1068 hit (1), cp1055 frontend miss (0)


text:
hurry
Từ điển mở Wiktionary
Mục lục
Tiếng Anh[sửa]
Cách phát âm[sửa]
Danh từ[sửa]
hurry /ˈhʌɹ.i/
- Sự vội vàng, sự hấp tấp, sự hối hả, sự gấp rút.
- why all this hurry? — việc gì phải vội vàng thế?
- is there any hurry? — có cần phải làm gấp không?
- Sự sốt ruột (muốn làm vội việc gì, mong có cái gì ngay... ).
Thành ngữ[sửa]
- in a hurry:
Ngoại động từ[sửa]
hurry ngoại động từ /ˈhʌɹ.i/
- Thúc giục, giục làm gấp; bắt làm gấp.
- don't hurry me — đừng giục tôi
- to hurry someone into doing something — giục ai làm gấp việc gì
- Làm gấp, làm mau, làm vội vàng, xúc tiến nhanh (một công việc gì... ).
- (Thường) + away, along, out, into... ) mang gấp đi, kéo vội đi, đưa vội đi, đẩy vội.
- to hurry someone out of the fire — kéo vội ai ra khỏi đám lửa
- to hurry the soldiers along to the front — đưa vội quân ra mặt trận
Chia động từ[sửa]
hurry
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói will; chỉ nói shall để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói shall và chỉ nói will để nhấn mạnh.
Nội động từ[sửa]
hurry nội động từ /ˈhɜː.i/
- Hành động vội vàng, hành động hấp tấp, làm gấp; đi gấp, đi vội vàng.
- don't hurry, there is plenty of time — đừng vội, con nhiều thì giờ lắm
Thành ngữ[sửa]
- to hurry away
- to hurry off: Đi vội vàng, hấp tấp ra đi.
- to hurry over
- to hurry through: Làm vội làm vàng cho xong việc (việc gì).
- to hurry up:
Chia động từ[sửa]
hurry
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói will; chỉ nói shall để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói shall và chỉ nói will để nhấn mạnh.
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)

markdown:
# hurry
Từ điển mở Wiktionary
## Mục lục
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
|Anh||
|
|Hoa Kỳ (California)||
|
|Hoà Kỳ (New England)||
|
### Danh từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-noun-&action=edit§ion=T-1)] **hurry** [/ˈhʌɹ.i/](/wiki/Wiktionary:IPA)
- Sự
[vội vàng](/wiki/v%E1%BB%99i_v%C3%A0ng), sự [hấp tấp](/wiki/h%E1%BA%A5p_t%E1%BA%A5p), sự [hối hả](/wiki/h%E1%BB%91i_h%E1%BA%A3), sự [gấp rút](/wiki/g%E1%BA%A5p_r%C3%BAt). *why all this*— việc gì phải vội vàng thế? **hurry**? *is there any*— có cần phải làm gấp không? **hurry**?
-
- Sự
[sốt ruột](/wiki/s%E1%BB%91t_ru%E1%BB%99t)(muốn làm vội việc gì, mong có cái gì ngay... ).
#### Thành ngữ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-expr-&action=edit§ion=T-1)] **in a hurry**:
### Ngoại động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-tr-verb-&action=edit§ion=T-1)] **hurry** *ngoại động từ* [/ˈhʌɹ.i/](/wiki/Wiktionary:IPA) [Thúc giục](/wiki/th%C3%BAc_gi%E1%BB%A5c), [giục](/wiki/gi%E1%BB%A5c)làm [gấp](/wiki/g%E1%BA%A5p); [bắt](/wiki/b%E1%BA%AFt)làm [gấp](/wiki/g%E1%BA%A5p). *don't*— đừng giục tôi **hurry**me *to*— giục ai làm gấp việc gì **hurry**someone into doing something
-
- Làm
[gấp](/wiki/g%E1%BA%A5p), làm [mau](/wiki/mau), làm [vội vàng](/wiki/v%E1%BB%99i_v%C3%A0ng), [xúc tiến](/wiki/x%C3%BAc_ti%E1%BA%BFn) [nhanh](/wiki/nhanh)(một công việc gì... ).
- (
*Thường*) + [away](/wiki/away), [along](/wiki/along), [out](/wiki/out), [into](/wiki/into)... ) [mang](/wiki/mang) [gấp](/wiki/g%E1%BA%A5p)đi, [kéo](/wiki/k%C3%A9o) [vội](/wiki/v%E1%BB%99i)đi, đưa [vội](/wiki/v%E1%BB%99i)đi, đẩy [vội](/wiki/v%E1%BB%99i). *to*— kéo vội ai ra khỏi đám lửa **hurry**someone out of the fire *to*— đưa vội quân ra mặt trận **hurry**the soldiers along to the front
-
#### Chia động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-forms-&action=edit§ion=T-1)]
hurry
|Dạng không chỉ ngôi|
|Động từ
|**hurry** [Phân từ](/wiki/ph%C3%A2n_t%E1%BB%AB) [hiện tại](/wiki/hi%E1%BB%87n_t%E1%BA%A1i) [hurrying](/wiki/hurrying) [quá khứ](/wiki/qu%C3%A1_kh%E1%BB%A9) [hurried](/wiki/hurried) [Lối trình bày](/wiki/l%E1%BB%91i_tr%C3%ACnh_b%C3%A0y) **hurry** **hurry**hoặc [hurriest](/w/index.php?title=hurriest&action=edit&redlink=1)¹ [hurries](/wiki/hurries)hoặc [hurrieth](/w/index.php?title=hurrieth&action=edit&redlink=1)¹ **hurry** **hurry** **hurry** [hurried](/wiki/hurried) [hurried](/wiki/hurried)hoặc [hurriedst](/w/index.php?title=hurriedst&action=edit&redlink=1)¹ [hurried](/wiki/hurried) [hurried](/wiki/hurried) [hurried](/wiki/hurried) [hurried](/wiki/hurried) [Tương lai](/wiki/t%C6%B0%C6%A1ng_lai) [will](/wiki/will)/ [shall](/wiki/shall)² **hurry** **hurry**hoặc [wilt](/wiki/wilt)/ [shalt](/wiki/shalt)¹ **hurry** **hurry** **hurry** **hurry** **hurry** [Lối cầu khẩn](/wiki/l%E1%BB%91i_c%E1%BA%A7u_kh%E1%BA%A9n) **hurry** **hurry**hoặc [hurriest](/w/index.php?title=hurriest&action=edit&redlink=1)¹ **hurry** **hurry** **hurry** **hurry** [hurried](/wiki/hurried) [hurried](/wiki/hurried) [hurried](/wiki/hurried) [hurried](/wiki/hurried) [hurried](/wiki/hurried) [hurried](/wiki/hurried) [were](/wiki/were)to **hurry**hoặc [should](/wiki/should) **hurry** **hurry**hoặc should **hurry** **hurry**hoặc should **hurry** **hurry**hoặc should **hurry** **hurry**hoặc should **hurry** **hurry**hoặc should **hurry** [Lối mệnh lệnh](/wiki/l%E1%BB%91i_m%E1%BB%87nh_l%E1%BB%87nh) **hurry** **hurry** **hurry**
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói
*will*; chỉ nói *shall*để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói *shall*và chỉ nói *will*để nhấn mạnh.
### Nội động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-intr-verb-&action=edit§ion=T-1)] **hurry** *nội động từ* [/ˈhɜː.i/](/wiki/Wiktionary:IPA) [Hành](/wiki/h%C3%A0nh)động [vội vàng](/wiki/v%E1%BB%99i_v%C3%A0ng), [hành](/wiki/h%C3%A0nh)động [hấp tấp](/wiki/h%E1%BA%A5p_t%E1%BA%A5p), làm [gấp](/wiki/g%E1%BA%A5p); đi [gấp](/wiki/g%E1%BA%A5p), đi [vội vàng](/wiki/v%E1%BB%99i_v%C3%A0ng). *don't*— đừng vội, con nhiều thì giờ lắm **hurry**, there is plenty of time
-
#### Thành ngữ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-expr-&action=edit§ion=T-1)] **to hurry away** **to hurry off**: Đi [vội vàng](/wiki/v%E1%BB%99i_v%C3%A0ng), [hấp tấp](/wiki/h%E1%BA%A5p_t%E1%BA%A5p) [ra](/wiki/ra)đi. **to hurry over** **to hurry through**: Làm [vội](/wiki/v%E1%BB%99i)làm [vàng](/wiki/v%C3%A0ng)cho [xong](/wiki/xong) [việc](/wiki/vi%E1%BB%87c)(việc gì). **to hurry up**:
#### Chia động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-forms-&action=edit§ion=T-1)]
hurry
|Dạng không chỉ ngôi|
|Động từ
|**hurry** [Phân từ](/wiki/ph%C3%A2n_t%E1%BB%AB) [hiện tại](/wiki/hi%E1%BB%87n_t%E1%BA%A1i) [hurrying](/wiki/hurrying) [quá khứ](/wiki/qu%C3%A1_kh%E1%BB%A9) [hurried](/wiki/hurried) [Lối trình bày](/wiki/l%E1%BB%91i_tr%C3%ACnh_b%C3%A0y) **hurry** **hurry**hoặc [hurriest](/w/index.php?title=hurriest&action=edit&redlink=1)¹ [hurries](/wiki/hurries)hoặc [hurrieth](/w/index.php?title=hurrieth&action=edit&redlink=1)¹ **hurry** **hurry** **hurry** [hurried](/wiki/hurried) [hurried](/wiki/hurried)hoặc [hurriedst](/w/index.php?title=hurriedst&action=edit&redlink=1)¹ [hurried](/wiki/hurried) [hurried](/wiki/hurried) [hurried](/wiki/hurried) [hurried](/wiki/hurried) [Tương lai](/wiki/t%C6%B0%C6%A1ng_lai) [will](/wiki/will)/ [shall](/wiki/shall)² **hurry** **hurry**hoặc [wilt](/wiki/wilt)/ [shalt](/wiki/shalt)¹ **hurry** **hurry** **hurry** **hurry** **hurry** [Lối cầu khẩn](/wiki/l%E1%BB%91i_c%E1%BA%A7u_kh%E1%BA%A9n) **hurry** **hurry**hoặc [hurriest](/w/index.php?title=hurriest&action=edit&redlink=1)¹ **hurry** **hurry** **hurry** **hurry** [hurried](/wiki/hurried) [hurried](/wiki/hurried) [hurried](/wiki/hurried) [hurried](/wiki/hurried) [hurried](/wiki/hurried) [hurried](/wiki/hurried) [were](/wiki/were)to **hurry**hoặc [should](/wiki/should) **hurry** **hurry**hoặc should **hurry** **hurry**hoặc should **hurry** **hurry**hoặc should **hurry** **hurry**hoặc should **hurry** **hurry**hoặc should **hurry** [Lối mệnh lệnh](/wiki/l%E1%BB%91i_m%E1%BB%87nh_l%E1%BB%87nh) **hurry** **hurry** **hurry**
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói
*will*; chỉ nói *shall*để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói *shall*và chỉ nói *will*để nhấn mạnh.
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))

X-Cache: cp1055 miss (0), cp1052 frontend miss (0)


text:
Tháng 3/1990, tạp chí Time chạy bài viết nhan đề “Sóng gợn mặt hồ Mỹ”. Đó không phải là những cơn sóng nhỏ trong hồ nước ngay mạn phía bắc Fort Lewis, Washington. Bài báo muốn nói đến Thái Bình Dương – “hồ nước” lớn nhất hành tinh, nơi ở của hơn một nửa nhân loại và ba nền kinh tế lớn nhất thế giới.
Tờ Time không sáng tạo ra cách nói “hồ Mỹ” – mà là tướng Douglas MacArthur, tư lệnh Thái Bình Dương Hoa Kỳ trong Thế chiến thứ hai – nhưng cách nói đơn giản ấy lại cũng chính là sự phản ánh hơn 100 năm chính sách của Mỹ đối với khu vực rộng lớn này.
Khu vực châu Á – Thái Bình Dương từng là nơi chứng kiến ít nhất 5 cuộc xung đột của Mỹ qua nhiều năm tháng – Chiến tranh Tây Ban Nha – Mỹ, Chiến tranh Philippine – Mỹ, Đại chiến thế giới thứ hai, Chiến tranh Triều Tiên, Chiến tranh Việt Nam – và đang tâm điểm trong kế hoạch “xoay trục chiến lược” của chính quyền Obama. Lòng chảo Thái Bình Dương vẫn là nơi có các đối tác thương mại lớn nhất của Mỹ, và Washington hiện đang triển khai 320.000 nhân viên quân sự trong khu vực, bao gồm 60% là hải quân. Cờ Mỹ tung bay tại các căn cứ ở Nhật Bản, Philippine, Hàn Quốc, Malaysia, Thái Lan, Đảo Marshall, Guam và đảo Wake.
Vào thời điểm hiện nay, đây là một trong những khu vực khó lường nhất trên thế giới – và, lần đầu tiên kể từ sau khi Liên Xô sụp đổ, hai cường quốc hạt nhân lớn đang va chạm với nhau. Cũng bất ổn như Trung Đông, một trong những vùng đất nguy hiểm nhất hành tinh, các đảo nhỏ rải rác trên biển Hoa Đông, nơi Trung Quốc, Nhật Bản, và Mỹ đang trong một cuộc đối đầu căng thẳng có cảm giác như giữa cuộc chiến tranh lạnh.
Thế nhưng căng thẳng Senkaku/Điếu Ngư không phải là thách thức ngoại giao duy nhất ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương, mỗi thách thức khác đều có đặc điểm và lịch sử của riêng nó. Nhật Bản và Hàn Quốc đang bế tắc trong tranh chấp đảo Takeshima/Dokdo, Moscow và Tokyo đối đầu tại đảo Kurile. Chưa hết, Bắc Kinh đang cố tìm cách phô trương sức mạnh trên Biển Đông, CHDCND Triều Tiên vừa phóng thành công tên lửa đạn đạo tầm xa (và thầm chí có khả năng đang cân nhắc thử hạt nhân), còn Washington thì đang tập hợp thêm đồng minh để đối phó với Trung Quốc, đôi khi bỏ qua cả những vấn đề mà trước nay Mỹ luôn coi là vi phạm nhân quyền nghiêm trọng.
Ảnh minh họa
Washington đang dấn sâu vào cuộc khủng hoảng nguy hiểm tại chuỗi đảo mà Trung Quốc gọi là Điếu Ngư còn Nhật Bản gọi là Senkaku. Trong những năm 1870, bằng vũ lực, quần đảo Ryukyu đã được nhập vào lãnh thổ Nhật Bản với tên gọi mới là Okinawa và không còn phụ thuộc chư hầu vào Trung Quốc. Chính phủ Trung Quốc cũng không phản đối gì về điều này, và có thể đó là lý do để Nhật Bản cho rằng Trung Quốc không còn coi Điếu Ngư là lãnh thổ của mình.
Tuy nhiên, không phải điều này, mà chính cuộc chiến tranh Trung-Nhật nổ ra vào năm 1894 đã đóng vai trò quyết định cho số phận của các hòn đảo. Chiến tranh kết thúc vào năm 1895 với sự thất bại của Trung Quốc. Theo Hiệp ước Shimonoseki, Trung Quốc phải chuyển giao cho Nhật Bản Đài Loan cùng các đảo lân cận, Bành Hồ và bán đảo Liêu Đông. Và mặc dù quần đảo Điếu Ngư không được đề cập đến trong văn bản hiệp ước, tháng 3/1896, quần đảo này đã được đưa vào lãnh thổ của Nhật Bản dưới tên gọi Senkaku và người đầu tiên đến định cư lập nghiệp là công dân Nhật Koga Tatsushiro (một tài liệu còn lại là hồ sơ khai thuế bất động sản năm 1932). Ông mở một cơ sở chế biến cá ngừ và sau này người con của ông, Koga Zenji, tiếp tục công việc nhưng tới 1940 phải ngừng vì tình trạng chiến tranh.
Sau Thế chiến II, Okinawa và các hải đảo lân cận bao gồm Senkaku đặt dưới quyền giám hộ của Mỹ. Nhiều tàu thuyền đánh cá thỉnh thoảng ghé vào đảo nhưng vẫn không có người nào ở lại đây. Năm 1972, Mỹ trao trả Okinawa và Senkaku lại cho Nhật Bản, Trung Quốc cũng như Ðài Loan không có phản ứng chính thức gì.
Mọi thứ thay đổi khi Nhật Bản – trước áp lực của phe dân tộc chủ nghĩa cánh hữu – quyết định mua lại các đảo này vào mùa hè năm ngoái và làm thay đổi nguyên trạng. Và với hiệp ước phòng thủ chung giữa Mỹ và Nhật Bản, trong đó bao gồm quần đảo Senkaku, cuộc đối đầu khu vực giữa hai người khổng lồ châu Á đang trở thành cuộng đụng độ tiềm tàng giữa các cường quốc hạt nhân.
Trung Quốc coi các đảo này là một phần trong chiến lược phòng thủ, một quan điểm có thể hiểu được nếu xét đến lịch sử nước này. Trung Quốc từng là nạn nhân của sự xâm lược và bóc lột của các đế quốc thực dân, trong đó có Nhật Bản, từ Chiến tranh Thuốc phiện đầu tiên năm 1839. Bắc Kinh tin rằng Washington đang bao vây mình bằng những đồng minh có khả năng thù địch với Trung Quốc và tranh chấp Senkaku/Điếu Ngư nằm trong chiến lược kiềm chế Trung Quốc của Mỹ. Nhưng vấn đề hiện nay cũng có nguyên nhân một phần từ lý do kinh tế. Trung Quốc toan tính khai thác các mỏ dầu khí cũng như các ngư trường dồi dào hải sản tại Hoa Đông.
Vai trò của Mỹ đã gia tăng sức mạnh cho con sóng dân tộc chủ nghĩa ập vào Nhật Bản, và cả Trung Quốc theo những cách khác nhau. Tokyo đang xem xét đưa Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản ra đảo Yonaguni hay nhóm đảo Ryukyu. Điều đó có nghĩa là, quân đội Nhật Bản sẽ đồn trú ngay tại trung tâm tuyến phòng thủ trên biển thứ nhất của Trung Quốc.
Thủ tướng Nhật Bản mới đắc cử Shinzo Abe đặc biệt gay gắt đối với tranh chấp này, công khai bàn luận khả năng sửa đổi hiến pháp hòa bình và phát triển vũ khí hạt nhân. Ông thuộc nhóm những người dân tộc chủ nghĩa mang nặng tư duy quân sự. Ông nội Nobusuke Kishi của ông là thành viên nội các Nhật Bản những năm chiến tranh. Trong một bài phỏng vấn với tờ Financial Times, được hỏi về “khả năng hai cường quốc châu Á bước vào một cuộc chiến”, ông Abe chỉ “mỉm cười và quay đi”.
Trong khi đó, các tranh chấp trên Biển Đông hoàn toàn khác với trên biển Hoa Đông, mặc dù vẫn cùng có một số bên tham gia. Bắc Kinh đòi chủ quyền đối với phần lớn vùng biển này – bao gồm quần đảo Trường Sa, Hoàng Sa, bãi cạn Scarborough, và nhiều nhiều đảo san hô cũng như vùng nước nông thuộc chủ quyền của Việt Nam, Malaysia, Brunei, hoặc Philippine. Các tranh chấp đang đe dọa tới những ngư trường, mỏ dầu khí nhiều tiềm năng, cũng như tuyến thông thương hàng hải quan trọng của thế giới.
Trung Quốc cố tỏ ra “cao tay” trong tranh chấp này, nhất định không chịu đàm phán với Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và thay vào đó chỉ chấp nhận đàm phán tay đôi.
Những khúc mắc này buộc Mỹ phải can thiệp vào tới tư cách trung gian hòa giải. Bắc Kinh đã phản ứng lại bằng cách tăng cường hoạt động tuần tra trên Biển Đông, và thậm chí phá hoại hoạt động thăm dò dầu khí liên doanh giữa Ấn Độ và Việt Nam gần quần đảo Hoàng Sa. New Delhi – vốn đang có căng thẳng với Trung Quốc tại biên giới phía bắc – cảnh báo sẽ cử tàu chiến đến Biển Đông.
Washington đang tiến hành điều chuyển lực lượng hải quân về Thái Bình dương và trong quá trình đưa 2.500 lính thủy đánh bộ đến đồn trú tại phía bắc Australia, bên cạnh tăng cường sức mạnh không quân tại khu vực, bao gồm các máy bay ném bom B-1, B-52, máy bay tàng hình F-22. Đầu tháng 11, 47.000 lính Mỹ và Nhật Bản đã tiến hành các cuộc tập trận chung. Washington cũng đang đàm phán lại Hiệp ước tương hỗ với Nhật Bản, trong đó sẽ bao gồm việc triển khai hệ thống chống tên lửa đạn đạo (ABM).
Việc chính quyền Obama sẽ ứng phó ra sao với các vấn đề này trong 4 năm tới sẽ là một phần trong quá trình dài quyết định đại dương này có xứng đáng với cái tên Thái Bình Dương của nó, hay một lần nữa sẽ lại trở thành một tấn bi kịch. Cho tới nay, lịch sử vẫn đang khiến người ta không khỏi cảm thấy ái ngại.
Theo vietnamnnet

markdown:
**Tháng 3/1990, tạp chí Time chạy bài viết nhan đề “Sóng gợn mặt hồ Mỹ”. Đó không phải là những cơn sóng nhỏ trong hồ nước ngay mạn phía bắc Fort Lewis, Washington. Bài báo muốn nói đến Thái Bình Dương – “hồ nước” lớn nhất hành tinh, nơi ở của hơn một nửa nhân loại và ba nền kinh tế lớn nhất thế giới.**
Tờ Time không sáng tạo ra cách nói “hồ Mỹ” – mà là tướng Douglas MacArthur, tư lệnh Thái Bình Dương Hoa Kỳ trong Thế chiến thứ hai – nhưng cách nói đơn giản ấy lại cũng chính là sự phản ánh hơn 100 năm chính sách của Mỹ đối với khu vực rộng lớn này.
Khu vực châu Á – Thái Bình Dương từng là nơi chứng kiến ít nhất 5 cuộc xung đột của Mỹ qua nhiều năm tháng – Chiến tranh Tây Ban Nha – Mỹ, Chiến tranh Philippine – Mỹ, Đại chiến thế giới thứ hai, Chiến tranh Triều Tiên, Chiến tranh Việt Nam – và đang tâm điểm trong kế hoạch “xoay trục chiến lược” của chính quyền Obama. Lòng chảo Thái Bình Dương vẫn là nơi có các đối tác thương mại lớn nhất của Mỹ, và Washington hiện đang triển khai 320.000 nhân viên quân sự trong khu vực, bao gồm 60% là hải quân. Cờ Mỹ tung bay tại các căn cứ ở Nhật Bản, Philippine, Hàn Quốc, Malaysia, Thái Lan, Đảo Marshall, Guam và đảo Wake.
Vào thời điểm hiện nay, đây là một trong những khu vực khó lường nhất trên thế giới – và, lần đầu tiên kể từ sau khi Liên Xô sụp đổ, hai cường quốc hạt nhân lớn đang va chạm với nhau. Cũng bất ổn như Trung Đông, một trong những vùng đất nguy hiểm nhất hành tinh, các đảo nhỏ rải rác trên biển Hoa Đông, nơi Trung Quốc, Nhật Bản, và Mỹ đang trong một cuộc đối đầu căng thẳng có cảm giác như giữa cuộc chiến tranh lạnh.
Thế nhưng căng thẳng Senkaku/Điếu Ngư không phải là thách thức ngoại giao duy nhất ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương, mỗi thách thức khác đều có đặc điểm và lịch sử của riêng nó. Nhật Bản và Hàn Quốc đang bế tắc trong tranh chấp đảo Takeshima/Dokdo, Moscow và Tokyo đối đầu tại đảo Kurile. Chưa hết, Bắc Kinh đang cố tìm cách phô trương sức mạnh trên Biển Đông, CHDCND Triều Tiên vừa phóng thành công tên lửa đạn đạo tầm xa (và thầm chí có khả năng đang cân nhắc thử hạt nhân), còn Washington thì đang tập hợp thêm đồng minh để đối phó với Trung Quốc, đôi khi bỏ qua cả những vấn đề mà trước nay Mỹ luôn coi là vi phạm nhân quyền nghiêm trọng.
Ảnh minh họa
Washington đang dấn sâu vào cuộc khủng hoảng nguy hiểm tại chuỗi đảo mà Trung Quốc gọi là Điếu Ngư còn Nhật Bản gọi là Senkaku. Trong những năm 1870, bằng vũ lực, quần đảo Ryukyu đã được nhập vào lãnh thổ Nhật Bản với tên gọi mới là Okinawa và không còn phụ thuộc chư hầu vào Trung Quốc. Chính phủ Trung Quốc cũng không phản đối gì về điều này, và có thể đó là lý do để Nhật Bản cho rằng Trung Quốc không còn coi Điếu Ngư là lãnh thổ của mình.
Tuy nhiên, không phải điều này, mà chính cuộc chiến tranh Trung-Nhật nổ ra vào năm 1894 đã đóng vai trò quyết định cho số phận của các hòn đảo. Chiến tranh kết thúc vào năm 1895 với sự thất bại của Trung Quốc. Theo Hiệp ước Shimonoseki, Trung Quốc phải chuyển giao cho Nhật Bản Đài Loan cùng các đảo lân cận, Bành Hồ và bán đảo Liêu Đông. Và mặc dù quần đảo Điếu Ngư không được đề cập đến trong văn bản hiệp ước, tháng 3/1896, quần đảo này đã được đưa vào lãnh thổ của Nhật Bản dưới tên gọi Senkaku và người đầu tiên đến định cư lập nghiệp là công dân Nhật Koga Tatsushiro (một tài liệu còn lại là hồ sơ khai thuế bất động sản năm 1932). Ông mở một cơ sở chế biến cá ngừ và sau này người con của ông, Koga Zenji, tiếp tục công việc nhưng tới 1940 phải ngừng vì tình trạng chiến tranh.
Sau Thế chiến II, Okinawa và các hải đảo lân cận bao gồm Senkaku đặt dưới quyền giám hộ của Mỹ. Nhiều tàu thuyền đánh cá thỉnh thoảng ghé vào đảo nhưng vẫn không có người nào ở lại đây. Năm 1972, Mỹ trao trả Okinawa và Senkaku lại cho Nhật Bản, Trung Quốc cũng như Ðài Loan không có phản ứng chính thức gì.
Mọi thứ thay đổi khi Nhật Bản – trước áp lực của phe dân tộc chủ nghĩa cánh hữu – quyết định mua lại các đảo này vào mùa hè năm ngoái và làm thay đổi nguyên trạng. Và với hiệp ước phòng thủ chung giữa Mỹ và Nhật Bản, trong đó bao gồm quần đảo Senkaku, cuộc đối đầu khu vực giữa hai người khổng lồ châu Á đang trở thành cuộng đụng độ tiềm tàng giữa các cường quốc hạt nhân.
Trung Quốc coi các đảo này là một phần trong chiến lược phòng thủ, một quan điểm có thể hiểu được nếu xét đến lịch sử nước này. Trung Quốc từng là nạn nhân của sự xâm lược và bóc lột của các đế quốc thực dân, trong đó có Nhật Bản, từ Chiến tranh Thuốc phiện đầu tiên năm 1839. Bắc Kinh tin rằng Washington đang bao vây mình bằng những đồng minh có khả năng thù địch với Trung Quốc và tranh chấp Senkaku/Điếu Ngư nằm trong chiến lược kiềm chế Trung Quốc của Mỹ. Nhưng vấn đề hiện nay cũng có nguyên nhân một phần từ lý do kinh tế. Trung Quốc toan tính khai thác các mỏ dầu khí cũng như các ngư trường dồi dào hải sản tại Hoa Đông.
Vai trò của Mỹ đã gia tăng sức mạnh cho con sóng dân tộc chủ nghĩa ập vào Nhật Bản, và cả Trung Quốc theo những cách khác nhau. Tokyo đang xem xét đưa Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản ra đảo Yonaguni hay nhóm đảo Ryukyu. Điều đó có nghĩa là, quân đội Nhật Bản sẽ đồn trú ngay tại trung tâm tuyến phòng thủ trên biển thứ nhất của Trung Quốc.
Thủ tướng Nhật Bản mới đắc cử Shinzo Abe đặc biệt gay gắt đối với tranh chấp này, công khai bàn luận khả năng sửa đổi hiến pháp hòa bình và phát triển vũ khí hạt nhân. Ông thuộc nhóm những người dân tộc chủ nghĩa mang nặng tư duy quân sự. Ông nội Nobusuke Kishi của ông là thành viên nội các Nhật Bản những năm chiến tranh. Trong một bài phỏng vấn với tờ Financial Times, được hỏi về “khả năng hai cường quốc châu Á bước vào một cuộc chiến”, ông Abe chỉ “mỉm cười và quay đi”.
Trong khi đó, các tranh chấp trên Biển Đông hoàn toàn khác với trên biển Hoa Đông, mặc dù vẫn cùng có một số bên tham gia. Bắc Kinh đòi chủ quyền đối với phần lớn vùng biển này – bao gồm quần đảo Trường Sa, Hoàng Sa, bãi cạn Scarborough, và nhiều nhiều đảo san hô cũng như vùng nước nông thuộc chủ quyền của Việt Nam, Malaysia, Brunei, hoặc Philippine. Các tranh chấp đang đe dọa tới những ngư trường, mỏ dầu khí nhiều tiềm năng, cũng như tuyến thông thương hàng hải quan trọng của thế giới.
Trung Quốc cố tỏ ra “cao tay” trong tranh chấp này, nhất định không chịu đàm phán với Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và thay vào đó chỉ chấp nhận đàm phán tay đôi.
Những khúc mắc này buộc Mỹ phải can thiệp vào tới tư cách trung gian hòa giải. Bắc Kinh đã phản ứng lại bằng cách tăng cường hoạt động tuần tra trên Biển Đông, và thậm chí phá hoại hoạt động thăm dò dầu khí liên doanh giữa Ấn Độ và Việt Nam gần quần đảo Hoàng Sa. New Delhi – vốn đang có căng thẳng với Trung Quốc tại biên giới phía bắc – cảnh báo sẽ cử tàu chiến đến Biển Đông.
Washington đang tiến hành điều chuyển lực lượng hải quân về Thái Bình dương và trong quá trình đưa 2.500 lính thủy đánh bộ đến đồn trú tại phía bắc Australia, bên cạnh tăng cường sức mạnh không quân tại khu vực, bao gồm các máy bay ném bom B-1, B-52, máy bay tàng hình F-22. Đầu tháng 11, 47.000 lính Mỹ và Nhật Bản đã tiến hành các cuộc tập trận chung. Washington cũng đang đàm phán lại Hiệp ước tương hỗ với Nhật Bản, trong đó sẽ bao gồm việc triển khai hệ thống chống tên lửa đạn đạo (ABM).
Việc chính quyền Obama sẽ ứng phó ra sao với các vấn đề này trong 4 năm tới sẽ là một phần trong quá trình dài quyết định đại dương này có xứng đáng với cái tên Thái Bình Dương của nó, hay một lần nữa sẽ lại trở thành một tấn bi kịch. Cho tới nay, lịch sử vẫn đang khiến người ta không khỏi cảm thấy ái ngại.
Theo vietnamnnet

WARC-Truncated: length

Server: nginx

Cache-Control: max-age=0, no-cache

X-XSS-Protection: 1; mode=block