markdown:
*Parviturbo fenestratus*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Parviturbo fenestratus
|
|![]()
[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Mollusca](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_th%C3%A2n_m%E1%BB%81m) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Gastropoda](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Ch%C3%A2n_b%E1%BB%A5ng) [Vetigastropoda](/wiki/Vetigastropoda) [Liên họ](/wiki/Li%C3%AAn_h%E1%BB%8D)( *superfamilia*) [Trochoidea](/w/index.php?title=Trochoidea_(superfamily)&action=edit&redlink=1) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Turbinidae](/wiki/%E1%BB%90c_x%C3%A0_c%E1%BB%AB) [Phân họ](/wiki/Ph%C3%A2n_h%E1%BB%8D)( *subfamilia*) [Skeneinae](/w/index.php?title=Skeneinae&action=edit&redlink=1) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Parviturbo](/wiki/Parviturbo) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **P. fenestratus** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Parviturbo fenestratus*
(Chaster, 1896)
[Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)) *Cyclostrema fenestratum*Chaster, 1896 (original combination) * là một loài Parviturbo fenestratus* [ốc biển](/wiki/%E1%BB%90c_bi%E1%BB%83n), là [động vật thân mềm](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_th%C3%A2n_m%E1%BB%81m) [chân bụng](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_ch%C3%A2n_b%E1%BB%A5ng)sống ở biển thuộc họ [Turbinidae](/wiki/%E1%BB%90c_x%C3%A0_c%E1%BB%AB). [[1]](#cite_note-WoRMS-1)
## Miêu tả[
[sửa](/w/index.php?title=Parviturbo_fenestratus&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Parviturbo_fenestratus&action=edit§ion=1)]
|
|![]()
|
|Xin hãy cùng
Nếu bài viết đã được phát triển, hãy gỡ bản mẫu này.
## Phân bố[
[sửa](/w/index.php?title=Parviturbo_fenestratus&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Parviturbo_fenestratus&action=edit§ion=2)]
|
|![]()
|
|Xin hãy cùng
Nếu bài viết đã được phát triển, hãy gỡ bản mẫu này.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Parviturbo_fenestratus&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Parviturbo_fenestratus&action=edit§ion=3)] [^](#cite_ref-WoRMS_1-0) [.](http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=141511) *Parviturbo fenestratus*(Chaster, 1896) [World Register of Marine Species](http://www.marinespecies.org), truy cập 21 tháng 4 2010.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Parviturbo_fenestratus&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Parviturbo_fenestratus&action=edit§ion=4)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Parviturbo_fenestratus&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Parviturbo_fenestratus&action=edit§ion=5)]
Phương tiện liên quan tới
[Parviturbo fenestratus](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Parviturbo_fenestratus) tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)


markdown:
# Quỹ đen
Một
**quỹ đen**, theo nghĩa thông thường, là một tài khoản tiền tệ phụ trợ, quỹ dự phòng mà kín đáo, thiếu minh bạch và không cần phải ghi vào sổ sách hay tính toán cũng như công khai các báo cáo về các khoản thu-chi.
Tuy nhiên, trong bối cảnh giao dịch
[kinh doanh](/wiki/Kinh_doanh) có tính cách [tham nhũng](/wiki/Tham_nh%C5%A9ng), chẳng hạn như những người của [chính phủ](/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7) hoặc các tập đoàn lớn, một quỹ đen có thể có ý nghĩa đặc biệt của sự bất hợp pháp, không hợp lệ, hoặc bí mật (không minh bạch) liên quan đến việc sử dụng số tiền này và các phương tiện mà các quỹ này được thành hình và phát triển. Có thể là dùng sai mục đích quỹ công , hay trái phép hay là không công khai các khoản thu và chi, thiếu giám sát khách quan và trung lập. [1]
Quan hệ chính trị với kinh phí bằng quỹ đen có xu hướng tạo ra những nghi ngờ về
[hối lộ](/wiki/H%E1%BB%91i_l%E1%BB%99), trao đổi ơn huệ (mua chuộc ủng hộ chính trị), [nạn bè phái](/w/index.php?title=N%E1%BA%A1n_b%C3%A8_ph%C3%A1i&action=edit&redlink=1) và [gia đình trị](/w/index.php?title=Gia_%C4%91%C3%ACnh_tr%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1) và có thể được xem trên các phương diện như [tham nhũng](/wiki/Tham_nh%C5%A9ng) và làm suy giảm quá trình [dân chủ](/wiki/D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7). Thí dụ, bài phát biểu của [Richard Nixon](/wiki/Richard_Nixon) về quỹ tranh cử năm 1952 là một nỗ lực thành công để xua tan một vụ bê bối liên quan đến một tin đồn về một quỹ đen trong chiến dịch đóng góp. Thí dụ như [BAE Systems](/w/index.php?title=BAE_Systems&action=edit&redlink=1), nhà chế tạo vũ khí lớn nhất [Anh Quốc](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland), đã duy trì một quỹ đen bí mật hàng chục triệu [bảng Anh](/wiki/B%E1%BA%A3ng_Anh) được dùng để hối lộ các quan chức và thành viên Hoàng gia [Ả Rập Saudi](/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_Saudi) để mua chuộc các hợp đồng buôn bán vũ khí hoặc nguy cơ các tập đoàn nhà nước tự quay vòng vốn và hạch toán mà không ai kiểm soát nổi. [2] [[3]](#cite_note-3)
Các quỹ đen cũng được sử dụng trong ngành
[kế toán](/wiki/K%E1%BA%BF_to%C3%A1n) để mô tả một tài khoản chung trong sổ doanh thu chính hay sổ sách đôi, trong đó tất cả các cách thức giao dịch và các khoản thu - chi được cân bằng "lỏng lẻo" và thường là không minh bạch, thiếu sự giám sát. Trong lĩnh vực hôn nhân gia đình, để chỉ những khoản tiền vợ hoặc chồng giấu để dùng riêng [[4]](#cite_note-4)
## Lịch sử và giải thích từ ngữ[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%B9_%C4%91en&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%B9_%C4%91en&action=edit§ion=1)]
Màu đen thường có ý nghĩa là không trong sáng, không sạch sẽ, không minh bạch, trong bóng tối, như Quỹ đen,
[Tiền đen](/w/index.php?title=Ti%E1%BB%81n_%C4%91en&action=edit&redlink=1), [xã hội đen](/wiki/X%C3%A3_h%E1%BB%99i_%C4%91en)... [[5]](#cite_note-5)
Trong
[tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh), từ tương tự là *Slush fund* ( *Quỹ bùn*), ban đầu là một [thuật ngữ](/wiki/Thu%E1%BA%ADt_ng%E1%BB%AF) [hàng hải](/w/index.php?title=H%C3%A0ng_h%E1%BA%A3i&action=edit&redlink=1). *Fund* là quỹ, còn *Slush* là bùn, hay một thứ cháo làm từ [chất béo](/wiki/Ch%E1%BA%A5t_b%C3%A9o) hoặc [mỡ](/wiki/M%E1%BB%A1) đã thu được bằng cách đun sôi [thịt muối](/wiki/Th%E1%BB%8Bt_mu%E1%BB%91i). Việc bán các chất béo sau đó có thể được sử dụng để cung cấp thêm các phương tiện xa xỉ cho đoàn thủy thủ và số tiền thu được từ việc bán này đã được đặt vào quỹ kín đáo. [[6]](#cite_note-6)
Trong
[tiếng Đức](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90%E1%BB%A9c), từ tương tự là *Reptilienfonds* ( *Quỹ loài bò sát, Quỹ rắn*), thuật ngữ này xuất phát từ bài phát biểu của [Otto von Bismarck](/wiki/Otto_von_Bismarck) vào ngày 30/1/1869 sau [chiến tranh Áo-Phổ](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C3%81o-Ph%E1%BB%95) 1866 về việc tịch thu các tài sản cá nhân của các quý tộc [Hessen](/wiki/Hessen) (mà ông gọi là "loài bò sát ác độc") , Bismarck dùng tiền này để lập nên một quỹ đen gọi là [7] [Quỹ rắn hay quỹ Reptiles](/wiki/Otto_von_Bismarck#Qu.E1.BB.B9_.C4.91en_Reptiles)dùng để hối hộ cho các nhà báo hòng hạ uy tín những đối thủ chính trị của ông. Sau đó ông đã bị chỉ trích và lật đổ.
Trong
[tiếng Pháp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p), từ tương tự là *Caisse noire* ( *Quỹ đen*). Ban đầu Quỹ đen tại Pháp là một quỹ tương trợ công khai và không có tiền bất hợp pháp, xuất hiện từ [thế kỷ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19) trong ngành [công nghiệp đường sắt](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_s%E1%BA%AFt&action=edit&redlink=1), [công nhân](/wiki/C%C3%B4ng_nh%C3%A2n) ngành này đã cố gắng để tạo ra một quỹ lợi ích có tính cách xã hội huynh đệ để giúp các gia đình của [người lao động](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_lao_%C4%91%E1%BB%99ng) bị ảnh hưởng bởi bệnh tật, tai nạn. Không thể tổ chức ở cấp toàn quốc vì các nhà cai trị lúc đó, vì sợ các phản ứng của các Hiệp hội công nhân, từ chối cho phép các hoạt động này ở cấp quốc gia, cho nên quỹ đã gần như trong bí mật và ẩn và chỉ trong vùng. Tại nơi làm việc, vào mỗi kỳ lương, một hộp tiền sẽ được chuyền luân lưu để thu thập tiền đóng góp. Ban đầu, các hộp màu trắng (vì làm bằng gỗ màu trắng), đi qua bao bàn tay lấm [bùn](/wiki/B%C3%B9n), [than](/wiki/Than_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)), nhanh chóng trở thành màu đen . [8]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%B9_%C4%91en&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%B9_%C4%91en&action=edit§ion=2)] [^](#cite_ref-1) [Muôn màu quỹ đen Cần Thơ](http://www.tienphong.vn/Thoi-Su/166107/Muon-mau-quy-den-o-Can-Tho.html) [^](#cite_ref-2) [Quỹ đen của tập đoàn vũ khí BAE Systems](http://vietbao.vn/The-gioi/Quy-den-cua-tap-doan-vu-khi-BAE-Systems/55077169/162/) [^](#cite_ref-3) [Những đồng tiền thời hội nhập](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/2010/01/100128_viet_new_money.shtml) [^](#cite_ref-4) [Quỹ đen gia đình](http://www.thanhnien.com.vn/pages/20101012/quy-den.aspx) [^](#cite_ref-5) [Quỹ đen, phiếm luận](http://saigonecho.com/main/phim/ga-sieu/15066.html) **Adkins R: "Nelson's Trafalgar, The Battle That Changed the World.", page 37. Viking Penguin, 2005** [^](#cite_ref-6) **Heinrich Wuttke, Die deutschen Zeitschriften und die Entstehung der öffentlichen Meinung, Hamburg 1866** [^](#cite_ref-7) [[1]](http://books.google.de/books?id=9aA_AAAAIAAJ&printsec=frontcover&dq=Heinrich+Wuttke+Entstehung+der+%C3%B6ffentlichen+Meinung&source=bl&ots=X3SVF5vAON&sig=CiyW-fMfwiTWRySy4O4GpEqhpbM&hl=de&ei=P1z9S7yTENGB_Qax4MGbBQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CBkQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=false); 2. Aufl. 1875, 1877 erschien eine französische Übersetzung der zweiten Auflage. **Henri Vincenot, La vie quotidienne dans les chemins de fer au XIXe siècle, pages 53 et 54** [^](#cite_ref-8)
|
|

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1052 miss (0), cp1055 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate


markdown:
*Sinowilsonia henryi*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ
[Sinowilsonia](/w/index.php?title=Sinowilsonia&redirect=no))
|Bài viết này cần thêm
|
|
|Sinowilsonia
|
|[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *divisio*) [Magnoliophyta](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Magnoliopsida](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_hai_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Hamamelidales](/wiki/B%E1%BB%99_Kim_l%C5%A9_mai) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Hamamelidaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_Kim_l%C5%A9_mai) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) **Sinowilsonia** [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **S. henryi** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Sinowilsonia henryi*
Hemsley
* là một loài Sinowilsonia henryi* [thực vật](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt)thuộc chi đơn loài *Sinowilsonia*, họ *. Đây là loài* [Hamamelidaceae](/wiki/Hamamelidaceae) [đặc hữu](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_h%E1%BB%AFu)của [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c). Chúng hiện đang bị đe dọa vì [mất môi trường sống](/wiki/M%E1%BA%A5t_m%C3%B4i_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_s%E1%BB%91ng).
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Sinowilsonia_henryi&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Sinowilsonia_henryi&action=edit§ion=1)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Sinowilsonia_henryi&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Sinowilsonia_henryi&action=edit§ion=2)]
- World Conservation Monitoring Centre 1998.
[.](http://www.iucnredlist.org/search/details.php/32375/all) *Sinowilsonia henryi* [2006 IUCN Red List of Threatened Species.](http://www.iucnredlist.org)Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1055 frontend miss (0)


markdown:
# Tajikistan
|Ҷумҳурии Тоҷикистон|
|
|
![]()
|
|*(Tổ quốc thân yêu)* [Surudi milli](/w/index.php?title=Surudi_milli&action=edit&redlink=1) [Cộng hòa](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) [Tổng thống](/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Tajikistan&action=edit&redlink=1) [Thủ tướng](/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Tajikistan&action=edit&redlink=1) [Emomalii Rahmon](/wiki/Emomalii_Rahmon) [Kokhir Rasulzoda](/w/index.php?title=Kokhir_Rasulzoda&action=edit&redlink=1) [tiếng Tajik](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Tajik) [Dushanbe](/wiki/Dushanbe) [38°33′B, 68°48′Đ](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Tajikistan¶ms=38_33_N_68_48_E_type:country(143.100)) [Dushanbe](/wiki/Dushanbe) [hạng 96](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)) [UTC](/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)+5 [9 tháng 9](/wiki/9_th%C3%A1ng_9)năm [1991](/wiki/1991) [Tuyên bố](/w/index.php?title=Tuy%C3%AAn_b%E1%BB%91&action=edit&redlink=1) [25 tháng 12n](/wiki/25_th%C3%A1ng_12)ăm [1991](/wiki/1991) [hạng 98](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n)) [hạng 155(2010)](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)) [GDP](/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)( [PPP](/wiki/S%E1%BB%A9c_mua_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%C6%B0%C6%A1ng)) (2005) [đô la Mỹ](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9) [HDI](/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)(2003) [hạng 122](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)) [Đơn vị tiền tệ](/wiki/Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87) [Somoni](/w/index.php?title=Somoni&action=edit&redlink=1)(
)
[TJS] [Tên miền Internet](/wiki/T%C3%AAn_mi%E1%BB%81n_qu%E1%BB%91c_gia_c%E1%BA%A5p_cao_nh%E1%BA%A5t) [.tj](/wiki/.tj) **Cộng hòa Tajikistan** (phiên âm [tiếng Việt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t): **Ta-gi-ki-xtan**; [tiếng Tajik](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Tajik): *Ҷумҳурии Тоҷикистон*) là một quốc gia ở vùng [Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81). Tajikistan giáp với [Afghanistan](/wiki/Afghanistan) về phía nam, [Uzbekistan](/wiki/Uzbekistan) về phía tây, [Kyrgyzstan](/wiki/Kyrgyzstan) về phía bắc, và [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) về phía đông. Trước khi [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) tan rã, Tajikistan là một trong 15 nước cộng hòa của đất nước rộng nhất thế giới này, khi đó Tajikistan được gọi là [Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô viết Tajikistan](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Tajikistan).
Thủ đô của Tajikistan là
[Dushanbe](/wiki/Dushanbe) *(Душанбе)*, đây cũng là thành phố lớn nhất với dân số khoảng 562 nghìn (theo thống kê năm 2000).
## Mục lục
## Từ nguyên[
[sửa](/w/index.php?title=Tajikistan&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tajikistan&action=edit§ion=1)] *Tajikistan* có nghĩa "Vùng đất của người Tajik" trong tiếng Ba Tư. Một số người tin rằng cái tên Tajik là chỉ một khu vực địa lý của vương quốc ( *Taj*) thuộc [Pamir Knot](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Pamir), nhưng đây chỉ là một truyền thuyết dân gian. Từ "Tajik" đã được sử dụng để phân biệt người Iran với người Turk tại Trung Á, bắt đầu ngay từ thế kỷ thứ 10. Có lẽ nó bắt nguồn từ "Taji," một trong những họ của những kẻ xâm lược Ả Rập-Hồi giáo trong thời kỳ cải đạo sang Đạo Hồi của Trung Á và sự sáp nhập nó vào vương quốc Hồi giáo. Chữ k thêm vào cuối cùng có thể cho mục đích hài âm trong câu cố định "Turk-o Tajik" ("Người Turk và Người Tajik") mà trong lịch sử ngôn ngữ Ba Tư được coi là có tính thể hiện thành ngữ tương đương "tất cả mọi người".
Theo một số nguồn, cái tên Tajik (cũng được đánh vần là Tadjik, Tajik) chỉ một nhóm người được cho là một trong những hậu duệ trực tiếp và thuần chủng nhất của người Aryan cổ. Đất nước của họ được gọi là Aryana Vajeh và cái tên "Taa-jyaan" nguồn gốc của từ Tajik đã được đề cập trong The Avesta. Gathas của Zoroaster cũng hướng tới khán giả Aryan và có nhiều dẫn chứng đề cập tới cộng đồng này tại "ngôi nhà" của người Aryan.
Tajikistan thường được viết thành
*Tadjikistan* hay *Tadzhikistan* trong [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh). Cách dịch thành *Tadjikistan* hay *Tadzhikistan* là từ [tiếng Nga](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga) *Таджикистан.* (Trong tiếng Nga không có chữ *j* đơn để thể hiện âm vị /ʤ/ và *дж*, hay *dzh*, được dùng thay thế.) *Tadzhikistan* là kiểu đánh vần thường gặp nhất và được sử dụng rộng rãi trong tiếng Anh cũng xuất phát từ tiếng Nga. *Tadjikistan* là cách đánh vần trong [tiếng Pháp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p) cũng thỉnh thoảng xuất hiện trong các văn bản ngôn ngữ tiếng Anh. Trong [ký tự Perso-Arabic](/w/index.php?title=K%C3%BD_t%E1%BB%B1_Perso-Arabic&action=edit&redlink=1), "Tajikistan" được viết là تاجیکستان.
Hiện có sự tranh cãi về thuật ngữ chính xác được sử dụng để xác định người dân Tajikistan. Từ
*Tajik* từng là thuật ngữ được dùng từ lâu để miêu tả người dân Tajikistan và đã xuất hiện rộng rãi trong văn học. Nhưng nền chính trị kiểu sắc tộc tại Trung Á đã khiến *Tajik* trở thành một từ gây tranh cãi, bởi nó ngụ ý rằng Tajikistan chỉ là quốc gia của người Tajik chứ không phải của các sắc tộc Uzbek, Nga, vân vân. Tương tự, sắc tộc Tajik sống tại các quốc gia khác, như Trung Quốc, cũng khiến thuật ngữ này trở thành mơ hồ. Ngoài ra, người [Pamiri](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Pamiri&action=edit&redlink=1) tại [Gorno-Badakhshan](/wiki/Gorno-Badakhshan) cũng đang tìm cách tạo lập một cộng đồng sắc tộc có đặc điểm khác biệt với người Tajik. Hiện có sự đồng thuận ngày càng tăng rằng [người Tajikistan](/w/index.php?title=Nh%C3%A2n_kh%E1%BA%A9u_Tajikistan&action=edit&redlink=1) (Tajikistani), không phải là một sắc tộc riêng biệt và gồm cả sắc tộc Tajik cũng như phi Tajik, là thuật ngữ chính xác nhất để gọi người dân nước này [. Thuật ngữ [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] *tajik*đã từng được sử dụng rộng rãi như từ đồng nghĩa của "người Ba Tư" và "người Iran" cho tới tận đầu thế kỷ 21. [ *]* [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Tajikistan&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tajikistan&action=edit§ion=2)]
### Buổi đầu[
[sửa](/w/index.php?title=Tajikistan&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tajikistan&action=edit§ion=3)]
Lãnh thổ hiện là Tajikistan từng có người cư trú liên tục từ 4.000 năm
[trước Công nguyên](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn) [. Nó từng nằm dưới sự cai quản của nhiều đế quốc trong suốt lịch sử, giai đoạn dài nhất là thuộc [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [Đế chế Ba Tư](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ba_T%C6%B0). Trước [Công nguyên](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn), đây là một phần của Đế chế [Bactria](/wiki/Bactria). [Người Ả Rập](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp)đã đưa [Đạo Hồi](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o)tới đây ở thế kỷ thứ 7 sau Công nguyên. [Đế chế Samanid](/w/index.php?title=Samanids&action=edit&redlink=1)Ba Tư đã thay thế người Ả Rập và xây dựng các thành phố [Samarkand](/wiki/Samarkand)và [Bukhara](/wiki/Bukhara), sau này sẽ trở thành các trung tâm văn hoá của người Tajiks (cả hai hiện đều thuộc [Uzbekistan](/wiki/Uzbekistan)). [Người Mông Cổ](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)sau này kiểm soát một phần Trung Á, và cuối cùng là vùng đất ngày nay bao gồm cả Tajikistan trở thành một phần của [tiểu vương quốc Ả Rập](/w/index.php?title=Ti%E1%BB%83u_v%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1)Bukhara. Một cộng đồng [người Do Thái](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Do_Th%C3%A1i), nhỏ bị xua đuổi khỏi Trung Đông sau khi người Babylon chiếm nơi này, đã di cư tới đây và định cư từ khoảng năm [600 trước Công Nguyên](/w/index.php?title=600_tr%C6%B0%E1%BB%9Bc_C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn&action=edit&redlink=1), dù đa số người Do Thái ở đây là những người di cư tới Tajikistan trong thế kỷ 20.
### Sự hiện diện của người Nga[
[sửa](/w/index.php?title=Tajikistan&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tajikistan&action=edit§ion=4)]
Trong thế kỷ 19,
[Đế chế Nga](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga) bắt đầu mở rộng tới [Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81) trong [Great Game](/wiki/Great_Game), và nắm quyền kiểm soát Tajikistan. Sau khi [Đế quốc Nga bị lật đổ](/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Nga_(1917)) năm [1917](/wiki/1917), những đội quân du kích xuất hiện khắp Trung Á, được gọi là * tiến hành cuộc chiến tranh chống lại các đội quân basmachi* [Bolshevik](/wiki/Bolshevik)trong một nỗ lực vô vọng nhằm duy trì độc lập. Người Bolsheviks giành chiến thắng sau cuộc chiến kéo dài bốn năm, trong đó các [thánh đường Hồi giáo](/wiki/Th%C3%A1nh_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o)và các làng mạc bị đốt cháy và dân chúng bị đàn áp khốc liệt. Chính quyền Xô viết đã khởi động một chiến dịch thế tục hoá, những hành động thực hành tôn giáo [Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o), [Do Thái giáo](/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o), và Thiên chúa giáo bị trừng trị [, các thánh đường Hồi giáo, nhà thờ, và thánh đường Do Thái bị đóng cửa. *]* [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
### Tajikistan thời Xô viết[
[sửa](/w/index.php?title=Tajikistan&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tajikistan&action=edit§ion=5)]
Năm
[1924](/wiki/1924), nước [Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Tự trị Tajik](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_T%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_Tajik&action=edit&redlink=1) được thành lập như một phần của [Uzbekistan](/wiki/Uzbekistan), nhưng vào năm 1929 nước [Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Tajik](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Tajik&action=edit&redlink=1) trở thành một nước cộng hòa lập hiến riêng biệt. Các thành phố với chủ yếu người Tajik như [Samarkand](/wiki/Samarkand) và [Bukhara](/wiki/Bukhara) vẫn thuộc nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Uzbekistan. Về điều kiện sống, giáo dục và công nghiệp Tajikistan đều ở mức thấp hơn [các nước Cộng hòa Xô viết](/wiki/C%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_thu%E1%BB%99c_Li%C3%AAn_bang_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt) [. Trong [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [thập niên 1970](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1970), những người Hồi giáo bất đồng quan điểm bắt đầu thành lập các đảng bí mật [và tới cuối *]* [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) [thập niên 1980](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1980)những người Tajik theo chủ nghĩa quốc gia đã lên tiếng yêu cầu được gia tăng quyền lực. Nhưng sự bất ổn thật sự chỉ diễn ra tại nước cộng hòa này từ năm [1990](/wiki/1990). Năm sau đó, Liên bang Xô viết sụp đổ, và Tajikistan tuyên bố độc lập.
### Độc lập[
[sửa](/w/index.php?title=Tajikistan&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tajikistan&action=edit§ion=6)]
Quốc gia này hầu như ngay lập tức rơi vào một cuộc nội chiến với nhiều phe phái đánh lẫn nhau, các phe này thường thuộc các dòng họ khác nhau. Những người dân không theo Đạo Hồi, đặc biệt là người Nga và người Do Thái, đã bỏ chạy khỏi đất nước trong giai đoạn này, vì sự khủng bố, tình trạng nghèo đói gia tăng và các cơ hội kinh tế ở phương Tây cùng các nước cộng hòa khác thuộc Xô viết cũ.
[Emomali Rahmonov](/w/index.php?title=Emomali_Rahmonov&action=edit&redlink=1) lên nắm quyền năm [1992](/wiki/1992), và tiếp tục cầm quyền tới ngày nay. Tuy nhiên, ông đã bị buộc tội thanh lọc sắc tộc chống lại các sắc tộc và nhóm người khác trong [Nội chiến Tajikistan](/w/index.php?title=N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Tajikistan&action=edit&redlink=1). Năm [1997](/wiki/1997), một thỏa thuận [ngừng bắn](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%ABng_b%E1%BA%AFn&action=edit&redlink=1) giữa Rahmonov và các đảng đối lập ( [Liên minh Đối lập Tajik](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_%C4%90%E1%BB%91i_l%E1%BA%ADp_Tajik&action=edit&redlink=1)) được ký kết. Cuộc bầu cử hòa bình được tổ chức năm [1999](/wiki/1999), nhưng đã có những báo cáo của phe đối lập về tình trạng gian dối, và Rahmonov được tái cử nhờ hầu hết các phiếu vô danh. Quân đội [Nga](/wiki/Nga) đã đồn trú ở phía nam Tajikistan, nhằm bảo vệ biên giới với [Afghanistan](/wiki/Afghanistan), cho tới mùa hè năm [2005](/wiki/2005). Từ [các vụ tấn công khủng bố ngày 11 tháng 9 năm 2001](/w/index.php?title=C%C3%A1c_v%E1%BB%A5_t%E1%BA%A5n_c%C3%B4ng_kh%E1%BB%A7ng_b%E1%BB%91_ng%C3%A0y_11_th%C3%A1ng_9_n%C4%83m_2001&action=edit&redlink=1), quân đội [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) và [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) cũng đã đồn trú tại quốc gia này.
## Chính trị[
[sửa](/w/index.php?title=Tajikistan&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tajikistan&action=edit§ion=7)]
-
*Xem thêm:* [Nhân quyền Tajikistan](/w/index.php?title=Nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n_Tajikistan&action=edit&redlink=1) ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/Somoni_monument.JPG/200px-Somoni_monument.JPG)
[Đế chế Samanid](/w/index.php?title=Samanid&action=edit&redlink=1)Ba Tư là quốc gia Tajik đầu tiên trong lịch sử. Công trình này nằm ở thủ đô [Dushanbe](/wiki/Dushanbe)của Tajikistan kỷ niệm [Saman Khuda](/w/index.php?title=Saman_Khuda&action=edit&redlink=1), tổ tiên của Samanids một nguồn gốc chủ nghĩa quốc gia Tajik.
Hầu như ngay sau khi giành lại độc lập, Tajikistan rơi vào một cuộc
[nội chiến](/w/index.php?title=N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Tajikistan&action=edit&redlink=1) với nhiều phe phái, được cho là được Nga và [Iran](/wiki/Iran) hậu thuẫn, đánh lẫn nhau. 25.000 trong số 400.000 người Nga, từng hầu hết làm việc trong lĩnh vực [công nghiệp](/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p), đã bỏ chạy về Nga. Tới năm [1997](/wiki/1997), cuộc chiến giảm nhiệt, và một chính phủ trung ương bắt đầu hình thành, với những cuộc bầu cử hòa bình năm [1999](/wiki/1999).
"Những nhà quan sát có thời gian nghiên cứu Tajikistan lâu dài thường cho rằng quốc gia này có tình trạng đối nghịch sâu sắc và khó tiến hành cải cách, một đặc điểm chính trị tiêu cực là dấu vết của cuộc nội chiến phá hủy đất nước," Ilan Greenberg đã viết trong một bài báo trên tờ
* ngay trước cuộc bầu cử tổng thống The New York Times* [tháng 11](/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di_m%E1%BB%99t)năm [2006](/wiki/2006)tại nước này . [[1]](#cite_note-greenberg-1)
Tajikistan chính thức là một nhà nước
[cộng hoà](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a), và tổ chức các cuộc [bầu cử](/wiki/B%E1%BA%A7u_c%E1%BB%AD) [Tổng thống](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Tajikistan&action=edit&redlink=1) và [Nghị viện](/wiki/Ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n). Cuộc bầu cử gần đây nhất diễn ra năm [2005](/wiki/2005), và giống như tất cả các cuộc bầu cử trước đó, những nhà quan sát nước ngoài tin rằng có tình trạng gian dối, khiến các đảng chính trị đối lập lên tiếng phản đổi rằng Tổng thống [Emomali Rahmon](/wiki/Emomali_Rahmon) đã thao túng cuộc bầu cử.
Cuộc bầu cử ngày
[6 tháng 11](/wiki/6_th%C3%A1ng_11) năm [2006](/wiki/2006) đã bị các đảng chính trị đối lập "chính" tẩy chay, gồm cả [Đảng Phục hưng Hồi giáo](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_Ph%E1%BB%A5c_h%C6%B0ng_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1) với 23.000 thành viên. Bốn đảng phản đối khác "all but endorsed the incumbent", Rakhmon . Sau cuộc bầu cử Tổng thống tháng 11 năm 2006, đa số người dân tinh rằng Rahmon đã tìm cách để ít nhất nắm quyền thêm hai nhiệm kỳ nữa, cho phép ông tại vị đến tận năm 2020. [1] [ *]* [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
Tới ngày nay Tajikistan là một trong số ít quốc gia tại Trung Á có phe đối lập hoạt động mạnh trong chính phủ. Tại Nghị viện, các nhóm đối lập thường xung đột với đảng cầm quyền, nhưng điều này không gây ra tình trạng bất ổn lớn.
## Phân chia hành chính[
[sửa](/w/index.php?title=Tajikistan&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tajikistan&action=edit§ion=8)]
Tajikistan gồm 4 đơn vị hành chính: 2 tỉnh (
[viloyat](/w/index.php?title=Viloyat&action=edit&redlink=1)) ( [Sughd](/w/index.php?title=Sughd&action=edit&redlink=1) và [Khatlon](/w/index.php?title=Khatlon&action=edit&redlink=1)), 1 tỉnh tự trị ( [Gorno-Badakhshan](/wiki/Gorno-Badakhshan)), và [Vùng Lệ thuộc Cộng hoà](/w/index.php?title=V%C3%B9ng_L%E1%BB%87_thu%E1%BB%99c_C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0&action=edit&redlink=1) (trước kia được gọi là [Tỉnh Karotegin](/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_Karotegin&action=edit&redlink=1)).
|Phân chia||
|[Sughd](/w/index.php?title=Sughd&action=edit&redlink=1) [Khujand](/wiki/Khujand) [Vùng Lệ thuộc Cộng hoà](/w/index.php?title=V%C3%B9ng_L%E1%BB%87_thu%E1%BB%99c_C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0&action=edit&redlink=1) [Dushanbe](/wiki/Dushanbe) [Khatlon](/w/index.php?title=Khatlon&action=edit&redlink=1) [Qurghonteppa](/w/index.php?title=Qurghonteppa&action=edit&redlink=1) [Gorno-Badakhshan](/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_T%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_Gorno-Badakhshan&action=edit&redlink=1) [Khorugh](/w/index.php?title=Khorugh&action=edit&redlink=1)
Mỗi vùng gồm nhiều quận (được gọi là "nohiya").
## Địa lý[
[sửa](/w/index.php?title=Tajikistan&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tajikistan&action=edit§ion=9)]
Tajikistan nằm kín trong lục địa, và là nước nhỏ nhất vùng Trung Á tính theo diện tích. Nước này có dãy
[Pamir](/w/index.php?title=N%C3%BAi_Pamir&action=edit&redlink=1), và hơn năm mươi phần trăm diện tích nằm ở độ cao trên 3.000 mét (khoảng 10.000 ft) trên [mực nước biển](/wiki/M%E1%BB%B1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_bi%E1%BB%83n). Các vùng đất thấp chính nằm ở phía bắc là một phần của Thung lũng Fergana, và ở phía nam các thung lũng Kafirnigan và Vakhsh hình thành nên Amu Darya và là nơi có lượng mưa cao hơn. Dushanbe nằm ở sườn phía nam trên thung lũng Kafirnigan.
Sông
[Amu Darya](/wiki/Amu_Darya) và [Panj](/w/index.php?title=Panj_River&action=edit&redlink=1) là biên giới với Afghanistan, và các dãy núi của Tajikistan là nguồn chính của các [dòng sông](/wiki/S%C3%B4ng) đổ vào [Biển Aral](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Aral)
Khoảng 1% diện tích lãnh thổ là các hồ:
|Núi||Độ cao||Vị trí|
|
|[Dãy Xuyên Alay](/w/index.php?title=D%C3%A3y_Xuy%C3%AAn_Alay&action=edit&redlink=1) [Đèo Kyzylart](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A8o_Kyzylart&action=edit&redlink=1) [Dãy Xuyên Alay](/w/index.php?title=D%C3%A3y_Xuy%C3%AAn_Alay&action=edit&redlink=1) [Đỉnh Ismoil Somoni Peak](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%89nh_Ismoil_Somoni_Peak&action=edit&redlink=1)(cao nhất) [Tỉnh tự trị Gorno-Badakhshan](/wiki/Gorno-Badakhshan) [Đỉnh Avicenna](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%89nh_Avicenna&action=edit&redlink=1) [Đỉnh Ismoil Somoni](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%89nh_Ismoil_Somoni&action=edit&redlink=1) [Đỉnh Korzhenievski](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%89nh_Korzhenievski&action=edit&redlink=1) [Tỉnh tự trị Gorno-Badakhshan](/wiki/Gorno-Badakhshan) [Qatorkuhi Akademiyai Fanho](/w/index.php?title=Qatorkuhi_Akademiyai_Fanho&action=edit&redlink=1) [Tỉnh tự trị Gorno-Badakhshan](/wiki/Gorno-Badakhshan) [Đỉnh Concord](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%89nh_Concord&action=edit&redlink=1) [Dãy Karakoram](/w/index.php?title=D%C3%A3y_Karakoram&action=edit&redlink=1) [Qullai Karl Marks](/w/index.php?title=Qullai_Karl_Marks&action=edit&redlink=1) [Dãy Karakoram](/w/index.php?title=D%C3%A3y_Karakoram&action=edit&redlink=1) [Qullai Mayakovskiy](/w/index.php?title=Qullai_Mayakovskiy&action=edit&redlink=1)
## Kinh tế[
[sửa](/w/index.php?title=Tajikistan&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tajikistan&action=edit§ion=10)]
Tajikistan là nước nghèo nhất vùng Trung Á cũng như trong số các nước cộng hòa thuộc Liên bang Xô viết cũ. Nguồn ngoại tệ của nước này phụ thuộc mong manh vào các khoản xuất khẩu bông và nôm, kinh tế rất dễ bị ảnh hưởng từ các cú sốc bên ngoài. Trong năm tài chính 2000, trợ giúp quốc tế vẫn là nguồn tài chính chủ yếu cho các chương trình tái thiết để tái hòa nhập những chiến binh thời nội chiến vào nền kinh tế dân sự, giúp duy trì hòa bình. Hỗ trợ quốc tế cũng là khoản tiền cần thiết để giải quyết vấn đề do nạn
[hạn hán](/wiki/H%E1%BA%A1n_h%C3%A1n) năm thứ hai liên tiếp dẫn tới tình trạng sụt giảm trong sản xuất lương thực. Ngày [21 tháng 8](/wiki/21_th%C3%A1ng_8) năm [2001](/wiki/2001), [Chữ thập đỏ Quốc tế](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Ch%E1%BB%AF_th%E1%BA%ADp_%C4%91%E1%BB%8F_v%C3%A0_Tr%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A1i_li%E1%BB%81m_%C4%91%E1%BB%8F_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) thông báo rằng một [nạn đói](/wiki/N%E1%BA%A1n_%C4%91%C3%B3i) đang hoành hành tại Tajikistan, và kêu gọi sự trợ giúp quốc tế cho Tajikistan và [Uzbekistan](/wiki/Uzbekistan). Kinh tế Tajikistan đã tăng trưởng ổn định sau chiến tranh. Theo dữ liệu của Ngân hàng Thế giới, GDP của Tajikistan tăng trưởng ở mức trung bình 9.6% trong giai đoạn 2000-2004. Sự tăng trưởng này giúp cải thiện tình trạng của Tajikistan so với các quốc gia Trung Á khác (là [Turkmenistan](/wiki/Turkmenistan) và Uzbekistan), những nước dường như đang trải qua quá trình suy giảm kinh tế . Tajikistan là một thành viên tích cực của [2] [Tổ chức Hợp tác Kinh tế](/w/index.php?title=T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_H%E1%BB%A3p_t%C3%A1c_Kinh_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1)(ECO).
Một cây cầu mới giữa Afghanistan và Tajikistan đang được xây dựng sẽ giúp nước này có đường tiếp cận với những con đường thương mại với
[Nam Á](/wiki/Nam_%C3%81). Tuyến đường này cũng giúp làm giảm giá nhiều loại hàng nhập khẩu, và khiến người dân Tajikistan dễ dàng hơn trong việc di chuyển tới các quốc gia Nam Á lân cận bằng đường bộ. Trước kia, chưa hề có một cây cầu nào giữa hai nước. Cây cầu này do [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) xây dựng . [3]
### Buôn lậu thuốc phiện[
[sửa](/w/index.php?title=Tajikistan&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tajikistan&action=edit§ion=11)]
Buôn lậu thuốc phiện là một nguồn thu nhập chính tại Tajikistan
bởi nước này là điểm dừng chân quan trọng của [4] [ma tuý](/wiki/Ma_t%C3%BAy) [Afghanistan](/wiki/Afghanistan)trên con đường tới Nga, và ở mức độ thấp hơn, là các thị trường Tây Âu; một số loài [cây anh túc](/wiki/Anh_t%C3%BAc)cũng đang được trồng trong phục vụ cho nhu cầu trong nước. Tajikistan đứng thứ ba thế giới về số lượng [heroin](/wiki/B%E1%BA%A1ch_phi%E1%BA%BFn)và [thuốc phiện](/wiki/Thu%E1%BB%91c_phi%E1%BB%87n)nguyên liệu tịch thu được . Số tiền có được từ buôn lậu thuốc phiện đang làm băng hoại chính phủ quốc gia; theo một số chuyên gia những nhân vật quan trọng ở cả hai bên giới tuyến trong cuộc [[5]](#cite_note-5) [nội chiến](/w/index.php?title=N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Tajikistan&action=edit&redlink=1)và đang giữ những chức vụ quan trọng trong chính phủ sau thỏa thuận ngừng bắn hiện đều liên quan tới hoạt động buôn bán thuốc phiện . [[4]](#cite_note-Silk-4)
## Nhân khẩu[
[sửa](/w/index.php?title=Tajikistan&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tajikistan&action=edit§ion=12)]
Tajikistan có dân số 7.320.716 người (ước tính tháng 7 năm 2006). Người
[Tajiks](/w/index.php?title=Tajiks&action=edit&redlink=1) nói [tiếng Tajik](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Tajik) là nhóm sắc tộc chính, dù cũng có một cộng đồng thiểu số [Uzbeks](/w/index.php?title=Uzbeks&action=edit&redlink=1) đáng kể và một nhóm nhỏ [người Nga](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Nga), số lượng hai cộng đồng này đang giảm sút vì tình trạng di cư. [Người Pamiri](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Pamiri&action=edit&redlink=1) của [Badakhshan](/w/index.php?title=Badakhshan&action=edit&redlink=1) được coi thuộc nhóm người Tajiks lớn hơn. Tương tự, ngôn ngữ chính thức của Tajikistan là tiếng Tajik, tuy nhiên [tiếng Nga](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga) được sử dụng rộng rãi trong kinh doanh và trong hoạt động của chính phủ. Dù có tình trạng nghèo đói, Tajikistan có tỷ lệ người biết chữ cao, ước tính lên tới 98% dân số biết đọc viết. Đa số dân theo dòng [Hồi giáo Sunni](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Sunni), dù một số lượng đáng kể tín đồ [Hồi giáo Shi'a](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Shi%27a) cũng tồn tại. [Người Do Thái Bukharian](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Do_Th%C3%A1i_Bukharian&action=edit&redlink=1) đã sống tại Tajikistan từ thế kỷ thứ 2 trước Công nguyên, nhưng hiện tại chỉ vài người Do Thái còn ở lại nước này. Cũng có một nhóm nhỏ [người Yaghnobi](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Yaghnobi&action=edit&redlink=1), họ từng sống tại các khu vực đồi núi [Sughd](/w/index.php?title=Sughd&action=edit&redlink=1) [Viloyat](/w/index.php?title=Viloyat&action=edit&redlink=1) trong nhiều thế kỷ.
Bộ Lao động và An sinh xã hội Tajik thông báo rằng có 104.272 người tàn tật tại Tajikistan (2000). Nhóm người này bị ảnh hưởng nhiều nhất bởi tình trạng nghèo đói tại Tajikistan. Chính phủ Tajik và Ngân hàng Thế giới đang xem xét các chương trình hỗ trợ cho nhóm người này
. [6]
## Văn hoá[
[sửa](/w/index.php?title=Tajikistan&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tajikistan&action=edit§ion=13)]
Về mặt lịch sử, người Tajik và người Ba Tư có tổ tiên rất giống nhau với một ngôn ngữ chung và liên quan tới như một phần của nhóm người Iran lớn hơn. Văn hoá Tajik có thể chia làm hai khu vực, Thành thị và Kuhiston (Cao nguyên). Các thị trấn nhỏ như Bukhara, Samarkand, Herat, Balkh và Nishopur Khiva hiện không còn là một phần quốc gia nữa. Các trung tâm gần đây hơn là Dushanbe (thủ đô), Khudjand, Kulob, Panjikent và Istarvshan.
[Người Yaghnobi](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Yaghnobi&action=edit&redlink=1) sống tại các khu vực núi non phía bắc Tajikistan. Con số người Yagnobians hiện ước tính khoảng 250.000 người. Những cuộc di cư cưỡng bách đã làm suy giảm số dân Yaghnobi. Họ nói [tiếng Yaghnobi](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Yaghnobi&action=edit&redlink=1), có nguồn gốc từ [ngôn ngữ Sogdian](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Sogdian&action=edit&redlink=1).
## Tôn giáo[
[sửa](/w/index.php?title=Tajikistan&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tajikistan&action=edit§ion=14)] [Hồi giáo Sunni](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Sunni) đã được cộng nhận là tôn giáo chính thức bởi chính phủ từ năm 2009. Tajikistan coi mình là một nhà nước thế tục với một Hiến pháp quy định quyền [7] [tự do tôn giáo](/wiki/T%E1%BB%B1_do_t%C3%B4n_gi%C3%A1o). Chính phủ đã tuyên bố hai ngày lễ Hồi giáo, [Eid al-Adha](/wiki/Eid_al-Adha)và [Idi Qurbon](/w/index.php?title=Idi_Qurbon&action=edit&redlink=1), như ngày lễ nhà nước. Theo một báo cáo được Bộ Ngoại giao Mỹ phát hành năm 2009, 98% dân số theo Hồi giáo, (khoảng 95% người Hồi giáo Sunni và Shia 3%). 2% còn lại của dân số là tín đồ của [[8]](#cite_note-8) [Chính Thống giáo Nga](/wiki/Ch%C3%ADnh_Th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_Nga), [Tin Lành](/wiki/Tin_L%C3%A0nh), [Công giáo](/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o), [Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o)và [Hỏa giáo](/wiki/H%E1%BB%8Fa_gi%C3%A1o).
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Tajikistan&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tajikistan&action=edit§ion=15)] [Liên đoàn Trung Á](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_%C4%91o%C3%A0n_Trung_%C3%81&action=edit&redlink=1) [Viễn thông Tajikistan](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%85n_th%C3%B4ng_Tajikistan&action=edit&redlink=1) [Quan hệ nước ngoài Tajikistan](/w/index.php?title=Quan_h%E1%BB%87_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_ngo%C3%A0i_Tajikistan&action=edit&redlink=1) [Ittihodi Scouthoi Tojikiston](/w/index.php?title=Ittihodi_Scouthoi_Tojikiston&action=edit&redlink=1) [Quân đội Tajikistan](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Tajikistan&action=edit&redlink=1) [Vận tải Tajikistan](/w/index.php?title=V%E1%BA%ADn_t%E1%BA%A3i_Tajikistan&action=edit&redlink=1) [Danh sách thành phố Tajikistan](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_Tajikistan&action=edit&redlink=1) [Nông nghiệp Tajikistan](/w/index.php?title=N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_Tajikistan&action=edit&redlink=1) [Hội đạo Do Thái Dushanbe](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BA%A1o_Do_Th%C3%A1i_Dushanbe&action=edit&redlink=1)
## Tham khảo và cước chú[
[sửa](/w/index.php?title=Tajikistan&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tajikistan&action=edit§ion=16)]
- ^
**a** [Greenberg, Ilan, "Media Muzzled and Opponents Jailed, Tajikistan Readies for Vote,"](#cite_ref-greenberg_1-1) **ă** *, ngày 4 tháng 11 năm 2006 (article dateline ngày 3 tháng 11 năm 2006), page A7, New York edition* [The New York Times](/wiki/The_New_York_Times) [^](#cite_ref-2) [“BBC's Guide to Central Asia”](http://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/guides/456900/456938/html/nn4page1.stm). BBC News. Truy cập ngày 1 tháng 11 năm 2006. [^](#cite_ref-3) [US Army Corps of Engineer, Afghanistan-Tajikistan Bridge](http://www.aed.usace.army.mil/Snapshots.asp?PageNo=2)
- ^
**a** [Silk Road Studies,](#cite_ref-Silk_4-1) **ă** [COUNTRY FACTSHEETS, EURASIAN NARCOTICS: TAJIKISTAN 2004](http://www.silkroadstudies.org/new/inside/research/narcotics_crime/FactSheet/2004/Tajikistan.pdf) **CIA World Factbook.** [^](#cite_ref-5) [Tajikistan, transnational issues](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html#Issues) [^](#cite_ref-6) [“Tajikistan - Poverty Reduction Strategy Paper (PRSP) and joint assessment”](http://www-wds.worldbank.org/external/default/main?pagePK=64193027&piPK=64187937&theSitePK=523679&menuPK=64187510&searchMenuPK=64187283&siteName=WDS&entityID=000094946_02112004011765). World Bank. Truy cập ngày 1 tháng 11 năm 2006. [^](#cite_ref-7) [[1]](http://asiaplus.tj/news/16/47964.html) [^](#cite_ref-8) [“Tajikistan”](http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/5775.htm). Truy cập 8 tháng 2 năm 2015.
## Đọc thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Tajikistan&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tajikistan&action=edit§ion=17)] *Historical Dictionary of Tajikistan*by Kamoludin Abdullaev and Shahram Akbarzadeh *Land Beyond the River: The Untold Story of Central Asia*by [Monica Whitlock](/w/index.php?title=Monica_Whitlock&action=edit&redlink=1) *Tajikistan: Disintegration or Reconciliation*by [Shirin Akiner](/w/index.php?title=Shirin_Akiner&action=edit&redlink=1) *Tajikistan: The Trials of Independence*by [Shirin Akiner](/w/index.php?title=Shirin_Akiner&action=edit&redlink=1), Mohammad-Reza Djalili and Frederic Grare
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Tajikistan&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tajikistan&action=edit§ion=18)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|Tìm thêm về
|Tajikistan tại
|
|![]()
[Từ điển](//vi.wiktionary.org/wiki/Special:Search/Tajikistan)ở Wiktionary ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
[Sách](//vi.wikibooks.org/wiki/Special:Search/Tajikistan)ở Wikibooks ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
[Cẩm nang du lịch](//vi.wikivoyage.org/wiki/Tajikistan)ở Wikivoyage ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
[Hồ sơ](//vi.wikiquote.org/wiki/Special:Search/Tajikistan)ở Wikiquote ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
[Văn kiện](//vi.wikisource.org/wiki/Special:Search/Tajikistan)ở Wikisource ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
[Hình ảnh và phương tiện](//commons.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Tajikistan)ở Commons ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
[Tin tức](http://en.wikinews.org/wiki/Special:Search/Tajikistan)ở Wikinews ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
[Tài liệu giáo dục](http://en.wikiversity.org/wiki/Special:Search/Tajikistan)ở Wikiversity [BBC Country Profiles: Tajikistan](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1296639.stm) [CIA World Factbook - Tajikistan](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ti.html) [Open Directory Project -](http://dmoz.org/Regional/Asia/Tajikistan) *Tajikistan* [Khovar](http://www.khovar.tj/)Tajikistan news agency. [Tajik Development Gateway](http://www.tajik-gateway.org/) [Tajikistan Travel Guide](http://www.advantour.com/tajikistan/) *neweurasia*Tajikistan blog [United Friends - Tajikistan](http://www.uf.uz/content/page_9_0.html)Tourist information and photographs [Bản mẫu:Cộng đồng Kinh tế Âu Á](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Kinh_t%E1%BA%BF_%C3%82u_%C3%81&action=edit&redlink=1)
|
|
|
|
công nhận hạn chế
|
|
|Anh Quốc|
|Trung Quốc|
|Úc|
|
|
|
|
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

X-Cache: cp1055 hit (3), cp1055 frontend miss (0)