markdown:
**. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm
CNM365. Chào ngày mới 15 tháng 5** [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941)– Thành lập [Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_Thi%E1%BA%BFu_ni%C3%AAn_Ti%E1%BB%81n_phong_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh). Năm [1636](http://vi.wikipedia.org/wiki/1636)– [Hoàng Thái Cực](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c)cải quốc hiệu từ “Đại Kim” sang “Đại Thanh”, trở thành hoàng đế khai quốc trên thực tế của [nhà Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh).
# 15 tháng 5
Ngày
**15 tháng 5** là ngày thứ 135 (136 trong [năm nhuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 230 ngày trong năm.
|
|[1](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_5) [2](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_5) [3](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_5) [4](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_5) [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_5) [6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_5) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_5) [8](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_5) [9](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_5) [10](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_5) [11](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_5) [12](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_5) [13](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_5) [14](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_5) **15** [16](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_5) [17](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_5) [18](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_5) [19](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_5) [20](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_5) [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_5) [22](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_5) [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_5) [24](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_5) [25](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_5) [26](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_5) [27](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_5) [28](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_5) [29](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_5) [30](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_5) [31](http://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_5)
## Mục lục
## Sự kiện
[221](http://vi.wikipedia.org/wiki/221)– Hán Trung Vương [Lưu Bị](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0u_B%E1%BB%8B)tức hoàng đế vị tại Thành Đô, cải niên hiệu, khởi đầu [Thục Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5c_H%C3%A1n), tức ngày Bính Ngọ (6) tháng 4 năm Tân Sửu. [189](http://vi.wikipedia.org/wiki/189)– [Lưu Biện](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A1n_Thi%E1%BA%BFu_%C4%90%E1%BA%BF)kế vị hoàng đế [triều Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_H%C3%A1n), [Hà thái hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Linh_T%C6%B0_H%C3%A0_Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)cùng anh là [Hà Tiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Ti%E1%BA%BFn)làm phụ chính. [926](http://vi.wikipedia.org/wiki/926)– [Hậu Đường Trang Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%ADu_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Trang_T%C3%B4ng)bị trọng thương và thiệt mạng trong một cuộc binh biến tại kinh thành Lạc Dương. [1636](http://vi.wikipedia.org/wiki/1636)– [Hoàng Thái Cực](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c)cải quốc hiệu từ “Đại Kim” sang “Đại Thanh”, trở thành hoàng đế khai quốc trên thực tế của [triều Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh). [1910](http://vi.wikipedia.org/wiki/1910)– Tại [Milano](http://vi.wikipedia.org/wiki/Milano), [Đội tuyển bóng đá quốc gia Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_tuy%E1%BB%83n_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_qu%E1%BB%91c_gia_%C3%9D)giành chiến thắng 6 – 2 trước [đội tuyển Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_tuy%E1%BB%83n_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_qu%E1%BB%91c_gia_Ph%C3%A1p)trong trận đấu quốc tế đầu tiên của họ. [1919](http://vi.wikipedia.org/wiki/1919)– khoa thi cuối cùng của nền thi cử truyền thống Việt Nam đã diễn ra và kết thúc với 7 đệ tam giáp đồng tiến sĩ và 16 phó bảng. [1932](http://vi.wikipedia.org/wiki/1932)– [Thủ tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [Tsuyoshi Inukai](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tsuyoshi_Inukai&action=edit&redlink=1)bị 11 sĩ quan hải quân trẻ [ám sát](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BB%B1_c%E1%BB%91_ng%C3%A0y_15_th%C3%A1ng_5&action=edit&redlink=1)trong một cuộc [đảo chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_ch%C3%ADnh). [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941)– Thành lập [Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_Thi%E1%BA%BFu_ni%C3%AAn_Ti%E1%BB%81n_phong_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh). [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– [Chiến tranh thế giới thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai): Các lực lượng thân phát xít người Croatia và Serbia đầu hàng quân đội Anh, chính thức chấm dứt [Mặt trận Nam Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_nh%C3%A2n_d%C3%A2n_gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_Nam_T%C6%B0). [1946](http://vi.wikipedia.org/wiki/1946)– Ngày thành lập trường [Đại học Công Đoàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_C%C3%B4ng_%C4%91o%C3%A0n). [1966](http://vi.wikipedia.org/wiki/1966)– Bất mãn về việc giải quyết cuộc [khởi nghĩa Phật giáo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1), [Thủ tướng miền Nam Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A3nh_%C4%91%E1%BA%A1o_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit&redlink=1) [Nguyễn Cao Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Cao_K%E1%BB%B3)mở một cuộc tấn công vào lực lượng của Tướng [Tôn Thất Đính](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_%C4%90%C3%ADnh)và giành quyền. [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– Hoa Kỳ trao trả quyền quản trị [Okinawa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Okinawa)cho Nhật Bản. [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– 70 vạn người ở [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)và hàng triệu người tại [Sài Gòn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), [Gia Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_%C4%90%E1%BB%8Bnh)xuống đường tham gia cuộc mít tinh, diễu hành mừng Việt Nam thống nhất sau [chiến thắng 30 tháng 4](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_30_th%C3%A1ng_4_n%C4%83m_1975). [1988](http://vi.wikipedia.org/wiki/1988)– [Chiến tranh Liên Xô tại Afghanistan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Afghanistan_%281978%E2%80%931992%29): sau hơn tám năm chiến đấu, [Hồng quân Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_qu%C3%A2n_Li%C3%AAn_X%C3%B4)bắt đầu rút quân khỏi [Afghanistan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Afghanistan). [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991)– Việt Nam gia nhập Tổ chức cảnh sát hình sự quốc tế (gọi tắt là [Interpol](http://vi.wikipedia.org/wiki/Interpol)).
## Sinh
- 1859 –
[Pierre Curie](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pierre_Curie), nhà vật lí Pháp (m. 1906) [1935](http://vi.wikipedia.org/wiki/1935)– [Cư Hòa Vần](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%B0_H%C3%B2a_V%E1%BA%A7n)(m. [2010](http://vi.wikipedia.org/wiki/2010)) là một trí thức người đồng bào dân tộc [H’Mông](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%27M%C3%B4ng); nguyên là Chủ tịch Hội đồng Dân tộc của Quốc hội Việt Nam.
- 1970 –
[Frank de Boer](http://vi.wikipedia.org/wiki/Frank_de_Boer), cầu thủ bóng đá [Hà Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan)
- 1970 –
[Ronald de Boer](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ronald_de_Boer), cầu thủ bóng đá Hà Lan
- 1981 –
[Patrice Evra](http://vi.wikipedia.org/wiki/Patrice_Evra), cầu thủ bóng đá Pháp
- 1986 –
[Matías Fernández](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mat%C3%ADas_Fern%C3%A1ndez&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá [Chi Lê](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chile)
- 1989 –
[Sunny (ca sĩ)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sunny_%28ca_s%C4%A9%29), ban nhạc [Girls’ Generation](http://vi.wikipedia.org/wiki/Girls%27_Generation), [Hàn Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c)
- 1990 – Lee Jong Hyun (ca sĩ), ban nhạc CNBlue, Hàn Quốc
## Mất
- 1470 – Charles VIII của Thụy Điển
## Ngày lễ và kỷ niệm
|
|
## Tham khảo
|
|![]()
[15 tháng 5](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:15_May?uselang=vi) [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh
|Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh|
|
|![]()
[Pác Pó](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=P%C3%A1c_P%C3%B3&action=edit&redlink=1), [Cao Bằng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cao_B%E1%BA%B1ng), [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) [Tiếng Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t) [Đội](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1). **Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh** (gọi ngắn gọn: **Đội**) là một tổ chức thiếu niên nhi đồng hoạt động tại [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), do chủ tịch [Hồ Chí Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) và [Đảng Cộng sản Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) sáng lập ngày [15 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_5) năm [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941), ở thôn Nà Mạ, xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng và được [Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90o%C3%A0n_Thanh_ni%C3%AAn_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) phụ trách hướng dẫn. Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh được dựa trên nền tảng hoạt động của [Phong trào Thiếu niên Tiền phong](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_thi%E1%BA%BFu_ni%C3%AAn_ti%E1%BB%81n_phong) tại các quốc gia [cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) và phong trào này có nguồn gốc từ [phong trào Hướng đạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_tr%C3%A0o_H%C6%B0%E1%BB%9Bng_%C4%91%E1%BA%A1o) thế giới do huân tước [Baden Powell](http://vi.wikipedia.org/wiki/Baden_Powell) sáng lập vào năm [1907](http://vi.wikipedia.org/wiki/1907) tại [Anh quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh_qu%E1%BB%91c) ( [xem thêm: Những tổ chức thế thân Hướng đạo thuộc quân đội và chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_t%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_H%C6%B0%E1%BB%9Bng_%C4%91%E1%BA%A1o_kh%C3%B4ng_li%C3%AAn_k%E1%BA%BFt_v%C3%A0_c%C3%A1c_t%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_gi%E1%BB%91ng_H%C6%B0%E1%BB%9Bng_%C4%91%E1%BA%A1o#Nh.E1.BB.AFng_t.E1.BB.95_ch.E1.BB.A9c_th.E1.BA.BF_th.C3.A2n_H.C6.B0.E1.BB.9Bng_.C4.91.E1.BA.A1o_thu.E1.BB.99c_qu.C3.A2n_.C4.91.E1.BB.99i_v.C3.A0_ch.C3.ADnh_tr.E1.BB.8B)).
## Mục lục
## Lịch sử
- Ngày
[15 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_5), [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941): Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh được thành lập bởi Lãnh tụ của [Đảng Cộng sản Đông Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng) [Nguyễn Ái Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh)ở gần hang Pắc Pó, xuôi dòng suối Lênin, dưới chân núi Thoong Mạ, ở thôn Nà Mạ.
- Các thành viên đầu tiên: Nông Văn Dền (đội trưởng), Nông Văn Thàn, Lý Thanh Tịnh, Lý Thị Nì, Lý Thị Xậu. Bí danh (lần lượt):
[Kim Đồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kim_%C4%90%E1%BB%93ng), [Cao Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cao_S%C6%A1n_%28ng%C6%B0%E1%BB%9Di_T%C3%A0y%29), Thanh Minh, [Thanh Thủy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_Th%E1%BB%A7y), [Thủy Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7y_Ti%C3%AAn).
- Mục đích của Đội: “Đánh
[Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p), đuổi [Nhật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), giành độc lập cho nước nhà”.
- Tháng 3,
[1951](http://vi.wikipedia.org/wiki/1951), **Đội thiếu nhi cứu quốc**được đổi tên thành **Đội thiếu nhi tháng Tám.**
- Năm
[1954](http://vi.wikipedia.org/wiki/1954): Các phong trào của Đội phát triển mạnh mẽ với các phong trào “Vì miền Nam ruột thịt”, “Đi thăm miền Nam”.
- Ngày 30 tháng 1 năm 1970, Đội một lần nữa đổi tên thành Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh như ngày nay.
## Tuyên ngôn hoạt động
“Đội là nòng cốt trong các phong trào thiếu nhi, là lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường, là lực lượng dự bị của
[Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90o%C3%A0n_Thanh_ni%C3%AAn_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh)” (thường gọi ngắn gọn: *Đoàn*).
## Các đặc trưng
- Huy hiệu Đội hình tròn, có hình búp
[măng](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C4%83ng)trên nền [cờ Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%9D_Vi%E1%BB%87t_Nam)và khẩu hiệu “Sẵn sàng”.
- Cờ Đội có nền đỏ và ảnh huy hiệu Đội ở giữa cờ.
- Khăn quàng đỏ là một đặc trưng của đồng phục đội viên, là một mảnh vải hình tam giác cân, màu đỏ.
- Đội ca là bài hát
*, do nhạc sĩ* [Cùng nhau ta đi lên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B9ng_nhau_ta_%C4%91i_l%C3%AAn&action=edit&redlink=1) [Phong Nhã](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_Nh%C3%A3)sáng tác mang nội dung kêu gọi đội viên theo bước Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, kêu gọi yêu nước, yêu lao động, chăm học…
- Khẩu hiệu: “Vì tổ quốc xã hội chủ nghĩa, vì lý tưởng của Bác Hồ vĩ đại: Sẵn sàng!”
- Ngày truyền thống là ngày thành lập Đội: 15 tháng 5 hàng năm’;
## Năm điều Bác Hồ dạy thiếu niên, nhi đồng
Vào năm 1961, nhân Lễ kỷ niệm 20 năm Ngày thành lập Đội Thiếu niên Tiền phong
[Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) ( [15 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_5) năm 1941- [15 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_5) năm 1961), theo đề nghị của Trung ương Đoàn Thanh niên Lao động [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), [Chủ tịch Hồ Chí Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_t%E1%BB%8Bch_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) đã gửi một bức thư cho thiếu niên, nhi đồng. Nội dung trong thư đã trở thành một trong các nội dung của điều lệ hoạt động của Đội
- Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào.
- Học tập tốt, lao động tốt.
- Đoàn kết tốt, kỷ luật tốt.
- Giữ gìn vệ sinh thật tốt.
- Khiêm tốn, thật thà, dũng cảm.
Dùng làm mục tiêu: “phấn đấu rèn luyện cho đội viên, giúp đỡ đội viên phát triển mọi khả năng trong học tập, hoạt động, vui chơi, thực hiện quyền và bổn phận theo luật Bảo vệ Chăm sóc và Giáo dục Trẻ em. Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh đoàn kết, hợp tác với các tổ chức, phong trào thiếu nhi ở khu vực và thế giới vì những quyền của trẻ em, vì hòa bình, hạnh phúc của các dân tộc.”
. [1]
## Khăn quàng đỏ
Khăn quàng đỏ là biểu tượng và đồng phục của
*đội viên* (thành viên của Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh). Nó là một tấm vải màu đỏ, hình tam giác, thường từ vải bông, lụa, valise hoặc vải voan và được xem là một phần của [cờ Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%9D_Vi%E1%BB%87t_Nam). Khăn quàng đỏ được thắt lên cổ áo của đội viên theo một quy tắc nhất định. Khăn quàng đỏ còn là biểu tượng của Chủ Nghĩa Cộng Sản. Khăn quàng đỏ được sử dụng cho cấp bậc tiểu học đến trung học cơ sở.
## Xem thêm
## Tham khảo
**Điều lệ Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_Thi%E1%BA%BFu_ni%C3%AAn_Ti%E1%BB%81n_phong_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh#cite_ref-1) [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Hoàng Thái Cực
|
|![]()
皇太極
|
|![ 清 佚名 《清太宗崇德皇帝朝服像》.jpg](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/%E6%B8%85_%E4%BD%9A%E5%90%8D_%E3%80%8A%E6%B8%85%E5%A4%AA%E5%AE%97%E5%B4%87%E5%BE%B7%E7%9A%87%E5%B8%9D%E6%9C%9D%E6%9C%8D%E5%83%8F%E3%80%8B.jpg/250px-%E6%B8%85_%E4%BD%9A%E5%90%8D_%E3%80%8A%E6%B8%85%E5%A4%AA%E5%AE%97%E5%B4%87%E5%BE%B7%E7%9A%87%E5%B8%9D%E6%9C%9D%E6%9C%8D%E5%83%8F%E3%80%8B.jpg)
![ 清 佚名 《清太宗崇德皇帝朝服像》.jpg](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/%E6%B8%85_%E4%BD%9A%E5%90%8D_%E3%80%8A%E6%B8%85%E5%A4%AA%E5%AE%97%E5%B4%87%E5%BE%B7%E7%9A%87%E5%B8%9D%E6%9C%9D%E6%9C%8D%E5%83%8F%E3%80%8B.jpg/250px-%E6%B8%85_%E4%BD%9A%E5%90%8D_%E3%80%8A%E6%B8%85%E5%A4%AA%E5%AE%97%E5%B4%87%E5%BE%B7%E7%9A%87%E5%B8%9D%E6%9C%9D%E6%9C%8D%E5%83%8F%E3%80%8B.jpg)
[nhà Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) [1626](http://vi.wikipedia.org/wiki/1626)– [21 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_9)năm [1643](http://vi.wikipedia.org/wiki/1643) [Thanh Thái Tổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%97_Nh%C4%A9_C%C3%A1p_X%C3%ADch) [Thanh Thế Tổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Tr%E1%BB%8B)
|[
|
|[
|[tiếng Mãn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_M%C3%A3n&action=edit&redlink=1): Hung Taiji hala-i Aisin-Gioro **Văn Hoàng đế**(năm 1643) [Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) [Thái Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_T%C3%B4ng) [Nỗ Nhĩ Cáp Xích](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%97_Nh%C4%A9_C%C3%A1p_X%C3%ADch) [Diệp Hách Na Lạp Mạnh-Cổ-Triết-Triết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Di%E1%BB%87p_H%C3%A1ch_Na_L%E1%BA%A1p_M%E1%BA%A1nh-C%E1%BB%95-Tri%E1%BA%BFt-Tri%E1%BA%BFt) [28 tháng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_11), [1592](http://vi.wikipedia.org/wiki/1592) [21 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_9), [1643](http://vi.wikipedia.org/wiki/1643)(50 tuổi) [Chiêu lăng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%C3%AAu_l%C4%83ng&action=edit&redlink=1) **Hoàng Thái Cực** ( [Mãn Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A3n_Ch%C3%A2u): [, phiên âm Latinh ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Hung_Taiji_name.png) [Mãn Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A3n_Ch%C3%A2u): Hong Taiji, chữ Hán: 皇太極), sinh ngày [28 tháng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_11)năm [1592](http://vi.wikipedia.org/wiki/1592), mất ngày [21 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_9)năm [1643](http://vi.wikipedia.org/wiki/1643), người tộc Mãn Châu, họ là [Ái Tân Giác La](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81i_T%C3%A2n_Gi%C3%A1c_La) ), là vị [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-1) [Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF)thứ 2 của [nhà Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh)trong [lịch sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD) [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) (cai trị từ năm 1626 đến năm 1643, được 16 năm, [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-kxk_hnh-2) một số ý kiến cho rằng ông mất vào năm 1644, cai trị được 17 năm [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-Morton_Lewis_178-3) ). [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-bnstg-4) [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-5)
Năm 1626, Hoàng Thái Cực kế vị ngôi Đại Hãn của cha,
[[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-bnstg-4) mà với sự thông minh, cơ trí của mình, ông đã vượt qua những người anh em của mình và cũng là những ứng viên cho ngôi Đại Hãn để lên ngôi tối cao. Bằng sự quyết đoán, khôn khéo, ông đã từng bước tăng cường và củng cố vị trí quyền lực độc tôn trong bối cảnh phức tạp lúc bấy giờ. [6]
Khi ở ngôi Hãn, Hoàng Thái Cực đã củng cố đế quốc do
[vua](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vua) cha Nỗ Nhĩ Cáp Xích thành lập. Ông đặt nền tảng cho cuộc chinh phạt [nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) ở [Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c), dù ông chết trước khi điều đó hoàn tất. Ông chết vào năm 1643 nhưng không chứng tỏ sự suy yếu tham vọng của người Mãn Châu. [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-Morton_Lewis_179-7)
Sau khi lên nối ngôi, Hoàng Thái Cực đã thay đổi nhiều chính sách quan trọng, góp phần hóa giải được mối mâu thuẫn giữa hai dân tộc Mãn và
[Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A1n), khiến thần dân của Hán tộc trong khu vực cai trị của họ dần dần thay đổi thái độ thù địch để phục tùng triều đình một cách tự nguyện. Cũng qua những chính sách cởi mở đó đã giúp cho ông nhận được sự góp sức của nhiều nhân tài có xuất thân khác nhau. Chính Hoàng Thái Cực đã đổi tên của tộc người của mình từ [Nữ Chân](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%AF_Ch%C3%A2n) thành Mãn Châu năm 1635, đồng thời đổi tên hiệu từ nhà Hậu Kim thành nhà [Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh) vào năm 1636, sau khi xưng Hoàng Đế. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-bnstg-4) [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-ngp_nhq-6) [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-ddt_425-8) [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-quangthieu_quangninh-9) [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-hongat840-10)
Ông không ngừng mở rộng lãnh thổ vào
[lục địa](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba) [Đông Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%81) và các vùng xung quanh, lập nên Đại Thanh Quốc (chữ Hán: 大清國; bính âm: dàqīngguó). Dưới sự thống lĩnh của ông ta, nhà Hậu Kim và là Nhà Thanh sau đó đã chinh phục [Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), tiếp đến, trong một loạt những chiến dịch quân sự, ông đã khuất phục được vùng [Nội Mông](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_M%C3%B4ng) trước khi tiếp tục chiếm quyền kiểm soát vùng [Hắc Long Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%AFc_Long_Giang) (sông Amur) miền Đông Bắc của nhà Minh. Hoàng Thái Cực đã hợp nhất lãnh thổ [Mãn Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A3n_Ch%C3%A2u) dưới quyền cai trị của ông và đến năm 1644, triều đại nhà Minh kết thúc và chuyển sang nhà Thanh sau khi [7] [người Mãn Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%C3%A3n)chiếm được Bắc Kinh và chinh phục phần còn lại của Trung Quốc trong vòng 40 năm và thống trị nước này đến năm 1911. [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-11)
Hoàng Thái Cực tiếp tục tiến hành công cuộc trị vì dựa trên các nền móng của chế độ được người cha để lại, tiếp tục phát triển và hoàn thiện chế độ
[Bát Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1t_K%E1%BB%B3) bằng cách mở rộng các kỳ cho người [Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) tham gia, sáp nhập các kỳ của người Hán đầu tiên vào quân đội của mình. Hoàng Thái Cực cũng chấp nhận việc áp dụng nhiều cơ cấu [chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B) kiểu nhà Minh vào đất nước mình, trọng dụng nhiều nhân tài xuất thân là người Hán hay quan lại cũ của Nhà Minh nhưng luôn giữ ưu thế của người Mãn Châu trong các cơ cấu đó (thông qua một hệ thống định mức phân bổ hợp lý). Đây là cuộc cải cách mạnh mẽ, tạo tiền đề cho sự lớn mạnh của Nhà Thanh sau này. Triều Thanh cai trị Trung Quốc hơn hai [thế kỷ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7) rưỡi nhưng về cơ bản là triều đại ngoại tộc của một đế quốc mà xét về cơ cấu chủ yếu vẫn là nhà nước Trung Quốc truyền thống. [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-12)
## Mục lục
[1 Tên gọi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#T.C3.AAn_g.E1.BB.8Di) [2 Thời niên thiếu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#Th.E1.BB.9Di_ni.C3.AAn_thi.E1.BA.BFu) [3 Những cuộc hôn nhân chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#Nh.E1.BB.AFng_cu.E1.BB.99c_h.C3.B4n_nh.C3.A2n_ch.C3.ADnh_tr.E1.BB.8B) [4 Giành quyền kế vị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#Gi.C3.A0nh_quy.E1.BB.81n_k.E1.BA.BF_v.E1.BB.8B) [5 Củng cố ngôi vị độc tôn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#C.E1.BB.A7ng_c.E1.BB.91_ng.C3.B4i_v.E1.BB.8B_.C4.91.E1.BB.99c_t.C3.B4n) [6 Mở rộng bờ cõi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#M.E1.BB.9F_r.E1.BB.99ng_b.E1.BB.9D_c.C3.B5i) [7 Các cuộc cải cách](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#C.C3.A1c_cu.E1.BB.99c_c.E1.BA.A3i_c.C3.A1ch) [8 Chiến tranh với Minh Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#Chi.E1.BA.BFn_tranh_v.E1.BB.9Bi_Minh_Qu.E1.BB.91c) [9 Nhận xét](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#Nh.E1.BA.ADn_x.C3.A9t) [10 Gia đình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#Gia_.C4.91.C3.ACnh) [11 Thông tin khác](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#Th.C3.B4ng_tin_kh.C3.A1c) [12 Tài liệu tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#T.C3.A0i_li.E1.BB.87u_tham_kh.E1.BA.A3o) [13 Chú thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#Ch.C3.BA_th.C3.ADch)
## Tên gọi
Cũng như những người anh em khác của mình, ông bắt đầu mang họ Ái Tân Giác La sau năm 1616, như một hình thức xác nhận huyết thống trực hệ của Nỗ Nhĩ Cáp Xích, cha ông. Hầu hết trong các sách sử Trung Quốc đều thống nhất chép tên ông là Hoàng Thái Cực. Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tên gọi Hoàng Thái Cực chỉ được đặt ra về sau này, khi con cháu nhà Thanh muốn nêu bật vai trò chính danh của ông trong việc kế thừa ngôi vị Hoàng đế. Củng cố giả thuyết này, các tài liệu điển tịch Hán ngữ thời Thanh sơ thường chép tên Hoàng Thái Cực là
**Hoàng Thai Kê** ( *黄台鸡*) hoặc **Hoàng Thai Cát** ( *黄台吉*). Mãi đến thời [Thanh Cao Tôn](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0n_Long), tài liệu chính thống mới chép là “Hoàng Thái Cực”. [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-13)
Theo W. Scott Morton và C.M. Lewis, phiên âm tên Mãn của ông là “Abahai”
hoặc “Abahay”. [7] Rất nhiều tài liệu phương Tây ghi lại điều sai lầm này. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-bnstg-4) Các tài liệu Trung Quốc, thường phiên âm ngược tên gọi này thành [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-14) **A Ba Hải**( *阿巴海*), hoặc **A Bột Hải**( *阿渤海*). Tuy nhiên, các nhà sử học Trung Quốc hiện đại đã xác nhận đây là một sự nhầm lẫn giữa Hoàng Thái Cực với một mẹ kế của ông ta, tên là Abahai, được sử Trung Quốc ghi lại tên là “A Ba Hợi” ( *阿巴亥*).
Một số nhà nghiên cứu Trung Quốc cho rằng tên thật của ông là “Hoàng Thai Cát” (
*黄台吉*). Từ “Thai Cát” được cho là biến âm từ trong tiếng Tartar để chỉ người đứng đầu hàng quý tộc Tartar vào thời Minh, trong Hán ngữ có nghĩa tương tự như từ “Thái tử”. Tuy nhiên, đây là một thuyết thiếu căn cứ, vì rõ ràng cho đến khi qua đời, Nỗ Nhĩ Cáp Xích vẫn chưa kịp chỉ định người kế vị. Sau cái chết của Thái tử Cuyen, những người có khả năng kế vị Nỗ Nhĩ Cáp Xích là tiếp theo là người con trai thứ 2 Daišan, hoặc con trai của người vợ Abahai mà ông ta sủng ái. Mẹ ruột Hoàng Thái Cực không phải là người vợ được sủng ái, bản thân ông chỉ là người con trai thứ 8 và chỉ xếp ngôi vị thấp nhất trong các vị Hòa thạc Bối lặc; việc ông ta có tên là “Hoàng Thái tử” được xem như hành động tiếm vị và sẽ bị vua cha trừng phạt. [15]
Một thuyết khác của các nhà nghiên cứu Trung Quốc cho rằng tên thật của ông là
**Hắc Hoàn Bột Liệt** ( *黑还勃烈*). Thuyết này được xem là có nhiều khả năng nhất, dựa trên sự biến âm rút gọn từ tiếng Mông Cổ sang Hán ngữ. Theo đó, đầu tiên, âm “Hắc Hoàn” ( *黑还*) chuyển âm Hán là “Hoàng” ( *黄*), tên ông trở thành **Hoàng Bột Liệt** ( *黄勃烈*). Đến sau khi được cha mình bổ nhiệm vào vị trí Gūsa Ejen ( *Kỳ chủ*), khi đó mới bỏ hậu tố “Bột liệt” và gia thêm danh hiệu “Thai cát” để trở thành **Hoàng Thai Cát** ( *黄台吉*). Đến thời [Càn Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0n_Long) mới đổi cách chép thành “Hoàng Thái Cực” ( *皇太極*) như hiện nay.
Củng cố cho thuyết này là thuyết cho rằng phiên âm của từ “Bột liệt” thực chất xuất phát của từ “Beile” theo cách phát âm Mông Cổ, mà về sau được phiên âm là “Bối lặc” (
*贝勒*) theo cách phát âm Mãn. Tương tự, phiên âm của từ “Thai cát” từ “Hošoi” theo cách phát âm Mông Cổ, về sau phiên âm là “Hòa thạc” ( *和碩*) theo cách phát âm Mãn.
Nói cách khác, thuyết này cho rằng Hoàng Thái Cực tên thật là
**Hắc Hoàn** ( *黑还*, có lẽ phiên từ âm “ *Heihai*“), sau được rút gọn phiên âm Hán Việt thành lại là “Hoàng”. Lúc nhỏ, danh hiệu của ông là “Hoàng Bối lặc”, đến lúc thanh niên thì gọi là “Hoàng Thai cát”. Về sau con cháu ông mới chép thành danh xưng “Hoàng Thái Cực”.
## Thời niên thiếu
Hoàng Thái Cực là con trai của
[Nỗ Nhĩ Cáp Xích](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%97_Nh%C4%A9_C%C3%A1p_X%C3%ADch) và người vợ thứ tên là Mạnh Cổ (âm Mãn: *Monggo*). Bà là con gái út của bối lặc Dương Cát Nỗ (âm Mãn: *Yangginu*) của bộ tộc Mãn Yehe Nara, được gả cho [Nỗ Nhĩ Cáp Xích](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%97_Nh%C4%A9_C%C3%A1p_X%C3%ADch) tháng 10 năm 1588 khi mới 13 tuổi và sinh ra Hoàng Thái Cực 4 năm sau đó. Lúc bà nhập cung, chế độ hậu phi của Hậu Kim chưa được áp dụng, nên chỉ dùng chung danh xưng Phúc tấn (âm Mãn: *fujin*). [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-16)
Bấy giờ, chính thất của Nỗ Nhĩ Cáp Xích là Gundai (phiên âm Hán Việt:
*Cổn Đại*), bộ tộc Fuca, được gọi là Đại phúc tấn, còn bà chỉ có danh hiệu Trắc phúc tấn. Sau khi Gundai chết, Mạnh Cổ khi này không còn được Nỗ Nhĩ Cáp Xích sủng ái nên Abahai, thuộc bộ tộc Ula Nara, được phong ngôi Đại phúc tấn. Năm 1603, Nỗ Nhĩ Cáp Xích tấn công bộ tộc Yehe Nara, Mạnh Cổ đau buồn mà chết khi mới 28 tuổi. Mãi khi Hoàng Thái Cực lên ngôi, mới truy tôn hiệu của bà là “Hiếu Từ Chiêu Hiến Kính Thuận Nhân Huy Ý Đức Hiển Khánh Thừa Thiên Phụ Thánh Cao Hoàng hậu”, hay gọi ngắn là “Hiếu Từ Cao Hoàng hậu”. [17]
Mẹ mất sớm khi mới 10 tuổi, từ lúc niên thiếu, Hoàng Thái Cực đã được theo cha và các anh tham dự nhiều cuộc chinh phục các bộ tộc khu vực đông bắc Trung Quốc và được đánh giá là một chiến binh hăng hái, can đảm. Không những thế, ông còn tỏ ra là người có kiến thức, giải quyết mọi việc được giao rất nhanh chóng và đúng đắn. Vì vậy, tuy chỉ là người con trai thứ tám
[[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-kxk_hnh-2) của [3] [Nỗ Nhĩ Cáp Xích](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%97_Nh%C4%A9_C%C3%A1p_X%C3%ADch), nhưng ông được vua cha tin cậy giao cho vị trí Tứ Bối lặc, chỉ huy Chính bạch kỳ trong Bát kỳ Nữ Chân. [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-quangthieu_quangninh-9)
## Những cuộc hôn nhân chính trị
Khi đến tuổi trưởng thành, Nỗ Nhĩ Cáp Xích đã sắp đặt cho con trai mình một cuộc hôn nhân chính trị với con gái của một thủ lĩnh của bộ tộc Mông Cổ Borjigin. Với cuộc hôn nhân này, bộ tộc Aisin Gioro của ông sẽ liên kết với bộ tộc hậu duệ của Thành Cát Tư Hãn, có quyền kế thừa danh nghĩa và uy tín của vị Đại Hãn vĩ đại này. Điều này quả thật chứng minh tầm nhìn xa của Nỗ Nhĩ Cáp Xích, khi Lingdan Khan, vị đại hãn cuối cùng của người Mông Cổ, chết vào năm 1634, con trai ông Ejei đã đầu hàng người Mãn Châu và trao lại ấn ngọc truyền quốc của Hoàng đế Đại Nguyên cho Hoàng Thái Cực.
[[18]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-18)
Ngoài người vợ chính thất, có tên là Jerjer (phiên âm Hán Việt là
*Triết Triết*), về sau ông còn cưới thêm 4 người vợ nữa cũng thuộc bộ tộc Mông Cổ Borjigin, trong đó nổi tiếng nhất là Bumbutai (phiên âm Hán Việt là *Bố Mộc Bố Thái*), Hán danh là Đại Ngọc Nhi ( *大玉儿*), người về sau sinh hạ được hoàng tử Phúc Lâm, sau này trở thành [Thuận Trị đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Tr%E1%BB%8B), và có vai trò quan trọng trong việc giữ lại ngôi vị cho Phúc Lâm trong cuộc tranh chấp ngôi vị Đại hãn sau khi Hoàng Thái Cực chết.
## Giành quyền kế vị
Khi thành lập chế độ Gūsa (sử Trung Quốc gọi là
**Kỳ**), Nỗ Nhĩ Cáp Xích cũng thành lập bổ nhiệm các phụ tá thân tín vào các vị trí đứng đầu Gūsa, gọi là các Hòa thạc Bối lặc ( *Hošoi Beile*) để hợp cùng mình quản lý nhà nước Hậu Kim non trẻ.
Sau cái chết của Thái tử Chử Anh (hoặc
*Trử Anh* ), người con trai thứ 2 của Nỗ Nhĩ Cáp Xích là Đại Thiện thay anh trai giữ ngôi vị Đại bối lặc, nhưng vẫn không được Nỗ Nhĩ Cáp Xích lập làm người thừa kế mà chỉ được xem là một Hòa thạc Bối lặc như các vị Hòa thạc khác. [19] Không lâu sau, đến lượt Đại Thiện và Tam bối lặc Mãng Cổ Nhĩ Thái dính vào một vụ bê bối cung đình. Chính vì vậy cho đến trước khi chết, Nỗ Nhĩ Cáp Xích vẫn chưa kịp chỉ định người kế vị. Ông ta chỉ mới kịp trao quyền quản lý 3 Kỳ của ông ta cho Abahai để sau này giao lại cho 3 con trai của bà là Ajige ( [[20]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-20) *A Tế Cách*), Dorgun ( *) và Dodo (* [Đa Nhĩ Cổn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90a_Nh%C4%A9_C%E1%BB%95n) *Đa Đồ*) khi họ trưởng thành.
Cuộc tranh chấp ngôi vị Đại Hãn nổ ra quyết liệt giữa các vị Hòa thạc Bối lặc. Tuy nhiên, Đại Thiện vốn đã mất nhiều ảnh hưởng, Mãng Cổ Nhĩ Thái vì chuyện giết mẹ đẻ nên cũng mất uy tín, A Mẫn không có quyền kế vị.
Hai vị Hòa thạc Bối lặc khác là [9] [Đa Nhĩ Cổn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90a_Nh%C4%A9_C%E1%BB%95n)và Đa Đồ thì còn quá nhỏ tuổi. Ngôi vị Hãn chỉ còn là sự tranh chấp giữa A Tế Cách và Hoàng Thái Cực.
Cuối cùng, bằng các thủ pháp thỏa hiệp, Hoàng Thái Cực tranh thủ sự ủng hộ của Đại Thiện và con trai của ông ta là Nhạc Thác, các vị Hòa thạc Bối lặc lớn tuổi A Mẫn, Mãng Cổ Nhĩ Thái; đồng thời công kích sự thiếu kinh nghiệm của các vị Hòa thạc Bối lặc trẻ tuổi và sự lũng đoạn của người mẹ kế Abahai đối với các con trai mình. Theo đó, sau khi được ủng hộ lên ngôi, ông sẽ “kính trọng các anh, yêu mến con cháu mình và làm lễ kết nghĩa với ba Đại bối lặc đồng thời đề nghị mời cả ba vị Đại bối lặc cùng dự bàn việc quốc chính”.
[[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-quangthieu_quangninh_41-21)
Kế hoạch của Hoàng Thái Cực cuối cùng cũng thành công. Vào tháng 9 âm lịch năm 1626, Bối lặc Đại Thiện tuyên bố trước đại điện: Bối lặc Hoàng Thái Cực là người tài đức đứng đầu, rất được lòng nhân tâm, mọi người đều đồng lòng cùng nhau tôn Người lên ngôi Đại Hãn. Lời tuyên bố kết thúc, các quý tộc khác cũng đồng lòng ủng hộ Hoàng Thái Cực lên kế vị ngôi Hãn,
[[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-bnstg-4) [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-ngp_nhq-6) với danh hiệu “ [21] *Gosin Onco Hūwaliyasun Enduringge Han*“, Hán văn là “ [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-22) *Khoan Ôn Nhân Thánh Hoàng đế*” ( *寬溫仁聖皇帝*), trở thành vị Đại Hãn thế hệ thứ hai của nước Hậu Kim. Khi lên ngôi, Hoàng Thái Cực tuyên bố sẽ kế vị sự nghiệp chinh phục nhà Minh, thề sẽ trả thù cho Nỗ Nhĩ Cáp Xích, [[23]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-23) đặt niên hiệu mới là Thiên Thông ( [[19]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-dongasang262-19) *天聰*, âm Mãn: *Abkai Sure* ). [[24]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-24)
## Củng cố ngôi vị độc tôn
Sau khi lên ngôi Hãn, Hoàng Thái Cực thực hiện thỏa hiệp với Đại Thiện. Trước tiên ông thề ước với tất cả các vị Bối lặc, sau đó ba vị Đại Bối lặc dẫn đầu là Đại Thiện cùng tuyên thệ với các vị Bối lặc. Mỗi khi lên triều, khánh lễ hay tiếp kiến quần thần, ông cùng ba vị Đại Bối lặc cùng ngồi vị trí ngang hàng, cùng hướng mặt phía Nam, nhận lễ của các bồi thần, nghiễm nhiên như là tứ Hãn, đồng thời ông cũng miễn lễ quân thần cho họ, coi như anh em tương kiến.
Tuy nhiên, dù ở ngôi Đại hãn nhưng thực tế, Hoàng Thái Cực chỉ nắm quyền lực trong Kỳ mà ông ta quản lý, có địa vị không hơn một Kỳ chủ như những Kỳ chủ khác. Không những thế, cả ba vị Đại Bối lặc và các vị Kỳ chủ khác (anh em nhà Đa Nhĩ Cỗn) còn có quyền cùng nghị bàn quốc chính (chế độ bát nghị), khiến Hoàng Thái Cực bị chế ngự, không thể tự chuyên quyền được. Để thực sự nắm quyền tối cao, ông ta lần lượt thực hiện các biện pháp để loại trừ những nguy cơ đe dọa ngôi vị.
### Bức tử A Ba Hợi
Mũi nhọn đầu tiên chính là người vợ được sủng ái của cha mình: A Ba Hợi (Abahai). Với danh nghĩa là người giám hộ của các con, bà khống chế 3 Kỳ, thế lực mạnh hơn cả các vị Kỳ chủ khác. Vì vậy, Hoàng Thái Cực chủ trương lợi dụng sự bất mãn của các vị kỳ chủ khác, bất ngờ tấn công và triệt hạ thế lực của bà. Tương truyền, ngay sau khi lên ngôi, ông đã hợp cùng với các vị Đại bối lặc lớn tuổi, bức Abahai phải tự sát với lý do theo di chúc của vua cha muốn tuẫn táng cùng bà. Sau đó, ông phân chia các kỳ cho các con trai của bà như sau: A Tế Cách nắm Chính Lam kỳ,
[Đa Nhĩ Cổn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90a_Nh%C4%A9_C%E1%BB%95n) nắm Chính Hoàng kỳ, Đa Đồ được giao Tương Hoàng Kỳ [[25]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-25)
Đối thủ chính trị mạnh nhất của ông bị loại trừ chớp nhoáng. Với các đối thủ còn lại, Hoàng Thái Cực một mặt vẫn tỏ lòng tôn kính, cảm kích đối với các huynh trưởng, thực hiện các chính sách vỗ về họ. Mặt khác, vì ba Đại Bối lặc lớn tuổi vẫn đang nắm trong tay thực lực hùng hậu, khống chế một nửa thế lực trong Bát kỳ. Chính vì thế, Hoàng Thái Cực tiếp tục tìm cách phát huy thế lực của mình.
### Đoạt binh A Tế Cách
A Tế Cách là con trai lớn của Abahai, là anh ruột của
[Đa Nhĩ Cổn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90a_Nh%C4%A9_C%E1%BB%95n) và Đa Đồ, tuy tuổi còn trẻ, chỉ mới 20 tuổi, nhưng cũng đã từng theo cha chinh chiến, lập được công lao. Vì vậy, nhân một lỗi nhỏ của A Tế Cách, Hoàng Thái Cực đã buộc tội tự ý hành sự, không hề bàn bạc và xin ý kiến chỉ đạo của Đại Hãn và các vị Đại Bối lặc và gán tội vượt quyền, phạt giáng cấp. Quyền kiểm soát Chính Lam kỳ của A Tế Cách bị Hoàng Thái Cực thu lại.
Bên cạnh đó, để xoa dịu sự bất mãn của anh em A Tế Cách, ông mở đường cho A Tế Cách làm phó tướng cho Nhị Bối lặc A Mẫn, hẹn khi lập công sẽ phục hồi chức vị. Đồng thời, Hoàng Thái Cực tìm mọi cách để lôi kéo, ban tặng và phong nhiều danh hiệu cao quý cho hai anh em
[Đa Nhĩ Cổn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90a_Nh%C4%A9_C%E1%BB%95n) và Đa Đồ, tạm thời hòa hoãn để họ không công kích gây nên rối loạn. Từ đây, thế lực của Hoàng Thái Cực được mở rộng, chỉ sau thế lực của Đại Thiện. Đối thủ thứ hai của ông đã bị loại trừ. [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-quangthieu_quangninh_41-21)
### Giam cầm A Mẫn
Bước tiếp theo, Hoàng Thái Cực xác định, Hậu Kim nếu muốn phát triển và tiến lên, cần phải tước bỏ quyền lực của ba vị Đại Bối lặc, chấm dứt chế độ Bát kỳ nghị sự mà thực hiện chế độ mệnh lệnh, phục tùng tuyệt đối.
Năm 1629, Hoàng Thái Cực mở cuộc công kích vào Minh triều. Đại Thiện và Mãng Cổ Nhĩ Thái tỏ ý không tán thành. Tuy cuối cùng, Hoàng Thái Cực cũng thuyết phục họ tán thành thực hiện chiến dịch. Tuy không vượt qua Sơn Hải quan, nhưng quân Bát kỳ cũng chiếm được một số cứ điểm quan trọng. Tuy nhiên, thái độ của 2 vị Đại bối lặc làm cho Hoàng Thái Cực không cảm thấy an tâm chút nào.
[[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-quangthieu_quangninh_41-21)
Tuy vậy, Hoàng Thái Cực nhận thấy chưa thể động chạm đến hai người này. Do đó, ông chuyển hướng mục tiêu, tìm cách tước quyền A Mẫn. Thời điểm rất thuận lợi, bởi sau khi lập được công lớn trong cuộc chinh phạt Triều Tiên lần thứ nhất, Nhị bối lặc A Mẫn trở nên kiêu ngạo, cậy công, xem thường các vị Đại Bối lặc khác. Ông ta không ngờ những hành động của ông ta đều nằm trong dự tính của Hoàng Thái Cực. Chưa kể, còn vô tình làm Hoàng Thái Cực có được sự ủng hộ của 2 Đại Bối lặc trong việc đoạt quyền.
Năm 1630, Hoàng Thái Cực cử A Mẫn mang quân đi phòng giữ bốn thành mới chiếm được là Thủy Bình, Loan Châu, Thiên An, Tôn Hóa. Quân Minh bất ngờ tổ chức phản công lớn, bao vây và tấn công công Loan Châu. A Mẫn kinh hoàng, hoảng hốt, không tổ chức bất cứ cuộc chống cự nào, chỉ ra lệnh rút quân. Trước khi tháo chạy, ông ta lại ra lệnh cho binh sĩ tàn sát, cướp bóp tài sản quân dân nhà Minh. Ba thành còn lại cũng nhanh chóng rơi lại vào tay quân Minh.
Hành động của A Mẫn khiến cho Hoàng Thái Cực tức giận vô cùng vì bao nhiêu công sức, tiền của bỏ ra để chiếm được 4 ngôi thành đều bị mất toàn bộ, tổn thất binh lực hết sức nặng nề. Nghiêm trọng hơn, với hành động tàn sát cưới bóc thất nhân tâm của A Mẫn, quân dân nhà Minh đề phòng và quyết tâm không đầu hàng, càng tăng thêm khó khăn cho quân đội Hậu Kim trong việc công thành. Để lấy lại thanh danh, Hoàng Thái Cực lập tức triệu tập Chư vương, Bối lặc cùng các đại thần tuyên bố “16 tội lớn” của A Mẫn trong đó tội thứ 11, khép ông ta có mưu đồ áp đảo tranh giành ngôi Hãn. Tuy không bị khép tội chết, nhưng A Mẫn bị xóa bỏ vị trí Đại Bối lặc, tước ngôi vị Kỳ chủ, xử tù chung thân, vĩnh viễn không được sử dụng. Toàn bộ tài sản, dân nô của ông ta và ngôi kỳ chủ đều do người con trai thứ 6 của ông ta là Tế Nhĩ Ha Lãng (âm Mãn:
*Jirhalang*) kế thừa. Một người không có quyền thế và kinh nghiệm chính trị như Tế Nhĩ Ha Lãng thì lực lượng Tương Lam kỳ do ông ta chỉ huy nhanh chóng trở thành lực lượng trung thành với Đại Hãn. Đối thủ chính trị trực tiếp thứ ba của Hoàng Thái Cực bị loại trừ.
### Cách chức Mãng Cổ Nhĩ Thái
Lúc này, thế lực Hoàng Thái Cực đã bắt đầu vững mạnh. Ông trực tiếp nắm Chính Lam Kỳ và Chính Bạch Kỳ, ngoài ra tạm thời khống chế 3 Kỳ khác. Ngoài ra, thông qua nhiều hành động phân quyền, ảnh hưởng của các vị Bối lặc dần bị Hoàng Thái Cực giảm bớt. Điều kiện để tước quyền các vị Bối lạc còn lại đã chín muồi.
Năm 1631, trước khi diễn ra chiến dịch Đại Lãng Hà, Mãng Cổ Nhĩ Thái nhân cơ hội đã yêu cầu Hoàng Thái Cực bổ sung thêm tướng sĩ cho kỳ của mình nhưng đã bị Hoàng Thái Cực từ chối. Mãng Cổ Nhĩ Thái bất mãn không kiềm chế được mình đã cãi vã với Đại Hãn và ẩu đả với người em ruột của mình là Đức Cách Loại, người đã lên tiếng chỉ trích thái độ phạm thượng của ông ta. Tuy đây chỉ là một hành động bộc trực đặc trưng của các dân tộc du mục, nhưng Hoàng Thái Cực nhân cớ đó để thực hiện việc đoạt quyền.
Sau khi chiến dịch Đại Lãng Hà kết thúc, Hoàng Thái Cực đã triệu tập hội nghị các Bối lặc kể tội Mãng Cổ Nhĩ Thái. Hoàng Thái Cực nhanh chóng quyết định tước binh quyền của Mãng Cổ Nhĩ Thái, tống giam ông ta, thu quyền quản lý Tương Bạch kỳ giao lại cho Đức Cách Loại. Năm 1632, Mãng Cổ Nhĩ Thái chết trong ngục. Đối thủ chính trị trực tiếp thứ tư của Hoàng Thái Cực đã bị ông loại trừ.
### Tước quyền Đại Thiện
Thế cục ba vị Đại bối lặc ngồi ngang hàng với Đại Hãn đã bị phá vỡ, chỉ còn một mình Đại Thiện (Daišan). Vấn đề chỉ còn là thời gian.
Cuối năm 1631, Hoàng Thái Cực tổ chức hội nghị các Bối lặc họp bàn để định việc sắp xếp thứ tự khi chầu triều, nhân đó, Hán thần của Hoàng Thái Cực là Tham chính Lý Bá Long nêu vấn đề có nên có việc Đại Bối lặc ngồi ngang hàng với Đại Hãn hay không. Hiểu được là Đại Hãn muốn thăm dò phản ứng của mình, Đại Thiện ý thức được tình thế bấy giờ khi Hoàng Thái Cực đã hoàn toàn khống chế được 6 Kỳ. Ông ta buộc phải chấp nhận từ bỏ chế độ Ba vị Đại bối lặc cùng ngồi ngang hàng nghị bàn việc triều chính với Đại Hãn. Từ đây, ngôi vị tối cao của Hoàng Thái Cực đã được xác lập.
Tuy nhiên, về thực lực, Đại Thiện vẫn còn nhiều ảnh hưởng trong Bát Kỳ, vẫn nắm quyền khống chế 2 Kỳ Hồng, uy tín vẫn phần nào lấn át Đại hãn. Tháng 9 năm 1635, nhân một lỗi nhỏ của Đại Thiện, Hoàng Thái Cực đã họp các Kỳ chủ Bát kỳ và quan lại sáu bộ để định tội Đại Thiện. Ông ta bị tước bỏ ngôi vị Đại bối lặc, bị thu lại quyền kiểm soát 2 Kỳ Hồng. Tuy không mất mạng, nhưng qua sự kiện này, thế lực của Đại Thiện không còn cách nào phục hồi được nữa. Đối thủ lớn cuối cùng của Hoàng Thái Cực đã bị triệt tiêu.
### Phân bố lại Bát kỳ
Đến lúc này không còn vị Kỳ chủ nào có thể đe dọa vị trí độc tôn của Hoàng Thái Cực được nữa. Tuy nhiên, ông vẫn áp dụng tiếp những biện pháp đề phòng.
Cuối năm 1635, Đức Cách Loại bị ốm. Nhân lúc có người tố cáo ông ta mưu phản, Hoàng Thái Cực bèn đem cả gia thuộc của ông ta ra trị trọng tội, bãi bỏ tôn thất và thu lại Tương Bạch kỳ về tay mình. Đức Cách Loại vì thế uất ức mà chết.
Tiến thêm bước nữa, nhằm ngăn ngừa quyền lực của 2 vị Bối lặc trẻ tuổi
[Đa Nhĩ Cổn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90a_Nh%C4%A9_C%E1%BB%95n) và Đa Đồ, Hoàng Thái Cực lấy lý do các Kỳ vàng thuộc quyền Đại Hãn, nên thu lại 2 kỳ này và đổi cho [Đa Nhĩ Cổn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90a_Nh%C4%A9_C%E1%BB%95n) giữ Chính Bạch kỳ và Đa Đồ giữ Tương Bạch kỳ. Động thái này một lần nữa nhằm ngăn cản hai người xây dựng thế lực riêng ở 2 kỳ vốn trung thành với vua cha.
Cục diện Bát Đại Bối lặc cùng nghị bàn việc quốc chính đã kết thúc, cục diện Tam đại Bối Lặc cùng ngồi ngang hàng với Đại Hãn cũng đã bị xóa bỏ. Đến lúc này, Hoàng Thái Cực đã nắm trực tiếp trong tay 3 Thượng Tam kỳ, gián tiếp khống chế 3 Kỳ khác. Giờ đây, mọi mệnh lệnh đều được ban ra từ một người là Đại Hãn. Hoàng Thái Cực đã trở thành vị quân chủ chuyên chế duy nhất, quyết định vận mệnh nước Hậu Kim.
## Mở rộng bờ cõi
Việc mở rộng bờ cõi là một bước nằm trong sự tính toán của Hoàng Thái Cực. Bằng việc chinh phạt, ông có điều kiện đẩy ra xa một số Bối lặc đối thủ, tranh thủ củng cố thế lực. Nếu chinh phạt thành công, ông có thể tăng thêm uy tín với các thần dân. Nếu thất bại, ông có lý do để tước binh quyền và loại trừ đối thủ.
Bấy giờ, nước Hậu Kim nằm giữa ba nước lớn đó là phía Đông giáp Tiều Tiên, phía Tây giáp Mông Cổ và phía Nam giáp với Đại Minh.
Trong ba nước trên thì Mông Cổ tuy qua thời kỳ hoàng kim và hiện đang suy yếu, nghèo nàn, lạc hậu nhưng thực lực quân sự là rất đáng gờm. Kỵ binh Mông Cổ dũng mãnh, thiện chiến, người dân thì vạm vỡ, ngoan cường, nếu chọn Mông Cổ là đối tượng cho cuộc viễn chinh đầu tiên thì hoàn toàn không có lợi cho Hậu Kim. Nếu có dốc sức “đánh lấy được” thì có thể Hậu Kim phải trả một giá khá đắt.
Trong khi đó Đại Minh tuy đang trong giai đoạn suy yếu, nội loạn nhưng vẫn là một quốc gia có cương vực rộng lớn, dân số đông, nhiều nhân tài. Với thực lực hiện tại thì Hậu Kim chưa đủ khả năng để xâm chiếm ngay được. Chưa kể đó là sự hiện diện của vị tướng Viên Sùng Hoán tài trí song toàn. Ngoài ra, thì quân Kim cũng vừa thất bại trong trận chiến Ninh Viễn, gián tiếp dẫn đến cái chết của Nỗ Nhĩ Cáp Xích, tinh thần chiến đấu của quân Kim vẫn chưa hồi phục.
Trước tình thế trên thì Triều Tiên nhanh chóng được Hoàng Thái Cực xác định là mục tiêu hàng đầu cho kế hoạch bành trướng lãnh thổ. Triều Tiên là một nước được Hoàng Thái Cực đánh giá là có binh lực yếu nhược, nhưng sản vật thiên nhiên phong phú, sẽ là nguồn hậu cần về kinh tế dồi dào cho quân Kim trong các đợt viễn chinh sau này. Mặt khác Triều Tiên cũng là đồng minh quan trọng của nhà Minh, từng gửi binh tham chiến trong
[Trận Tát Nhĩ Hử](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_T%C3%A1t_Nh%C4%A9_H%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) (so với Mông Cổ vốn là kẻ thù của Minh triều), chính vì vậy sẽ rất nguy hiểm cho hậu phương của quân Kim nếu Triều Tiên lớn mạnh.
### Chinh phục Triều Tiên lần thứ nhất
*Xem bài chi tiết*. [Triều Tiên Nhân Tổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn_Nh%C3%A2n_T%E1%BB%95), phần chiến tranh với Mãn Châu
Việc chọn Triều Tiên là điểm mở màn cho kế hoạch bành trướng mở rộng bờ cõi hoàn toàn nằm trong sự tính toán của Hoàng Thái Cực. Trong nửa sau của triều đại nhà Lý (hay còn gọi là
[nhà Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn)), chủ nghĩa bè phái phát triển, đất nước suy yếu. Sau trận chiến tại Sarhu, để tránh sự uy hiếp của chính quyền Hậu Kim đang trở nên hùng mạnh, vua Triều Tiên bấy giờ là [26] [Quang Hải Quân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quang_H%E1%BA%A3i_Qu%C3%A2n)đã đàm phán với Hậu Kim để tránh khỏi rơi vào một cuộc chiến khác. Tuy nhiên, 4 năm sau, năm 1623, Quang Hải Quân bị phái Tây Nhân phế truất và bị lưu đày. [Lăng Dương quân (Neungyanggun)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn_Nh%C3%A2n_T%E1%BB%95)được lập lên làm vua, thực hiện đường lối thân Minh chống Mãn. Phái ủng hộ Quang Hải Quân lập tức sang cầu cứu Hoàng Thái Cực. Với cớ đó, Hoàng Thái Cực ngay lập tức phát động các cuộc chiến tranh với Triều Tiên để mở rộng ảnh hưởng. [[27]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-27)
Năm 1627, một cuộc xâm lược Triều Tiên trong một cuộc chiến tranh chớp nhoáng được phát động do Nhị Bối lặc A Mẫn chỉ huy, các Bối lặc A Tế Cách, Tế Nhĩ Ha Lãng, Nhạc Thác, Thạc Thác làm phó tướng, đốc suất 3 vạn quân Nữ Chân, với sự dẫn đường của các tướng Gang Hong-rip và Yoto.
Dù có sự hỗ trợ của tướng Minh là Mao Vạn Long, quân đội [28] [nhà Lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn)vẫn kháng cự bạc nhược, không thể đẩy lùi sự đánh phá của quân Hậu Kim. Vua [Nhân Tổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn_Nh%C3%A2n_T%E1%BB%95)phải bỏ Hán Thành chạy trốn ra [đảo Ganghwa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ganghwa_%28%C4%91%E1%BA%A3o%29).
Tuy nhiên, lo ngại việc Minh Triều và Mông Cổ sẽ tập kích, Hoàng Thái Cực chủ động đề xuất hòa nghị. Vua
[Nhân Tổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn_Nh%C3%A2n_T%E1%BB%95) nhanh chóng chấp nhận những điều kiện “nhẹ nhàng” của Hậu Kim để họ lui quân. [[29]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-ttnt-29)
Các điều kiện đó là:
- Kim – Triều lập minh ước làm huynh đệ. Kim là huynh, Triều Tiên là đệ.
- Triều Tiên không được sử dụng niên hiệu Thiên Khải của nhà Minh nữa.
- Vương tử Yi Gak (âm Hán Việt:
*Lý Giác*) của Triều Tiên sang Kim “tỏ tình hòa hiếu”. [[30]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-30)
- Kim – Triều không xâm phạm lãnh thổ của nhau.
Những điều kiện trên đã gây bất mãn cho một số Bối lặc, đứng đầu là Nhị bối lặc A Mẫn, vì cho rằng không tương xứng với uy danh của Hậu Kim. Họ đã gây nhiều cản trở cho công cuộc hòa nghị. Chính điều này đã buộc Hoàng Thái Cực phải quyết định xử lý A Mẫn một năm sau đó.
### Khuất phục Mông Cổ
Sau khi mất quyền kiểm soát vùng
[Trung Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Nguy%C3%AAn) cuối thế kỷ 14, người Mông Cổ nhiều lần tỏ rõ ý định khôi phục lại đế chế Đại Nguyên. Tuy nhiên, chiến tranh liên miên đã làm người Mông Cổ rơi vào tình thế nghiêm trọng. Họ luôn là đối tượng “tiễu trừ” của nhà Minh cũng như đối tượng chinh phạt của người Nữ Chân đang vào thời kỳ cường thịnh trở lại. Ngay từ thời Nỗ Nhĩ Cáp Xích, thông qua các cuộc liên hôn chính trị và chinh phạt, nhiều bộ lạc Mông – Mãn đã quy thuận và liên kết đồng minh với Nữ Chân hơn là với nhà Minh, kẻ thù truyền kiếp của họ.
Mặc dù vậy, vẫn còn một số bộ tộc lớn của Mông Cổ tự cho là hậu duệ kế thừa của hoàng đế Đại Nguyên, không chịu khuất phục dưới quyền lực Hậu Kim. Sau khi lên ngôi Hãn, Hoàng Thái Cực đặt chú ý đến việc loại trừ hoàn toàn những bộ tộc Mông Cổ láng giềng không thân thiện ở sát sườn Hậu Kim, luôn nuôi ý định quật cường trở lại đế chế Đại Mông Cổ. Mặt khác, người Mông Cổ vốn anh dũng, thiện chiến, có sở trường về kỵ binh, sẽ là nguồn quan trọng để bổ sung vào đội ngũ bát kỳ những chiến binh tài giỏi, đó sẽ là những đơn vị tiên phong của quân đội và là lực lượng xung phong trong các chiến dịch đánh nhà Minh sau này.
Sau chiến dịch Triều Tiên lần thứ nhất, Hoàng Thái Cực có điều kiện để khởi binh tấn công Đại Minh. Tuy nhiên, ông vẫn không quên chinh phạt Mông Cổ. Hàng loạt các cuộc chinh phạt diễn ra trong 5 năm buộc
[Lâm Đan Hãn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A2m_%C4%90an_H%C3%A3n&action=edit&redlink=1) (Lingdan Khan), vị Đại Hãn cuối cùng của người Mông Cổ, phải đào tẩu và chết trên đường tới [Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng). Năm 1634, con trai ông là [Ngạch Triết Hãn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%E1%BA%A1ch_Tri%E1%BA%BFt_H%C3%A3n&action=edit&redlink=1) (Ejei Khan) đã phải đầu hàng người Mãn Châu và trao lại [ấn ngọc truyền quốc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BA%A4n_ng%E1%BB%8Dc_truy%E1%BB%81n_qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) của Hoàng đế [triều Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn) cho Hoàng Thái Cực. Năm 1635, Hoàng Thái Cực được các quý tộc Mông Cổ suy tôn làm Đại Hãn của Mông Cổ với danh hiệu [31] *Aghuda Öröshiyegči Nayiramdaghu Boghda Khagan*. Từ đây, Mông Cổ trở thành một phần của đế chế Mãn Thanh.
### Xâm lược Triều Tiên lần thứ hai
*Xem thêm: Cuộc xâm lược Triều Tiên lần thứ hai của Mãn Châu*
Sau thất bại trước quân Hậu Kim năm 1627, Triều Tiên phải nhún mình triều cống. Tuy nhiên, họ vẫn duy trì thái độ dè chừng. Nhất là sau 2 thất bại của Hoàng Thái Cực trong trận Ninh Viễn lần thứ hai và trận tập kích Bắc Kinh, Triều Tiên bắt đầu trở mặt. Vì tình thế lúc đó phải tập trung củng cố nội bộ, Hoàng Thái Cực đành “tạm tha” cho Triều Tiên. Sau khi chinh phục Mông Cổ, ông chuẩn bị xưng Đại Hãn Mông Cổ, sai sứ giả thông báo cho Triều Tiên. Phía Triều Tiên liền bắt giam sứ giả của Hậu Kim, đồng thời tuyên bố không thừa nhận minh ước Kim – Triều năm 1627.
Tháng 4 năm 1636, Hoàng Thái Cực xưng đế, cải quốc hiệu Đại Thanh. Tháng 12 năm đó, lấy lý do Triều Tiên phản bội minh ước, ông đích thân xuất chinh, dẫn 12 vạn quân của Bát kỳ Mãn Châu, Mông Cổ và Hán quân, một lần nữa xuất quân đánh chiếm Triều Tiên.
Các thân vương Đa Nhĩ Cổn, Hào Cách thống lĩnh cánh trái quân Mãn châu, Mông Cổ, đột kích ải Trường Sơn; Hộ bộ Thừa chính Mã Phúc Tháp (âm Mãn: [32] *Mafuta*) dẫn một cánh quân đột kích vương đô Hán Dương (âm Triều Tiên: *) của Triều Tiên nhằm chặn đường rút của* [Hanseong](http://vi.wikipedia.org/wiki/Seoul) [Triều Tiên Nhân Tổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn_Nh%C3%A2n_T%E1%BB%95), Đa Đồ, Nhạc Thác dẫn binh mã tiếp ứng. Bên cạnh đó, để phòng ngừa sự tập kích của nhà Minh, các Thân vương Tế Nhĩ Ha Lãng được giao phòng thủ Thẩm Dương; A Tế Cách, A Ba Thái cửa biển Liêu Hà. Đích thân Hoàng Thái Cực cùng các Thân vương Đại Thiện, Nhạc Thác đốc suất các lộ quân còn lại tấn công thẳng vào Triều Tiên. [[28]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-tsc-28)
Quân Triều Tiên nhanh chóng vỡ trận. Một lần nữa
[Triều Tiên Nhân Tổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn_Nh%C3%A2n_T%E1%BB%95) xuống nước cầu hòa. Nhưng lần này, thế lực của quân Thanh đã hùng mạnh hơn rất nhiều, nhà Minh cũng bất lực trong việc tiếp cứu cho đồng minh trung thành. Hoàng Thái Cực ra yêu cầu buộc Nhân Tổ phải đầu hàng và phải chấp nhận những điều kiện nặng nề hơn: [29]
- Triều Tiên trở thành phiên thuộc của Thanh triều.
- Triều Tiên đoạn tuyệt quan hệ với nhà Minh.
- Trưởng tử của Nhân Tổ là Chiêu Hiển Thế tử Lý Vương (chữ Hán:
*李溰*, chữ Triều Tiên: *이왕*), thứ tử Phượng Lâm Đại quân Lý Hạo (chữ Hán: *李溰*, chữ Triều Tiên: *이왕*) đến Thanh triều “tỏ tình hòa hiếu”. [[33]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-33)
- Triều Tiên phải triều cống Thanh triều.
- Thanh triều đánh nhà Minh, Triều Tiên phải xuất binh mã, chiến thuyền hỗ trợ.
- Thanh triều cấm Triều Tiên đại tu thành trì công sự mà không được phép của Thanh triều.
Không còn cách nào khác, Nhân Tổ buộc phải chấp nhận tất cả.
Sau khi minh ước được ký kết, Hoàng Thái Cực cho xây dựng bia kỷ niệm “Công đức Hoàng đế Đại Thanh” rồi rút quân về.
[[34]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-34)
Với hòa ước này, đồng minh truyền thống của nhà Minh đã hoàn toàn bị đánh bại và Triều Tiên dưới triều đại nhà Lý Triều Tiên buộc phải chấm dứt công nhận nhà Minh mà phải công nhận Đế chế Thanh là bảo hộ. Trên thực tế, Triều Tiên đã là
[chư hầu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C6%B0_h%E1%BA%A7u) của nhà Thanh và đây là nguồn hậu cần quan trọng trong các chiến dịch tiếp theo của Hoàng Thái Cực và những người kế vị sau này. Thậm chí, cho đến mãi năm 1894, Triều Tiên vẫn là một chư hầu của nhà Thanh. Chỉ khi sau [26] [Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ nhất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Thanh-Nh%E1%BA%ADt), Nhật Bản đã buộc nhà Thanh phải công nhận Triều Tiên là chư hầu của Nhật, xác nhận sự kết thúc của mối quan hệ triều cống Thanh – Triều Tiên.
## Các cuộc cải cách
Khi lên nối ngôi Đại Hãn của cha mình, Hoàng Thái Cực không chỉ kế thừa sự nghiệp mà còn mở mang hùng mạnh hơn. Về điểm này, hùng tâm tráng khi của ông hơn hẳn cha mình. Nếu như Nỗ Nhĩ Cáp Xích là một võ tướng tài ba thì Hoàng Thái Cực còn là một nhà chính trị kiệt xuất. Từ những nền móng quốc gia chiếm hữu nô lệ của cha mình, ông đã tiến hành hàng loạt cải cách để phát triển thành một quốc gia phong kiến hùng mạnh, dù không kịp nhìn thấy cơ nghiệp của mình hoàn thành.
### Bãi bỏ chế độ Nghị chính vương
Như đã nêu trên, với chế độ Nghị chính vương đại thần, các Đại Bối lặc đều có quyền cùng bàn việc quốc chính. Dù đã lên ngôi Đại Hãn, nhưng thế lực của Hoàng Thái Cực vẫn không hơn vị trí một kỳ chủ, vì vậy gặp cản trở không ít bởi những thế lực quý tộc Mãn Châu bảo thủ.
Vì vậy, song song với việc loại trừ dần thế lực của các vị Đại Bối lặc, ông còn thực hiện việc cải cách về chế độ quan chức, qua đó phân tán quyền lực của các Bối lặc Bát kỳ. Ông cho mở rộng quyền lực của đại thần Tổng quản các Kỳ, quy định khi nghị bàn chính sự quốc gia hay việc cơ mật, đại thần Tổng quản sẽ cùng tham dự nghị bàn với các Chư vương, Bối lặc. Từ đó, quyền lực trong tay các Chư vương, Bối lặc bị phân chia một phần vào tay đại thần Tổng quản kỳ vụ, phá vỡ cục diện các Chư vương, Bối lặc lũng đoạn quyền lực, thao túng chi phối tình thế (vì mở rộng chủ thể được nghị sự sẽ làm cho ý kiến của các Bối lặc từ đa số sẽ trở thành thiểu số, mặt khác, những vị đại thần tổng quản này theo luật định là dưới quyền của Đại Hãn chứ không phải các vị Bối lặc). Như vậy, đã làm suy yếu một bước nữa quyền lực của các vị chư vương Bối lặc, khiến họ ở trong thế cùng giám sát, khống chế lẫn nhau.
Tiếp theo đó, ông tiếp tục làm giảm ảnh hưởng của các Đại bối lặc. Tháng 2 năm 1629, lấy lý do quan tâm đến tình hình công việc “vất vả quá mức” của Đại bối lặc, Hoàng Thái Cực thay đổi chế độ Đại bối lặc luân lưu chấp chính, đưa các Tiểu bối lặc vào cùng tham gia chấp chính. Bằng lời lẽ văn hoa mỹ miều để trấn an: “
*Trước đây do phải trực chấp chính hàng tháng, tất cả mọi việc đều phải phiền lụy đến các vị huynh trưởng xử lý, thật vất vả và không tiện. Kể từ nay về sau có thể ra lệnh cho các tiểu bối lặc con cháu thay thế*“, thực chất là việc hạ thấp vị trí các Đại bối lặc xuống ngang hàng với các Tiểu bối lặc trẻ tuổi, vốn là con cháu của Hoàng Thái Cực, đương nhiên phải phục tùng lệnh vua ban. [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-quangthieu_quangninh_41-21)
### Đổi quốc hiệu
Năm 1635, Hoàng Thái Cực bất ngờ tuyên bố đổi tên tộc người của mình từ Nữ Chân thành Mãn Châu, các vùng mà bộ tộc này trú ngụ cũng được gọi là Mãn Châu. Tháng 5 năm 1636, Hoàng Thái Cực lại đổi tên nước từ “Đại Kim” thành “Đại Thanh”, chính thức thành lập triều đình nhà Thanh
và lên ngôi Hoàng đế. [35] [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-bnstg-4) [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-ngp_nhq-6) [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-ddt_425-8) [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-quangthieu_quangninh-9) Việc đổi tên dân tộc và quốc hiệu đã thể hiện tầm nhìn rộng và sâu sắc của Hoàng Thái Cực vượt hơn các đối thủ chính trị đương thời, điều mà mãi đến đời cháu nội ông là [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-hongat840-10) [Khang Hy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi), mới có thể so sánh được.
Theo nhiều tài liệu, sở dĩ quốc hiệu Thanh được lựa chọn, bởi vì tên của nhà “Minh” (明) được cấu thành từ chữ “Nhật” (日,
[mặt trời](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di)) và chữ “Nguyệt” (月, [Mặt Trăng](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng)), đều liên quan tới Hỏa mệnh, tức là [lửa](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%ADa). Trong khi đó, chữ “Thanh” (清) được cấu thành từ bộ “Thủy” (水, [nước](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc)) và chữ “Thanh” (青, màu xanh lam), đều liên quan đến Thủy mệnh. Theo quan niệm [Ngũ hành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C5%A9_h%C3%A0nh) của người Trung Hoa, Thủy – Hỏa bất dung, Thủy khắc Hỏa, mang nghĩa là nhà Thanh sẽ tiêu diệt và thay thế nhà Minh. “Thanh” (清) còn có nghĩa là “Sự trong sạch”, [36] đối lập với triều đình nhà Minh thối nát và tham nhũng. [[37]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-37)
Hiện tại, người ta chưa rõ vì sao Hoàng Thái Cực chọn cái tên Mãn Châu (
[, ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Manju.svg) *Manju*) thay cho tên Nữ Chân ( *Jurchen*) để đặt cho dân tộc mình. Có thuyết cho rằng đây là từ đồng âm trong tiếng Nữ Chân cổ có nghĩa là “dũng cảm”. Có thuyết cho rằng, tên tộc Mãn Châu hàm ý chỉ họ là hậu duệ của [Văn Thù Sư Lợi](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n-th%C3%B9-s%C6%B0-l%E1%BB%A3i)( [âm Phạn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%E1%BA%A1n)là *Mañjughoṣa*), vị [Bồ tát](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%93_T%C3%A1t)của trí huệ, mà Nỗ Nhĩ Cáp Xích là một hóa thân. Tuy nhiên, trong tiếng Hán, từ “Mãn Châu” đồng âm với nghĩa “vùng đất đầy đủ, giàu có”. Cả 2 chữ Mãn Châu ( *满洲*) cũng đều có bộ Thủy.
Bằng việc này, Hoàng Thái Cực đã làm giảm đi rất nhiều thành kiến của người Hán với những hành động cai trị tàn bạo của nhà Kim của người Nữ Chân do
[Hoàn Nhan A Cốt Đả](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kim_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95) lập nên, đã cai trị miền bắc Trung Quốc trong thế kỷ XII và XIII. Trong giai đoạn đó, nhà Kim và người Nữ Chân đã để lại những ấn tượng không tốt trong tâm thức của các thế hệ người Hán về sự tàn ác, tham lam, và miệt thị dân tộc. Chỉ bằng một thủ pháp chính trị đơn giản, Hoàng Thái Cực thể hiện ý đồ tranh thủ sự ủng hộ của cả tầng lớp sĩ tộc lẫn binh dân Trung Quốc, xóa đi những thành kiến về dân tộc mình, nâng cao uy thế chính trị để kiến lập đế quốc, thay thế và bao gồm cả lãnh thổ Trung Nguyên.
Hoàng Thái Cực cũng đổi niên hiệu từ Thiên Thông thành Sùng Đức (chữ Hán:
*崇德*, âm Mãn: *Wesihun Erdemungge*, âm Mông Cổ: *Degede Erdemtü*), truy tôn Nỗ Nhĩ Cáp Xích là Thái Tổ [Võ](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_thu%E1%BA%ADt) [Hoàng Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%BF), sử sách gọi là Thanh Thái Tổ. Ông định [38] [kinh đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_%C4%91%C3%B4)của nhà Thanh tại Thịnh Kinh, đổi tên Thịnh Kinh thành [[39]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-39) [Thẩm Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A9m_D%C6%B0%C6%A1ng)(chữ Hán: 沈阳, âm Mãn: Mukden) và cho xây dựng một cung điện quy mô tại đây. Đây trở thành đô thành của triều Thanh cho đến khi quân Thanh nhập quan, mới dời về [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh)để nắm cục diện khống chế toàn quốc.
### Bãi bỏ phân biệt sắc tộc
Khác với định kiến sắc tộc hẹp hòi của cha mình,
cũng như xuất phát từ quan điểm thu phục nhân tâm của người Hán, đồng thời, chuẩn bị cho việc tấn công xuống phía Nam, sau khi lên ngôi được 8 ngày, Hoàng Thái Cực lập tức ra lệnh cho phép những người dân Hán này vốn là cư dân ở các vùng biên giới hoặc tù binh chiến tranh bị người Kim bắt giữ như chiến lợi phẩm, và sử dụng họ như những nô lệ, [40] được phép lập khu để ở riêng, biên chế thành hộ dân thông thường, chọn quan viên [[41]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-41) [người Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%C3%A1n)thanh liêm đến để cai quản. Nhờ đó, rất đông dân Hán đang là thân phận nô lệ ở các trang viên (một hình thức nông nô), được khôi phục lại địa vị của một người dân bình thường. Nhờ đó, ông có thêm được sự cộng tác của các sĩ tộc người Hán, tăng cường thế lực, hạn chế quyền lực, đi đến phá vỡ cục diện bị khống chế bởi các quý tộc Mãn bảo thủ.
Ông mạnh dạn bổ nhiệm và trọng dụng nhiều quan viên người Hán và người Mông Cổ có tài năng, cũng như chú trọng việc chiêu dụ các đối thủ về phục vụ cho mình trong cuộc chiến tranh với nhà Minh mà điển hình là
[Hồng Thừa Trù](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_Th%E1%BB%ABa_Tr%C3%B9), [Khổng Hữu Đức](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%E1%BB%95ng_H%E1%BB%AFu_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) và [Cảnh Trọng Minh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A3nh_Tr%E1%BB%8Dng_Minh&action=edit&redlink=1) sau này, không quá bận tâm hay quá hoài nghi về nguồn gốc xuất thân, hay các vấn đề về lịch sử bản thân họ. Đây có thể coi là một tư tưởng cấp tiến và đã làm rất nhiều sĩ tộc người Hán và Mông Cổ dốc hết sức mình để báo đáp ân sủng, trong đó điển hình là mưu sĩ [Phạm Văn Trình](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A1m_V%C4%83n_Tr%C3%ACnh&action=edit&redlink=1). [[42]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-42)
Đây chính là bước cải cách đầu tiên của Hoàng Thái Cực, mà trọng tâm là mở rộng sự tham gia của người ngoại tộc vào những thiết chế quan trọng của Hậu Kim,
[[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-10dmlgtq-32) là cơ sở xã hội để ông thực hiện các cuộc cải cách về chính trị và quân sự về sau này. [43]
### Cải cách nội chính
Bằng việc mở rộng việc tham chính của người ngoại tộc, Hoàng Thái Cực đã nhận được sự giúp đỡ của các mưu sĩ người Hán, từ đó bắt tay vào việc cải cách nội chính, tập trung vào hai nội dung cơ bản. Thứ nhất, củng cố chế độ tập quyền của Đại Hãn, thâu tóm quyền lực, bãi bỏ hoặc vô hiệu hóa các thế lực quý tộc Mãn bảo thủ, để thiết chế
[quân chủ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BF_%C4%91%E1%BB%99_qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7) chuyên chế [phong kiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn) tập quyền tuyệt đối. Thứ hai, xây dựng một chế độ quan lại quy củ, tham khảo quan chế nhà Minh, xác lập cơ chế tuyển chọn quan lại theo tài năng cho tầng lớp sĩ tộc, không phân biệt sắc tộc, bồi dưỡng, chuẩn bị cho một đội ngũ quan lại sẽ giúp ông và con cháu ông cai trị người Hán sau này.
Đầu tiên, với lý do số lượng nhân sự trong các Kỳ tăng lên, ông thành lập và bổ nhiệm các chức vụ đại thần tổng quản (âm Mãn:
*Amban Janggin*, âm Hán Việt: *Lãnh Ban Chương Kinh*), với chức năng phụ tá cho các Kỳ chủ. Tuy ngôi vị Kỳ chủ vẫn có địa vị cao nhất, có tính thế tập, nhưng đã có thêm các đại thần tổng quản phụ tá, thực chất mới là người điều hành, do Đại Hãn trực tiếp bổ nhiệm. Sau đó, ông tiếp tục mở rộng quyền hạn của họ, cho phép tham gia nghị bàn chính sự cùng với các Chư vương, Bối lặc, từ đó, phân tán quyền lực của các Bối lặc Bát kỳ. Chính từ đó, Hoàng Thái Cực đã có điều kiện để phá vỡ cục diện các chư vương Bối lặc lũng đoạn quyền lực, thao túng chi phối tình thế, chuyển từ chế độ nghị sự sang chế độ mệnh lệnh tối cao. [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-quangthieu_quangninh-9)
Hoàng Thái Cực nhận thức được rằng, với cơ cấu quản lý của hình thức bộ lạc du mục sẽ không còn thích hợp với một quốc gia rộng lớn, đông dân, có nhiều khác biệt văn hóa – xã hội. Với sự giúp đỡ của các mưu thần người Hán, ông đã cho thiết lập cơ chế Lục bộ ở Thẩm Dương phỏng theo mô hình triều đình nhà Minh
để thực hiện việc quản lý tốt hơn một quốc gia đang trên đà phát triển. [3]
Năm 1629, ông cho thành lập Văn Quán, với mục đích xây dựng một bộ tham mưu chính trị gồm những văn thần trí thức, không phân biệt Mãn, Hán, Mông, sang hèn. Tháng 9 năm đó, ông đã cho tổ chức cuộc thi tuyển quan lại đầu tiên với hơn 300 người tham gia, và có gần 200 vượt qua kỳ thi tuyển này. Rất nhiều sĩ tộc người Hán nhờ cuộc thi này thoát khỏi thân phận nô lệ trở thành người tự do, cùng tham gia vào việc xây dựng những phương châm và chính sách quan trọng đối nội cũng như đối ngoại của triều đình.
Sau khi xưng đế, Hoàng Thái Cực mở rộng Văn Quán thành Nội Tam Viện, gồm Quốc Sử Viện, Bí Thư Viện, Hoằng Văn Viện. Mỗi Viện đặt một Đại học sĩ chủ trì, trong đó Bí Thư Viện có vai trò thực tế rất quan trọng. Những sắc thư dự thảo cho hoàng đế, các tấu sớ gởi lên, đều phải qua Bí Thư Viện. Nhất là các thư tín quan trọng của nhà nước đều phải do đích thân Đại học sĩ của Bí Thư Viện thảo ra. Chức vụ này, Hoàng Thái Cực bổ nhiệm một sủng thần người Hán là Phạm Văn Trình nắm giữ. Đây là một điển hình cho người có nguồn gốc phía bắc Trung Quốc phục vụ cho người Mãn Châu.
[[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-Morton_Lewis_179-7)
### Cải cách quân đội
Với sự lớn mạnh không ngừng của Hậu Kim, thể chế Bát kỳ đã trở nên chật hẹp, không thể đáp ứng cho việc mở rộng quân đội. Vì thế, cùng với việc mở rộng lãnh thổ, Hoàng Thái Cực phỏng theo cơ cấu Bát kỳ Mãn Châu, tổ chức phát triển thêm các kỳ Mông Cổ (“Mông Cổ Bát Kỳ”)
và sau đó là các kỳ Hán (“Hán quân Bát Kỳ”). [44] Việc mở rộng về cơ cấu Bát kỳ khiến cho biên chế quân chủ lực của nhà Thanh tăng lên đáng kể, lên đến 170.000 binh sĩ trong thời gian người Mãn Châu xâm chiếm Trung Quốc. [[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-10dmlgtq-32) Bên cạnh quân Bát kỳ Mãn Châu tinh nhuệ là các chiến binh Mông Cổ với sở trường cơ động thiện chiến và các đội quân người Hán mạnh mẽ về bộ binh và công thành. [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-Morton_Lewis_178-3)
Bên cạnh đó, Hoàng Thái Cực còn tổ chức tại các vùng mới chiếm được của người Hán một đội quân có tên là Lục doanh quân (綠營兵, lục doanh binh). Ban đầu đây là những đội quân binh của nhà Minh đầu phục quân Thanh, được Hoàng Thái Cực giữ lại để tăng thêm lực lượng. Các chức vụ chỉ huy vẫn giữ nguyên như binh chế nhà Minh như: Tổng binh, Phó tướng, Tham lãnh, Tham tướng, Tá lãnh, Du kích. Về sau, quân số Lục doanh binh phát triển, lớn gấp ba lần tổng quân số Kỳ binh, trở thành lực lượng chiến đấu tại chỗ ở những vùng mới chiếm được và là lực lượng dự bị động viên bên cạnh các đoàn quân Bát kỳ chính quy, thường trực. Về sau, để thống nhất và tiện cho việc chỉ huy, năm 1634, Hoàng Thái Cực quy định các chức vụ quân đội đều phải dùng tên Mãn, như: “Tổng binh” thành “Lãnh Ban Chương Kinh” (âm Mãn:
*Amban Janggin*), “Phó tướng” vi thành “Mai Lặc Chương Kinh” (âm Mãn: *Meiren-i Janggin*), “Tham tướng” thành “Giáp Lạt Chương Kinh” (âm Mãn: *Jalan-i Janggin*), “Du kích” thành “Ngưu Lộc Chương Kinh (âm Mãn: *Niru-i Janggin*)…
Tuy vậy, dù chỉ huy Kỳ binh hay Doanh binh, đều phải là các Bối lặc hoặc các tướng tá xuất thân từ dòng dõi quý tộc hoặc ít nhất phải là người Mãn Châu. Ngay cả các tướng lĩnh phụ tá cũng chủ yếu lựa chọn trong nhóm Bắc Trung Quốc hoặc Nam Mãn Châu.
[[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-Morton_Lewis_178-3)
Bằng đợt cải cách này, quân đội nhà Thanh đã phát triển cả về số lượng lẫn chất lượng. Quân Thanh từ việc chỉ có sở trường cơ động của các Kỳ binh, giờ đã trở nên đa dạng cơ cấu, bổ sung lẫn nhau về kỹ thuật, sở trường tác chiến. Ngoài những chiến binh Mãn Châu dũng mãnh, Bát Kỳ còn được bổ sung thêm lực lượng kỵ binh thiện chiến của người Mông Cổ và được bổ sung thêm nguồn binh lực phong phú của người Hán vốn đông đảo, lại có sở trường về các kỹ thuật đánh bộ, công thành, chiếm đất, giữ dân và chiêu hàng đồng tộc. Quân đội Thanh triều từ 6 vạn quân Bát kỳ đã trở thành một đội quân hùng mạnh, tinh nhuệ và đông đảo, là tiền đề cho Hoàng Thái Cực có thể chủ động mở những chiến dịch quy mô để xâm lược Đại Minh sau đó.
## Chiến tranh với Minh Quốc
Ngay vừa khi lên ngôi, Hoàng Thái Cực đã tuyên bố sẽ chinh phạt nhà Minh để báo thù cho cha. Tuy nhiên, tham vọng của ông ta rõ ràng lớn hơn thế nhiều. Sự kiên trì mục tiêu, triệt để cải cách cả về chính trị lẫn quân sự, Hoàng Thái Cực hướng đến mục tiêu không chỉ chinh phục mà còn là cai trị cả vùng lãnh thổ trong tương lai.
### Tạm thời hòa hoãn
Với thất bại trận Ninh Viễn thứ nhất, Hoàng Thái Cực nhận thấy tình hình chưa chín muồi để khởi động chiến tranh. Ông cần tranh thủ thời gian để củng cố nội bộ nên chủ động đưa ra yêu cầu hòa hoãn.
[Viên Sùng Hoán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%C3%AAn_S%C3%B9ng_Ho%C3%A1n) nhận thấy cũng cần tranh thủ thời gian xây dựng, tu sửa các công sự phòng ngự nên ông ta đã đặc phái sứ giả tới viếng tang, nhằm thám thính động tĩnh của quân Hậu Kim, thăm dò thái độ của vị Đại hãn mới. Ngoài mặt hai bên đều tỏ ra hòa hoãn, nhưng thực tế lại đều khẩn trương chuẩn bị cho trận chiến tiếp theo. [45] Hoàng Thái Cực xua quân đánh Triều Tiên để giải quyết vấn đề hậu cần, chuẩn bị lực lượng cho cuộc chiến dài hơi, lấy chiến tranh để nuôi chiến tranh. Trong khi đó Viên Sùng Hoán cũng có những bước chuẩn bị tích cực cho cuộc chiến, bằng việc ra sức tu sửa thành trì, mua sắm [[46]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-46) [vũ khí](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kh%C3%AD), chỉnh đốn binh mã, vỗ về dân chúng.
### Chiến dịch Ninh Viễn lần hai
Sau khi chinh phục Triều Tiên lần thứ nhất, Hoàng Thái Cực tiếp tục cuộc Nam chinh đánh nhà Minh đang gián đoạn của cha mình.
[[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-10dmlgtq-32) [[43]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-hongat-43) Đích thân Hoàng Thái Cực thống lĩnh đại quân, trong chiến dịch này còn có sự tham gia của hai Đại bối lặc là Đại Thiện và Mãng Cỗ Nhĩ Thái, trong hàng ngũ tướng tá có Nhạc Thác, Sa Ha Liên, Cao Hồng Trung, Bao Thừa Tiên…, ngoài ra, còn có mưu sĩ Phạm Văn Trình. [45]
Tháng 5 năm 1627 (thực tế thì phải trễ hơn tháng 5), Hoàng Thái Cực chia quân làm ba hướng, trước tiên bao vây thành Cẩm Châu, sau đó mới tiến đánh Ninh Viễn, cánh quân thứ 3 bí mật mai phục, đón lõng quân tiếp viện từ thành Ninh Viễn lên tiếp cứu cho Cẩm Châu.
[[43]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-hongat-43)
Do chuẩn bị kỹ nên quân Minh đã phòng thủ một cách có hiệu quả, các thành trì vẫn vững vàng trước các đợt tấn công ào ạt của quân Kim. Thêm vào đó, hỏa lực của đại pháo Hồng Di như thường lệ vẫn phát huy được uy lực, gây tổn thất rất lớn cho quân Kim. Ngoài ra, sự phối hợp chiến đấu tốt của hai cụm cứ điểm là thành Ninh Viễn và thành Cẩm Châu càng gây khó khăn hơn cho quân Kim, Thậm chí có thời điểm các chỉ huy quân Minh còn dẫn quân trong thành đánh trả quyết liệt, gây thiệt hại cho quân Kim.
Chiến dịch này kéo dài gần 5 tháng (từ tháng 5 năm 1627 đến tháng 10 năm 1627), trước sức cố thủ ngoan cường của quân Minh, tinh thần quân Kim sa sút trước sức mạnh hỏa lực đại pháo, thời tiết không thuận lợi, Hoàng Thái Cực buộc phải hạ lệnh tạm lui quân để củng cố. Một lần nữa, quân Minh dưới sự chỉ huy của Viên Sùng Hoán tận dụng thời cơ truy kích, đánh cho quân Hậu Kim đại bại, giành chiến thắng ở Ninh Viễn, Cẩm Châu. Tài liệu Trung Quốc gọi đây là trận chiến Ninh Viễn lần hai hay chiến dịch Ninh – Cẩm. Sau đại thắng Ninh – Cẩm, tình thế ngoài quan ải đã tốt dần lên đối với quân Minh.
[[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-10dmlgtq-32)
Tuy Viên Sùng Hoán một lần nữa đại thắng quân Hậu Kim, nhưng tại triều, thái giám
[Ngụy Trung Hiền](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%A5y_Trung_Hi%E1%BB%81n) cùng bè đảng lo ngại uy thế đang lên của ông, đã gièm pha ông với Minh đế với tội danh cố ý khiêu khích dẫn đến chiến tranh và lúc chiến sự nguy cấp lại bỏ mặc, không đích thân dẫn quân tiếp ứng Cẩm Châu. Vì việc này, Viên Sùng Hoán bị cách chức.
### Trận tập kích Bắc Kinh
Sau khi bị cách chức, Viên Sùng Hoán bỏ về quê. Mãi khi
[Sùng Trinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng) lên ngôi, trừ bỏ Ngụy Trung Hiền, triều hồi Viên Sùng Hoán và bổ nhiệm ông làm Tổng đốc Liêu Đông, trấn thủ [47] [Sơn Hải quan](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_H%E1%BA%A3i_Quan_%28qu%E1%BA%ADn%29)để phòng giữ quân Hậu Kim.
Việc Viên Sùng Hoán được phục chức và tiếp tục chỉnh đốn phòng ngự ở Liêu Đông làm cho Hoàng Thái Cực không thể thực hiện được kế hoạch nam chinh của mình một cách thuận lợi. Ông biết rằng không dễ dàng vượt Sơn Hải Quan vì Ninh Viễn và Cẩm Châu phòng thủ cẩn mật, khó lòng công phá. Vì vậy ông quyết định đổi hướng tấn công, đi vòng qua Liêu Đông để tấn công vào Bắc Kinh.
Lợi dụng cơ hội hầu hết quân chủ lực của nhà Minh đang tập trung ở phía Nam, bao vây quân
[Lý Tự Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_T%E1%BB%B1_Th%C3%A0nh) tại Xa Sương Hạp, ngày 27 tháng 10 năm 1629, Hoàng Thái Cực xuất quân, trực tiếp chỉ huy 10 vạn tinh binh, vòng qua phòng tuyến Liêu Đông, chia quân làm ba đường, đột phá Vạn lý Trường thành ở phía Tây Bắc, vào ba cửa Đại An (Đại An khẩu), Long Cảnh (Long Tỉnh Quan) và Hồng Sơn, vòng đến [32] [Hà Bắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_B%E1%BA%AFc), tiến vào đột kích thành Bắc Kinh. [[19]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-dongasang262-19) [[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-10dmlgtq-32) [[48]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-hongat_838-48)
Quân Minh kháng cự yếu ớt vì bị bất ngờ trước sức cơ động quá nhanh của quân Kim. Vua
[Sùng Trinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng) vội vàng tăng cường phòng thủ, vừa hạ lệnh cho quân từ các nơi hỏa tốc về kinh thành hỗ trợ. Tổng binh nhà Minh là Mãn Quế cố gắng chỉ huy chống lại bên ngoài cửa Đức Thắng Môn và An Định Môn. Pháo binh trên thành của nhà Minh liền bắn yểm trợ, nhưng họ lại bắn nhầm vào cả quân đội của mình, khiến quân Minh bị tổn thất không ít, bản thân Mãn Quế cũng bị thương, đành phải dẫn tàn quân lui trở vào thành cố thủ chờ viện binh. [49]
Việc quân Hậu Kim bất ngờ tập kích Bắc Kinh nằm ngoài dự liệu của Viên Sùng Hoán, vì vậy, khi biết tin quân Kim vòng qua Liêu Đông, Viên Sùng Hoán vội vàng xuất binh chặn đường tiến quân của Hậu Kim. Tuy nhiên, quân Hậu Kim tiến quá nhanh, liên tục hạ các thành trì trên đường và tiến đến sát ngoại thành Bắc Kinh.
Ông vội vàng hạ lệnh cho 5 vạn binh mã từ thành Ninh Viễn, Cẩm Châu cấp tốc kéo về kinh sư để cứu viện. Đích thân Viên Sùng Hoán dẫn 9.000 quân thiết kỵ, hành quân suốt đêm để vượt lên trước quân Kim và vào thành Bắc Kinh trước. Vua Sùng Trinh liền hạ lệnh cho ông chỉ huy toàn bộ lực lượng của thành Bắc Kinh, hợp với quân các lộ kéo về, nhanh chóng giải tỏa áp lực của quân Kim. [48]
Tháng 11 năm 1629, hai bên kịch chiến trước thành Bắc Kinh ở bên ngoài cửa Quảng Cừ Môn. Đích thân Viên Sùng Hoán khoác áo giáp sắt chỉ huy đôn đốc tướng sĩ các lộ tích cực chống trả quân Kim. Sau nửa ngày kịch chiến, quân Minh đã đẩy lui sự tấn công của quân Hậu Kim, bảo vệ được kinh thành Bắc Kinh. Hoàng Thái Cực một lần nữa đành bỏ dở chiến dịch, rút quân ra phía ngoài quan ải. Lần này, tuy thắng trận nhưng Viên Sùng Hoán không đuổi theo mà đóng quân ở lại để bảo vệ thành Bắc Kinh và lăng miếu của Hoàng triều.
[[19]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-dongasang262-19)
### Ly gián vua tôi nhà Minh
Sau chiến thắng Ninh Viễn lần thứ nhất, Viên Sùng Hoán bị nhiều đồng liêu gièm pha vì việc đã có quan hệ tốt với nhà Kim. Viên Sùng Hoán phải dâng sớ thuật lại mục đích của mình. Tờ sớ giải trình: “
*Ngoài quan ải đất hẹp người đông nên phải xây dựng sửa sang lại ba thành Cẩm Châu, Trung Tả và Đại Lãng để phòng tuyến kéo dài ngoài quan ải đến 400 dặm. Nếu như thành chưa được tu sửa xong mà quân nhà Kim đã đánh thì tất phải thua. Ta đã ở vào thế đánh thì thắng thủ thì bại. Vì thế nhân nhà Kim đánh nhau với Triều Tiên, chúng ta lấy kế hòa để tiến, hoãn binh củng cố thành trì. Khi nhà Kim đến thì chúng ta đã tu sửa tốt thành trì vùng biên để vững chắc thì nhà Kim không thể làm gì được*“. [Minh Hy Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Minh_Hy_T%C3%B4ng) đồng ý với cách lý giải của Viên Sùng Hoán, việc xì xào của triều thần cũng tạm thời lắng xuống, nhưng những nghi ngờ trong lòng họ vẫn chưa dứt hẳn. Mấy năm sau, việc nghị hòa của Viên Sùng Hoán bị khoác lên tội danh tư thông với giặc và phải trả giá bằng mạng sống của mình.
Chiến dịch tấn công Bắc Kinh của Hoàng Thái Cực một lần nữa không thành công. Nguyên nhân chính là vì sự tồn tại của Viên Sùng Hoán một viên tướng tài trí và giàu lòng ái quốc. Biết là Viên Sùng Hoán và đội quân của ông ta sẽ gây trở ngại rất nhiều cho đế nghiệp của mình, Hoàng Thái Cực đã tập trung đối phó với ông, dùng đòn phản gián để triệt hạ cá nhân viên đại tướng này.
Qua mạng lưới tình báo, Hoàng Thái Cực đã nhanh chóng biết tin Triều đình nhà Minh mà đặc biệt là Sùng Trinh đang nghi ngờ Viên Sùng Hoán và cho rằng đây là cơ hội tốt nhất để dùng kế ly gián chia rẽ nội bộ.
Trước hết, ông cho người phao tin có sự gặp gỡ riêng tư giữa ông và Hoàng Thái Cực, về mật ước nghị hòa tại biên giới ba năm về trước, về mật ước việc muốn bán rẻ Bắc Kinh cho nhà Hậu Kim cũng như việc Viên Sùng Hoán biết được những thông tin về cuộc hành quân của Hoàng Thái Cực.
Quả nhiên, vua tôi nhà Minh đều trúng kế. Viên Sùng Hoán bị một số triều thần vu cáo ông là kẻ dẫn Hổ nhập quan, nhằm uy hiếp triều đình, buộc triều đình phải chấp thuận chủ trương nghị hòa với Hậu Kim của ông, và qua đó đôi bên sẽ ký hiệp ước bất bình đẳng trước sự uy hiếp của quân Hậu Kim. Một số khác vu cáo việc quân Hậu Kim vây thành Bắc Kinh lần này hoàn toàn là do Viên Sùng Hoán dẫn về. Khi quân Kim rút lui, ông lại không truy kích, giữa ông và Hoàng Thái Cực thông đồng âm mưu… Bên cạnh đó, Vương Vĩnh Quang cùng đồng đảng lại liên tiếp dâng tấu biểu vu cáo Viên Sùng Hoán cố tình giết Mao Văn Long (là viên tướng trấn giữ vùng biên giới gần với Triều Tiên) để lấy lòng nhà Kim, cấu kết và tư thông với giặc, đề nghị triều đình xử tội.
[[48]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-hongat_838-48) [[50]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-50)
Hoàng đế Sùng Trinh là một người độc đoán lại đa nghi, sẵn có lòng nghi ngờ Viên Sùng Hoán không thực sự trung thành, cứu binh chậm trễ, vì vậy, lập tức triệu Viên Sùng Hoán vào triều đình vấn tội, trách cứ ông tại sao đưa viện binh về quá trễ, rồi hạ lệnh bắt ông vào ngục. Tháng 8 năm 1630, sau hơn nửa năm bị giam trong ngục, Viên Sùng Hoán bị xét xử vào tội “dối vua phản quốc”, tội thông đồng với quân địch với lập luận là: quân địch tự ý thoái lui chứ không phải bị Viên Sùng Hóa đánh bại, Viên Sùng Hoán cũng không đuổi theo quân địch mà đóng quân ở lại kinh thành là có ý đồ. Tội danh này phải xử cực hình: Ngũ mã phân thây (5 ngựa xé xác) trước cổng kinh thành, vợ con thì bị bắt đi đày cách xa 3.000 dặm.
[[51]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-27anoan-51)
Đau đớn nhất cho Viên Sùng Hoán là kể cả những người dân chúng kinh thành mà ông hết lòng bảo vệ, cũng cho rằng Viên Sùng Hoán cấu kết và dẫn đường cho giặc Kim vào xâm lược nên ai cũng hận ông đến tận xương tủy. Sau khi ông thọ hình trước cổng thành, nhiều người đã tranh giành thân xác ông như muốn ăn tươi nuốt sống để thỏa nỗi thù hận.
[[51]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-27anoan-51)
Quỷ kế của Hoàng Thái Cực thành công vượt mức mong đợi. Ông vừa loại bỏ được đối thủ quân sự nguy hiểm nhất trong đời cầm quân của mình, vừa gây nên sự nghi kỵ, tâm lý chán nản và bất mãn trong quân dân nhà Minh. Quân Kim từ lúc đó ngày càng chiếm thế chủ động chiến trường. Nhà Minh đã không còn một viên tướng nào đủ tài năng và nhiệt huyết để có thể đọ sức được với Hoàng Thái Cực, đẩy lùi quân Kim. Cũng chính vì sự kiện này mà các nhà quân sự đời sau bình luận rằng nhà Minh mất nước, không mất vì giặc cướp mà mất ngay từ trong cổng ngõ, không mất ở bờ cõi mà mất ngay từ lời xàm tấu Đài quan
[[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-52)
### Tung hoành vùng quan ngoại
Tuy diệt trừ được Viên Sùng Hoán, Hoàng Thái Cực vẫn nhận thấy quân Hậu Kim chưa đủ khả năng công phá Đại Minh, cũng như chưa đủ lực lượng để đánh dài ngày với lực lượng đông đảo của Minh triều. Ông quyết định trước mắt phải tiếp tục duy trì thế trận đánh tiêu hao binh lực của nhà Minh, đồng thời với việc tiếp tục phát triển lực lượng. Vì vậy, trên đường rút quân, ông tranh thủ tập kích Lư Câu Kiều, đánh tan rã một lực lượng 4 vạn quân do Mãn Quế và một số tổng binh khác chỉ huy đang đóng tại bên ngoài cửa thành Vĩnh Định Môn.
Cuối năm 1630, Hoàng Thái Cực lại chuyển quân đến Thông Châu, rồi tiến về phía đông để chiếm bốn thành Thông Hóa (Tôn Hóa), Vĩnh Bình (Thủy Bình), Thiên An, Loan Châu (đều nằm trong tỉnh Hà Bắc hiện nay), rồi giao cho Đại Bối lặc A Mẫn phòng giữ bốn thành mới chiếm này.
Ông dự định sẽ dùng bốn ngôi thành để làm căn cứ dưỡng quân, từ đó sẽ xuất kích luân phiên đánh giáp công Sơn Hải Quan. Tuy nhiên, sau khi ông rút quân, Đại học sĩ triều nhà Minh là Tôn Thừa Tông đã tổ chức binh lực chiếm lại bốn ngôi thành này. Đại Bối lặc A Mẫn kinh hoảng, không tổ chức cuộc chống cự mà chỉ ra lệnh rút quân. Đã thế, trước khi tháo chạy, ông ta còn ra lệnh tàn sát, cướp bóc quân dân trong thành. Việc này không chỉ làm đổ vỡ kế hoạch của Hoàng Thái Cực, mà còn gây thất nhân tâm cho công cuộc chinh phục về sau. Khi nhận được tin 4 thành đã mất, Hoàng Thái Cực hết sức giận dữ, ra lệnh tước bỏ mọi danh vị quyền lợi của A Mẫn, tống ngục vĩnh viễn. [9]
Hoàng Thái Cực vì hậu quả hành động của Đại bối lặc A Mẫn nên gặp rất nhiều khó khăn trong việc thu phục các thành trì nhà Minh. Điều này, buộc ông phải tăng cường các biện pháp để chiêu hàng để thu phục đối thủ, thu phục nhân tâm ở những vùng đất chiếm được. Tháng 8 năm 1631, Hoàng Thái Cực bất ngờ tập kích thành Đại Lãng Hà, thực hiện chiến thuật “vây thành diệt viện”. Quân dân nhà Minh giữ thành vì “cạn hết lương thực, nên quân và dân phải ăn thịt lẫn nhau”, rốt cuộc buộc phải đầu hàng. Ông cũng cho một Hán thần có tài ăn nói đến chiêu hàng cứ điểm Tây Sơn, một cứ điểm hiểm yếu mà ông nhiều lần tấn công nhưng vẫn không hạ được.
Năm 1633, ông cho mưu sĩ Phạm Văn Trình thuyết phục Khổng Hữu Đức và Cảnh Trọng Minh, vốn là 2 cựu tướng nhà Minh, nhân tình thế chiêu tập thuộc hạ để xây dựng thế lực cát cứ. Do lo sợ bị nhà Minh tiễu trừ, 2 tướng liền đồng ý quy thuận Hậu Kim. Về sau, Khổng Hữu Đức và Cảnh Trọng Minh đều trở thành những võ tướng có công lớn trong việc giành thiên hạ cho nhà Thanh, [32] được phong đến tước vương. [[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-10dmlgtq-32) [[53]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-53)
Năm 1635, Hoàng Thái Cực kéo quân về Thạnh Kinh (Thẩm Dương) để dưỡng sức binh sĩ, chờ thời cơ đánh chiếm Trung Nguyên.
Đây cũng là giai đoạn ông thực hiện việc chỉnh đốn triều chính, lên ngôi, xưng Đế, đổi tộc hiệu, quốc hiệu, xây dựng kinh đô cho Đế chế Thanh. Chính vì vậy các hoạt động quân sự trong thời gian này tạm dừng. [6]
Năm 1639, triều đình nhà Minh đã cử một tướng lĩnh có công trong việc trấn áp quân Lý Tự Thành là Hồng Thừa Trù, lên quan ải giữ chức vụ Tổng đốc Kế Liêu (Kế Châu và Liêu Đông). Dù không thiên về phòng ngự chủ động như Viên Sùng Hoán, Hồng Thừa Trù cũng đã thực hiện nhiều phương án để củng cố và tăng cường tuyến phòng thủ Sơn Hải quan.
Dù ở thế “án binh bất động”, không có hoạt động quân sự nào đáng kể, quân Minh cũng đủ sức ngăn chặn sự phát triển của quân Thanh xuống phía Nam. [32]
Nhận định nguyên nhân ba lần đột nhập vùng Quan nội thất bại đều do việc không chiếm được Sơn Hải Quan, tháng 7 năm 1641, Hoàng Thái Cực một lần nữa phái quân bao vây Cẩm Châu, quyết tâm công phá cứ điểm quan trọng này. Hồng Thừa Trừ dẫn thuộc tướng
[Ngô Tam Quế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Tam_Qu%E1%BA%BF) và 13 vạn nhân mã kéo đến tiến ra quan ải, tập kết tại Ninh Viễn, rồi từ đó tiến lên chi viện cho Cẩm Châu.
Hồng Thừa Trù vốn tính cẩn trọng. Ông ta chủ trương chiến pháp tiến chậm nhưng chắc chắn để giành thắng lợi. Tuy vậy, tân Binh bộ Thượng thư là Trần Tân Giáp đã phái giám trận, giám quân và đốc chiến, thúc Hồng Thừa Trù đẩy nhanh tốc độ hành quân. Vì vậy, kế hoạch tiến chậm và chắc của Hồng Thừa Trù bị phá sản. Nhận thấy sơ hở chết người của quân Minh, tháng 8 năm 1641, Hoàng Thái Cực dẫn đại quân từ Thẩm Dương tiến chiếm khu vực giữa Tùng Sơn và Hạnh Sơn, cắt đứt sự liên hệ của quân Minh giữa hai khu vực này, đồng thời cũng cắt đứt đường rút lui của Hồng Thừa Trù. Tiếp đó, Hoàng Thái Cực lại cho quân đi đoạt hết lương thực tại núi Tháp Sơn. Hồng Thừa Trù hoàn toàn bị động, và bị vây khốn tại Tùng Sơn, vì thế nửa năm sau, Hồng Thừa Trù đã bị Hoàng Thái Cực bắt sống.
Hoàng Thái Cực biết Hồng Thừa Trù sẽ là người có tác dụng hết sức to lớn đối với việc mình tiến vào làm chủ Trung Nguyên, vì vậy, một lần nữa ông sai mưu sĩ Phạm Văn Trình đi chiêu hàng Hồng Thừa Trù. Do sự phân tích thiệt hơn, cũng như thái độ ân cần đối đãi của Hoàng Thái Cực, Hồng Thừa Trù cuối cùng cũng chấp nhận đầu hàng.
### Sự nghiệp dang dở
[Thẩm Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A9m_D%C6%B0%C6%A1ng), tỉnh [Liêu Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAu_Ninh), [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c).
Sau khi Hồng Thừa Trù bị bắt, nhà Minh đã phong cho thuộc tướng của Hồng Thừa Trù là Ngô Tam Quế lên làm trấn thủ Sơn Hải quan. Tuy nhiên, lúc này ở phía Nam, lực lượng của Sấm vương
[Lý Tự Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_T%E1%BB%B1_Th%C3%A0nh) đã phát triển mạnh mẽ, đánh tan các lực lượng đánh dẹp của nhà Minh, chuẩn bị tiến về Bắc Kinh. Hoàng Thái Cực dự tính khi quân Minh bị quân Lý Tự Thành làm cho suy yếu, sẽ lợi dụng thời cơ để công phá Sơn Hải quan, tiến vào tiêu diệt chính quyền nhà Minh.
Tuy nhiên, trong quá trình chuẩn bị, Hoàng Thái Cực lâm bệnh và bất ngờ qua đời vào ngày 21 tháng 9 năm 1643 (Năm thứ tám hiệu Sùng Đức),
hưởng dương 52 tuổi, tại vị được 17 năm (một số ý kiến cho rằng ông mất vào năm 1644, cai trị được 18 năm [3] ). Hoàng Thái Cực chết trước khi kịp thấy sự nghiệp chinh phục Trung Quốc hoàn thành. Tuy nhiên, cái chết của ông không chứng tỏ sự suy yếu tham vọng của người Mãn Châu. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-bnstg-4) Với những thành quả chuẩn bị của Hoàng Thái Cực, những người kế tục sự nghiệp của ông đã hoàn tất sự nghiệp chinh phục nhà Minh vào năm 1646, mở ra thời đại nhà Thanh cai trị Trung Quốc trong gần 300 năm. [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-Morton_Lewis_179-7)
Trong thời gian tại vị, Hoàng Thái Cực đã đặt 2 niên hiệu Thiên Thông (天聰) từ năm 1627 đến năm 1636, khi ông ở ngôi vị Đại Hãn Kim quốc; và Sùng Đức (崇德) từ năm 1636 đến năm 1643, với tư cách là Hoàng đế Đại Thanh.
Ông mất ở tuổi 52, thi hài của ông được an táng tại Chiêu Lăng.
Cũng như cha mình, Hoàng Thái Cực chết khi chưa kịp chỉ định người nối ngôi. Vì vậy, sau khi ông chết, xảy ra cuộc tranh chấp ngôi vị giữa con trai trưởng của ông là Hào Cách và người em cùng cha khác mẹ Đa Nhĩ Cổn. Cuối cùng, hai bên chấp nhận giải pháp dung hòa là tôn lập Bối lặc Phúc Lâm, người con trai thứ 9 của Hoàng Thái Cực, lên nối ngôi, đặt niên hiệu là Thuận Trị. Sau khi lên ngôi, Hoàng đế Thuận Trị đã phong thụy hiệu cho cha là Ứng thiên Hưng quốc Hoằng đức Chương vũ Khoan ôn Nhân thánh Duệ hiếu Kính mẫn Chiêu định Long đạo Hiển công Văn Hoàng đế (文皇帝).
## Nhận xét
Trong cuộc chiến tranh giữa Mãn Châu và Đại Minh trong thời gian trị vì của Hoàng Thái Cực, ban đầu, với ưu thế pháo binh của mình, nhà Minh liên tục đẩy lùi người Mãn Châu, trong các năm 1627 và 1629. Tuy nhiên, họ không thể chiếm lại được quyền kiểm soát của mình đối với các vùng đất mà người Mãn Châu chiếm giữ. Từ năm 1629 về sau này, nhà Minh dần đến bờ vực của sự sụp đổ với những vụ tranh giành quyền lực bên trong và những vụ tấn công tiên tiếp ở miền bắc từ phía người Mãn Châu; Hoàng Thái Cực đã chủ động chuyển sang chiến thuật đột kích nhằm tránh đối mặt với quân đội Minh trong những trận chiến lớn với ý đồ tiêu diệt dần sinh lực của nhà Minh.
Không thể tấn công trực tiếp vào đầu não nhà Minh, người Mãn Châu chờ đợi cơ hội của mình, phát triển pháo binh của riêng họ và thành lập các liên minh. Hoàng Thái Cực lại có được các quan chức trong triều nhà Minh làm quân sư cho mình và vào năm 1633 họ hoàn thành việc chinh phục Nội Mông, dẫn tới việc tuyển được một số lượng lớn lính Mông Cổ dưới cờ Mãn Châu, cùng với các cuộc cải cách về quân sự, thực lực của quân Thanh đã phát triển và chiếm được một con đường nữa dẫn tới trung tâm đế chế Minh.
Trong cuộc chiến ác liệt này, tổn thất về nhân mạng là rất lớn, quân và dân của nhà Minh thì thiệt mạng trước các cuộc càn quét của kỵ binh Bát kỳ. Nhưng đổi lại, không ít chiến binh Mãn Châu cũng đã thiệt mạng dưới hỏa lực của quân Minh. Tổn thất về vật chất cũng đáng kể, trong giai đoạn này, nhiều thành trì, đường sá, cầu cống cũng bị thiệt hại do các hoạt động quân sự của hai bên, đặc biệt là thiệt hại nặng nề cho nhà Minh vì chiến sự chủ yếu diễn ra tại Trung Quốc.
Nói chung, dù Hoàng Thái Cực có chết một cách đột ngột nhưng những hoạt động quân sự của ông vẫn có ý nghĩa lớn lao. Trước hết, qua hàng loạt chiến dịch, quân Thanh đã chiếm được thế chủ động về quân sự tại vùng Đông Bắc đẩy nhà Minh vào thế chống trả bị động, ngày càng lùi sâu vào nội địa. Cũng qua các chiến dịch quân sự này mà quân Mãn Châu đã rút kinh nghiệm trong việc đối phó với hỏa lực của quân Minh, họ đã có ý thức phát triển pháo binh để công thành, đồng thời phát triển nhiều chiến thuật và phương tiện để đánh chiếm các công sự (bằng việc sử dụng nhiều binh lính người Hán có kinh nghiệm). Cũng qua những chiến dịch của Hoàng Thái Cực, nhiều thành trì, công sự của nhà Minh xây dựng đã bị phá hủy ví dụ như Vạn Lý trường thành, Thành Cẩm Châu, Thành Đại Lãng Hà và nhiều thành khác… Tuy nhiên thành trì vững vàng nhất là Viên Sùng Hoán đã bị loại trừ bằng một kế ly gián.
Hậu thế có nhiều lời đánh giá, khen chê về ông nhưng qua cuộc đời và sự nghiệp của ông, chúng ta có thể đánh giá một cách tổng thể.
- Ở vị trí là một chính trị gia: Với tư cách là một chính trị gia, Hoàng Thái Cực đã thể hiện mình là một người mẫn cán, cơ trí biết đắc nhân tâm, thành thạo các thủ đoạn về quyền biến. Chính vì vậy, trong số các hoàng tử của Nỗ Nhĩ Cáp Xích ứng cử cho chức vụ Đại Hãn, ông đã vượt qua tất cả để lên ngôi tối cao. Sau khi lên ngôi, Hoàng Thái Cực bắt đầu đảm nhiệm trọng trách trị vì Hậu Kim, ông thống soái quân đội báo thù cho cha, kiên quyết bước trên con đường gian khổ, đầy cam go. Chính ông đã kiến lập nên Vương triều Đại Thanh, trở thành vị Hoàng Đế khai quốc đầu tiên của triều Thanh. Khi ở ngôi cao, ông không ngừng dùng các thủ đoạn của mình để loại bỏ các đối thủ cản trở bá nghiệp, trở thành một vị vua nắm thực quyền.
- Một yếu tố không thể không nhắc đến khi bàn về nhân vật này, đó là Hoàng Thái Cực là một vị lãnh tụ rất giỏi về thủ thuật nắm bắt tâm lý, giỏi thu phục lòng người. Ông ta luôn biết “đắc nhân tâm” để thực hiện các ý đồ chính trị của mình trong quá trình củng cố ngôi vị, loại bỏ các thế lực chướng ngại. Khi các đối thủ của ông là A Tế Cách, A Mẫn, Mãng Cổ Nhĩ Thái và Đại Thiện có những hành động sơ hở, ông ta đã chớp cơ hội, khai thác triệt để những vấn đề này, đưa vấn đề này vào chương trình nghị sự để nghiêm trọng hóa nó.
- Trong quá trình nghị sự, bàn bạc, ông đã thuyết phục được mọi người và biết tập hợp những tâm lý phụ họa theo để tạo “Thể đầu rồng” nhằm tranh thủ sự ủng hộ đông đảo đối với các quyết định của mình, qua đó đạt được mục đích chính. Một trong những minh chứng rõ rệt chính là hành động trưng cầu ý kiến của các quần thần về ngai vị Đại Bối lặc ngồi ngang hàng với Đại hãn, qua đó buộc Đại Thiện phải “tự nguyện” rời ngai vị dù không thực tâm muốn như vậy.
- Khi thừa kế di sản do Nỗ Nhĩ Cáp Xích để lại, ông đã dũng cảm đứng ra nhận trách nhiệm phát dương dân tộc Mãn Châu dù phía trước rất nhiều khó khăn đến từ trong lẫn ngoài. Điều này cũng có sự khác biệt nhất định so với các anh em của ông vốn chỉ muốn tranh giành để hưởng thụ quyền lực (điển hình là tập đoàn Đại Thiện, A Mẫn, Mãng Cổ Nhĩ Thái).
- Ở vị trí là một nhà quản lý: Hoàng Thái Cực đã tiếp nối cha củng cố chính quyền Mãn Châu, thành lập nước Đại Thanh. Hoàng Thái Cực xưng đế mở ra triều đại nhà Thanh.
- Trên cương vị là một người đứng đầu đất nước, ông đã có những cải cách quan trọng là tiền đề cho sự hưng thịnh của triều Mãn Thanh sau này. Ông đã đổi tên dân tộc, đổi quốc hiệu của nước nhà để phần nào xóa đi sự hận thù của người Hán đối với người Nữ Chân. Ông xóa bỏ chế độ nông nô, xóa bỏ sự phân biệt Mãn – Hán, trọng dụng những nhân tài xuất thân từ người Hán, cải cách Bát kỳ, qua đó có thể thấy ông là một người có tầm nhìn xa, vượt qua được ranh giới của chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi, ích kỷ, luôn lấy đại nghiệp làm trọng.
- Ông còn thực hiện việc cải cách chế độ quan chức, lấy học vấn làm điều kiện để thăng quan, tổ chức bộ máy nhà nước theo mô hình của Trung Quốc qua đó tăng cường hiệu lực quản lý của nhà nước.
- Ông còn tăng cường tính nghiêm minh trong việc thực thi pháp luật, không vị nể quan hệ trong việc thưởng phạt.
- Những chính sách cải cách của ông đều xuất phát từ lợi ích lâu dài của quốc gia, dân tộc. Việc tập trung quyền lực vào tay nhà vua tuy giúp cho ông có nhiều uy quyền nhưng đây cũng là một yêu cầu khách quan của lịch sử, là một giai đoạn “quá độ” từ bộ lạc, bộ tộc trở thành một xã hội phong kiến của người Mãn Châu.
- Ở vị trí là một thống soái quân đội: Với tư cách là người chỉ huy quân đội, ông đã tỏ ra mình là một viên tướng tài năng, tinh thông binh pháp, đa mưu túc trí. Dưới thời của cha ông, quân Kim vẫn chưa thể vượt qua được Vạn lý Trường thành để xâm nhập quan nội thì với sự thống lĩnh của ông, quân Hậu Kim và sau này là quân Thanh đã nhiều lần xâm nhập Trung Quốc, phá hủy nhiều thành trì, thậm chí còn uy hiếp cả Bắc Kinh. Ông cũng đã dùng kế ly gián để loại bỏ Viên Sùng Hoán, người được xem là chướng ngại trên con đường chinh phục Trung Hoa của dân tộc Mãn Châu. Ngoài ra, những công lao to lớn phải kể đế đó là việc chinh phục Triều Tiên, Mông Cổ và làm chủ vùng Đông Bắc Trung Quốc, tất cả đã tạo ra thời và thế để cho những người kế tục của ông sau này hoàn thành đại nghiệp.
- Và thực sự ông là một kẻ mạnh là một người chịu được mọi sự thử thách và luôn kiên trì cho đến cùng. Trong cuộc chiến với nhà Minh, rất nhiều lần ông đã bị Viên Sùng Hoán đánh bại nhưng ông không đầu hàng mà sau mỗi trận thất bại ông đều chuẩn bị lực lượng cho trận kế tiếp. Cuối cùng ông đã dùng kế loại bỏ Viên Sùng Hoán và tiếp theo đó là một loạt chiến dịch xâm nhập Trung Quốc, thực hiện được một phần nào giấc mộng đế vương của mình. Qua đó có thể thấy tính kiên trì, bền bỉ trong ý chí của ông. Sự kiên nhẫn này đã mang đến cho ông “khả năng duy trì sự bền bỉ để đạt được mục tiêu đã đề ra và theo đuổi ước mơ đến cùng”.
Với tài trí, sự khôn khéo, lòng quyết tâm, tính kiên trì đã giúp ông hoàn thành nên đại nghiệp dù chưa trọn vẹn, là vị Hoàng Đế khai quốc của triều Thanh. [[54]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-54)
## Gia đình
|[
|
### Hậu phi
Trong các tài liệu lịch sử ghi lại, ít nhất ông có 15 người vợ:
[Hiếu Đoan Văn hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_%C4%90oan_V%C4%83n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)( *孝端文皇后*, 1600-1649), nguyên danh: Triết Triết (phiên âm Mông Cổ: *Jerjer*), Bác Nhĩ Tế Cát Đặc/Bột Nhĩ Chi Cân thị. Bà thuộc quý tộc [Khoa Nhĩ Thấm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khoa_Nh%C4%A9_Th%E1%BA%A5m_b%E1%BB%99&action=edit&redlink=1)(Khorchin) Mông Cổ, dòng dõi [Thành Cát Tư Hãn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_C%C3%A1t_T%C6%B0_H%C3%A3n), con của bối lặc Mãng Cổ Tư (莽古思). Bà sinh ra ba người con gái là các công chúa Mã Ca Tháp ( *Makata*, 1625-1663), Tịnh Đoan ( *Jingduan*, 1628-1686), Vĩnh An ( *Yungan*, 1634-1692). Về sau ba vị công chúa được gả cho Ngạch Triết, Cơ Tháp Đặc, Ba Nhã Tư Hỗ Lãng. [Hiếu Trang Văn hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Trang_V%C4%83n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)( *孝莊文皇后*, 1613-1688), nguyên danh: Bố Mộc Bố Thái (phiên âm Mông Cổ: *Bumbutai*), Bác Nhĩ Tế Cát Đặc thị, Hán danh là Đại Ngọc Nhi ( *大玉儿*), còn được gọi [Hiếu Trang thái hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Trang_V%C4%83n_Ho%C3%A0ng_H%E1%BA%ADu). Bà cũng thuộc Khoa Nhĩ Thấm bộ Mông Cổ, là cháu của Triết Triết, con của bối lặc Trại Tang (寨桑), khi cưới Hoàng Thái Cực được phong là Vĩnh Phúc cung Trang phi, sinh hạ được hoàng tử [Phúc Lâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BAc_L%C3%A2m), về sau trở thành [Thuận Trị đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Tr%E1%BB%8B)và ba công chúa, về sau gả cho Bản Nhĩ Tháp Cáp Nhĩ, Sắc Bố Đằng, Khanh Cát Nhĩ Cách. [Mẫn Huệ Cung Hòa Nguyên phi](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_Lan_Ch%C3%A2u)( *敏惠恭和元妃*, 1609－1641), nguyên danh: Cáp Nhật Châu Lạp, Bác Nhĩ Tế Cát Đặc thị, hán danh: Hải Lan Châu (phiên âm Mông Cổ: Harjol) cũng là người thuộc Khoa Nhĩ Thấm bộ, là chị của Bố Mộc Bố Thái. Khi nhập cung, bà được phong là Thần phi, về sau sinh được một hoàng tử, nhưng bị chết yểu khi mới lên hai tuổi. [Ý Tịnh Đại Quý phi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%9D_T%E1%BB%8Bnh_%C4%90%E1%BA%A1i_Qu%C3%BD_phi&action=edit&redlink=1)( *懿靖大贵妃*, ?－1674), nguyên danh: Na Mộc Chung ( *娜木钟*), Bác Nhĩ Tế Cát Đặc thị. Khi nhập cung, bà được phong Lân Chỉ cung Quý phi, về sau sinh hạ được một hoàng tử là Bác Mục Bác Quả Nhĩ và một công chúa, về sau gả cho Cát Nhĩ Mã Sách Nặc Mộc.
- Khang Huệ Thục phi (
*康惠淑妃*, ?-?), nguyên danh: Ba Đặc Mã Tảo ( *巴特瑪璪*), Bác Nhĩ Tế Cát Đặc thị. Khi mới nhập cung được phong Diễn Khánh cung Thục phi.
- Nguyên phi,
[Nữu Hỗ Lộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%AFu_H%E1%BB%97_L%E1%BB%99c)thị, sau sinh hoàng tử Lạc Bác Hội.
- Kế phi,
[Ô Lạp Nạp Lạt](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%A1_L%E1%BA%A1p_th%E1%BB%8B)thị. Bà sinh hạ hai hoàng tử là Hào Cách ( *Hooge*) về sau được phong là Túc Thân Vương Hào Cách, Lạc Cách ( *Loge*) và một công chúa là Ha Dạt, sau gả cho Vương Đệ.
- Trắc phi,
[Diệp Hách Nạp Lạt](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%A1_L%E1%BA%A1p_th%E1%BB%8B)thị. Bà sinh hoàng tử Thạc Tái.
- Trắc phi, Bác Nhĩ Tế Cáp Đặc thị, nhánh Trát Lỗ Đặc, con gái của Đái Thanh bối lặc. Bà sinh được hai công chúa, sau gả cho Khoa Trát, Cáp Thượng.
- Thứ phi,
[Nạp Lạt](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%A1_L%E1%BA%A1p_th%E1%BB%8B)thị, sinh một hoàng tử là Cao Tái và hai công chúa, sau gả cho Huy Tái, Lạp Cáp.
- Thứ phi, Cơ Lũy thị, thuộc
[Sát Cáp Nhĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A1t_C%C3%A1p_Nh%C4%A9)bộ Mông Cổ, sinh một công chúa, sau gả cho [Ngô Ứng Hùng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%B4_%E1%BB%A8ng_H%C3%B9ng&action=edit&redlink=1)(con trai của [Ngô Tam Quế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Tam_Qu%E1%BA%BF)).
- Thứ phi, Nhan Trát thị, sinh hoàng tử Diệp Bố Thư.
- Thứ phi,
[Y Nhĩ Căn Giác La](http://vi.wikipedia.org/wiki/Y_Nh%C4%A9_C%C4%83n_Gi%C3%A1c_La)thị, sinh hoàng tử Thường Thư.
- Thứ phi, sinh hoàng tử Thao Tái.
- Thứ phi, sinh một công chúa, sau gả cho Ban Đệ.
[[55]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-55)
Trong các bà vợ của ông cũng như của những người anh em, có nhiều bà có quan hệ cận huyết với nhau. Ngoài yếu tố phong tục của người Mãn Châu, ngoài ra việc hôn nhân này cũng có yếu tố chính trị đối với việc củng cố sự thống trị của Hoàng tộc.
Người vợ của ông nổi tiếng nhất là Đại Ngọc Nhi, được xưng tụng là “Đệ nhất mỹ nhân” của tộc Mãn-Mông. Sau khi lấy ông, Ngọc Nhi được phong làm Trang phi ở tại Vĩnh Phúc cung. Bà sinh ra hoàng tử Phúc Lâm sau này là vua Thuận Trị, sau này bà được phong là Hiếu Trang Thái Hoàng Thái Hậu. Tương truyền, bà được cho là có liên quan đối với cái chết của Hoàng Thái Cực vì khi Hoàng Thái Cực chết từng có tin đồn là bà có qua lại với Nhiếp chính vương Đa Nhĩ Cổn. Tuy nhiên, đương thời việc chị dâu lấy em chồng đối với tập tục của người Mãn là rất bình thường.
[[56]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-56)
### Con
Ông có tổng cộng 11 con trai, 14 con gái. Trong đó Bối lặc
[Phúc Lâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BAc_L%C3%A2m) là người được chọn để lên ngôi lấy niên hiệu là [Thuận Trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Tr%E1%BB%8B) Hoàng đế. Trong số 11 hoàng tử của ông chỉ có 7 người sống quá tuổi 16 (trưởng thành), 4 người chết yểu; 13/14 công chúa vượt qua tuổi 16. Tính chung tỷ lệ con cái chết yểu là 20%. [[57]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_note-57)
#### Hoàng nam
[Hào Cách](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A0o_C%C3%A1ch&action=edit&redlink=1)( *Hooge*, 1609 – 1648): được phong Túc Võ Thân vương [Lạc Cách](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BA%A1c_C%C3%A1ch&action=edit&redlink=1)( *Loge*, 1611 – 1621) [Lạc Bác Hội](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BA%A1c_B%C3%A1c_H%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1)( *Gebohui*, 1611 – 1617) [Diệp Bố Thư](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Di%E1%BB%87p_B%E1%BB%91_Th%C6%B0&action=edit&redlink=1)( *Yebušu*, 1627 – 1690): được phong Phụ Quốc công [Thạc Tái](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BA%A1c_T%C3%A1i&action=edit&redlink=1)( *Sose*, 1628 – 1655): được phong Thừa Trạch Dụ Thân vương [Cao Tái](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cao_T%C3%A1i&action=edit&redlink=1)( *Gaose*, 1637 – 1670): được phong Trấn Quốc Xác Hậu công [Thường Thư](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C6%B0&action=edit&redlink=1)( *Cangšu*, 1637 – 1699): được phong Phụ Quốc công phẩm cấp
- Bát tử (1637 – 1638): con của
[Mẫn Huệ Cung Hòa Nguyên phi](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_Lan_Ch%C3%A2u) [Phúc Lâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Tr%E1%BB%8B)( *Fulin*, 1638 – 1661): lên nối ngôi Hoàng đế, lấy hiệu là [Thuận Trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Tr%E1%BB%8B) [Thao Tái](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thao_T%C3%A1i&action=edit&redlink=1)( *Taose*, 1639 – 1695): được phong Phụ Quốc công [Bác Mục Bác Quả Nhĩ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A1c_M%E1%BB%A5c_B%C3%A1c_Qu%E1%BA%A3_Nh%C4%A9&action=edit&redlink=1)( *Bombogor*, 1642 – 1656): được phong Tương Chiêu Thân vương.
#### Hoàng nữ
- Ngao Hán Cố Luân công chúa (敖漢固倫公主, 1621 – 1654): con của Kế phi Ô Lạt Na Lạp thị. Năm 1633 thành thân với Quận vương Ban Đệ (Bandi) thuộc tộc Bác Nhĩ Tể Cát Đặc, Mông Cổ
- Ôn Trang Cố Luân Trưởng công chúa (固倫溫莊長公主, 1625 – 1663): tên là Mã Khách Tháp (
*Makata*, 馬喀塔), con của [Hiếu Đoan Văn hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_%C4%90oan_V%C4%83n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu). Năm 1635 thành thân với Ngạch Triết (Eje), con của Lâm Đan – hãn của Sát Kha Nhĩ bộ, Mông Cổ. Năm 1661, Ngạch Triết qua đời, Mã Khách Tháp tái giá với em chồng là A Bố Nại (Abunai)
- Tĩnh Đoan Cố Luân Trưởng công chúa (固倫靖端長公主, 1628 – 1686): con của
[Hiếu Đoan Văn hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_%C4%90oan_V%C4%83n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu). Năm 1639 thành thân với Kì Tháp Đặc (Jitate) thuộc Khoa Nhĩ Thấm bộ, Mông Cổ
- Ung Mục Cố Luân Trưởng công chúa (固倫雍穆長公主, 1629 – 1678): tên là Nhã Đồ (
*Yatu*, 雅圖), con của [Hiếu Trang Văn hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Trang_V%C4%83n_Ho%C3%A0ng_H%E1%BA%ADu). Năm 1641 thành thân với anh họ là Bật Nhĩ Tháp Cáp Nhĩ (Birtakhar) thuộc Khoa Nhĩ Thấm bộ, Mông Cổ
- Thục Tuệ Cố Luân Trưởng công chúa (固倫淑慧長公主, 1632 – 1700): tên là A Đồ (
*Atu*, 阿圖), con của [Hiếu Trang Văn hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Trang_V%C4%83n_Ho%C3%A0ng_H%E1%BA%ADu). Đầu tiên thành thân với Tác Nhĩ Cáp thuộc Chính Hoàng Kì của Mãn Châu, sau đó vào năm 1648 tái giá với Sắc Bố Đằng thuộc Ba Lâm bộ, Mông Cổ
- Cố Luân công chúa (1633 – 1649): con của Trắc phi Bác Nhĩ Tể Cát Đặc thị. Năm 1644 thành thân với Khoa Trát thuộc tộc Mãn Châu
- Thục Triết Cố Luân Trưởng công chúa (固倫淑哲長公主, 1633 – 1648): con của
[Hiếu Trang Văn hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Trang_V%C4%83n_Ho%C3%A0ng_H%E1%BA%ADu). Năm 1645 thành thân với con của Nội đại thần Ngạc Tề Nhĩ Tang là Khanh Cát Nhĩ Cách thuộc Tương Hoàng Kì của Mãn Châu
- Vĩnh An Cố Luân Trưởng công chúa (固倫永安長公主, 1634 – 1692): con của
[Hiếu Đoan Văn hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_%C4%90oan_V%C4%83n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu). Năm 1645 thành thân với vương tử Ba Nhã Tư Hộ Lãng, con của Tạ Đồ – hãn của Khoa Nhĩ Thấm bộ, Mông Cổ
- Cửu nữ (1635 – 1652): con của Trắc phi Bác Nhĩ Tể Cát Đặc thị. Năm 1648 thành thân với Cáp Thượng thuộc tộc Bác Nhĩ Tể Cát Đặc, Mông Cổ
- Thập nữ (1635 – 1661): con của Trắc phi Nạp Lạt thị. Năm 1651 thành thân với Huy Tắc thuộc họ Qua Nhĩ Giai của Mãn Châu
- Đoan Thuận Cố Luân Trưởng công chúa (固倫端順長公主, 1636 – 1650): con của Ý Tĩnh Đại quý phi Bác Nhĩ Tể Cát Đặc thị. Năm 1647 thành thân với Cát Nhĩ Mã Tác Nặc Mộc thuộc tộc Bác Nhĩ Tể Cát Đặc, Mông Cổ
- Thập nhị nữ (1637 – 1678): năm 1651 thành thân với Thị lang Lí Phiên viện là Ban Đệ, thuộc tộc Bác Nhĩ Tể Cát Đặc, Mông Cổ
- Thập tam nữ (1638 – 1657): con của Trắc phi Nạp Lạt thị. Năm 1652 thành thân với Cáp Lạp thuộc tộc Qua Nhĩ Giai của Mãn Châu
- Khác Thuần Hoà Thạc Trưởng công chúa (和碩恪純長公主, 1641 – 1704): còn được gọi là Kim Phúc công chúa, Kiến Ninh Hoà Thạc Trưởng công chúa, con của Thứ phi Sát Cáp Nhĩ Cơ Luỹ thị. Năm 1653 thành thân với Ngô Ứng Hùng, con trai của Bình Tây vương
[Ngô Tam Quế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Tam_Qu%E1%BA%BF). Đây là công chúa nhà Thanh duy nhất thành hôn với người Hán
## Thông tin khác
Hoàng Thái Cực nhân vật được phản ánh qua các bộ phim truyền hình, đặc biệt là trong loạt phim truyền hình về thời kỳ nhà Thanh của Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc. Ngoài ra một số bộ phim khác cũng đề cập về nhân vật này như:
- Phim “Hiếu Trang bí sử” (2002) của hai đạo diễn Vưu Tiểu Cương, Lưu Đức Khải. Biên kịch: Vương Hải Vi với sự tham gia của các diễn viên nổi tiếng như: Ninh Tịnh trong vai Đại Ngọc Nhi (Hiếu Trang hoàng hậu), Lưu Đức Khải trong vai Hoàng Thái Cực, Mã Cảnh Đào trong vai
[Đa Nhĩ Cổn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90a_Nh%C4%A9_C%E1%BB%95n), Thu Sướng trong vai Đồng Tiểu Uyển, Hồ Tịnh trong vai Tô Mạt Nhi.
- Phim “Nhất đại Hoàng hậu” (Empress Da Yu Er, 一代皇后大玉兒) do
[Đài Loan](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan)sản xuất năm 1992 với các diễn viên: [Phan Nghinh Tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_Nghinh_T%E1%BB%AD)vai Đại Ngọc Nhi, Lưu Thanh Vân trong vai Hoàng Thái Cực, Nhi Đông Thăng trong vai [Đa Nhĩ Cổn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90a_Nh%C4%A9_C%E1%BB%95n), cùng các diễn viên như: Trương Chấn Hoàng, Bào Chánh Phương.
- Phim “Sóng Gió Đại Thanh” (Daqing Fengyun – 大清风云) do
[Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)sản xuất năm 2006. Đạo diễn: Trần Gia Lâm. Với các diễn viên nổi tiếng: [Khương Văn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C6%B0%C6%A1ng_V%C4%83n)vai Hoàng Thái Cực, [Hứa Tịnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%A9a_T%C3%ACnh)vai [Hiếu Trang Hoàng Hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_Trang_V%C4%83n_Ho%C3%A0ng_H%E1%BA%ADu), Trương Phong Nghị vai [Đa Nhĩ Cổn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90a_Nh%C4%A9_C%E1%BB%95n).
- Phim “Sơn hà luyến – Mỹ nhân vô lệ” (Shan ha lian – Mei ren wu lei – 山河恋·美人无泪)) do
[Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)sản xuất năm 2012. Đạo diễn: Lương Thắng Tuyền. Với các diễn viên: Viên San San trong vai Đại Ngọc Nhi, Hàn Đống trong vai Đa Nhĩ Cổn, Lưu Khải Uy trong vai Hoàng Thái Cực, Trương Mông trong vai Hải Lan Châu,Thái Thiếu Phân trong vai Triết Triết.
- Ngoài ra còn có thể kể đến bộ phim “Võ tướng Viên Sùng Hoán” do Đài Truyền hình tỉnh
[Quảng Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng)sản xuất với sự tham gia của các diễn viên Mạc Thiếu Thông, Lương Tiểu Băng…
Hoàng Thái Cực còn là một nhân vật trong bộ truyện tranh võ hiệp có tên là
**Thiên Hạ Vô Địch** (天下无敌) của tác giả Hồ Thiệu Quyền. Bộ truyện tranh này được xuất bản tại Việt Nam vào năm 1999 bởi Nhà xuất bản Mũi Cà Mau, sau đó Nhà xuất bản Phương Đông tái bản vào năm 2008.
## Tài liệu tham khảo
|
|![]()
[Hoàng Thái Cực](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Huang_Taiji?uselang=vi) *Thanh Cung mười ba Hoàng triều*, Nguyên tác: Hứa Khiếu Thiên, dịch giả: Nguyễn Hữu Lượng, Nhà xuất bản Văn học, năm 2001 *Thuật mưu quyền*, Quang Thiệu – Quang Ninh, Nhà xuất bản Lao động – Xã hội, năm 2006 *Mười đại mưu lược gia Trung Quốc*, Tang Du (chủ biên), người dịch: Phong Đảo, Nhà xuất bản Thanh niên, năm 2000 *Tướng soái cổ đại Trung Hoa*, tập 4, Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Quyết, Dương Hiệu Xuân, Nhà xuất bản Lao động, năm 2006 *Tám tố chất trí tuệ quyết định cuộc đời người đàn ông*, Phan Quốc Bảo, Nhà xuất bản Lao động, Hà Nội, năm 2008 *Những nhân vật quân sự nổi tiếng thế giới*, Kha Xuân Kiều, Hà Nhân Học, Biên dịch: Phan Quốc Bảo, Hà Kim Sinh, Nhà xuất bản Thanh niên, năm 2000 *Lịch sử và văn hóa Trung Quốc*, Scott Morton và CM. Lewis, biên dịch: Tri thức Việt, Nhà xuất bản Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, năm 2008. *Đại Sử từ vụ nổ lớn đến hiện tại Big History*, Cyntha Stokes Browm, người dịch Phan Triều Anh, Nhà Xuất bản Trẻ, năm 2009 *Biên niên xử thế giới – Từ tiền sử cho đến hiện đại*, Nguyễn Văn Dâu biên soạn, Nhà xuất bản tri thức, Hà Nội năm 2009. *Lịch sử châu Á giải yếu*, Đỗ Đức Thịnh, Nhà xuất bản Thế giới, năm 2007. *5000 năm lịch sử Trung Quốc*, Hồ Ngật, người dịch: Việt Thư, Nhà xuất bản Thời Đại, năm 2010 *Lịch sử Trung Quốc*, Nguyễn Gia Phu và Nguyễn Huy Quý, Nhà xuất bản giáo dục, Hà Nội, năm 2007 *Bạo Chúa Trung Hoa*, Đông A Sáng, Nhà xuất bản Giáo dục, năm 1997 *Nho Sử Trung Hoa – Gương sang danh nhân – Trung*, Tống Nhất Phu và Hà Sơn, Nhà xuất bản Hà Nội, năm 2009 *Binh thư yếu lược*, [Trần Hưng Đạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_H%C6%B0ng_%C4%90%E1%BA%A1o), người dịch: Nguyễn Ngọc Tĩnh, Đỗ Mộng Khương, hiệu đính: Gs [Đào Duy Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0o_Duy_Anh), Nhà xuất bản Công an Nhân dân, năm 2001
## Chú thích
**Hồ Ngật, sđd, trang 836** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-1)
- ^
**a** [Kha Xuân Kiều, Hà Nhân Học, sđd.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-kxk_hnh_2-1) **ă**
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [W. Scott Morton và C.M. Lewis, sđd, trang 178](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-Morton_Lewis_178_3-5) **d**
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** [Biên niên xử thế giới – Từ tiền sử cho đến hiện đại, sđd, trang 413 – 420](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-bnstg_4-6) **đ** **Sự sai biệt này xảy ra do cách tính quy đổi giữa năm Dương lịch và năm Âm lịch** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-5)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Nguyễn Gia Phu và Nguyễn Huy Quý, sđd.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-ngp_nhq_6-4) **c**
- ^
**a** **ă** **â** **b** [W. Scott Morton và C.M. Lewis, sđd, trang 179](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-Morton_Lewis_179_7-4) **c**
- ^
**a** [Đỗ Đức Thịnh, sđd, trang 425](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-ddt_425_8-1) **ă**
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [Quang Thiệu – Quang Ninh, sđd.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-quangthieu_quangninh_9-5) **d**
- ^
**a** [Hồ Ngật, sđd, trang 840](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-hongat840_10-1) **ă** **Cyntha Stokes Browm, sđd, trang 285-286** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-11) **Đỗ Đức Thịnh, sđd, trang 192-193** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-12) **Lưu ý tự dạng 2 chữ Hoàng khác nhau.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-13) **Giovanni Stary, “The emperor ‘Abahai’: Analysis of a Historical Mistake,”** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-14) *Central Asiatic Journal*, vol. 28, Nos. 3-4 (1984), pp. 296-9. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-15) [“Hoàng Thái Cực kỳ thực chính là Hoàng Thai Cát？”](http://news.sina.com/oth/chinesedaily/301-000-101-113/2008-05-30/05192942523.html). [tiếng Trung](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung): {{{1}}} **Trong tiếng Mãn có nghĩa là “vợ”, hoặc “phu nhân”.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-16) **Tức ngôi vợ thứ.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-17) **Những người anh em khác của Hoàng Thái Cực cũng có nhiều vợ là người của bộ tộc Borjigin, như Đa Nhĩ Cổn về sau cũng có 5 người vợ thuộc bộ tộc này.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-18)
- ^
**a** **ă** **â** [Đông A Sáng, sđd, trang 262](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-dongasang262_19-3) **b** **Bốn vị Hòa thạc Bối lặc bấy giờ là Đại Bối lặc Đại Thiện, Nhị Bối lặc A Mẫn, Tam Bối lặc Mãng Cổ Nhĩ Thái, Tứ Bối lặc Hoàng Thái Cực.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-20)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Quang Thiệu – Quang Ninh, sđd, trang 41](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-quangthieu_quangninh_41_21-4) **c** **“Mãn văn lão đương”, quyển 6** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-22) **“Đại Thanh Thái Tông Văn Hoàng đế thực lục”.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-23) **Có lẽ do danh hiệu này mà nhiều học giả Phương Tây nhầm lẫn đấy là tên tự của ông.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-24) **Theo Quang Thiệu – Quang Ninh, sđd, thì sau khi Nỗ Nhĩ Cáp Xích chết, Hoàng Thái Cực đã phân bổ vị trí các kỳ chủ như sau: “Đại Thiện nắm Chính Hồng kỳ và Tương Hồng kỳ, A Mẫn nắm Chính Bạch kỳ, Mãng Cổ Nhĩ Thái nắm Chính Lam kỳ,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-25) [Đa Nhĩ Cổn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90a_Nh%C4%A9_C%E1%BB%95n)nắm Chính Hoàng kỳ, Đa Đồ được giao Tương Hoàng Kỳ, A Tế Cách nắm giữ Chính Bạch Kỳ và Tương Bạch kỳ”.
- ^
**a** [Đỗ Đức Thịnh, sđd, trang 185](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-ddt_185_26-1) **ă** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-27) [“Minh sử”, quyển 320](http://zh.wikisource.org/wiki/%E6%98%8E%E5%8F%B2/%E5%8D%B7320). [tiếng Trung](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung): {{{1}}}
- ^
**a** **ă** [“Thanh sử cảo”, quyển 526](http://zh.wikisource.org/wiki/%E6%B8%85%E5%8F%B2%E7%A8%BF/%E5%8D%B7526). [tiếng Trung](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung): {{{1}}}
- ^
**a** **ă** [“Triều Tiên vương triều thực lục”, phần “Nhân Tổ thực lục, ngũ niên”](http://sillok.history.go.kr/inspection/insp_king.jsp?id=wpa_105&tabid=w). **(tiếng Triều Tiên)** **Tức làm con tin.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-30) **“Đại Thanh Thái tôn Văn Hoàng đế thực lục”, quyển 25.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-31)
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** **ê** [Mười đại mưu lược gia Trung Quốc, sđd.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-10dmlgtq_32-9) **g** **Về sau là vua** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-33) [Triều Tiên Hiếu Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn_Hi%E1%BA%BFu_T%C3%B4ng). **Ngày nay là bia Samjeondo, nằm ở Seokchon-dong, Songpa-gu,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-34) [Seoul](http://vi.wikipedia.org/wiki/Seoul), [Hàn Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c). Mặt trước được viết bằng chữ Mãn và chữ Mông Cổ. Mặt sau viết bằng chữ Hán. **Chính vì vậy trong nhiều tài liệu chép là “nhà Mãn Thanh”.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-35) **Đông A Sáng, sđd, trang 265** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-36) **Biên niên xử thế giới – Từ tiền sử cho đến hiện đại, sđd, trang 420** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-37) **Kha Xuân Kiều, Hà Nhân Học, sđd, trang 198** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-38) **hay còn gọi bằng tên khác là Thạnh Kinh (盛京) hay Phụng Thiên (奉天)** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-39) **Nỗ Nhĩ Cáp Xích rất căm giận người Hán vì triều Minh trước đó đã áp dụng các chính sách chia rẽ, gây mâu thuẫn giữa các bộ tộc Nữ Chân, gây nên cái chết của cha và ông nội của ông ta. Điều này đã được thể hiện rõ trong “Thất đại hận thư”, với nội dung tố cáo chính sách chia rẽ dân tộc của nhà Minh.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-40) **Người Kim trong giai đoạn này ở vào thời kỳ quá độ lên phong kiến cho nên hình thức sở hữu nô lệ vẫn còn khá phổ biến.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-41) **Tuy nhiên, việc sử dụng ngoại tộc cũng chỉ giới hạn trong các chức vụ tham mưu, phụ tá. Các chức vụ thực quyền vẫn do các quý tộc Mãn Châu nắm giữ. Điều này chứng tỏ Hoàng Thái Cực không thực tâm bình đẳng sắc tộc mà chỉ là động thái phục vụ cho mưu đồ chính trị của ông ta mà thôi.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-42)
- ^
**a** **ă** [Hồ Ngật, sđd.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-hongat_43-2) **â** **“Đại Thanh Thái tôn Văn Hoàng đế thực lục”, quyển 22.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-44)
- ^
**a** [Tướng soái cổ đại Trung Hoa, sđd, tập 4](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-tscdth_45-1) **ă** **Hồ Ngật, sđd, trang 833** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-46) **Nay là gồm các tỉnh** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-47) [Liêu Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAu_Ninh), [Cát Lâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1t_L%C3%A2m)(Jilin 吉林) và [Hắc Long Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%AFc_Long_Giang).
- ^
**a** **ă** [Hồ Ngật, sđd, trang 838](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-hongat_838_48-2) **â** **Tống Nhất Phu và Hà Sơn, sđd.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-49) **Đông A Sáng, sđd.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-50)
- ^
**a** [Lâm Kiên, sđd.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-27anoan_51-1) **ă** **tức quan Ngự sử, có trách nhiệm can gián.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-52) **Đây là 2 trong 4 người người Hán được phong tước Vương của nhà Thanh. Đó là Bình Tây vương Ngô Tam Quế, Định Nam vương Khổng Hữu Đức, Tĩnh Nam vương Cảnh Trọng Minh, Bình Nam vương Thượng Khả Hỷ. Đây là những trường hợp đặc biệt, do khi mới nhập quan, nhà Thanh phải phong tước vương nhằm vỗ về và dùng họ trong việc bình định Nam Trung Quốc. Đến thời** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-53) [Khang Hy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi), sau khi triệt Tam phiên, thì tước hiệu Vương không được phong cho người Hán nữa. **M.J.Ryan, The power of patience – Sức mạnh lòng kiên nhẫn, Nhà xuất bản trẻ, năm 2009, trang 24** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-54) **Vương Bội Hoàn, “Thanh cung hậu phi”, Liêu Trữ Đại học xuất bản xã, Thẩm Dương, 1993.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-55) [ISBN 7-5610-2144-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/7561021445) **Tập tục vẫn còn tồn tại ở một số dân tộc thiểu số miền núi của Việt Nam, gọi là tục “nối dây”.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-56) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c#cite_ref-57) [Những Hoàng đế Mãn Thanh tuyệt tự](http://tintuc.xalo.vn/00-1849766566/nhung_hoang_de_man_thanh_tuyet_tu.html)
|
|
|
|
[Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Nhà Thanh
|
|
|Hoàng thất huy
|
鞏金甌
“Củng Kim Âu”
Đế quốc Đại Thanh (1890)
Ngôn ngữ |Đa tôn giáo, nhưng
|| – 1644 – 1661
|| – 1908 – 1912
|| – 1908 – 1912
|Lịch sử | – Thành lập
||1644
|| – Chiếm Bắc Kinh
||27/5/1644
|| –
||1/4/1894 – 7/4/1895
|| –
||10/10/1911
|| – Tái lập
|| –
||15/8/1945
|| –
||12/02
|| – 1760 ước tính
||13.000.000
|| – 1790 ước tính
||14.000.000
|| – 1740 ước tính
||140.000.000
|| – 1776 ước tính
||268.000.000
|| – 1790 ước tính
||301.000.000
||Tỷ, Tệ, Đồng
|
![]()
|
|![ Blank.png](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d2/Blank.png)
![ Blank.png](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d2/Blank.png)
[Lịch sử Tây Tạng#Thế kỉ thứ 18 và 19](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng#Th.E1.BA.BF_k.E1.BB.89_th.E1.BB.A9_18_v.C3.A0_19)
|
|![ Flag of Hong Kong (1959).png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Flag_of_Hong_Kong_%281959%29.png/20px-Flag_of_Hong_Kong_%281959%29.png)
![ Flag of Hong Kong (1959).png](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/18/Flag_of_Hong_Kong_%281959%29.png/20px-Flag_of_Hong_Kong_%281959%29.png)
[Đài Loan Dân chủ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7) ![ Flag of Formosa 1895.svg](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/93/Flag_of_Formosa_1895.svg/20px-Flag_of_Formosa_1895.svg.png)
![ Flag of Formosa 1895.svg](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/93/Flag_of_Formosa_1895.svg/20px-Flag_of_Formosa_1895.svg.png)
[Mông Cổ (1911–21)](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_%281911%E2%80%9321%29&action=edit&redlink=1) ![ Flag of Mongolia (1911-1921).svg](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/64/Flag_of_Mongolia_%281911-1921%29.svg/20px-Flag_of_Mongolia_%281911-1921%29.svg.png)
![ Flag of Mongolia (1911-1921).svg](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/64/Flag_of_Mongolia_%281911-1921%29.svg/20px-Flag_of_Mongolia_%281911-1921%29.svg.png)
[Trung Hoa Dân Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Hoa_D%C3%A2n_Qu%E1%BB%91c) ![ Flag of the Republic of China (1912-1928).svg](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/Flag_of_the_Republic_of_China_%281912-1928%29.svg/20px-Flag_of_the_Republic_of_China_%281912-1928%29.svg.png)
![ Flag of the Republic of China (1912-1928).svg](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/Flag_of_the_Republic_of_China_%281912-1928%29.svg/20px-Flag_of_the_Republic_of_China_%281912-1928%29.svg.png)
[Tây Tạng (1912–51)](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng_%281912%E2%80%9351%29&action=edit&redlink=1) ![ Flag of Tibet.svg](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Flag_of_Tibet.svg/20px-Flag_of_Tibet.svg.png)
![ Flag of Tibet.svg](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Flag_of_Tibet.svg/20px-Flag_of_Tibet.svg.png)
|Một phần của
|loạt bài [Lịch sử Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) ![ Quốc huy Mông Cổ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3e/State_emblem_of_Mongolia.svg/80px-State_emblem_of_Mongolia.svg.png)
![ Quốc huy Mông Cổ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3e/State_emblem_of_Mongolia.svg/80px-State_emblem_of_Mongolia.svg.png)
[Hung Nô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hung_N%C3%B4)209 TCN–155 [Tiên Ti](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%C3%AAn_Ti)93–234 [Nhu Nhiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nhu_Nhi%C3%AAn)330–555 [Đột Quyết](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BB%99t_Quy%E1%BA%BFt)552–744 [Hồi Cốt](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_C%E1%BB%91t)742–848 [Kiên Côn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ki%C3%AAn_C%C3%B4n&action=edit&redlink=1)539–1219 [Khiết Đan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Li%C3%AAu)916–1125 [Mông Ngột Quốc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%B4ng_Ng%E1%BB%99t_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1)1120–1206 [Đế quốc Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)1206–1271 [Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn)1271–1368 [Bắc Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Nguy%C3%AAn)1368–1636 [Thanh trị](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_th%E1%BB%9Di_Thanh&action=edit&redlink=1)1636/1691–1911 [Cách mạng Dân tộc](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Ngo%E1%BA%A1i_M%C3%B4ng_1911)1911 [Hãn quốc Bác Khắc Đa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_%281911%E2%80%931924%29&action=edit&redlink=1)1911–1924 [Chiếm đóng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFm_%C4%91%C3%B3ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1)1919–1921 [Cách mạng Nhân dân](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1921)1921 [Cộng hòa Nhân dân](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)1924–1992 [Cách mạng Dân chủ](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_1990)1990 ![ Portal icon](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/Portal-puzzle.svg/32px-Portal-puzzle.svg.png)
[Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh). **Nhà Thanh** ( [tiếng Mãn Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_M%C3%A3n_Ch%C3%A2u): *daicing gurun*; [tiếng Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95): Манж Чин Улс; [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 清朝; [bính âm](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF): *Qīng cháo*; [Wade-Giles](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wade-Giles): *Ch’ing ch’ao*; âm [Hán-Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t): *Thanh triều*) là một [triều đại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i) do dòng họ [Ái Tân Giác La](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81i_T%C3%A2n_Gi%C3%A1c_La) ( *Aisin Gioro*) ở [Mãn Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A3n_Ch%C3%A2u) thành lập nên, nên còn được gọi là **Đế quốc Mãn Châu**. Khi đó, Mãn Châu là một địa danh nằm phía bắc [bán đảo Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), nằm ở phía Đông Bắc Trung Quốc. Hiện nay, vùng đất này bị phân chia giữa [Viễn Đông Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%85n_%C4%90%C3%B4ng_Nga) và [đông bắc Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_B%E1%BA%AFc_Trung_Qu%E1%BB%91c). Nhà Thanh là triều đại phong kiến cuối cùng trong [lịch sử Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Trung_Qu%E1%BB%91c) và [Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95).
Từng được người
[Nữ Chân](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%AF_Ch%C3%A2n) xây dựng và tuyên bố là **Hậu Kim Triều** năm [1616](http://vi.wikipedia.org/wiki/1616) tại Mãn Châu, năm [1] [1636](http://vi.wikipedia.org/wiki/1636), nó đổi tên thành “Thanh”, và mở rộng vào lục địa [Đông Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%81)và các lãnh thổ xung quanh, lập nên **Đại Thanh Quốc**(chữ Hán: 大清國; bính âm: *dàqīngguó*). Nhà Thanh chinh phục và trở thành triều đình cai trị của: [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)(1644-1659), [Đài Loan](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan)(1683), [Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)(1691), [Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng)(1751), [Tân Cương](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_C%C6%B0%C6%A1ng)(1759); hoàn thành [cuộc chinh phục của người Mãn Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A3n_Thanh_chinh_ph%E1%BB%A5c_Trung_Hoa).
Trong thời gian trị vì, nhà Thanh đã củng cố quyền quản lý của họ đối với Trung Quốc, hoà nhập với
[văn hoá Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_Trung_Qu%E1%BB%91c), và đạt tới tầm ảnh hưởng cao nhất của [Đế quốc Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Trung_Qu%E1%BB%91c). Tuy nhiên, sức mạnh quân sự của họ đã giảm sút trong [thế kỷ 19](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19), và phải đối mặt với sức ép từ bên ngoài, nhiều cuộc nổi loạn và những thất bại trong chiến tranh, nhà Thanh tàn tạ từ sau nửa cuối thế kỷ 19. Nhà Thanh bị lật đổ sau cuộc [Cách mạng Tân Hợi](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_T%C3%A2n_H%E1%BB%A3i) khi hoàng hậu nhiếp chính khi ấy là [Hiếu Định Cảnh hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_%C4%90%E1%BB%8Bnh_C%E1%BA%A3nh_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu), đối mặt với nhiều sự phản kháng buộc phải thoái vị nhân danh vị hoàng đế cuối cùng, [Phổ Nghi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%95_Nghi), ngày [12 tháng 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_2), [1912](http://vi.wikipedia.org/wiki/1912).
## Mục lục
[1 Sự thành lập nhà nước Mãn Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh#S.E1.BB.B1_th.C3.A0nh_l.E1.BA.ADp_nh.C3.A0_n.C6.B0.E1.BB.9Bc_M.C3.A3n_Ch.C3.A2u) [2 Tuyên bố Thiên mệnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh#Tuy.C3.AAn_b.E1.BB.91_Thi.C3.AAn_m.E1.BB.87nh) [3 Khang Hi và sự củng cố quyền lực](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh#Khang_Hi_v.C3.A0_s.E1.BB.B1_c.E1.BB.A7ng_c.E1.BB.91_quy.E1.BB.81n_l.E1.BB.B1c) [4 Các hoàng đế Ung Chính và Càn Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh#C.C3.A1c_ho.C3.A0ng_.C4.91.E1.BA.BF_Ung_Ch.C3.ADnh_v.C3.A0_C.C3.A0n_Long) [5 Mở rộng đế chế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh#M.E1.BB.9F_r.E1.BB.99ng_.C4.91.E1.BA.BF_ch.E1.BA.BF) [6 Nổi loạn, bất ổn và áp lực ngày càng tăng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh#N.E1.BB.95i_lo.E1.BA.A1n.2C_b.E1.BA.A5t_.E1.BB.95n_v.C3.A0_.C3.A1p_l.E1.BB.B1c_ng.C3.A0y_c.C3.A0ng_t.C4.83ng) [7 Sự cai trị của Từ Hi Thái Hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh#S.E1.BB.B1_cai_tr.E1.BB.8B_c.E1.BB.A7a_T.E1.BB.AB_Hi_Th.C3.A1i_H.E1.BA.ADu) [8 Chính phủ nhà Thanh và xã hội](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh#Ch.C3.ADnh_ph.E1.BB.A7_nh.C3.A0_Thanh_v.C3.A0_x.C3.A3_h.E1.BB.99i) [9 Tư bản nước ngoài xâm nhập.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh#T.C6.B0_b.E1.BA.A3n_n.C6.B0.E1.BB.9Bc_ngo.C3.A0i_x.C3.A2m_nh.E1.BA.ADp.) [10 Sự hình thành chủ nghĩa tư bản dân tộc.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh#S.E1.BB.B1_h.C3.ACnh_th.C3.A0nh_ch.E1.BB.A7_ngh.C4.A9a_t.C6.B0_b.E1.BA.A3n_d.C3.A2n_t.E1.BB.99c.) [11 Quan đốc thương biện](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh#Quan_.C4.91.E1.BB.91c_th.C6.B0.C6.A1ng_bi.E1.BB.87n) [12 Phong trào Tây dương vụ.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh#Phong_tr.C3.A0o_T.C3.A2y_d.C6.B0.C6.A1ng_v.E1.BB.A5.) [13 Sự sụp đổ của triều đại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh#S.E1.BB.B1_s.E1.BB.A5p_.C4.91.E1.BB.95_c.E1.BB.A7a_tri.E1.BB.81u_.C4.91.E1.BA.A1i) [14 Xem thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh#Xem_th.C3.AAm) [15 Tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh#Tham_kh.E1.BA.A3o) [16 Chú thích](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [17 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Sự thành lập nhà nước Mãn Châu
Nhà Thanh là một triều đại do người
[Mãn Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A3n_Ch%C3%A2u) thành lập, một dân tộc thiểu số ở một số nước Đông Á hiện nay. Vốn là những người du mục bán khai, người Mãn Châu dần chiếm ưu thế tại vùng hiện ở phía đông nam Nga. Quốc gia Mãn Châu được [Nỗ Nhĩ Cáp Xích](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%97_Nh%C4%A9_C%C3%A1p_X%C3%ADch) (Nurhaci) thành lập vào đầu thế kỷ 17. Ban đầu chỉ là một nước chư hầu của [nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh), ông tự tuyên bố mình là [hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) của nước Hậu Kim năm 1609. Cùng năm ấy, ông phát triển các nguồn tài nguyên kinh tế, con người của đất nước cũng như kỹ thuật bằng cách thu nhận những người Hán sống tại vùng Mãn Châu.
Năm 1625, Nỗ Nhĩ Cáp Xích lập thủ đô tại
[Thẩm Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A9m_D%C6%B0%C6%A1ng) ( [tiếng Mãn Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_M%C3%A3n_Ch%C3%A2u): Mukden), nhưng năm sau ông phải chịu một thất bại quân sự lớn đầu tiên trước một vị tướng nhà Minh là [Viên Sùng Hoán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%C3%AAn_S%C3%B9ng_Ho%C3%A1n). Nỗ Nhĩ Cáp Xích chết năm đó. Một trong những thành tựu lớn nhất của ông là việc tạo lập hệ thống [Bát Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1t_K%E1%BB%B3), theo đó mọi người dân Mãn Châu đều thuộc một trong tám “Kỳ”, đó vừa là các đơn vị dân sự vừa mang tính chất quân sự. Các Kỳ được đặt tên như vậy bởi vì mỗi nhóm được phân biệt bởi một lá cờ khác nhau.
Người kế tục
[Nỗ Nhĩ Cáp Xích](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%97_Nh%C4%A9_C%C3%A1p_X%C3%ADch), [Hoàng Thái Cực](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c) (Huang Taiji), tiếp tục tiến hành công việc dựa trên các nền móng được người cha để lại, sáp nhập các kỳ của người Hán đầu tiên vào quân đội của mình. Hoàng Thái Cực cũng chấp nhận việc áp dụng nhiều cơ cấu chính trị kiểu nhà Minh vào đất nước mình, nhưng luôn giữ ưu thế của người Mãn Châu trong các cơ cấu đó thông qua một hệ thống định mức phân bổ. Khi [Lâm Đan Hãn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A2m_%C4%90an_H%C3%A3n&action=edit&redlink=1) (Ligdan Khan), vị đại hãn cuối cùng của người Mông Cổ, chết trên đường tới [Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng) năm 1634, con trai ông [Ngạch Triết](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%E1%BA%A1ch_Tri%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1) (Ejei) đã [đầu hàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A7u_h%C3%A0ng) người Mãn Châu và trao lại ấn ngọc truyền quốc của [Hoàng đế Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn) cho Hoàng Thái Cực.
Năm 1636 Hoàng Thái Cực đổi tên nước thành Thanh, có nghĩa là
*thanh khiết*, biểu hiện những tham vọng đối với vùng Mãn Châu. Cái tên Thanh được lựa chọn bởi vì tên của nhà Minh (明) được cấu thành từ các ký hiệu của chữ nhật (日, mặt trời) và nguyệt (月, Mặt Trăng), đều liên quan tới hỏa mệnh. Chữ Thanh (清) được cấu thành từ chữ căn bản là thuỷ (水, nước) và từ chỉ màu xanh (青), cả hai đều là mệnh thuỷ. Trong một loạt những chiến dịch quân sự, Hoàng Thái Cực đã khuất phục được vùng [Nội Mông](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_M%C3%B4ng) và [Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) trước khi tiếp tục chiếm quyền kiểm soát vùng [Hắc Long Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%AFc_Long_Giang).
## Tuyên bố
[Thiên mệnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_m%E1%BB%87nh) [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh) đã bị một liên minh những lực lượng nổi loạn do Lý Tự Thành cầm đầu vào cướp phá. [Nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) chính thức kết thúc khi [Minh Tư Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng) (Sùng Trinh Đế) Chu Do Kiểm, vị Hoàng đế cuối cùng của nhà Minh [treo cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Treo_c%E1%BB%95) tự tử tại [Môi Sơn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%B4i_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1) cạnh [Tử Cấm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AD_C%E1%BA%A5m_Th%C3%A0nh). Sau khi chiếm [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh) vào tháng 4 năm 1644, [Lý Tự Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_T%E1%BB%B1_Th%C3%A0nh) dẫn đầu một [đội quân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i) mạnh gồm 600.000 người chiến đấu với [Ngô Tam Quế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Tam_Qu%E1%BA%BF), vị tướng chỉ huy lực lượng đồn trú 100.000 lính bảo vệ [Sơn Hải Quan](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_H%E1%BA%A3i_Quan) (山海關) của nhà Minh.
Sơn Hải Quan là
[cửa ải](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%ADa_%E1%BA%A3i&action=edit&redlink=1) có vị trí trọng yếu ở phía đông bắc [Vạn lý trường thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BA%A1n_L%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A0nh) cách Bắc Kinh năm mươi dặm về phía đông bắc và trong nhiều năm lực lượng đồn trú tại đây luôn phải chiến đấu ngăn chặn người Mãn Châu bên ngoài thủ đô Bắc Kinh. Sau khi Lý Tự Thành chiếm được Bắc Kinh, giết cha và cướp thiếp của Ngô Tam Quế, Ngô Tam Quế đã quyết định đánh mở cổng thành đầu hàng nhà Thanh, liên minh với hoàng tử [Đa Nhĩ Cổn](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90a_Nh%C4%A9_C%E1%BB%95n), khi ấy đang làm nhiếp chính cho Hoàng đế Thuận Trị mới lên sáu, con trai của Hoàng Thái Cực mới chết năm trước.
Liên minh này đánh bại các lực lượng nổi loạn của Lý Tự Thành trong trận chiến ngày
[27 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_5), [1644](http://vi.wikipedia.org/wiki/1644). Quá trình tiêu diệt các lực lượng trung thành với nhà Minh, những kẻ nhòm ngó ngôi báu và những kẻ phiến loạn khác kéo dài thêm mười bảy năm nữa. Vị vua cuối cùng của nhà Minh, [Vĩnh Lịch](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%A9nh_L%E1%BB%8Bch_%C4%90%E1%BA%BF), chạy trốn tới Miến Điện, tức [Myanma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Myanma) hiện nay, nhưng bị bắt và giao lại cho lực lượng viễn chinh của nhà Thanh do [Ngô Tam Quế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Tam_Qu%E1%BA%BF) cầm đầu. Vĩnh Lịch bị [hành quyết](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AD_h%C3%ACnh) tại tỉnh [Vân Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A2n_Nam) đầu năm 1662.
## Khang Hi và sự củng cố quyền lực
[Hoàng đế Khang Hi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi) (khoảng [1662](http://vi.wikipedia.org/wiki/1662) – [1722](http://vi.wikipedia.org/wiki/1722)) lên ngôi khi mới tám tuổi. Trong những năm cầm quyền đầu tiên ông được bà của mình là Thái hoàng thái hậu Hiếu Trang giữ quyền [nhiếp chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nhi%E1%BA%BFp_ch%C3%ADnh) trợ giúp rất nhiều.
Người Mãn Châu nhận ra rằng việc kiểm soát “
[Thiên mệnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_m%E1%BB%87nh)” là một nhiệm vụ hết sức to lớn. Sự rộng lớn của lãnh thổ Mãn Châu đồng nghĩa với việc triều đình chỉ có đủ quân đội để đồn trú tại những thành phố chính và xương sống của mạng lưới phòng ngự dựa chủ yếu vào những người lính nhà Minh đã đầu hàng.
Hơn nữa, các tướng lĩnh nhà Minh đã đầu hàng trước đó cũng được lựa chọn theo mức độ đóng góp vào việc thành lập nhà Thanh, được phong tước trở thành các lãnh chúa phong kiến (藩王- phiên vương), và được quyền cai quản những vùng đất rộng lớn ở phía nam Trung Quốc. Người đứng đầu số đó là
[Ngô Tam Quế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_Tam_Qu%E1%BA%BF) (吳三桂), được trao các tỉnh Vân Nam và [Quý Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%BD_Ch%C3%A2u), trong khi các vị tướng khác như [Thượng Khả Hỉ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_Kh%E1%BA%A3_H%E1%BB%89&action=edit&redlink=1) (尚可喜) và [Cảnh Trọng Minh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A3nh_Tr%E1%BB%8Dng_Minh&action=edit&redlink=1) (耿仲明) được giao cai quản các tỉnh [Quảng Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng) và [Phúc Kiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BAc_Ki%E1%BA%BFn). Ba người này được người Trung Quốc gọi chung bằng cái tên [Tam Phiên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tam_Phi%C3%AAn&action=edit&redlink=1).
Sau một thời gian, ba vị lãnh chúa này và những vùng đất đai của họ cai quản dần trở thành hình thức tự trị. Cuối cùng, vào năm 1673, Thượng Khả Hỉ thỉnh cầu Khang Hi, bày tỏ ước vọng muốn được trở về quê hương tại tỉnh Liêu Đông (遼東) và chỉ định con trai làm người kế nhiệm. Vị hoàng đế trẻ cho phép ông ta về nghỉ nhưng từ chối trao chức vụ cho người con trai. Trước sự kiện đó, hai vị tướng kia cũng quyết định xin về hưu để thử phản ứng của Khang Hi, cho rằng ông ta sẽ không dám liều xúc phạm đến họ. Hành động này mang lại kết quả trái ngược với mong đợi của họ khi vị hoàng đế trẻ tuổi lừa phỉnh họ bằng cách chấp nhận các yêu cầu và đoạt lại ba vùng đất đó cho triều đình.
Thấy mình bị tước đoạt quyền lực, Ngô Tam Quế cho rằng ông ta không còn lựa chọn nào khác ngoài cách làm loạn. Ngô Tam Quế cùng Cảnh Trọng Minh và con trai Thượng Khả Hỉ là Thượng Chi Tín (尚之信) thành lập liên minh. Cuộc nổi dậy diễn ra sau đó kéo dài tám năm. Ở thời phát triển mạnh nhất, lực lượng nổi dậy đã tìm cách mở rộng tầm kiểm soát của mình về hướng bắc tới tận sông Trường Giang (長江). Dù vậy, cuối cùng triều đình nhà Thanh tiêu diệt được cuộc nổi dậy và kiểm soát được toàn bộ miền nam Trung Quốc. Trong lịch sử Trung Quốc, sự kiện này được gọi là
[Loạn Tam Phiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lo%E1%BA%A1n_Tam_Phi%C3%AAn).
Để củng cố đế chế,
[Khang Hi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_Hi) đích thân chỉ huy một loạt các chiến dịch quân sự tấn công [Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng), người [Dzungars](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dzungars&action=edit&redlink=1); và sau này, ông đánh cả [Đế quốc Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga), nhưng phần lớn bị [Pyotr I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pyotr_I_c%E1%BB%A7a_Nga) tấn công dữ dội cho tới chân thành [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh). Ông dàn xếp một cuộc hôn nhân giữa con gái mình với vị Hãn Mông Cổ là [Gordhun](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gordhun&action=edit&redlink=1) ( *Chuẩn Cát Nhĩ*) nhằm tránh một cuộc xung đột quân sự. Các chiến dịch quân sự của Gordhun chống lại nhà Thanh đã chấm dứt, giúp tăng cường sức mạnh đế chế. [Đài Loan](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan) cũng bị các lực lượng nhà Thanh chinh phục năm [1683](http://vi.wikipedia.org/wiki/1683) từ tay con trai của [Trịnh Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Kinh) là [Trịnh Khắc Sảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Kh%E1%BA%AFc_S%E1%BA%A3ng) (鄭克塽,) (cháu nội [Trịnh Thành Công](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_Th%C3%A0nh_C%C3%B4ng), người đã đoạt lại quyền kiểm soát Đài Loan từ tay [thực dân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n) [Hà Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan)). Tới cuối [thế kỷ 17](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_17), Trung Quốc đạt tới đỉnh cao quyền lực của mình kể từ thời [nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh).
Khang Hi cũng cho phép nhiều nhà truyền giáo thuộc các
[Giáo hội Thiên chúa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa_gi%C3%A1o) tới Trung Quốc để truyền đạo. Dù họ không đạt được mục đích cải đạo cho đa số dân Trung Quốc, Khang Hi vẫn cho họ sống yên ổn tại [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh).
## Các hoàng đế Ung Chính và Càn Long
Hai giai đoạn trị vì của
[Hoàng đế Ung Chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_Ch%C3%ADnh) (trị vì [1723](http://vi.wikipedia.org/wiki/1723) – [1735](http://vi.wikipedia.org/wiki/1735)) và con trai ông [Hoàng đế Càn Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0n_Long) (trị vì [1735](http://vi.wikipedia.org/wiki/1735) – [1796](http://vi.wikipedia.org/wiki/1796)) đánh dấu đỉnh cao phát triển quyền lực nhà Thanh. Trong giai đoạn này, nhà Thanh cai quản 13 triệu kilômét vuông lãnh thổ. Sau khi Khang Hi qua đời vào mùa đông năm 1722, con trai thứ tư của ông là Ung Thân vương (雍親王) [Dận Chân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_Ch%C3%ADnh) lên nối ngôi trở thành [Hoàng đế Ung Chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_Ch%C3%ADnh). Ung Chính là một nhân vật gây nhiều tranh cãi bởi vì có những lời đồn đại về việc ông cướp ngôi, và trong những năm cuối cùng thời Khang Hi ông đã tham gia vào nhiều cuộc tranh giành quyền lực chính trị với các anh em của mình.
Ung Chính là một nhà cai trị chăm chỉ và quản lý đất nước mình bằng bàn tay sắt. Bước đầu tiên của ông nhằm tăng cường sức mạnh triều đình là đưa hệ thống thi cử quốc gia trở về các tiêu chuẩn trước đó. Năm 1724 ông đàn áp thẳng tay những trao đổi tiền bất hợp pháp, vốn bị các quan chức triều đình lợi dụng để kiếm chác. Những người vi phạm vào luật mới về tài chính đều bị cách chức hay trong những trường hợp nghiêm trọng, sẽ bị hành quyết.
Ung Chính rất tin tưởng vào các vị quan người
[Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A1n), và đã chỉ định nhiều người được ông che chở vào những chức vụ quan trọng. Một trong những trường hợp điển hình là [Niên Canh Nghiêu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ni%C3%AAn_Canh_Nghi%C3%AAu) đã được phong làm người chỉ huy chiến dịch quân sự tại [Thanh Hải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_H%E1%BA%A3i), thay cho người em trai của Ung Chính là hoàng tử [Dận Trinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%ADn_%C4%90%E1%BB%81) (胤禵). Tuy nhiên, những hành động kiêu ngạo của Niên khiến ông mất chức năm 1726.
Trong thời gian cai trị của Ung Chính, sức mạnh của đế quốc được củng cố và đạt tới mức cao nhất trong lịch sử Trung Quốc. Nhiều vùng đất ở phía tây bắc được sáp nhập vào lãnh thổ quốc gia. Một lập trường cứng rắn hơn được thực hiện nhằm mục đích loại bỏ các quan lại tham nhũng, và Ung Chính là người đã lập ra Quân Cơ Xứ (軍機處), trên thực tế là một bộ máy nhằm đảm bảo sự yên ổn của triều đình.
Hoàng đế Ung Chính mất năm
[1735](http://vi.wikipedia.org/wiki/1735). Con trai ông Bảo Thân Vương (寶親王) Hoằng Lịch lên nối ngôi trở thành [Hoàng đế Càn Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0n_Long). Càn Long nổi tiếng là một vị tướng có tài. Nối ngôi ở tuổi 24, Càn Long đích thân chỉ huy một cuộc tấn công quân sự gần [Tân Cương](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_C%C6%B0%C6%A1ng) và [Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95). Các cuộc nổi loạn và khởi nghĩa tại [Tứ Xuyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%A9_Xuy%C3%AAn) và nhiều vùng ở phía nam Trung Quốc cũng được dẹp yên.
Khoảng bốn mươi năm kể từ khi Càn Long lên ngôi, chính phủ nhà Thanh đối mặt với tình trạng tham nhũng nặng nề trở lại.
[Hòa Thân](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_Th%C3%A2n) một vị quan trong triều, là kẻ tham nhũng nhất vương quốc. Ông ta đã bị con trai Càn Long, [Hoàng đế Gia Khánh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gia_Kh%C3%A1nh) (r. [1796](http://vi.wikipedia.org/wiki/1796) – [1820](http://vi.wikipedia.org/wiki/1820)) buộc phải tự sát.
## Mở rộng đế chế
Sau khi chiếm Trung Hoa của nhà Minh, các hoàng đế nhà Thanh đã từng bước mở rộng đế chế của mình thông qua các cuộc chiến tranh và sát nhập. Họ đã chiếm thêm được
[Tân Cương](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_C%C6%B0%C6%A1ng), [Tây Tạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng), [Đài Loan](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan), một phần [Kazakhstan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kazakhstan), [Kyrgyzstan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kyrgyzstan), [Uzbekistan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Uzbekistan) ngày nay và cùng với [Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95), [Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) trước đó vào đế chế của mình. Họ chỉ thất bại trước [Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) và [Miến Điện](http://vi.wikipedia.org/wiki/Myanma) khi tiến xuống Đông Nam Á vào nửa sau thế kỷ 18, cho tới khi [Đế quốc Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga) xâm chiếm [Trung Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_%C3%81) vào thế kỉ 19.
## Nổi loạn, bất ổn và áp lực ngày càng tăng
Một quan điểm thông thường về Trung Quốc ở
** cho rằng đây là giai đoạn mà sự kiểm soát của nhà Thanh suy yếu đi và sự thịnh vượng cũng sút giảm. Quả vậy, Trung Quốc phải chịu đựng nhiều cuộc xung đột xã hội, đình đốn kinh tế và sự bùng nổ dân số đặt ra những vấn đề lớn đối với việc phân phối lương thực. thế kỷ 19**
Các nhà sử học đã đưa ra nhiều sự giải thích cho những sự kiện trên, nhưng ý tưởng căn bản cho rằng quyền lực nhà Thanh, sau một thế kỷ, đã phải đối mặt với những vấn đề bên trong và áp lực bên ngoài khiến cho hình mẫu chính phủ, tình trạng quan liêu và hệ thống kinh tế của Trung Quốc thời ấy không sao giải quyết nổi.
*Carte de l’Empire chinois et du Japon, 1833*, Conrad Malte-Brun, 1837.
Cuộc khởi nghĩa
[Thái bình thiên quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_Thi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c) vào giữa thế kỷ mười chín là ví dụ đầu tiên phản ánh tư tưởng chống Mãn Châu đe dọa sự ổn định của nhà Thanh, một hiện tượng còn tăng thêm trong những năm sau này. Tuy nhiên, số lượng thương vong kinh khủng của cuộc khởi nghĩa này – tới 30 triệu người – và sự tàn phá nghiêm trọng các vùng đất rộng lớn ở phía nam đất nước vẫn còn bị che mở bởi một cuộc xung đột khác. Dù không đẫm máu bằng, nhưng thế giới ảnh hưởng của thế giới bên ngoài qua những tư tưởng và kỹ thuật của nó đã có một ảnh hưởng rất lớn và cuối cùng mang lại tác động có tính cách mạng đối với một triều đình nhà Thanh đang ngày càng suy yếu và dao động.
Một trong những vấn đề lớn ở thế kỷ mười chín của Trung Quốc là cách thức đối phó với các nước khác bên ngoài. Trước thế kỷ mười chín,
[Đế chế Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) là cường quốc bá chủ ở Châu Á. Theo học thuyết đế quốc của họ, hoàng đế Trung Quốc có quyền cai trị toàn bộ “ [thiên hạ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_h%E1%BA%A1)“. Tùy theo từng giai đoạn và từng triều đại, họ hoặc cai trị trực tiếp các vùng lãnh thổ xung quanh hoặc buộc các nước đó phải nộp cống cho mình.
Các nhà sử học thường đưa ra quan niệm cơ bản của đế chế Trung Quốc, “đế chế không biên giới”, khi đề cập tới thực trạng trên. Tuy nhiên, trong thế kỷ mười tám, các đế chế Châu Âu dần mở rộng ra khắp thế giới, khi các nước Châu Âu phát triển các nền kinh tế hùng mạnh dựa trên
[thương mại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i) [hàng hải](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A0ng_h%E1%BA%A3i&action=edit&redlink=1). Mặt khác, đế chế Trung Quốc rơi vào tình trạng tù hãm sau nhiều thế kỷ dẫn đầu thế giới.
Tới cuối thế kỷ mười tám, các thuộc địa của Châu Âu đã được lập nên ở gần
[Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) và trên những hòn đảo hiện là các vùng thuộc [Indonesia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Indonesia), trong khi [Đế chế Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga) đã sáp nhập các vùng phía bắc Trung Quốc. Ở thời [các cuộc chiến tranh Napoleon](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_cu%E1%BB%99c_chi%E1%BA%BFn_tranh_c%E1%BB%A7a_Napol%C3%A9on), [Anh Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland) từng muốn thành lập liên minh với Trung Quốc, gửi các hạm đội tàu tới [Hồng Kông](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng) mang theo quà tặng gửi tới vị Hoàng đế, gồm nhiều vật phẩm được chế tạo bởi những kỹ thuật và phong cách nghệ thuật mới nhất của Châu Âu thời kỳ đó. Khi các phái đoàn Anh nhận được một lá thư từ [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh) giải thích rằng Trung Quốc không cảm thấy ấn tượng trước những thành tựu của Châu Âu và cho rằng triều đình Trung Quốc sẵn lòng nhận sự kính trọng của vua [George III](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_III_c%E1%BB%A7a_Anh) nước Anh, chính phủ Anh cảm thấy bị xúc phạm và từ bỏ mọi kế hoạch nhằm thiết lập các quan hệ với nhà Thanh.
Khi các cuộc
[chiến tranh Napoleon](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_cu%E1%BB%99c_chi%E1%BA%BFn_tranh_c%E1%BB%A7a_Napol%C3%A9on) chấm dứt năm [1815](http://vi.wikipedia.org/wiki/1815), thương mại thế giới tăng trưởng nhanh chóng, và bởi vì dân số đông đảo của Trung Quốc là một thị trường vô hạn cho hàng hóa Châu Âu, thương mại giữa Trung Quốc và các thương gia Châu Âu phát triển trong những năm đầu của thế kỷ mười chín. Khi thương mại tăng trưởng, sự thù nghịch cũng gia tăng giữa các chính phủ Châu Âu và nhà Thanh.
Năm
[1793](http://vi.wikipedia.org/wiki/1793), nhà Thanh chính thức cho rằng Trung Quốc không cần tới các hàng hóa Châu Âu. Vì thế, các lái buôn Trung Quốc chỉ chấp nhận dùng [bạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1c) làm vật trao đổi cho hàng hóa của họ. Nhu cầu to lớn của Châu Âu đối với các hàng hóa Trung Quốc như [tơ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C6%A1&action=edit&redlink=1), [trà](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A0), và đồ [sứ](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%A9) chỉ có thế được đáp ứng khi các công ty Châu Âu rót hết số bạc họ có vào trong Trung Quốc. Tới cuối những năm 1830, các chính phủ [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) và [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) rất lo ngại về các kho dự trữ kim loại quý của họ và tìm cách đưa ra một phương thức trao đổi mới với Trung Quốc – và cách tốt nhất là đầu độc Trung Quốc bằng thuốc phiện. Khi nhà Thanh tìm cách cấm buôn bán thuốc phiện năm 1838, Anh Quốc đã tuyên chiến với Trung Quốc. [Chiến tranh nha phiến lần thứ nhất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nha_phi%E1%BA%BFn) cho thấy sự lạc hậu của quân đội Trung Quốc. Dù có quân số áp đảo so với người Anh, kỹ thuật và chiến thuật của họ không thể so sánh với các cường quốc kỹ thuật thời ấy. Hải quân nhà Thanh, gồm toàn các tàu gỗ không phải là đối thủ của các tàu chiến bọc thép chạy hơi nước của [Hải quân Hoàng gia Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Ho%C3%A0ng_gia_Anh). Binh sĩ Anh sử dụng súng có [rãnh xoắn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=R%C3%A3nh_xo%E1%BA%AFn&action=edit&redlink=1) và [pháo binh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1o_binh) vượt trội dễ dàng tiêu diệt các lực lượng nhà Thanh trên chiến trường.
Việc nhà Thanh đầu hàng năm
[1842](http://vi.wikipedia.org/wiki/1842) đánh dấu một tai họa mang tính quyết định và nhục nhã của Trung Quốc. [Hiệp ước Nam Kinh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Nam_Kinh&action=edit&redlink=1), buộc họ phải trả các khoản bồi thường thiệt hại, cho phép các thương gia Châu Âu đi lại không hạn chế tại các cảng Trung Quốc và nhượng đảo [Hồng Kông](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng) cho Anh Quốc. Nó cũng cho thấy nhiều tình trạng tồi tệ của chính phủ nhà Thanh và khiến cho nhiều cuộc khởi nghĩa chống chế độ diễn ra.
Các cường quốc phương tây, chưa hài lòng với Hiệp ước Nam Kinh, chỉ miễn cưỡng hỗ trợ nhà Thanh trong việc tiêu diệt các cuộc nổi dậy Thái Bình Thiên Quốc và cuộc
[khởi nghĩa Niệm Quân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_Ni%E1%BB%87m_Qu%C3%A2n&action=edit&redlink=1). Thu nhập của Trung Quốc giảm sút rõ rệt trong thời gian chiến tranh khi nhiều vùng đất canh tác rộng lớn bị hủy hoại, hàng triệu người thiệt mạng và số lượng binh lính đông đảo cũng như trang bị vũ khí cho họ để chiến đấu.
Năm
[1854](http://vi.wikipedia.org/wiki/1854), Anh Quốc tìm cách đàm phán lại Hiệp ước Nam Kinh, thêm vào các điều khoản cho phép các thương gia người Anh đi lại trên sông ngòi Trung Quốc và lập một đại sứ quán thường trực của họ tại [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh). Điều khoản cuối cùng này xúc phạm tới chính quyền nhà Thanh và họ đã từ chối ký kết, gây ra một cuộc chiến tranh khác giữa hai bên. Cuộc [chiến tranh nha phiến lần thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nha_phi%E1%BA%BFn) chấm dứt với một thất bại nặng nề khác của Trung Quốc, với [Hiệp ước Thiên Tân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Thi%C3%AAn_T%C3%A2n&action=edit&redlink=1) cùng cách điều khoản “xấc xược” đối với phía Trung Quốc, như yêu cầu tất cả các tài liệu chính thức của Trung Quốc phải được viết bằng [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh) và một quy định cho phép các tàu chiến Anh được đi lại không hạn chế trên các sông ngòi Trung Quốc.
## Sự cai trị của Từ Hi Thái Hậu
Cuối thể kỷ 19, một nhà lãnh tụ mới xuất hiện là
[Từ Hi Thái Hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_Hi_Th%C3%A1i_h%E1%BA%ADu). Xuất thân chỉ là một phi tần của [Hàm Phong](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Phong) ( [1850](http://vi.wikipedia.org/wiki/1850)– [1861](http://vi.wikipedia.org/wiki/1861)), nhưng nhờ sinh ra Thái tử [Tái Thuần](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_Tr%E1%BB%8B) nên sau khi Hàm Phong chết và vị hoàng tử nhỏ tuổi lên ngôi lấy hiệu là [Đồng Trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_Tr%E1%BB%8B), Từ Hi đã ngấm ngầm tiến hành [cuộc đảo chính](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_%C4%91%E1%BA%A3o_ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1) để tước quyền nhiếp chính của đại thần [Túc Thuận](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%BAc_Thu%E1%BA%ADn&action=edit&redlink=1) theo di chiếu của tiên hoàng. Bà nắm quyền nhiếp chính và trở thành người đứng đầu không chính thức của Trung Hoa suốt 47 năm. Bà còn được biết tới bởi sự nhúng tay vào chính sự kiểu “Thùy liêm thính chính” (垂簾聽政-tức can thiệp chính trị từ sau hậu đài).
Tới những năm 1860, triều đình nhà Thanh đã tiêu diệt được các cuộc nổi dậy nhờ sự hỗ trợ của lực lượng
[dân quân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%A2n_qu%C3%A2n&action=edit&redlink=1) do tầng lớp quý tộc tổ chức. Sau đó, chính phủ Thanh tiếp tục giải quyết vấn đề hiện đại hoá, từng được đưa ra trước đó với [Phong trào tự cường](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_t%E1%BB%B1_c%C6%B0%E1%BB%9Dng&action=edit&redlink=1). Nhiều đội quân hiện đại được thành lập gồm cả [Hạm đội Bắc Hải](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1m_%C4%91%E1%BB%99i_B%E1%BA%AFc_H%E1%BA%A3i); tuy nhiên Hạm đội Bắc Hải đã bị tiêu diệt trong [Chiến tranh Trung Nhật (1894-1895)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Thanh-Nh%E1%BA%ADt), khiến cho ngày càng xuất hiện nhiều kêu gọi cải cách sâu rộng hơn nữa. Đầu [thế kỷ 20](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20), nhà Thanh rơi vào tình trạng tiến thoái lưỡng nan. Nếu tiếp tục theo đuổi cải cách, họ sẽ khiến giới quý tộc bảo thủ mất lòng, nếu ngăn cản việc đó họ lại khiến những người theo đường lối cách mạng tức giận. Nhà Thanh tìm cách đi theo con đường trung dung, nhưng việc này lại khiến tất cả các bên cùng bất mãn.
Mười năm trong giai đoạn cai trị của
[Hoàng đế Quang Tự](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quang_T%E1%BB%B1) (r. [1875](http://vi.wikipedia.org/wiki/1875) – [1908](http://vi.wikipedia.org/wiki/1908)), áp lực của phương Tây đối với Trung Quốc lớn tới mức họ phải từ bỏ mọi hình thức quyền lực. Năm [1898](http://vi.wikipedia.org/wiki/1898) Quang Tự nỗ lực tiến hành [Cuộc cải cách một trăm ngày](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_c%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_m%E1%BB%99t_tr%C4%83m_ng%C3%A0y&action=edit&redlink=1) (百日維新, *Bách nhật duy tân*), còn được biết dưới cái tên “Mậu Tuất biến pháp” (戊戌變法), đưa ra các luật mới thay thế cho các quy định cũ đã bị bãi bỏ. Những nhà cải cách, với đầu óc tiến bộ hơn như [Khang Hữu Vi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khang_H%E1%BB%AFu_Vi) được tin tường và những người có đầu óc thủ cựu như [Lý Hồng Chương](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_H%E1%BB%93ng_Ch%C6%B0%C6%A1ng) bị gạt bỏ khỏi các vị trí quan trọng. Nhưng các ý tưởng mới đã bị Từ Hi dập tắt, Quang Tự bị nhốt trong cung. Từ Hi chỉ tập trung vào việc củng cố quyền lực của riêng mình. Tại buổi lễ sinh nhật lần thứ 60, bà đã chi 30 triệu [lạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BA%A1ng) bạc để trang trí và tổ chức, số tiền đã định dùng để cải tiến vũ khí cho [Hạm đội Bắc Hải](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1m_%C4%91%E1%BB%99i_B%E1%BA%AFc_H%E1%BA%A3i).
Năm
[1901](http://vi.wikipedia.org/wiki/1901), sau khi Đại sứ Đức bị ám sát, [Liên quân tám nước](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_qu%C3%A2n_t%C3%A1m_n%C6%B0%E1%BB%9Bc) (八國聯軍) cùng tiến vào Trung Quốc lần thứ hai. Từ Hi phản ứng bằng cách tuyên chiến với tám nước, nhưng chỉ một thời gian ngắn đã để mất [Bắc Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh) và cùng với Hoàng đế Quang Tự chạy trốn tới [Tây An](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_An). Để đòi bồi thường chiến phí, Liên quân đưa ra một danh sách những yêu cầu đối với chính phủ nhà Thanh, gồm cả một danh sách những người phải bị hành quyết khiến cho [Lý Hồng Chương](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_H%E1%BB%93ng_Ch%C6%B0%C6%A1ng), thuyết khách số một của Từ Hi, buộc phải đi đàm phán và Liên quân đã có một số nhượng bộ đối với các yêu cầu của họ.
## Chính phủ nhà Thanh và xã hội
### Chính trị
Bộ máy hành chính quan trọng nhất của nhà Thanh là Đại hội đồng, là một cơ quan gồm hoàng đế và các quan lại cao cấp. Nhà Thanh có đặc trưng bởi một hệ thống chỉ định kép, theo đó mỗi vị trí trong chính phủ trung ương đều có một người Hán và một người Mãn Châu cùng quản lý. Ví dụ, ở thời
[Hoàng đế Càn Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0n_Long) các thành viên của gia đình ông được phân biệt bởi một loại trang phục với biểu tượng hình tròn ở phía sau lưng, trong khi người Hán chỉ được mặc trang phục với một biểu tượng hình vuông; điều này có nghĩa là bất kỳ người lính nào trong cung đều có thể dễ dàng phân biệt các thành viên gia đình hoàng gia mà chỉ cần quan sát từ phía sau.
Đối với Mông Cổ, Tây Tạng và Đông Turkestan, giống như các triều đại trước đó, nhà Thanh vẫn giữ quyền kiểm soát đế quốc với việc hoàng đế kiêm vai trò Hãn Mông Cổ, người bảo trợ của Phật giáo Tây Tạng và người bảo vệ cho Hồi giáo. Tuy nhiên, chính sách của nhà Thanh đã thay đổi với việc thành lập tỉnh Tân Cương năm 1884. Để đối phó với các hành động quân sự của Anh và Nga tại Tân Cương và Tây Tạng, nhà Thanh đã phái các đơn vị quân đội tới và họ đã đương đầu khá tốt với quân Anh.
Sự từ bỏ địa vị của hoàng đế Thanh đương nhiên dẫn tới tình trạng tranh cãi về địa thế của các lãnh thổ tại Tây Tạng và Mông Cổ. Quan điểm của những người theo chủ nghĩa quốc gia Tây Tạng và Mông Cổ thời ấy cũng như hiện tại cho rằng bởi vì họ đã trung thành với nhà Thanh thì khi nhà Thanh từ bỏ vị thế của mình họ không còn bổn phận gì nữa đối với nước Trung Hoa mới. Lập trường này bị
[Cộng hòa Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Hoa_D%C3%A2n_Qu%E1%BB%91c) và sau này là [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) bác bỏ dựa trên các yêu sách của họ cho rằng trên thực tế các vùng này từng là các vùng đất thuộc các triều đại Trung Quốc từ trước cả nhà Thanh.
Bất kỳ thuộc sắc tộc nào, người Hán, người Mãn Châu, người Mông Cổ hay những nhóm thiểu số khác, tất cả họ đều đã thành lập lên các triều đại với tính chất Hán trung tâm (Sino-centric), và cho rằng lịch sử cũng như tính chính thống của các lãnh thổ này đều là một phần của đế quốc Trung Quốc trong hơn hai ngàn năm qua. Các cường quốc phương Tây chấp nhận lý thuyết sau này, một phần với mục đích tránh tranh cãi với Trung Quốc.
### Quan liêu
Hệ thống hành chính của nhà Thanh dựa trên hệ thống trước đó của
[nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh). Ở tình trạng phát triển nhất, chính phủ Thanh tập trung quanh Hoàng đế với tư cách là người cầm quyền tối cao chỉ huy sáu bộ, mỗi bộ do hai Thượng thư (尚書|Shángshù) đứng đầu và được hỗ trợ bởi bốn Thị lang (侍郎|Shílāng). Tuy nhiên, không giống như hệ thống của nhà Minh, chính sách căn bản của nhà Thanh quy định rằng việc chỉ định chức vụ được phân chia giữa quý tộc Mãn Châu và quan lại Hán, những người đã vượt qua các kỳ thi tuyển ở mức độ cao nhất của nhà nước.
Hầu như trong toàn bộ thời gian tồn tại của nhà Thanh, bộ máy quan lại của Hoàng đế đều có sự hiện diện của Quân Cơ Xứ (軍機處), một cơ quan chuyên trách các vấn đề quân sự và tình báo, nhưng sau này nó lại chịu trách nhiệm giám sát mọi bộ của chính phủ. Các vị quan quản lý Quân Cơ Xứ nắm luôn vai trò Tể tướng, và một vài người trong số họ từng được chỉ định làm người đứng đầu Quân Cơ Thủ Phụ (軍機首輔). Sáu bộ và các lĩnh vực quản lý của họ như sau:
**Lại bộ** (吏部) – Quản lý nhân sự hành chính cho mọi chức vụ dân sự – gồm cả đánh giá, bổ dụng, và thải hồi. Bộ này cũng chịu trách nhiệm lập ‘danh sách danh dự’. **Hộ bộ** (户部) – Dịch nghĩa theo từ Trung Quốc, “hộ” (户- ‘hú’) có nghĩa là ‘gia đình’. Hầu như trong toàn bộ thời cai trị của nhà Thanh, nguồn thu chính của chính phủ có từ thuế do các chủ đất đóng và các khoản phụ khác từ độc quyền nhà nước như các vật dụng gia đình thiết yếu là muối và trà. Vì thế, với ưu thế áp đảo của trồng trọt ở thời nhà Thanh, ‘gia đình’ là gốc cơ bản của nguồn tài chính quốc gia. Bộ này chịu trách nhiệm thu thuế và quản lý tài chính cho chính phủ. **Lễ bộ** (禮部) – Bộ này chịu trách nhiệm mọi vấn đề liên quan tới nghi thức lễ tân tại triều đình, gồm cả không chỉ những lễ thờ cúng tổ tiên định kỳ và nhiều vị thánh thần khác của Hoàng đế—với tư cách “Thiên tử” (天子 – con trời), để đảm bảo sự hoạt động trơn tru của đế chế—mà còn chịu trách nhiệm cả vấn đề tiếp đãi các sứ đoàn từ các nước tới nộp cống. Quan niệm Trung Quốc về lễ (礼), theo Khổng Tử dạy, được coi là một phần của giáo dục.
Từng có quan niệm rằng một học giả phải “tri thư, đạt lễ” (知書達禮) có nghĩa là phải học rộng và cư xử đúng lễ nghi. Vì thế, một chức năng khác của bộ này là giám sát các hệ thống thi cử dân sự trên toàn quốc để lựa chọn quan lại. Bởi vì dân chủ là một vấn đề chưa từng được biết tới ở thời tiền Cộng hòa tại Trung Quốc, các triết lý Khổng Tử mới coi các cuộc thi cử của nhà nước là con đường để chính thống hóa một chế độ bằng cách cho phép nhân tài tham gia vào chính quyền độc đoán và khép kín trước đó.
**Binh bộ** (兵部) – Không giống thời [nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh) trước đó, vốn kiểm soát toàn bộ các lĩnh vực quân sự, Binh bộ nhà Thanh có quyền lực rất hạn chế. Đầu tiên các Kỳ binh (quân chủ lực) nằm dưới quyền quản lý trực tiếp của Hoàng đế và các hoàng tử người Mãn Châu và Mông Cổ, khiến cho bộ này chỉ có quyền lực đối với các lộ quân địa phương. Hơn nữa, các chức năng của bộ hầu như chỉ đơn thuần là hành chính – các chiến dịch và các đợt diễn tập quân sự được chỉ huy và giám sát bởi Hoàng đế, đầu tiên thông qua hội đồng quản lý người Mãn Châu và sau này là Quân Cơ Xứ (軍機處). **Hình bộ** (刑部) – Hình bộ xử lý mọi vấn đề pháp luật, gồm cả giám sát các tòa án và nhà tù. Bộ luật hình sự nhà Thanh khá yếu kém so với các hệ thống luật pháp hiện đại hiện nay, bởi vì nó không có sự phân biệt giữa các nhánh hành pháp và lập pháp trong chính phủ. Hệ thống pháp luật có thể mâu thuẫn, và khá nhiều khi tỏ ra độc đoán, bởi vì Hoàng đế cai trị bằng nghị định và là người đưa ra phán quyết cuối cùng đối với mọi vấn đề luật pháp.
Các hoàng đế có thể (và đã) đảo ngược các phán quyết của các tòa án cấp dưới tùy theo từng lúc. Sự công bằng trong đối xử cũng là một vấn đề dưới hệ thống phân biệt chủng tộc do chính phủ Mãn Châu áp dụng đối với cộng đồng đa số người Hán. Để giảm bớt các vấn đề không thỏa đáng đó và giữ cho dân chúng sống yên ổn, nhà Thanh áp dụng một hệ thống luật hình sự rất khắc nghiệt đối với người Hán, nhưng không tới mức nghiêm khắc quá đáng như ở các triều đại trước đó.
**Công bộ** (工部) – Công bộ xử lý mọi dự án xây cất của triều đình gồm các cung điện, đền đài và sửa chữa các đường thủy cũng như các kênh tiêu lũ. Họ cũng chịu trách nhiệm đúc tiền.
Ngoài sáu bộ kể trên, có một Lý Phiên Viện (理藩院|Lǐfànyuán) và đây là cơ quan chỉ riêng có ở nhà Thanh. Cơ quan này ban đầu chịu trách nhiệm điều hành quan hệ với các đồng minh Mông Cổ. Khi đế chế mở rộng thêm, nó nhận thêm các công việc hành chính đối với tất cả các nhóm thiểu số sống trong và ngoài đế chế, gồm cả những tiếp xúc đầu tiên với Nga – khi ấy còn được coi là một quốc gia triều công. Cơ quan này hoạt động như một bộ thực sự và vị quan đứng đầu cũng có mức hàm tương đương. Tuy nhiên, ban đầu những ứng cử viên lãnh đạo nó chỉ là người thuộc dân tộc Mãn Châu và Mông Cổ.
Dù Lễ bộ và Lý Phiên Viện có một số trách nhiệm chung trong ngoại giao, chúng vẫn không được sáp nhập vào nhau. Điều này xuất phát từ quan điểm truyền thống của đế quốc coi Trung Quốc là trung tâm của thế giới và mọi người nước ngoài đều là những kẻ mọi rợ chưa khai hóa không xứng đáng có tư cách ngoại giao tương đương với họ. Chỉ tới năm 1861—một năm sau khi thua trận trong “Chiến tranh nha phiến lần thứ hai” trước liên minh Anh-Pháp—chính phủ nhà Thanh mới lùi bước trước sức ép của nước ngoài và lập ra một bộ ngoại giao thực sự được gọi theo một cái tên dài lê thê là “Tổng lý các quốc sự vụ nha môn” (總理各國事務衙門), hay nói gọn là “Tổng lý nha môn” (總理衙門）).
Ban đầu cơ quan này được dự định tạm thời sử dụng các viên chức thuyên chuyển từ Quân Cơ Xứ (軍機處) theo kiểu làm việc bán thời gian. Tuy nhiên, khi việc giải quyết vấn đề với những người nước ngoài ngày càng phức tạp và thường xuyên, cơ quan ngày càng mở rộng và trở nên quan trọng, và càng có ưu thế khi được sử dụng tiền thu từ thuế hải quan. Dù triều đình nghi ngờ về mọi thứ liên quan tới nước ngoài, văn phòng này đã trở thành một trong những bộ có nhiều quyền lực nhất bên trong chính phủ nhà Thanh.
### Quân sự
#### Những sự khởi đầu và sự phát triển đầu tiên
Sự phát triển của hệ thống quân đội nhà Thanh có thể được chia ra làm hai giai đoạn rõ rệt trước và sau cuộc khởi nghĩa
[Thái bình thiên quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_Thi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c) (1850 – 64). Ban đầu quân đội nhà Thanh dựa theo hình thức [Bát Kỳ Mãn Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1t_K%E1%BB%B3) do [Nỗ Nhĩ Cáp Xích](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%97_Nh%C4%A9_C%C3%A1p_X%C3%ADch) phát triển thành một cách thức tổ chức xã hội Mãn Châu căn cứ trên tổ chức các nhóm bộ tộc. Tổng cộng có tám nhóm bộ tộc được gọi là Kỳ (cờ), mỗi kỳ có một màu chủ đạo riêng biệt. Thứ tự ưu tiên của các kỳ như sau: Chính Hoàng (Vàng), Tương Hoàng (Vàng có viền, ví dụ Vàng viền đỏ), Chính Bạch (Trắng), Chính Hồng (Đỏ), Tương Bạch (Trắng viền), Tương Hồng (Đỏ viền), Chính Lam (Xanh) và Tương Lam (Xanh viền). Chính Hoàng kỳ, Tương Hoàng Kỳ và Chính Bạch kỳ thường được gọi là ‘Thượng Tam Kỳ'(上三旗) và nằm dưới sự chỉ huy trực tiếp của Hoàng đế.
Chỉ những người Mãn Châu thuộc Thượng Tam Kỳ mới được đích thân Hoàng đế lựa chọn vào đội bảo vệ riêng của mình. Những kỳ còn lại được gọi là ‘Hạ Ngũ Kỳ’ (下五旗) và được chỉ huy bởi các hoàng tử người Mãn Châu trực hệ của Nurhachi theo chế độ cha truyền con nối, và thường được gọi theo nghi thức là ‘Thiết mạo tử vương’ (鐵帽子王 – Các hoàng tử mũ sắt) hay các ‘Hòa Thạc’ (和硕). Họ cùng nhau tạo thành một hội đồng quản lý quốc gia Mãn Châu cũng như bộ tư lệnh quân đội có tên gọi là Hòa Thạc Bội Cần.
Năm 1730
[Hoàng đế Ung Chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ung_Ch%C3%ADnh) thành lập Quân Cơ Xứ (Junjichu|軍機處) ban đầu để chỉ huy trực tiếp các hoạt động hàng ngày của quân đội nhưng dần dần Quân Cơ Xứ lãnh một số trách nhiệm hành chính và quân sự khác của quân đội và chịu trách nhiệm tập trung hóa quyền lực vào triều đình. Tuy nhiên, các Hòa thạc vẫn tiếp tục đóng vai trò có ảnh hưởng to lớn trong các hoạt động chính trị và quân sự của triều đình nhà Thanh cũng như công việc cai trị của [Hoàng đế Càn Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0n_Long).
Khi quyền lực nhà Thanh mở rộng về phía bắc Vạn lý trường thành trong những năm cuối triều nhà Minh, hệ thống các Kỳ được con trai và là người thừa kế của
[Nurhachi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nurhachi&action=edit&redlink=1) là [Hoàng Thái Cực](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c) phát triển thêm các kỳ Mông Cổ và các kỳ Hán. Khi họ kiểm soát được những vùng lãnh thổ cũ của nhà Minh, các Kỳ đội có quy mô khá nhỏ đó được tăng cường bởi Lục doanh quân (綠營兵 lục doanh binh) vốn có quân số lớn gấp ba các Kỳ. Lục doanh quân là các đội quân người Hán.
Các đội quân này được điều khiển bởi một Ban chỉ huy gồm cả các đô thống Lục doanh quân và Kỳ binh. Các Kỳ và Lục doanh là quân thường trực, được chính phủ trả lương. Ngoài ra, các quan lại địa phương từ mức tỉnh trở xuống tới mức xã vẫn giữ một lực lượng dân quân không chính quy làm các nhiệm vụ cảnh sát và cứu nạn. Các đội dân quân đó thường nhận được một khoản lương nhỏ hàng năm lấy từ kho bạc địa phương cho hoạt động của mình. Họ ít khi được huấn luyện quân sự và nếu có được huấn luyện thì cũng không được coi là đội quân chiến đấu.
#### Hòa bình và trì trệ
Các Kỳ đội được phân chia theo dòng dõi dân tộc, có nghĩa theo người Mãn Châu và người Mông Cổ. Dù vẫn có một nhánh thứ ba gồm những kỳ binh người Hán từng theo người Mãn Châu trước khi nhà Thanh được thành lập, những kỳ binh Hán không bao giờ được chính phủ đối xử bình đẳng so với hai nhánh kia vì việc họ gia nhập muộn hơn và vì dòng giống Hán Trung Quốc của họ. Chuyên môn quân sự của họ – chủ yếu trong bộ binh, pháo binh và công binh, cũng bị coi là xa lạ so với truyền thống sử dụng kị binh của những người du mục Mãn Châu.
Sau khi hoàn thành công cuộc chinh phục, các vai trò quân sự của kỳ binh Hán nhanh chóng bị Lục doanh quân thâu tóm. Các Kỳ binh Hán hoàn toàn chấm dứt tồn tại sau khi Hoàng đế Ung Chính cải cách lại các Kỳ nhằm mục tiêu giảm chi phí triều đình. Các nguồn gốc quân sự-xã hội của hệ thống Kỳ binh có nghĩa là dân cư bên trong mỗi nhánh của hệ thống Kỳ binh cùng như các nhánh phụ của nó tuân theo hệ thống cha truyền con nối và cứng nhắc. Chỉ trong những hoàn cảnh đặc biệt được sự đồng ý theo nghị định triều đình việc di chuyển xã hội giữa các kỳ mới được thực hiện.
Trái lại Lục doanh quân ban đầu được dự định xây dựng trở thành một lực lượng chuyên nghiệp. Tuy nhiên, trong những giai đoạn hòa bình lâu dài ở Trung Quốc từ thế kỷ 18 đến giữa thế kỷ 19, việc tuyển dụng lính từ các cộng đồng nông nghiệp đã giảm sút, một phần vì lập trường chống đối của tầng lớp trí thức Khổng giáo mới với nghề binh. Nhằm giữ vững sức mạnh, Lục quân bắt đầu biến đổi, dần trở thành một chế độ kiểu cha truyền con nối.
Lực lượng Kỳ binh đông đảo tới gần 200.000 ngàn quân của người Mãn Châu được chia thành; một nửa được chỉ định vào Cấm Lữ Bát Kỳ (禁旅八旗
*Jìnlǚ Bāqí*) đóng quân tại Bắc Kinh. Họ vừa đóng vai trò đội quân đồn trú của chính phủ nhà Thanh vừa là lực lượng chiến đấu. Số còn lại được chia vào nhiệm vụ canh gác các thành phố quan trọng ở Trung Quốc. Họ được gọi là Trú Phòng Bát Kỳ (駐防八旗 *Zhùfáng Bāqí*).
Tầng lớp cai trị Mãn Châu, nhận thức rõ số lượng nhỏ nhoi của mình so với người Hán, đã áp dụng một chính sách nghiêm ngặt về phân biệt nguồn gốc giữa người Mãn Châu và Mông Cổ với người Hán vì sợ rằng sẽ bị người Hán đồng hoá. Chính sách này được áp dụng trực tiếp tới các đội quân Kỳ đồn trú, đa số họ chiếm giữ một vùng có tường bao kín xung quanh bên trong các thành phố đồn trú của họ. Bên trong các thị trấn chật hẹp như Thanh Châu (青州), một thị trấn pháo đài mới được xây dựng làm nơi sinh sống cho quân Kỳ đồn trú và gia đình họ.
Bắc Kinh là thủ đô của đế chế, Nhiếp chính Dorgon (
*Đa Nhĩ Cổn*) buộc toàn bộ dân Trung Quốc phải dời đi sống tại các khu ngoại thành phía nam sau này được gọi là “Ngoại Thành” (外城 *wàichéng*). Thành phố có tường bao ở phía bắc được gọi là “Nội thành” (内城 *nèichéng*) được phân chia cho Bát Kỳ Mãn Châu còn lại, mỗi Kỳ chịu trách nhiệm canh gác khu của mình bên trong Nội Thành bao quanh khu dinh thự [Tử Cấm Thành](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AD_C%E1%BA%A5m_Th%C3%A0nh) (紫禁城 *Zǐjìnchéng*).
Chính sách bố trí quân đội các Kỳ làm quân đồn trú tại các địa phương không phải để bảo vệ mà là để ngăn chặn sự lo ngại của người Mãn Châu thông qua việc nô dịch hóa dân chúng bằng lợi thế kỵ binh của họ. Vì thế, sau một thế kỷ hòa bình và hiếm khi được huấn luyện trên chiến trường, các Kỳ binh Mãn Châu dần đánh mất khả năng chiến đấu. Thứ hai, trước cuộc chinh phục, các Kỳ binh Mãn Châu là một ‘công dân’ quân đội, và các thành viên của nó là các nông dân và người chăn thả gia súc Mãn Châu bị buộc phải đi lính cho đất nước trong thời gian chiến tranh.
Quyết định của nhà Thanh buộc các Kỳ binh phải trở thành một lực lượng chuyên nghiệp khiến cho nhà nước phải chu cấp cho mọi nhu cầu của họ, và với sự tham nhũng xảy ra từ binh lính cho đến sĩ quan khiến họ càng nhanh chóng biến chất không còn đáp ứng được yêu cầu của một đội quân chiến đấu. Điều tương tự cũng xảy ra trong Lục doanh quân. Ở thời bình, việc đi lính chỉ đơn giản là để kiếm thêm một khoản thu nhập. Các binh sĩ và chỉ huy đều không quan tâm tới việc huấn luyện mà chỉ chăm chú vào việc kiếm tiền. Tham nhũng tăng lên khi chỉ huy các đơn vị địa phương đề xuất tài chính và trang bị dựa trên các con số đã được thổi phồng lên để bỏ túi phần chênh lệch. Khi khởi nghĩa Thái bình thiên quốc nổ ra trong thập kỷ 1850, triều đình nhà Thanh mới muộn màng nhận ra rằng Kỳ binh và Lục doanh quân không thể giúp họ dẹp tan nội loạn cũng như bảo vệ đất nước khỏi quân xâm lược.
#### Chuyển biến và hiện đại hoá
Sự thất bại của Trung Hoa trong những cuộc chiến tranh với nước ngoài đã làm cho sĩ phu thức tỉnh. Cũng như nhiều quốc gia Á Đông thời kỳ đó, nhiều nho sĩ Trung Hoa đã yêu cầu Thanh đình cải cách về quân sự, chính trị cũng như xã hội.
Hai người đi đầu trong việc hoạch định một chính sách mới là
[Ngụy Nguyên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%E1%BB%A5y_Nguy%C3%AAn&action=edit&redlink=1) và [Phùng Quế Phương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%B9ng_Qu%E1%BA%BF_Ph%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1). Ngụy Nguyên đưa ra những biện pháp nhan đề Trù Hải Thiên (Kế Hoạch Phòng Thủ Duyên Hải) năm 1842 đại lược như sau:
– Cải cách quân đội bằng cách học hỏi cách chế tạo vũ khí, đóng tàu của người phương Tây. Ngoài ra phải đãi ngộ xứng đáng, trả lương hậu hĩ để có được những binh sĩ ưu tú
– Tập trung phòng thủ trên đất liền và dụ địch vào trong các thủy đạo để tiêu diệt tại một khu vực đã sắp xếp trước
– Liên minh với nhiều nước để họ kiềm chế lẫn nhau và mượn tay kẻ thù này tiêu diệt kẻ thù kia
– Mở cửa cho người ngoại quốc vào buôn bán
Phùng Quế Phương là học trò của
[Lâm Tắc Từ](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A2m_T%E1%BA%AFc_T%E1%BB%AB). Lúc ở Thượng Hải đã chịu ảnh hưởng của tư tưởng chủ nghĩa tư bản. Năm 1861 ông đã viết quyển sách ” Hiệu lư bân” kháng nghị chủ trương học tập khoa học tự nhiên và kỹ thuật sản xuất của các nước tư bản như thiên văn, lịch pháp, công cụ sản xuất va các mặt tri thức khác, mong muốn thông qua biện pháp cải lương chính trị để đưa Trung Quốc tiến lên con đường tư bản. Ông đi sâu hơn vào những cải cách chính trị và xã hội trong đó ông nhấn mạnh:
– Học hỏi và tự chế tạo những vũ khí cần thiết, thúc đẩy người học về kỹ thuật để thoát ra khỏi những đe dọa của nước ngoài.
– Cải cách giáo dục để đào tạo nhân tài bao gồm nhiều lãnh vực kỹ thuật và khoa học khác đồng thời biến cải kỹ nghệ quốc phòng
– Cải cách cách huấn luyện binh sĩ, đào tạo những lực lượng nhỏ nhưng tinh nhuệ hơn là duy trì một đội quân khổng lồ nhưng kém cỏi
– Áp dụng lý thuyết Thể Dụng, duy trì tinh thần Khổng Mạnh nhưng áp dụng kỹ thuật mới.
[Trịnh Quan Ứng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BB%8Bnh_Quan_%E1%BB%A8ng&action=edit&redlink=1), một thương nhân nổi tiếng: chủ trương khai thác mỏ quặng, xây dựng đường sắt, xuất bản báo chí, lập trường học, yêu cầu thành lập nghị viện và xây dựng chế độ quân chủ lập hiến.
Những quan điểm mới đó sau này được phát động để trở thành một phong trào dưới cái tên Dương Vụ Vận Động. Tuy nhiên những vận động có tính chất “lửa rơm” đó không đi đến đâu vì chỉ do nhiệt huyết sĩ phu mà không phải là những chương trình được nghiên cứu chu đáo và áp dụng một cách qui củ. Những cải cách quân sự vẫn chỉ hời hợt bề ngoài nên không thành công. Về sau, để đối phó với những tổ chức nổi dậy, nhiều đơn vị quân sự địa phương được thành lập và ít nhiều mang lại những sinh khí mới như Tương quân của Tăng Quốc Phiên, gia tăng lưu động tính, nhấn mạnh vào đức tính của quân sĩ, Hoài quân của Lý Hồng Chương, sử dụng vũ khí phương Tây, Sở quân của Tả Tông Đường nhấn mạnh vào vai trò hệ thống tiếp liệu.
Cải cách trong quân đội.
Đầu cuộc khởi nghĩa Thái Bình thiên quốc, các lực lượng nhà Thanh chịu một loạt các thất bại nặng nề dẫn tới việc mất thủ đô hành chính địa phương tại Nam Kinh (南京) 1853. Quân khởi nghĩa giết toàn bộ quân đồn trú Mãn Thanh và gia đình họ sống tại thành phố và biến nó làm thủ đô của họ. Chỉ một thời gian ngắn sau đó, lực lượng viễn chinh của Thái bình thiên quốc xâm nhập về phía bắc tới tận các vùng ngoại ô Thiên Tân (天津), nơi được coi là vùng trung tâm của đế quốc.
Trong tình trạng tuyệt vọng, triều đình lệnh cho một vị quan Trung Quốc là
[Tăng Quốc Phiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C4%83ng_Qu%E1%BB%91c_Phi%C3%AAn) (曾國藩) tổ chức lại lực lượng dân quân tại các vùng và các địa phương (Đoàn Dũng 團勇 và Hương Dũng 鄉勇) thành một lực lượng thường trực để chống lại quân Thái Bình. Chiến lược của Tăng Quốc Phiên dựa trên giới quý tộc địa phương để xây dựng lên một tổ chức quân sự mới từ các tỉnh đang bị quân Thái Bình đe dọa trực tiếp.
Lực lượng mới này được gọi là Sương quân (湘軍), được đặt tên theo vùng đất nơi họ được thành lập. Sương quân là một hỗn hợp giữa dân quân địa phương và quân đội thường trực. Họ được huấn luyện chuyên nghiệp, nhưng lĩnh lương từ ngân khố địa phương. Sương quân và lực lượng sau này là Hoài quân (淮軍) được các vị quan đồng triều với Tăng Quốc Phiên cùng người ‘học trò’ là
[Lý Hồng Chương](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_H%E1%BB%93ng_Ch%C6%B0%C6%A1ng) thành lập (hai quân này thường được gọi chung là Dũng Doanh (勇營).
Trước khi thành lập và chỉ huy Hoài quân, Tăng Quốc Phiên chưa từng có kinh nghiệp quân sự. Là một vị quan được giáo dục theo kiểu cổ điển, kế hoạch thành lập Hoài quân của ông được thực hiện theo kinh nghiệm lịch sử – tướng nhà Minh là
[Thích Kế Quang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%ADch_K%E1%BA%BF_Quang) (戚繼光) vì thấy sự yếu kém của quân đội triều đình đã quyết định thành lập đội quân ‘riêng’ của mình nhằm chống lại quân cướp biển Nhật Bản ở giữa thế kỷ 16. Học thuyết của Thích Kế Quang dựa nhiều vào các tư tưởng Tân Khổng giáo ràng buộc tính trung thành của quân đội với cấp chỉ huy trực tiếp và vào vùng đất nơi họ được thành lập.
Việc này đầu tiên tạo cho quân đội một số
*tinh thần đoàn kết*. Tuy nhiên, cần phải chỉ ra rằng quân đội của Thích Kế Quang là một giải pháp tình thế cho một vấn đề cụ thể – chiến đấu chống lại cướp biển, cũng như Tăng Quốc Phiên dự định thành lập Hoài quân để chống quân khởi nghĩa Thái Bình. Tuy nhiên theo hoàn cảnh, hệ thống Dũng binh trở thành một cơ cấu thường trực bên trong quân đội nhà Thanh và cùng với thời gian nó lại gây ra những vấn đề cho chính phủ trung ương.
Đầu tiên hệ thống Dũng binh báo hiệu sự kết thúc ưu thế của người Mãn Châu bên trong thể chế quân đội nhà Thanh. Dù các Kỳ và Lục doanh quân làm lãng phí các nguồn tài nguyên cần thiết cho bộ máy hành chính của nhà Thanh, từ đó các cơ cấu Dũng binh trên thực tế đã trở thành lực lượng số một của chính phủ Thanh. Thứ hai, các đơn vị Dũng binh được tài trợ từ nguồn tài chính của các tỉnh và tuân theo sự chỉ huy của các tướng lĩnh địa phương.
Sự thay đổi này khiến cho quyền lực của chính phủ trung ương giảm sút trên toàn bộ đất nước, và tình hình càng trầm trọng thêm khi các cường quốc bên ngoài đua nhau lập các vùng lãnh thổ tự trị của riêng họ tại nhiều vùng khác nhau bên trong Trung Quốc. Tuy nhiên, dù có những ảnh hưởng tiêu cực các biện pháp này tỏ ra rất cẩn thiết ở thời điểm nguồn thu từ các tỉnh đã bị quân khởi nghĩa chiếm không còn tới được ngân khố triều đình. Cuối cùng, cơ cấu chỉ huy của Dũng binh tạo thuận lợi cho các chỉ huy quân sự của nó có cơ hội phát triển quan hệ với nhau vì khi được thăng chức, dần dần triều đình nhà Thanh phải nhượng bộ họ và cuối cùng là sự nổi dậy của các “quân phiệt”.
Tới cuối những năm 1800 Trung Quốc nhanh chóng trượt vào con đường trở thành một nước nửa thuộc địa. Thậm chí các nhân tố bảo thủ nhất bên trong triều đình nhà Thanh cũng không thể không nhận thấy sự yếu kém quân sự của triều đình đối lập với sự hùng mạnh của quân đội “rợ” nước ngoài đang dần áp chế họ – Năm 1860 trong cuộc
[Chiến tranh nha phiến lần hai](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_nha_phi%E1%BA%BFn_l%E1%BA%A7n_hai&action=edit&redlink=1) thủ đô Bắc Kinh bị chiếm và Cung điện mùa hè (Cũ) bị một liên minh nhỏ của Anh Pháp với số lượng chừng 25.000 quân cướp phá.
Dù Trung Quốc tự kiêu hãnh rằng chính họ là người phát minh ra thuốc súng, và súng ống từng được sử dụng trong chiến tranh ở Trung Quốc từ thời
[nhà Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng), sự xuất hiện của các loại vũ khí hiện đại từ cuộc Cách mạng công nghiệp ở Châu Âu như súng có rãnh xoắn (1855), [súng máy](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%BAng_m%C3%A1y) (1885), và các tàu chiến chạy bằng hơi nước (những năm 1890) khiến quân đội, hải quân Trung Quốc được huấn luyện kiểu cổ điển và trang bị các loại vũ khí thô sơ mất ưu thế hoàn toàn. Nhiều lời kêu gọi ‘Tây phương hoá’ và hiện đại hóa các loại vũ khí hiện dùng trong quân đội – đa phần từ phía Hoài quân mang lại rất ít kết quả. Một phần bởi vì họ thiếu vốn, nhưng chủ yếu bởi vì thế lực chính trị trong triều đình nhà Thanh không muốn thực hiện điều đó thông qua các biện pháp cải cách.
## Tư bản nước ngoài xâm nhập.
Điều ước Nam Kinh mở đường cho tư bản nước ngoài tràn vào Trung Quốc. Năm 1845 nước
[Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) mở tuyến đường thủy từ thủ đô [Luân Đôn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n) (Anh) đến Trung Quốc, sau đó xây dựng ụ tàu ở [Quảng Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ch%C3%A2u) ( [Quảng Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng)) để sửa chữa tàu thuyền, đó là hoạt động công nghiệp đầu tiên của tư bản nước ngoài hình thành ở Trung Quốc. Ít lâu sau các thương nhân Anh, Mỹ cũng mở xưởng sửa chữa tàu và lập ụ tàu ở [Thượng Hải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_H%E1%BA%A3i), [Hạ Môn](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1_M%C3%B4n), [Phúc Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BAc_Ch%C3%A2u), về sau tư bản nước ngoài lũng đoạn ngành hàng hải của Trung Quốc. Trong thời gian từ năm 1862 đến 1875 số vốn của thương nhân Anh và Mỹ đầu tư trong ngành hàng hải lên tới 256 vạn lạng bạc.
Sau khi điều ước Ái huy được ký kết năm 1858 thương nhân Nga được quyền hoạt động ở Trung Quốc. Bắt đầu từ năm 1863 các thương nhân Nga mở xưởng chế biến chè tại Hán Khẩu (
[Hồ Bắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_B%E1%BA%AFc)), [Cửu Giang](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%ADu_Giang) ( [Giang Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Giang_T%C3%A2y)), Phúc Châu ( [Phúc Kiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BAc_Ki%E1%BA%BFn)) cạnh tranh mạnh với ngành sản xuất [chè](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A0) truyền thống của Trung Quốc. Hán Khẩu trở thành trung tâm chế biến và xuất khẩu chè của Trung Quốc, năm 1865 số lượng chè xuất khẩu tại Hán Khẩu là 1400 tấn, đến năm 1875 đã tăng lên 11000 tấn, tức tăng lên 8 lần.
Năm 1862 các thương nhân Anh mở xưởng ươm tơ tại Thượng Hải, sau đó thương nhân Pháp và Mỹ cũng tham gia sản xuất trong ngành này. Các xưởng ươm tơ của tư bản nước ngoài đã phá hoại ngành ươm tơ thủ công nghiệp truyền thống của Trung Quốc. Bên cạnh đó tư bản nước ngoài còn mở những xí nghiệp làm đường, chế biến bột, thuộc da.
## Sự hình thành chủ nghĩa tư bản dân tộc.
Sau chiến tranh thuốc phiện do sự xâm nhập của chủ nghĩa tư bản ngoại quốc nên công nghiệp dân doanh của Trung Quốc bắt đầu sử dụng máy móc để sản xuất. Năm 1861 thương nhân Phúc châu mua máy móc nước ngoài để làm chè khối. Năm 1862 hiệu buôn gạo Hồng thịnh ở Thượng hải bắt đầu dùng máy xát gạo. Năm 1880 thương nhân Nam hải (Quảng đông) mở xưởng ươm tơ máy. Các cơ sở công nghiệp quy mô nhỏ đó là bước đầu của ngành công nghiệp kiểu mới do thương nhân làm.
Thương nhân, địa chủ, quan liêu bỏ vốn vào công nghiệp kiểu mới trở thành tiền thân của giai cấp tư sản Trung Quốc. Thương nhân chuyển thành giai cấp tư sản đó là lớp dưới của giai cấp tư sản vì điều kiện khó khăn nên công nghiệp của họ phát triển chậm. Còn địa chủ và quan liêu biến thành giai cấp tư sản là lớp trên vì họ có đặc quyền về chính trị và kinh tế nên công nghiệp của họ phát triển tương đối nhanh. Đối với việc cải cách xã hội giai cấp tư sản lớp dưới có yêu cầu tương đối mạnh.
Lúc mới ra đời, tư sản dân tộc Trung Quốc đã phải chịu hai tầng áp chế của tư sản nước ngoài và thế lực phong kiến trong nước. Một công sứ Anh đã từng nói “việc Trung Quốc sản xuất bằng máy móc sẽ ảnh hưởng đến lợi ích của Anh”. Mặt khác nhà Thanh cũng sợ công nghiệp phát triển sẽ tập trung nhiều nhân dân lao động làm lung lay nền thống trị phong kiến của mình. Vì vậy tư sản ngoại quốc và phong kiến trong nước có thái độ thù địch với tư bản dân tộc, do đó tư bản dân tộc Trung Quốc phát triển rất khó khăn và chậm chạp. Trong thời gian 1904 – 1908 có 227 công ty được thành lập nhưng trong số đó chỉ có 72 doanh nghiệp có số vốn lớn hơn 100.000 lạng bạc.
Công nghiệp dệt phát triển rất nhanh chóng, số vốn từ năm 1881 – 1895 tăng gấp 22 lần lên tới 18.047.544 đô la, các nhà máy dệt chủ yếu tại Thượng hải và Vũ hán (Hồ bắc). Tại Vũ hán có cục dệt vải Hồ bắc. Tại Thượng hải có cục dệt Hoa tân, Hoa thịnh, nhà máy sợi Dụ nguyên. Trương Kiển (1853 – 1926) một trong những nhà doanh nghiệp tiên phong trong hoạt động công thương thời kỳ đó, mở xưởng dệt Đại Sinh ở Nam thông (Giang tô), các công ty khai khẩn chăn nuôi Thông Hải, công ty tàu thủy Đại Đạt, công ty bột mì Phục Tân, ngân hàng thực nghiệp Hoài hải.
## Quan đốc thương biện
Nhờ những hoạt động đó, Trung Quốc bước đầu có những cơ sở công nghiệp hiện đại. Sau đó xuất hiện nhiều xí nghiệp do nhà nước quản lý, tư nhân điều hành, nhà nước và tư nhân cùng làm gọi là quan đốc thương biện. Những thương nhân người Quảng đông như Đường Đình Canh, Từ Nhuận, Trịnh Quan Ứng, đều hoạt động mãi biện cho các công ty nước ngoài như Dent & Co, Jardin Matheson nên tích lũy được tiền bạc trước khi tham gia kinh doanh riêng. Tài sản của Từ Nhuận đạt đến 1800 vạn lạng bạc vào năm 1883 trong đó 65% tài sản là thuộc về bất động sản tại Thượng hải, được mệnh danh là vua địa ốc..
Trước năm 1870 hoạt động vận tải hàng hải tại Trung Quốc bị chi phối bởi công ty Russel & Co của Mỹ. Nhận thấy vấn đề đó đạo đài Thượng hải là Đinh Nhữ Xương (về sau là Giám đốc Giang nam công xưởng, đô đốc hạm đội hải quân Bắc dương) cùng với Lý Hồng Chương bàn tính giành lại quyền tự chủ trong hoạt động hàng hải. Năm 1863 Đinh Nhữ Xương dự định thành lập công ty hàng hải dùng tàu thuyền Trung Quốc và được hưởng mức thuế thấp, chủ trương khuyến khích thương nhân bỏ vốn và đóng các tàu hơi nước.
Sau khi vượt qua trở ngại về tài chính năm 1872,
[Lý Hồng Chương](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_H%E1%BB%93ng_Ch%C6%B0%C6%A1ng) và [Thịnh Tuyên Hoài](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%8Bnh_Tuy%C3%AAn_Ho%C3%A0i&action=edit&redlink=1) cùng xây dựng Cục Kinh doanh Tàu biển (Luân thuyền chiêu thương cục) tại Thượng hải có tính chất dân dụng do thương nhân [Đường Đình Thục](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%C3%ACnh_Th%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1), [Từ Nhuận](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%AB_Nhu%E1%BA%ADn&action=edit&redlink=1), [Trịnh Quan Ứng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BB%8Bnh_Quan_%E1%BB%A8ng&action=edit&redlink=1) góp vốn và tham gia quản lý thực hiện chở lương thực từ Giang nam đến Thiên tân, đặt nền móng cho ngành vận tải hàng hải của Trung Quốc. Lúc đầu Chiêu thương cục có 3 chiếc tàu với lượng vốn 20 vạn lạng bạc, sau 4 năm hoạt động tăng lên 33 chiếc, tổng lượng hàng vận chuyển là 23.967 tấn, lợi nhuận hàng năm đạt 30 vạn lạng bạc.
Do lượng vốn ban đầu hạn chế nên trong quá trình kinh doanh những người quản lý kêu gọi vốn góp thêm đạt tới 100 vạn lạng bạc, trong đó Từ Nhuận chiếm tới 50% cổ phần. Năm 1877 Chiêu thương cục mua lại Công ty tàu thủy Thượng hải do người Mỹ góp vốn, tiếp nhận 17 chiếc tàu. Khi Đường Đình Thục chuyển đến làm quản lý mỏ than Khai bình năm 1884, Từ Nhuận lên thay, mua lại Công ty tàu thủy Kỳ xương (Mỹ) có quy mô lớn nhất Đông Á mở rộng phạm vi kinh doanh, độc quyền kinh doanh vận tải vùng Trường giang.
Đường Đình Thục còn quản lý Công ty hàng hải liên hợp thành lập năm 1868. Đường Đình Thục liên kết với Trịnh Quan Ứng mở 2 ụ tàu hơi nước ở Phật sơn và Quảng châu. Khai bình môi khoáng thành lập năm 1877 tại phía bắc Thiên tân có sản lượng lên tới 70 vạn tấn/năm do thương nhân Đường Đình Thục quản lý với số vốn 150 vạn lạng bạc, Thiên tân điện báo cục, Nam bắc điện báo cục, Cục đường sắt Bắc dương quan ở Sơn hải quan, Tân Du thiết lộ, Giang tây Công ty Than đá và sắt Hán Dã Bình thành lập năm 1889 dưới sự kết hợp của mỏ sắt Đại dã và mỏ than Bình hương, Ngân hàng Công thương Trung Quốc được thành lập năm 1897 tại Thượng hải, Công ty Xi măng Tangshan Qixin tại Thiên tân thành lập năm 1892 đưa Trung Quốc trở thành một trong những quốc gia đầu tiên ở châu Á sản xuất xi măng.
Trước đó ngành bảo hiểm hàng hóa của Trung Quốc do các công ty nước ngoài thực hiện. Để đáp ứng nhu cầu bảo hiểm, năm 1875 Từ Nhuận đã thành lập Công ty bảo hiểm đầu tiên của Trung Quốc là Công ty bảo hiểm hàng hải Nhân hòa với số vốn 50 vạn lạng bạc. Đến năm 1878 lại thành lập thêm Công ty bảo hiểm hàng hải và cháy Ký hòa với số vốn 50 vạn lạng bạc. Đến năm 1886 Từ Nhuận sáp nhập 2 công ty đó thành Công ty Bảo hiểm Nhân Kỳ Hòa, đặt nền móng cho ngành kinh doanh bảo hiểm Trung Quốc.
Ngoài ra Từ Nhuận còn góp vốn vào hoạt động khai mỏ. Với 15 vạn lạng bạc chiếm 10% số vốn của mỏ than Khai bình, Từ Nhuận đảm nhận chức Giám đốc, khuyến khích sử dụng nhiều máy móc nhập từ Anh, thuê kỹ sư Anh, dùng công nghệ mới để khai thác than, số nhân công người Quảng đông đã lên tới 5000 người. Sản lượng của mỏ than Khai bình nhanh chóng đáp ứng nhu cầu của thị trường Thiên tân, cạnh tranh với than nhập khẩu. Mỏ than Khai bình cung cấp nhiên liệu cho hạm đội hải quân Bắc dương và các cơ sở địa phương. Để phục vụ cho việc vận chuyển than, đường sắt Thiên tân được xây dựng. Các doanh nghiệp phụ trợ cho than đá và xi măng cũng được thành lập trong khu vực.
Chi nhánh Quảng châu của Mỏ than Khai bình do Trịnh Quan Ứng (1842 -1922) làm quản lý. Trịnh Quan Ứng tham gia dịch thuật bộ luật kinh doanh của Anh ban hành tại Hương cảng năm 1865 sang tiếng Hoa. Năm 1880 Trịnh Quan Ứng mở nhà máy dệt tại Thượng hải, nhờ Dung Hoằng lúc đó làm Phó lãnh sự tại Mỹ tuyển dụng kỹ sư người Mỹ. Năm 1881 Trịnh Quan Ứng đầu tư 65000 lạng bạc thành lập Công ty Khai hoang Đường cô Thiên tân làm tiền đề cho việc sản xuất giấy 10 năm sau. Trịnh Quan Ứng còn tham gia quản lý tuyến đường sắt Quảng châu – Hán khẩu và đến năm 1905 thành lập Phòng thương mại Quảng châu. Về sau Trịnh Quan Ứng tái cơ cấu lại Luân thuyền chiêu thương cục cho phù hợp với luật thương mại.
Từ Nhuận còn đầu tư vào mỏ đồng Bình tuyền, mỏ vàng Hà phong ở Nghi xương, mỏ bạc Gushanxi, mỏ bạc Tam sơn, mỏ bạc Thiên hoa (Quảng đông), mỏ bạc Đàn châu, mỏ vàng Kiến bình (Nhiệt hà), mỏ than Cẩm châu, mỏ than Quế trì (An huy).
Bên cạnh các hoạt động doanh thương Từ Nhuận còn đóng góp vào các hoạt động xã hội, thành lập Hội Chữ thập đỏ Trung Quốc, Đồng văn thư cục, gửi du học sinh sang Mỹ. Nhiều người trong số đó về sau đều có những đóng góp cho sự phát triển của đất nước như nhà chính trị Đường Thiệu Nghi, nhà ngoại giao Lương Như Hạo, nhà kỹ sư Thiên Hựu, Hiệu trưởng trường Đại học Thanh hoa Đường Quốc Ân. Trong việc xây dựng và phát triển nền công nghiệp cận đại của Trung Quốc, công lao của Thịnh Tuyên Hoài rất lớn, được xem như người cha của nền công nghiệp cận đại. Ngoài ra còn phải kể đến các thương nhân như Đường Đình Thục, Đường Đình Canh, Từ Nhuận (1838 -) “vua trà Trung Quốc” và “vua địa ốc”.
Lý Hồng Chương thành lập Cục Điện báo năm 1882 và giao cho trợ thủ là Thịnh Tuyên Hoài quản lý và góp phần lớn số vốn trong Điện báo cục thực hiện xây dựng đường dây điện tín giữa Thiên tân và Thượng hải. Tới năm 1901 Điện báo cục đã xây dựng 14000 dặm đường dây điện tín giữa các thành phố, thị trấn. Năm 1876 Bưu điện Đại Thanh được thành lập. Trong thời gian 1872 – 1885 có tới 90% dự án hiện đại hóa sản xuất được thực hiện dưới sự bảo trợ của Lý Hồng Chương. Có tới 75 cơ xưởng sản xuất và 33 mỏ than và khoáng sản được thành lập.
Các lĩnh vực công nghiệp ứng dụng phương pháp kỹ thuật mới. Năm 1853 nhà thuốc Lão đức ở Thượng hải đã chế được thuốc tây, nhà máy xà phòng Mỹ Tra làm được xà phòng. Năm 1876 nhà máy Đạm thủy Đài loan bắt đầu dùng máy móc đào than. Năm 1878 dùng phương pháp Tây phương đế khai thác dầu. Năm 1861 người Anh dùng máy kéo tơ. Năm 1889 Cục dệt vải Thượng hải sử dụng kỹ thuật Tây phương để dệt vải. Năm 1892 Cục dệt vải Hồ bắc cũng có xưởng dệt quy mô lớn.
Năm 1881 kỹ thuật chế tạo giấy bằng máy được du nhập, năm 1890 nhà máy giấy Long chương được thành lập tại Thượng hải, năm 1882 kỹ thuật chế tạo da được nhập vào. Năm 1880 tại Thượng hải bắt đầu sản xuất hộp quẹt, năm 1891 sản xuất thuốc lá cuốn bằng máy. Năm 1864 nhà máy khí than Thượng hải ra đời, năm 1881 có nhà máy nước, năm 1882 có nhà máy bóng đèn điện. Trước năm 1880 điện báo đã được đưa vào Trung Quốc, năm 1872 đường dây điện tín giữa Hồng Kông và Thượng Hải được khai thông.
Ngành in ấn dùng kỹ thuật in của phương tây. Năm 1872 báo Buổi sáng ở Thượng hải đã nhập máy in bánh xe. Năm 1873 Cục in ấn được thành lập. Năm 1906 máy in cuốn chạy điện được nhập vào Trung Quốc. Phương pháp in thạch nhập vào năm 1876, kỹ thuật karô nhập vào đầu thời Quang tự.
Thông thương vụ đại thần Tam khẩu Sùng Hậu đề nghị phát triển thủy lợi ở miền đông Trực lệ, và tuần phủ Giang tây Thẩm Bảo Trinh đề nghị thay đổi phương pháp thu thuế đất ở Giang tây, đều nhằm giảm gánh nặng cho dân. Mặc dầu còn có nhiều hạn chế nhưng những hoạt động của phái Dương Vụ trên thực tế đã kích thích phần nào chủ nghĩa tư bản ở Trung Quốc phát triển.
Bên cạnh đó các nước Âu Mỹ cũng cho xây nhiều bệnh viện. Năm 1844 Anh xây dựng bệnh viện ở Thượng hải, sau đó ở Bắc kinh, Thẩm dương. Mỹ cũng xây bệnh viện ở Thượng hải, Sán đầu. Các tổ chức giáo hội xây dựng khoảng 70 bệnh viện. Lĩnh vực dân sinh.
Năm 1888 Lý Hồng Chương lập Tổng y viện trực thuộc Hải quân Bắc dương, có Tây y học đường, bệnh viện thực hành, kho thuốc, bổ nhiệm một người Anh làm Y quan. Các tổ chức giáo hội mở trường y ở Trung Quốc có Quảng châu Hạt Cát Y học viện năm 1899, Thượng hải Thần đán Y học viện năm 1903, Bắc kinh Hiệp hòa Y học viện năm 1906, Tứ xuyên Thành đô Hoa tây Hiệp hòa Đại học Y học viên năm 1910.
Năm 1902 Công ty nước sạch Thiên tân hoạt động, năm 1904 Thiên tân có Công ty Xe điện của Bỉ hoạt động. Năm 1895 Thịnh Tuyên Hoài thành lập trường Trung Tây học đường ở Thiên tân.
## Phong trào Tây dương vụ.
Những người hăng hái thực hiện những biện pháp canh tân đều là các quan lại đã trải qua cuộc nội dậy Thái bình thiên quốc cho rằng muốn chống cự với phương Tây thì phải có tàu bè như họ, súng ống như họ, quân đội phải luyện tập theo lối của họ. Vài người Mãn như Cung Thân Vương Dịch Hân, Quế Lương nghĩ đến việc tự cường, bàn với Văn Tường,
[Tăng Quốc Phiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C4%83ng_Qu%E1%BB%91c_Phi%C3%AAn), [Lý Hồng Chương](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_H%E1%BB%93ng_Ch%C6%B0%C6%A1ng), [Tả Tông Đường](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A3_T%C3%B4ng_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng), Quách Sùng Đào về sau có Tăng Kỷ Trạch, Tăng Quốc Thuyên, Trương Chi Động… hình thành Dương vụ phái. Họ cùng có chung chủ trương “tân chính”, kêu gọi “tự cường” bằng cách học tập phương Tây, trong đó khẩu hiệu “Trung học vi thể, Tây học vi dụng” được phái này xem là tư tưởng chỉ đạo Họ đồng ý với nhau rằng “muốn tự cường thì việc luyện binh là quan trọng nhất, mà muốn luyện binh thì trước hết phải chế tạo vũ khí giới”.
Ngày 13/1/1861 vua Hàm Phong ra chỉ dụ thừa nhận phong trào Dương Vụ, khuyến khích tự lực tự cường, làm theo phương Tây để tăng cường quyền lực và phát triển kinh doanh. Phong trào Tây dương vụ ra đời, do Cung thân vương Dịch Hân, em vua Hàm Phong giữ chức Nghị chính vương kiêm Quân cơ xứ lĩnh bang đại thần khởi xướng. Phong trào kéo dài từ 1860 – 1895 với mốc khởi đầu là việc thành lập Tổng lý các quốc sự vụ nha môn tháng 1 năm 1861.
Năm 1862, họ giao cho Lý Hồng Chương thi hành.
Năm 1861 Tổng đốc Lưỡng giang Tăng Quốc Phiên thành lập An khánh quân giới cục tại tỉnh An huy.
Năm 1862 Tuần phủ Giang tô Lý Hồng Chương và Tăng Quốc Phiên đồng sáng lập Cục pháo binh và Tổng cục chế tạo cơ khí Giang nam ở Thượng hải, Cục làm pháo Tây dương ở Tô châu, Cục cơ khí Kim lăng ở Nam kinh.
Năm 1866 Tổng đốc Mân Triết Tả Tôn Đường mở Cục thuyền Mã vĩ ở
[Phúc Kiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BAc_Ki%E1%BA%BFn), do Thuyền chính đại thần Thẩm Bảo Trinh làm Giám đốc, đặt nền móng cho hải quân Trung Quốc. Tả Tông Đường là người đã mở xưởng đóng tàu đầu tiên ở Trung Quốc tại Phúc Kiến mang tên Mã vĩ, và cũng đã thành lập học viện hải quân đầu tiên khi ông làm tổng đốc ở đây.
Khi chuyển đến vùng tây bắc giữ chức Tổng đốc Thiểm Cam, Tả Tôn Đường đề xuất lên triều đình nhiều chủ trương chính sách thúc đẩy kinh tế văn hóa vùng Tân Cương có tác dụng tích cực đối với việc khai phá vùng biên giới, thành lập các cơ sở sản xuất kiểu mới ở vùng tây bắc như: Lan châu cơ khí chức ni cục (là xưởng dệt len cơ khí đầu tiên của Trung Quốc dùng máy móc của Đức, thành lập năm 1878), Tổng cục tơ tằm A khắc tô, Lan châu chế tạo cục thành lập năm 1871, Tây an cơ khí cục thành lập năm 1869.
Năm 1867 tại Thiên tân Sùng Hậu Thông thương vụ đại thần Tam khẩu mở 2 cơ khí cục chuyên sản xuất cơ khí quân dụng, sau đó năm 1872 Luân thuyền chiêu thương cục mở chi nhánh tại đây, năm 1877 mỏ than Khai bình được đưa vào khai thác, năm 1888 tuyến đường sắt Thiên tân Đường sơn hoàn thành, năm 1896 Bưu điện Đại Thanh hoạt động tại đây, năm 1903 thành lập Tổng cục Công nghệ Trực lệ. Tả Tông Đường là người đã mở xưởng đóng tàu đầu tiên ở Trung Quốc tại Phúc Kiến mang tên Mã vĩ, và cũng đã thành lập học viện hải quân đầu tiên khi ông làm tổng đốc ở đây.
### Tổng cục chế tạo Giang Nam
Năm 1865 đạo đài Thượng hải Đinh Nhữ Xương, cựu tướng lĩnh Hoài quân được bổ nhiệm làm Giám đốc Cục chế tạo cơ khí Giang nam (về sau được cử làm đô đốc hạm đội hải quân Bắc dương). Lúc đầu kinh phí mua sắm máy móc chỉ có 25 vạn lạng bạc (35 vạn USD) được lấy từ nguồn thu thuế quan tại
[Thượng Hải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_H%E1%BA%A3i). Tổng cục chế tạo cơ khí [Giang Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Giang_Nam) mua các máy móc của [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) gồm lò nấu, máy hơi nước, động cơ, máy đục, máy vặn ốc đủ các loại máy móc để chế tạo súng trường và pháo, thủy lôi, đạn dược, máy móc đóng tàu, là xí nghiệp quân sự lớn nhất do phái Dương vụ thành lập, về quy mô là một trong những công xưởng quân sự lớn nhất châu Á lúc bấy giờ.
Đến giữa năm 1867 mỗi ngày công xưởng sản xuất 14 khẩu súng trường và hàng trăm thùng đạn, cung ứng cho mặt trận Thiểm Cam của Tả Tông Đường. Đến năm 1873 mới sản xuất được 4200 khẩu súng trường Remington. Năm 1874 sản xuất được 110 đại bác theo kiểu của cơ xưởng Amstrong (Anh) với các loại cỡ nòng 120 mm, 170 và 200 mm. Về sau Lý Hồng Chương cho áp dụng kỹ thuật của Đức thay cho của Anh, dùng nhiều sản phẩm của hãng Krupp.
Năm 1861 nhà khoa học Từ Thọ (1818 – 1888) người Vô Tích, Giang tô đã nghiên cứu chế tạo tàu hơi nước, đến năm 1862 chế tạo thành công tàu Hoàng cốc là chiếc tàu hơi nước đầu tiên của Trung Quốc được làm bằng gỗ. Máy móc chủ yếu là bánh chuyển động bằng hơi nước, xi lanh dài 2 thước, đường kính dài 1 thước, chiều dài của tàu là 55 thước, nặng 25 tấn, vận tốc đạt 6 hải lý/giờ. Năm 1868 Từ Thọ đến làm việc tại Quảng phiên viện quán (nhà phiên dịch của Tổng cục chế tạo Giang nam) lần lượt dịch 13 loại thư tịch khoa học Tây phương như “Khí cơ phát nhẫn”, “Doanh trận đề yếu”, “Tây nghệ tri tân”.
Năm 1868 chiếc tàu đầu tiên của nhà máy tàu thuyền Giang Nam là Huệ Cát được hạ thủy. Đến năm 1876 Giang nam công xưởng cho hạ thủy 7 chiếc tàu hơi nước, trong đó chiếc tàu lớn nhất có tải trọng 2800 tấn. Quy mô của Giang nam công xưởng vượt xa xưởng đóng tàu Yokosuda của Nhật mãi đến năm 1887 mới bắt đầu sản xuất tàu cỡ lớn.
Năm 1869 nhà máy chế tạo tàu thuyền Mã vĩ (Phúc châu) bắt đầu đóng loại tàu mới, sử dụng máy móc và kỹ thuật cơ khí của Pháp do Thẩm Bảo Trinh nguyên tuần phủ Giang tây làm Giám đốc. Kinh phí ban đầu là 40 vạn lạng bạc (55 vạn đô la) được huy động từ các tỉnh Phúc kiến, Chiết giang, Quảng đông. Trong thời gian 1866 – 1874 chi phí của xưởng lên tới 540 vạn lạng bạc (750 vạn đô la). Số nhân công của xưởng Mã vĩ lúc cao nhất đạt tới 3000 công nhân, quy mô lớn hơn Giang nam chế tạo cơ khí chế tạo tổng cục.
Năm 1890 Tổng cục chế tạo cơ khí Giang nam bắt đầu lập xưởng luyện thép, có lò 15 tấn mỗi ngày luyện được 3 tấn, đó là lò luyện thép (lò thường) đầu tiên của Trung Quốc. Năm 1892 quy mô của Giang nam công xưởng đạt tới diện tích 73 acre đất, 1974 nhà xưởng và 2982 công nhân. Máy móc của công xưởng có 1037 máy, sản xuất ra 47 loại sản phẩm dưới sự giám sát của kỹ thuật viên nước ngoài. Đến những năm 1890 hoạt động của 3 cục quân giới trên đã có những thành tích nổi bật; các kiểu đạn pháo do Tổng cục chế tạo Giang nam chế tạo ra đã tiếp cận được với vũ khí nhập khẩu của phương Tây. Cục cơ khí Thiên tân nổi tiếng với các sản phẩm cơ khí quân dụng.
Kinh phí xây dựng 3 cục cơ khí Giang nam, Thiên tân, Kim lăng lên tới 2454 vạn lạng bạc, chiếm 50% chi phí cho công nghiệp quân sự của nhà Thanh.
Ngoài ra còn có các công xưởng quân khí khác được xây dựng ở Tây an (Thiểm tây, năm 1869), Lan châu (Cam túc, năm 1871), Quảng châu (năm 1874), Hồ nam và Sơn đông (năm 1875), Thành đô (Tứ xuyên, năm 1877), Cát lâm (năm 1881), Bắc kinh (năm 1883), Vân nam (năm 1884), Hàng châu và Đài loan (năm 1885). Các trường quân sự cũng được thành lập: năm 1867 trường hải quân được thành lập ở Phúc châu (Phúc kiến), Thiên tân (Trực lệ) năm 1880, Hoàng phố (Quảng đông) năm 1887, Nam kinh (Giang tô) năm 1890, Yên đài (Sơn đông) năm 1903.
Kinh phí xây dựng 3 cục cơ khí Giang nam, Thiên tân, Kim lăng lên tới 2454 vạn lạng bạc, chiếm 50% chi phí cho công nghiệp quân sự của nhà Thanh. Đến những năm 1890 hoạt động của 3 cục quân giới trên đã có những thành tích nổi bật; các kiểu đạn pháo do Tổng cục chế tạo Giang nam chế tạo ra đã tiếp cận được với vũ khí nhập khẩu của phương Tây. Cục cơ khí Thiên tân nổi tiếng với các sản phẩm cơ khí quân dụng.
Ngoài ra còn có các công xưởng quân khí khác được xây dựng ở Tây an (Thiểm tây, năm 1869), Lan châu (Cam túc, năm 1871), Quảng châu (năm 1874), Hồ nam và Sơn đông (năm 1875), Thành đô (Tứ xuyên, năm 1877), Cát lâm (năm 1881), Bắc kinh (năm 1883), Vân nam (năm 1884), Hàng châu và Đài loan (năm 1885).
Về sau công cuộc Tây dương vụ được Tổng đốc Hồ quảng Trương Chi Động và Bộ trưởng Giao thông Thịnh Tuyên Hoài tiếp tục thực hiện, hai người thành lập nhiều xí nghiệp, riêng Thịnh Tuyên Hoài còn bỏ vốn đầu tư trong nhiều cơ sở kinh doanh.
Khi đến Quảng đông nhậm chức tổng đốc Lưỡng quảng, Trương Chi Động cho xây dựng Quảng đông quân giới cục, thành lập trường lục quân Quảng đông, Cục dệt vải và Xưởng luyện thép Quảng đông. Trong thời gian này Trương Chi Động cho thành lập Giang nam tự cường quân là lực lượng lục quân kiểu mới sớm nhất Trung Quốc lúc bấy giờ theo biên chế quân đội phương Tây.
Lúc được thuyên chuyển đến Hồ bắc Trương Chi Động cho di dời toàn bộ thiết bị của xưởng súng pháo Quảng đông và cho xây dựng thành xưởng súng pháo Hán dương, Xưởng dệt tứ cục Hồ bắc bao gồm dệt vải, kéo sợi, ươm tơ, chế biến gai, Thư viện Lưỡng Hồ, lập kế hoạch xây dựng đường sắt Lô Hán (sau đổi tên là Kinh Hán, xây dựng từ năm 1896, hoàn thành năm 1905) nối liền hai miền nam bắc.
### Công binh xưởng Hán Dương
Công binh xưởng Hán Dương được xây dựng năm 1894 từ nguồn kinh phí của hạm đội Nam Dương là nhà máy sản xuất vũ khí đầu tiên có quy mô lớn với hệ thống kỹ thuật lớn nhất. Công xưởng có diện tích 40 acre. Tháng 8 năm 1895 tại đây bắt đầu sản xuất súng trường M1888 của Đức, và súng trường Mauser, và đạn dược với sản lượng 13000 băng/tháng. Đến năm 1900 công binh xưởng Hán dương đã cung cấp cho lực lượng Nghĩa hòa đoàn hơn 3000 súng trường và 1 triệu băng đạn. Đến năm 1904 công binh xưởng Hán dương đã đạt sản lượng 50 súng trường T88 và 12000 băng đạn mỗi ngày, sản xuất ra súng bộ binh kiểu Hán dương gọi là Hán dương tạo.
Năm 1893 ở Hồ bắc xây dựng nhà máy thép Hán dương, lò cao cận đại hóa của Trung Quốc bắt đầu sản xuất vào tháng 5 năm 1894. Nhà máy có 4 lò cao đều mua trang thiết bị nước ngoài, trình độ kỹ thuật tương đối tiên tiến so với thế giới lúc đó. Tháng 2 năm 1908 nhà máy thép Hán dương cùng mỏ sắt Đại dã hợp nhất với nhà máy luyện khoáng và mỏ Bình hương (Giang tây), trở thành một xí nghiệp liên hợp gang thép đầu tiên có quy mô lớn hiện đại nhất châu Á lúc bấy giờ, đạt tới sản lượng 113 ngàn tấn gang và 50 ngàn tấn thép năm 1910.
Thua trận trong cuộc
[Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ nhất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Thanh-Nh%E1%BA%ADt) năm 1894 – 1895 là một bước ngoặt đối với triều đình nhà Thanh. Nhật Bản, một nước từ lâu bị người Trung Quốc coi là quốc gia mới của những kẻ cướp biển, đã đánh bại một cách thuyết phục hạm đội Bắc hải mới được hiện đại hóa của nước láng giềng to lớn khiến triều đình nhà Thanh phải mất mặt.
Khi đã đánh bại Trung Quốc, Nhật Bản trở thành nước Châu Á đầu tiên gia nhập vào hàng ngũ các cường quốc trước đó chỉ gồm các nước phương Tây. Thất bại này là một sự sửng sốt đối với triều đình nhà Thanh đặc biệt khi họ chứng kiến hoàn cảnh xảy ra của nó chỉ ba thập kỷ sau khi Nhật Bản tiến hành các cuộc
[Minh Trị cải cách](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Minh_Tr%E1%BB%8B_c%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch&action=edit&redlink=1) biến nước này có khả năng ganh đua với các nước phương Tây về các thành quả kinh tế và kỹ thuật của họ.
Cuối cùng vào tháng 12 năm 1894 chính phủ nhà Thanh đưa ra một số bước kiên quyết nhằm cải cách thể chế quân sự và đào tạo lại một số đơn vị đã được lựa chọn nhằm tây phương hóa trình độ tác chiến, vũ khí và chiến thuật của họ. Các đơn vị đó được gọi là Tân thức lục quân (新式陸軍 Quân đội kiểu mới). Kết quả thành công nhất của việc này là
[Bắc Dương Quân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_D%C6%B0%C6%A1ng_Qu%C3%A2n&action=edit&redlink=1) (北洋軍) nằm dưới sự giám sát và điều khiển của cựu chỉ huy Hoài Quân, vị tướng người Hán [Viên Thế Khải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%C3%AAn_Th%E1%BA%BF_Kh%E1%BA%A3i) (袁世凱), người đã tận dụng vị trí của mình để trở thành một Tổng thống Cộng hòa độc tài và cuối cùng thành một vị hoàng đế trong thời gian ngắn của Trung Quốc.
## Sự sụp đổ của triều đại
Tới đầu thế kỷ 20, hàng loạt các vụ náo động dân sự xảy ra và ngày càng phát triển. Từ Hi và Hoàng đế Quang Tự cùng mất năm
[1908](http://vi.wikipedia.org/wiki/1908), để lại một khoảng trống quyền lực và một chính quyền trung ương bất ổn. [Phổ Nghi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%95_Nghi), con trai lớn nhất của [Thuần Thân Vương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thu%E1%BA%A7n_Th%C3%A2n_V%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1), được chỉ định làm người kế vị khi mới hai tuổi, và Thân Vương trở thành người nhiếp chính. Tiếp theo sự kiện này Tướng [Viên Thế Khải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%C3%AAn_Th%E1%BA%BF_Kh%E1%BA%A3i) bị gạt khỏi chức vụ của mình. Tới giữa năm [1911](http://vi.wikipedia.org/wiki/1911) Thuần Thân Vương lập ra “Chính phủ gia đình hoàng gia”, một hội đồng cai trị của Chính phủ Hoàng gia hầu như gồm toàn bộ các thành viên thuộc dòng họ [Aisin Gioro](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81i_T%C3%A2n_Gi%C3%A1c_La). Việc này khiến các quan lại cao cấp như [Trương Chi Động](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Chi_%C4%90%E1%BB%99ng) tỏ thái độ bất mãn.
Cuộc Khởi nghĩa
[Vũ Xương](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_X%C6%B0%C6%A1ng) diễn ra vào ngày [10 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_10), [1911](http://vi.wikipedia.org/wiki/1911) dẫn đến cuộc [Cách mạng Tân Hợi](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_T%C3%A2n_H%E1%BB%A3i), và tiếp sau đó là sự tuyên bố thành lập một chính phủ trung ương riêng biệt, [Trung Hoa Dân Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Hoa_D%C3%A2n_Qu%E1%BB%91c), tại [Nam Kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_Kinh) với [Tôn Dật Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_D%E1%BA%ADt_Ti%C3%AAn) làm lãnh đạo lâm thời. Nhiều tỉnh bắt đầu “ly khai” khỏi quyền kiểm soát của nhà Thanh. Chứng kiến tình trạng này, chính phủ Thanh dù không muốn cũng buộc phải đưa [Viên Thế Khải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%C3%AAn_Th%E1%BA%BF_Kh%E1%BA%A3i) trở lại nắm quân đội, kiểm soát [Bắc dương quân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_d%C6%B0%C6%A1ng_qu%C3%A2n&action=edit&redlink=1) của ông, với mục tiêu nhằm tiêu diệt những người cách mạng. Sau khi lên giữ chức [Tể tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) (內閣總理大臣 Nội các tổng lý đại thần) và lập ra chính phủ của riêng mình, Viên Thế Khải còn tiến xa nữa khi buộc triều đình phải cách chức nhiếp chính của Thuần Thân Vương. Việc cách chức này sau đó được chính thức hoá thông qua các chỉ thị của [Hiếu Định Cảnh hoàng hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BA%BFu_%C4%90%E1%BB%8Bnh_C%E1%BA%A3nh_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu). *Thanh Đế Thoái Vị Chiếu Thư*(1912) chấm dứt chế độ quân chủ ở Trung Quốc
Khi Thuần Thân Vương đã buộc phải ra đi, Viên Thế Khải và các vị chỉ huy bên trong Bắc dương quân của mình hoàn toàn nắm quyền chính trị của triều đình nhà Thanh. Ông cho rằng không có lý do gì để tiến hành một cuộc chiến tranh gây nhiều tốn phí, đặc biệt khi nói rằng chính phủ nhà Thanh chỉ có một mục tiêu thành lập một nền quân chủ lập hiến.
Tương tự như vậy, chính phủ của Tôn Dật Tiên muốn thực hiện một cuộc cải cách dân chủ, vừa hướng tới lợi ích của nền kinh tế và dân chúng Trung Quốc. Với sự cho phép của Hiếu Định hoàng hậu, Viên Thế Khải bắt đầu đàm phán với Tôn Dật Tiên, người đã cho rằng mục tiêu của mình đã thành công trong việc lập ra một nhà nước cộng hòa và vì thế ông có thể cho phép Viên Thế Khải nhận chức vụ Tổng thống của nền Cộng hoà. Năm
[1912](http://vi.wikipedia.org/wiki/1912), sau nhiều vòng đàm phán, Hiếu Định đưa ra một [chiếu chỉ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFu_ch%E1%BB%89&action=edit&redlink=1) tuyên bố sự thoái vị của vị ấu vương, [Phổ Nghi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%95_Nghi).
Sự sụp đổ của nhà Thanh năm
[1912](http://vi.wikipedia.org/wiki/1912) đánh dấu sự kết thúc của hơn 2000 năm phong kiến Trung Quốc và sự khởi đầu của một giai đoạn bất ổn kéo dài, không chỉ đối với quốc gia mà ở một số mặt còn đối với cuộc sống của người dân. Tình trạng lạc hậu rõ rệt về chính trị và kinh tế cộng với sự chỉ trích ngày càng tăng về văn hoá Trung Quốc dẫn tới sự ngờ vực về tương lai của họ.
Lịch sử hỗn loạn của Trung Quốc từ sau thời nhà Thanh ít nhất cũng có thể được thấu suốt một phần trong nỗ lực nhằm tìm hiểu và khôi phục lại những mặt quan trọng của văn hoá lịch sử Trung Quốc và tích hợp nó với những ý tưởng mang nhiều ảnh hưởng mới đã xuất hiện trong thế kỷ đó. Nhà Thanh là khởi nguồn của nền văn hoá vĩ đại đó, nhưng những sự hổ thẹn họ phải gánh chịu cũng là một bài học cần quan tâm.
[[hiện]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh#)
## Xem thêm
[Vua Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_vua_Trung_Qu%E1%BB%91c) [Các triều đại trong lịch sử Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i_trong_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) [Hoàng đế Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) [Luật pháp đại Thanh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_ph%C3%A1p_%C4%91%E1%BA%A1i_Thanh&action=edit&redlink=1) [Danh sách vua nhà Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_nh%C3%A0_Thanh) [Danh sách các họ Mãn Châu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_h%E1%BB%8D_M%C3%A3n_Ch%C3%A2u&action=edit&redlink=1) [Mũ chính thức của người Mãn Châu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C5%A9_ch%C3%ADnh_th%E1%BB%A9c_c%E1%BB%A7a_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%C3%A3n_Ch%C3%A2u&action=edit&redlink=1) [Thiên mệnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_m%E1%BB%87nh) [Trang phục quan lại Mãn Châu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trang_ph%E1%BB%A5c_quan_l%E1%BA%A1i_M%C3%A3n_Ch%C3%A2u&action=edit&redlink=1) [Lịch sử quân sự Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) [Bảng các vua Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3ng_c%C3%A1c_vua_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1)
## Tham khảo
## Chú thích
**Nguyễn Khắc Thuần.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh#cite_ref-1) *Các đời Đế Vương Trung Quốc*. NXB Giáo Dục. tr. 289.
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Nhà Thanh](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Qing_Dynasty?uselang=vi) [Short History of the Qing Dynasty](http://www.drben.net/ChinaReport/Sources/History/Descendancy_Summary_Qing_Dynasty.html) [Art of the early Qing dynasty](http://www.cosmopolis.ch/english/art/68/qing_art.htm) [Bộ truyện](http://vietkiem.com/old/index/?action=sub_category&id=392) *Thanh cung mười ba triều*bản tiếng Việt
|
|
[Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Cựu quốc gia trong lịch sử Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%E1%BB%B1u_qu%E1%BB%91c_gia_trong_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Trung_Qu%E1%BB%91c) [Khởi đầu năm 1644](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Kh%E1%BB%9Fi_%C4%91%E1%BA%A7u_n%C4%83m_1644) [Chấm dứt năm 1912](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%E1%BA%A5m_d%E1%BB%A9t_n%C4%83m_1912) [Thành lập 1644](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%C3%A0nh_l%E1%BA%ADp_1644) [Nhà Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_Thanh) [Lịch sử Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) [Triều đại Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i_Trung_Qu%E1%BB%91c) **Video yêu thích
KimYouTube** **Trở về trang chính**
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam)

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

Connection: close

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

X-ac: 5.dca _dca