text:
Delphinium tricorne
Delphinium tricorne là một loài thực vật có hoa trong họ Mao lương. Loài này được Michx. mô tả khoa học đầu tiên năm 1803.[1]
Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ The Plant List (2010). “Delphinium tricorne”. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2013.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Phương tiện liên quan tới Delphinium tricorne tại Wikimedia Commons
- Dữ liệu liên quan tới Delphinium tricorne tại Wikispecies
- Vườn thực vật hoàng gia Kew; Đại học Harvard; Australian Plant Name Index (biên tập). “Delphinium tricorne”. International Plant Names Index. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2013.

markdown:
*Delphinium tricorne*
|
|Delphinium tricorne
|
|![]()
[Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) ![ Status TNC G5.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/Status_TNC_G5.svg/220px-Status_TNC_G5.svg.png)
An toàn (
[TNC](/w/index.php?title=NatureServe_conservation_status&action=edit&redlink=1)) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Eudicots](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_hai_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m_th%E1%BA%ADt_s%E1%BB%B1) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Ranunculales](/wiki/B%E1%BB%99_Mao_l%C6%B0%C6%A1ng) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Ranunculaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_Mao_l%C6%B0%C6%A1ng) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Delphinium](/wiki/Delphinium) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **D. tricorne** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Delphinium tricorne* [Michx.](/w/index.php?title=Andr%C3%A9_Michaux&action=edit&redlink=1) ![ Delphinium tricorne US-dist-map.png](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Delphinium_tricorne_US-dist-map.png/280px-Delphinium_tricorne_US-dist-map.png)
![ Delphinium tricorne US-dist-map.png](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Delphinium_tricorne_US-dist-map.png/280px-Delphinium_tricorne_US-dist-map.png)
* là một loài Delphinium tricorne* [thực vật có hoa](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa)trong [họ Mao lương](/wiki/H%E1%BB%8D_Mao_l%C6%B0%C6%A1ng). Loài này được Michx. mô tả khoa học đầu tiên năm 1803. [[1]](#cite_note-1)
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Delphinium_tricorne&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Delphinium_tricorne&action=edit§ion=1)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Delphinium_tricorne&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Delphinium_tricorne&action=edit§ion=2)] **The Plant List (2010).** [^](#cite_ref-1) [“](http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2760489). Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2013. *Delphinium tricorne*”
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Delphinium_tricorne&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Delphinium_tricorne&action=edit§ion=3)]
Phương tiện liên quan tới
[Delphinium tricorne](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Delphinium_tricorne)tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)
Dữ liệu liên quan tới
[Delphinium tricorne](https://species.wikimedia.org/wiki/Delphinium_tricorne)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies) [Vườn thực vật hoàng gia Kew](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_ho%C3%A0ng_gia_Kew); [Đại học Harvard](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Harvard); [Australian Plant Name Index](/wiki/Australian_Plant_Name_Index)(biên tập). [“Delphinium tricorne”](http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=711086-1). *. Truy cập ngày 13 tháng 6 năm 2013.* [International Plant Names Index](/wiki/International_Plant_Names_Index)


text:
Foissy-lès-Vézelay
Tọa độ: 47°26′12″B 3°45′54″Đ / 47,4366666667°B 3,765°Đ
Foissy-lès-Vézelay là một xã của Pháp,tọa lạc ở tỉnh Yonne trong vùng Bourgogne-Franche-Comté.
Tọa độ: 47°26′12″B 3°45′54″Đ / 47,4366666667°B 3,765°Đ
Foissy-lès-Vézelay là một xã của Pháp,tọa lạc ở tỉnh Yonne trong vùng Bourgogne-Franche-Comté.

markdown:
# Foissy-lès-Vézelay
[Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [47°26′12″B 3°45′54″Đ / 47,4366666667°B 3,765°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Foissy-l%C3%A8s-V%C3%A9zelay¶ms=47.4366666667_N_3.765_E_region:FR_type:city)
|
|
|Hành chính|
|
| ![ Quốc kỳ Pháp](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
![ Quốc kỳ Pháp](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Bourgogne-Franche-Comté](/wiki/Bourgogne-Franche-Comt%C3%A9) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Yonne](/wiki/Yonne) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Avallon](/wiki/Avallon_(qu%E1%BA%ADn)) [Tổng](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Vézelay](/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_V%C3%A9zelay&action=edit&redlink=1) [Liên xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#Li.C3.AAn_x.C3.A3) *sans* [Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99)
(bình quân 216 m/709 ft)
1 2(2,14 sq mi) [INSEE](/wiki/M%C3%A3_INSEE)/Mã bưu chính [89170](http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=89170-COM)/ [89450](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_Ph%C3%A1p) **Foissy-lès-Vézelay** là một [xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) của [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p),tọa lạc ở [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Ph%C3%A1p)) [Yonne](/wiki/Yonne) trong [vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Bourgogne-Franche-Comté](/wiki/Bourgogne-Franche-Comt%C3%A9).
## Biến động dân số[
[sửa](/w/index.php?title=Foissy-l%C3%A8s-V%C3%A9zelay&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Foissy-l%C3%A8s-V%C3%A9zelay&action=edit§ion=1)]
|Năm||1962||1968||1975||1982||1990||1999|
|Dân số||223||231||206||183||160||149|
|From the year 1962 on: No double counting—residents of multiple communes (e.g. students and military personnel) are counted only once.|

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache-Status: miss

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

X-Cache: cp1055 miss, cp1055 miss

X-Content-Type-Options: nosniff

Connection: close

Via: 1.1 varnish-v4, 1.1 varnish-v4

Accept-Ranges: bytes

X-UA-Compatible: IE=Edge

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Content-Language: vi

Link: </static/images/project-logos/viwiki.png>;rel=preload;as=image;media=not all and (min-resolution: 1.5dppx),</static/images/project-logos/viwiki-1.5x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 1.5dppx) and (max-resolution: 1.999999dppx),</static/images/project-logos/viwiki-2x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 2dppx)


text:
Jerzy Popiełuszko
Jerzy Popiełuszko (14 tháng 9 năm 1947- 19 tháng 10 năm 1984),[1] là một linh mục Công giáo người Ba Lan, người đã cộng tác với phe đối lập là Công đoàn Đoàn kết (Solidarność) trong việc đấu tranh chống độc tài và đòi dân chủ tại Ba Lan thời quốc gia này ở chế độ cộng sản. Ông đã bị ám sát vào năm 1984 bởi Cơ quan Tình báo và An ninh Nội địa Ba Lan (Służba Bezpieczeństwa). Ông đã được công nhận như là một vị tử đạo của Giáo hội Công giáo Rôma, và được tuyên chân phước vào ngày 6 tháng 6 năm 2010 bởi Hồng y Angelo Amato, thay mặt Giáo hoàng Biển Đức XVI. Tiến trình tuyên thánh cho ông đang được xúc tiến và cần một phép lạ nhờ lời cầu bầu của ông.
Mục lục
Tiểu sử[sửa | sửa mã nguồn]
Thiếu thời và tu tập[sửa | sửa mã nguồn]
Jerzy Popiełuszko sinh ngày 14 tháng 9 năm 1947 trong một gia đình nông dân Công giáo tại miền đông Ba Lan. Năm 1965, sau khi tốt nghiệp phổ thông, Jerzy được chọn vào học tại một chủng viện ở thủ đô Warszawa. Ngày 28 tháng 5 năm 1972, thầy Jerzy Popiełuszko được Hồng y Stefan Wyszynsk, khi đó là Tổng giám mục Warszawa, truyền chức linh mục. Và sau đó vị linh mục trẻ này được giao đảm trách nhiều công việc mục vụ khác nhau. Tháng 8 năm 1980, Công đoàn Đoàn kết bắt đầu tổ chức đình công đòi tăng lương, phản đối các chính sách về chính trị, kinh tế, xã hội bất công và biểu tình chống độc tài và đòi dân chủ lan rộng tại Ba Lan. Trong những ngày đó, linh mục Popiełuszko đã được tòa tổng giám mục cử đến làm chỗ dựa tinh thần cho các công nhân theo như thỉnh nguyện của họ.
Cộng tác với Công đoàn Đoàn kết[sửa | sửa mã nguồn]
Ngày 13 tháng 12 năm 1981, chính quyền cộng sản Ba Lan ban hành thiết quân luật và bắt đầu chiến dịch sách nhiễu, bắt bớ, xử án nhiều thành viên của Công đoàn Đoàn kết. Linh mục Popiełuszko thường tham gia các vụ xử án để an ủi, nâng đỡ và khích lệ những người bị xử cũng như thân nhân, là điểm tựa cho chính những nạn nhân đó và cả gia đình của họ, ông cử hành thánh lễ cầu nguyện cho các nạn nhân bị giam giữ, gia đình của họ và cho đất nước Ba Lan.
Vào thời điểm cao trào cuộc xung đột giữa công nhân Công đoàn Đoàn kết với chính quyền cộng sản, ông trở thành một trong những linh mục được hâm mộ và kính trọng nhất tại Ba Lan. Vì thế, chính quyền cộng sản rắp tâm trù dập ông bằng nhiều hình thức. Chẳng hạn như báo chí của chế độ ra sức thóa mạ ông, công an nhiều lần tra hỏi, khám xét nhà và ngụy tạo bằng chứng, tố cáo là ông tàng trữ chất nổ và mực in. Rồi ông bị quy tội vi phạm các điều 58 và 194 bộ Luật hình sự Cộng hòa Nhân dân Ba Lan với tội danh "lạm dụng tự do tôn giáo để xuyên tạc chính quyền, chống phá nhà nước".[2]
Bị ám sát[sửa | sửa mã nguồn]
Vào mùa thu năm 1983, tướng Wojciech Jaruzelski, thủ tướng Ba Lan khi đó, gửi Hồng y Józef Glemp cũng là tổng giám mục Warszawa khi đó, một danh sách gồm 60 linh mục được cho là những linh mục cực đoan và muốn hồng y buộc những linh mục đó phải im lặng. Linh mục Popiełuszko là một trong những người đứng đầu danh sách đó. Tuy nhiên, chính quyền đã không nhận được kết quả như họ mong đợi.
Một tai nạn xe hơi đã được lên kế hoạch để ám sát linh mục Jerzy Popieluszko vào ngày 13 tháng 10 năm 1984 nhưng ông may mắn thoát được. Kế hoạch đó được chuyển sang ngày 19 tháng 10 năm 1984. Sự việc là ngày hôm đó, linh mục Jerzy Popiełuszko bị mật vụ của chính quyền chặn xe trên đường về Warszawa sau khi dâng thánh lễ tại một nhà thờ ở ngoại ô thành phố. Theo điều tra, ông bị ba công an là Grzegorz Piotrowski, Leszek Pekala và Waldemar Chmielewski bắt cóc, trói và đánh đập dã man trong chiếc xe hơi.[3] Sau đó, ông bị buộc chân vào một tảng đá và vứt xuống đập chứa nước Vistula gần Wrocławek. Mãi tới ngày 30 tháng 10, người ta mới tìm được xác ông. Khám nghiệm tử thi cho thấy trước khi chết, ông bị tra tấn dã man. Cái chết của linh mục Popiełuszko đã gợi nên một nỗi thương tiếc, xúc động lớn trên toàn đất nước Ba Lan. Đã có khoảng 250.000 người tham dự thánh lễ an táng của ông, trong đó có Lech Walesa, người đứng đầu Công đoàn Đoàn kết.

markdown:
# Jerzy Popiełuszko
|Chân phước Jerzy Popiełuszko|
|
|![]()
[Okopy](/w/index.php?title=Okopy,_Podlaskie_Voivodeship&action=edit&redlink=1), gần [Suchowola](/wiki/Suchowola), [Ba Lan](/wiki/Ba_Lan) [Włocławek](/wiki/W%C5%82oc%C5%82awek), Ba Lan [Giáo hội Công giáo Rôma](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma) [Chân phước](/wiki/Ch%C3%A2n_ph%C6%B0%E1%BB%9Bc) [Warsaw](/wiki/Warsaw), [Ba Lan](/wiki/Ba_Lan)bởi Hồng y [Angelo Amato](/wiki/Angelo_Amato) [Lễ kính](/wiki/L%E1%BB%85_b%E1%BB%95n_m%E1%BA%A1ng) [Thánh Giá](/wiki/Th%C3%A1nh_Gi%C3%A1) [Quan thầy của](/wiki/Th%C3%A1nh_quan_th%E1%BA%A7y) [Công đoàn Đoàn kết](/wiki/C%C3%B4ng_%C4%91o%C3%A0n_%C4%90o%C3%A0n_k%E1%BA%BFt) **Jerzy Popiełuszko** ( [14 tháng 9](/wiki/14_th%C3%A1ng_9) năm [1947](/wiki/1947)- [19 tháng 10](/wiki/19_th%C3%A1ng_10) năm [1984](/wiki/1984)), là một [1] [linh mục](/wiki/Linh_m%E1%BB%A5c) [Công giáo](/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma) [người Ba Lan](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ba_Lan), người đã cộng tác với phe đối lập là [Công đoàn Đoàn kết](/wiki/C%C3%B4ng_%C4%91o%C3%A0n_%C4%90o%C3%A0n_k%E1%BA%BFt)( *Solidarność*) trong việc đấu tranh chống độc tài và đòi dân chủ tại Ba Lan thời quốc gia này ở chế độ [cộng sản](/wiki/C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n). Ông đã bị ám sát vào năm [1984](/wiki/1984)bởi Cơ quan Tình báo và An ninh Nội địa Ba Lan (Służba Bezpieczeństwa). Ông đã được công nhận như là một vị [tử đạo](/wiki/T%E1%BB%AD_%C4%91%E1%BA%A1o)của [Giáo hội Công giáo Rôma](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma), và được tuyên [chân phước](/wiki/Ch%C3%A2n_ph%C6%B0%E1%BB%9Bc)vào ngày [6 tháng 6](/wiki/6_th%C3%A1ng_6)năm [2010](/wiki/2010)bởi Hồng y [Angelo Amato](/wiki/Angelo_Amato), thay mặt [Giáo hoàng Biển Đức XVI](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Bi%E1%BB%83n_%C4%90%E1%BB%A9c_XVI). Tiến trình [tuyên thánh](/wiki/Tuy%C3%AAn_th%C3%A1nh)cho ông đang được xúc tiến và cần một phép lạ nhờ lời cầu bầu của ông.
## Mục lục
## Tiểu sử[
[sửa](/w/index.php?title=Jerzy_Popie%C5%82uszko&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Jerzy_Popie%C5%82uszko&action=edit§ion=1)]
### Thiếu thời và tu tập[
[sửa](/w/index.php?title=Jerzy_Popie%C5%82uszko&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Jerzy_Popie%C5%82uszko&action=edit§ion=2)]
Jerzy Popiełuszko sinh ngày 14 tháng 9 năm 1947 trong một gia đình nông dân Công giáo tại miền đông Ba Lan. Năm
[1965](/wiki/1965), sau khi tốt nghiệp phổ thông, Jerzy được chọn vào học tại một chủng viện ở thủ đô [Warszawa](/wiki/Warszawa). Ngày [28 tháng 5](/wiki/28_th%C3%A1ng_5) năm [1972](/wiki/1972), thầy Jerzy Popiełuszko được Hồng y Stefan Wyszynsk, khi đó là Tổng giám mục Warszawa, truyền chức linh mục. Và sau đó vị linh mục trẻ này được giao đảm trách nhiều công việc mục vụ khác nhau. Tháng 8 năm [1980](/wiki/1980), Công đoàn Đoàn kết bắt đầu tổ chức [đình công](/wiki/%C4%90%C3%ACnh_c%C3%B4ng) đòi tăng lương, phản đối các chính sách về [chính trị](/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B), [kinh tế](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF), [xã hội](/wiki/X%C3%A3_h%E1%BB%99i) bất công và biểu tình chống độc tài và đòi dân chủ lan rộng tại Ba Lan. Trong những ngày đó, linh mục Popiełuszko đã được tòa tổng giám mục cử đến làm chỗ dựa tinh thần cho các công nhân theo như thỉnh nguyện của họ.
### Cộng tác với Công đoàn Đoàn kết[
[sửa](/w/index.php?title=Jerzy_Popie%C5%82uszko&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Jerzy_Popie%C5%82uszko&action=edit§ion=3)]
Ngày
[13 tháng 12](/wiki/13_th%C3%A1ng_12) năm [1981](/wiki/1981), chính quyền cộng sản Ba Lan ban hành [thiết quân luật](/wiki/Thi%E1%BA%BFt_qu%C3%A2n_lu%E1%BA%ADt) và bắt đầu chiến dịch sách nhiễu, bắt bớ, xử án nhiều thành viên của Công đoàn Đoàn kết. Linh mục Popiełuszko thường tham gia các vụ xử án để an ủi, nâng đỡ và khích lệ những người bị xử cũng như thân nhân, là điểm tựa cho chính những nạn nhân đó và cả gia đình của họ, ông cử hành [thánh lễ](/wiki/Th%C3%A1nh_l%E1%BB%85) cầu nguyện cho các nạn nhân bị giam giữ, gia đình của họ và cho đất nước Ba Lan.
Vào thời điểm cao trào cuộc xung đột giữa công nhân Công đoàn Đoàn kết với chính quyền cộng sản, ông trở thành một trong những linh mục được hâm mộ và kính trọng nhất tại Ba Lan. Vì thế, chính quyền cộng sản rắp tâm trù dập ông bằng nhiều hình thức. Chẳng hạn như
[báo chí](/wiki/B%C3%A1o_ch%C3%AD) của chế độ ra sức thóa mạ ông, công an nhiều lần tra hỏi, khám xét nhà và ngụy tạo bằng chứng, tố cáo là ông tàng trữ [chất nổ](/wiki/Ch%E1%BA%A5t_n%E1%BB%95) và mực in. Rồi ông bị quy tội vi phạm các điều 58 và 194 bộ Luật hình sự [Cộng hòa Nhân dân Ba Lan](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Ba_Lan) với tội danh "lạm dụng tự do tôn giáo để xuyên tạc chính quyền, chống phá nhà nước". [[2]](#cite_note-2)
### Bị ám sát[
[sửa](/w/index.php?title=Jerzy_Popie%C5%82uszko&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Jerzy_Popie%C5%82uszko&action=edit§ion=4)]
Vào mùa thu năm 1983, tướng
[Wojciech Jaruzelski](/wiki/Wojciech_Jaruzelski), thủ tướng Ba Lan khi đó, gửi Hồng y Józef Glemp cũng là tổng giám mục Warszawa khi đó, một danh sách gồm 60 linh mục được cho là những linh mục cực đoan và muốn hồng y buộc những linh mục đó phải im lặng. Linh mục Popiełuszko là một trong những người đứng đầu danh sách đó. Tuy nhiên, chính quyền đã không nhận được kết quả như họ mong đợi.
Một tai nạn xe hơi đã được lên kế hoạch để ám sát linh mục Jerzy Popieluszko vào ngày
[13 tháng 10](/wiki/13_th%C3%A1ng_10) năm 1984 nhưng ông may mắn thoát được. Kế hoạch đó được chuyển sang ngày [19 tháng 10](/wiki/19_th%C3%A1ng_10) năm 1984. Sự việc là ngày hôm đó, linh mục Jerzy Popiełuszko bị mật vụ của chính quyền chặn xe trên đường về Warszawa sau khi dâng thánh lễ tại một nhà thờ ở ngoại ô thành phố. Theo điều tra, ông bị ba công an là Grzegorz Piotrowski, Leszek Pekala và Waldemar Chmielewski bắt cóc, trói và đánh đập dã man trong chiếc xe hơi. Sau đó, ông bị buộc chân vào một tảng đá và vứt xuống đập chứa nước Vistula gần Wrocławek. Mãi tới ngày 30 tháng 10, người ta mới tìm được xác ông. Khám nghiệm tử thi cho thấy trước khi chết, ông bị tra tấn dã man. Cái chết của linh mục Popiełuszko đã gợi nên một nỗi thương tiếc, xúc động lớn trên toàn đất nước Ba Lan. Đã có khoảng 250.000 người tham dự thánh lễ an táng của ông, trong đó có [3]

X-Cache: cp1068 miss, cp1055 miss


text:
Lịch sử Paris
Mục lục
Tiền sử[sửa | sửa mã nguồn]
Khu vực Île-de-France có sự hiện diện của con người cách đây ít nhất 40 ngàn năm trước. Các công cụ lao động bằng đã được tìm thấy bên bờ sông Seine đã minh chứng điều này[1].
Những hiện vật khảo cổ gây ngạc nhiên nhất được tìm thấy tại khu vực Quận 12 vào tháng 9 năm 1991 đã cho thấy những vết tích về sự hiện diện của con người ở khu vực Paris. Các khai quật tại Bercy cho phép khẳng định con người đã sinh sống ở Paris từ thời kỳ Đồ đá mới - khoảng 4000 tới 3800 trước Công Nguyên - trên khu vực bờ trái một nhánh cũ của sông Seine. Ba thuyền độc mộc gỗ sồi được tìm thấy là những phương tiện vận tải thủy cổ nhất ở châu Âu từng được khám phá. Bên cạnh đó còn một cung gỗ, các mũi tên, đồ gốm cùng một số vật dụng bằng đá[2] · [3].
Có thể con người còn tiếp tục sống ở đây trong suốt cuối thời kỳ Đồ đá mới, 3400 tới 1800 trước Công Nguyên[4].
Cổ đại[sửa | sửa mã nguồn]
Những hiểu biết về khoảng thời gian từ thời Tiền sử cho tới trước Gaule-La Mã rất ít ỏi. Trước khi người La Mã tới vào năm 52 trước Công Nguyên, khu vực này do người Parisii thuộc bộ tộc Gaulois làm chủ. Khoảng năm 100 trước Công Nguyên, xuất hiện những đồng tiền vàng của người Parisii. Một số ý kiến cho rằng thành trì của người Parisii xuất hiện 250 tới 200 trước Công Nguyên, nhưng không có lý lẽ thuyết phục. Một thời gian dài, vị trí của thành được cho là đảo Île de la Cité, nhưng ngày nay giả thuyết này gây ra nhiều tranh cãi. Rất có thể thành nằm trên đảo Île Saint-Louis hay một đảo khác ngày nay đã nhập vào bờ trái sông Seine. Một giả thuyết khác mới hơn cho rằng ở Nanterre, các trung tâm Paris 10 km[5]. Nhưng có thể thấy đây chỉ là một đô thị nhỏ bé, nếu so sách với các thành phố phía Đông như Alexandria, Babylone phát triển trước đó cả ngàn năm.
Năm 52 trước Công Nguyên, quân đội của Julius Caesar tới. Trong trận chiến, những người Parisii thất bại và đã phá cầu, đốt thành của mình. Điều này khiến một thành phố mới mang tên Lutetia được xây dựng bên bờ trái sông Seine, theo bản vẽ kiểu Hippodamos. Vị thế thủ đô của Gaule được chuyển về Lugdunum, tức Lyon.
Các nhà sử học cho rằng Lutetia trải rộng khoảng từ đại lộ Saint-Germain tới Val-de-Grâce và từ phố Descartes tới vườn Luxembourg ngày nay. Thành phố xây dựng xung quanh phố Saint-Jacques với các con phố vuông góc. Trung tâm thành phố đánh dấu bởi các kiến trúc La Mã ngày nay ở số 172, 174 phố Saint-Jacques. Nghị trường trải dài từ phố Saint-Jacques tới đại lộ Saint-Michel và phố Cujas tới phố Malebranche.
Các nhà tắm cộng cộng được xây tại góc hai đại lộ Saint-Germain và Saint-Michel, cùng với giao lộ phố Écoles và phố Jean-de-Beauvais. Nước được dẫn bằng các cầu máng từ Rungis ở phía Nam. Một nhà hát nằm ở góc phố École-de-Médecine giao đại lộ Saint-Michel, ngày nay là phố Racine. Ở phía Tây, sông Bièvre chảy vòng qua đồi Sainte-Geneviève và qua vị trí Vườn bách thảo. Đấu trường Lutetia nằm ở phía Đông thành phố, cạnh sông Bièvre. Nghĩa địa nằm ở phía Nam thành phố, tại vị trí của tu viện Port-Royal[6] · [7]. Dân số của Lutetia chỉ khoảng 5 tới 6 ngàn người vào thời kỳ đỉnh cao, giữ vị trí khiêm tốn trong Đế chế La Mã. Khi đó, Lugdunum vào thế kỷ 2 có từ 50 tới 80 ngàn dân[8].
Theo truyền thuyết, Thánh Denis đã truyền Cơ Đốc giáo vào thành phố và tử vì đạo khoảng năm 250. Thế kỷ 4, vùng ngoại ô xuất hiện và khoảng năm 300, Lutetia được đổi tên thành Paris, lấy từ chữ "Civitas Parisiorum", có nghĩa Thành trì của người Parisii. Năm 451, Thánh Geneviève - một người có ảnh hưởng to lớn của Cơ Đốc giáo khi đó - thuyết phục dân Paris không bỏ chạy khi người Hung và người Attila tới đánh chiếm. Nhưng sau đó, họ đã thất bại ở trận Chalons[9]. Thánh Geneviève về sau trở thành thánh bảo trợ của thành phố Paris.
Trung Cổ[sửa | sửa mã nguồn]
Thời kỳ Trung Cổ, thành phố thoát khỏi sự cai trị của những người Attila trong một thời gian ngắn rồi Childéric I tới chiếm vào năm 464. Năm 486, Clovis I - con trai của Childéric I - chiến thắng tướng Syagrius của La Mã nhưng Thánh Geneviève ngăn cấm không cho vào Paris. Cho tới khoảng 496, 498, Clovis I theo Công giáo và được người Paris đón nhận. Năm 508, Clovis I lấy Paris làm thủ đô của vương quốc Franc. Sau khi Clovis I mất vào năm 511, mặc dù có những tranh giành đẫm máu giữa những người thừa kế, Paris vẫn giữ vị trí thủ đô. Các công trình tôn giáo tiếp tục được xây dựng.
Thế kỷ 9, các bức thành được dựng lên ở bên hữu ngạn để bảo vệ các giáo khu Saint-Gervais và Saint-Germain-l'Auxerrois. Những người Viking đi bằng thuyền drakar cướp phá dọc biển Manche và tới Paris lần đầu tiên vào năm 845. Dân chúng bỏ chạy và vua Charles Hói phải trả 7000 livre bạc để những người Viking rút khỏi. Khoảng năm 856, những người Viking quay trở lại, đốt phá tất cả các nhà thờ, trừ Saint-Denis, Saint-Étienne và Saint-Germain-des-Prés. Tới năm 861, người Viking lại tấn công và đốt toàn bộ thành phố, cả tu viện Saint-Germain-des-Prés. Năm 870, vua quyết định tổ chức bảo bệ thành phố, củng cố các tường thành. Nhờ vậy cuộc tấn công tháng 11 năm 885, Paris bị vây nhưng người Viking nhưng không hạ được. Tháng 9 năm 886, vua Charles Béo trả tiền chuộc để người Viking rút khỏi Paris. Các cuộc tấn công còn tiếp tục cho tới năm 911, khi hiệp ước Saint-Clair-sur-Epte được ký kết.
Năm 987, dòng họ Capet lên trị vì. Khi đó, Paris và Orléans là hai thành phố lớn nhất trong lãnh thổ và vương triều Capet đã chọn Orléans. Hugues Capet mặc dù cung điện ở Île de la Cité nhưng ít khi sống tại Paris. Robert II sống ở Paris thường xuyên hơn và cho sửa chữa Palais de la Cité cùng các tu viện. Thành phố trở thành trung tâm của giáo dục tôn giáo vào đầu thế kỷ 11.
Thế kỷ 11 cũng là khoảng thời gian các ngoại ô bên bờ phải xuất hiện, gồm Saint-Martin-des-Champs, Saint-Germain-l'Auxerrois và Saint-Gervais. Kể từ Louis VI và đặc biệt là Philippe Auguste, quyền lực hoàng gia quay trở lại Paris. Bờ trái sông Seine được xây dựng lại vào thế kỷ 12. Cũng thời kỳ này, bờ phải bao gồm bốn khu phố: Grève - khu vực quảng trường Hôtel-de-Ville, Châtelet, Les Halles, và Saint-Germain-l'Auxerrois - nhà thờ Saint-Germain-l'Auxerrois.
Nhờ vị ở trí gặp nhau của các hành trình thương mại, hoạt động buôn bán đem lại nguồn lợi cho thành phố. Bên tả ngạn, lúa mỳ vào Paris ở phố Saint-Honoré, dạ từ phía Bắc vào phố Saint-Denis, cá từ biển Manche và biển Bắc vào phố Poissonniers - có nghĩa phố Hàng cá. Khu chợ trở nên quan trọng, cần một vị trí lớn hơn. Cảng Saint Landry trên đảo Île de la Cité chuyển về cảng Grève rồi sau đó chuyển tới chợ Les Halles và tồn tại suốt 8 thế kỷ sau đó. Louis VII lên ngôi năm 1137 đã cho phép các thương nhân Paris được độc quyền trên đường sông từ Mantes tới Paris.
Năm 1163, giám mục Maurice de Sully quyết định xây dựng nhà thờ Đức Bà và viên đá đầu tiên được đặt xuống với sự có mặt của vua Louis VII cùng Giáo hoàng Alessandro III. Điện giám mục đầu tiên của thành phố cũng được xây dựng phía Nam nhà thờ. Vua Philippe-Auguste cho xây dựng từ 1190 một tường thành bảo vệ thành phố cả hai bên hữu ngạn và tả ngạn. Thời kỳ này, các trường học của giáo hội gây dựng được tiếng tăm, nhưng các thầy giáo và học trò muốn trở nên độc lập. Những cơ sở giáo dục mới mọc lên ở bờ trái. Thành lập khoảng năm 1210, tới năm 1252, Đại học Paris nhận được con dấu riêng, trở nên độc lập. Danh tiếng của Đại học Paris nhanh chóng lôi kéo những sinh viên từ khắp nơi tới thành phố.
Tầm quan trọng của thành phố tăng lên. Muốn nắm giữ Paris về mặt chính trị, nhà vua chỉ cho phép thành lập các phường hội. Tới năm 1263, các phường hội bầu lên một hội đồng thị chính đầu tiên, đứng đầu là Evrard de Valenciennes, giữ chức "prévôt des marchands" (tạm dịch: quan thái thú). Các "prévôt des marchands" trở thành người đứng đầu thành phố và cho tới tận thời kỳ Cách mạng Pháp, Paris mới chính thức có thị trưởng.
Khoảng năm 1328, dân số Paris ước tính 200 ngàn người. Paris khi đó là thành phố đông dân nhất châu Âu, đứng trên London, khoảng 40, 50 ngàn, và Moskva, khoảng 40 ngàn. Nhưng năm 1348, nạn dịch hạnh đen đã tàn sát dân chúng thành phố. Thế kỷ 14, tường thành của vua Charles V bao gồm Quận 3 và Quận 4 ngày nay, trải dài từ cầu Pont Royal tới cửa ô Saint-Denis, ngày nay là phố Aboukir.
Năm 1337 nổ ra cuộc chiến tranh Trăm năm giữa Anh và Pháp. Các thành lũy được xây dựng thêm. Sự bất mãn của dân chúng đã nuôi tham vọng cho "prévôt des marchands" Étienne Marcel gây nên chính biến lớn đầu tiên trong lịch sử Pháp vào năm 1358. Điều này khiến các vị vua không còn ở trong trung tâm thành mà tới Hôtel Saint-Pol, rồi Hôtel des Tournelles, nơi dễ dàng thoát khi có binh biến. Năm 1407 nổ ra cuộc nội chiến giữa hai phe Armagnacs và Bourguignons, tới 1420 mới kết thúc[28]. Chiến tranh Trăm năm vẫn tiếp tục, Paris nằm trong phần lãnh thổ do người Anh kiểm soát. Năm 1429, Jeanne d'Arc thất bại trong việc đánh đổ người Anh và đồng minh Bourguignons rồi bị thiêu sống năm 1431. Tới năm 1453, thời vua Charles VII, chiến tranh kết thúc. Nhưng Charles VII và con trai là Louis XI lại chuyển đến Val de Loire.
Trong khoảng từ 1422 đến 1500, dân số Paris tăng lên, từ 100 ngàn thành 150 ngàn người. Giữa thế kỷ 16, tuy kinh tế có phát triển nhẹ, nhưng thiếu vắng triều đình, Paris chuyển thành một thành phố hành chính và tư pháp.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Marcel Le Clère, Paris de la Préhistoire à nos jours, p. 21.
- ^ INA - Video en ligne du journal de FR3 du 8.10.1991: halles aux vins Bercy, découverte de 3 pirogues
- ^ INA - Video en ligne du journal de FR3 du 27.02.1992: pirogues de Bercy
- ^ Alfred Fierro, op. cit., p. 8-9
- ^ Le Monde du 24/02/2004 - La découverte d'une cité gauloise à Nanterre remet en cause la localisation de Lutèce sur l'île de la Cité
- ^ Marcel Le Clère, opus citatum, p. 28-33.
- ^ Paris, ville antique (réalisation de la ville de Paris et du ministère de la Culture)
- ^ Amable Audin, Lyon, miroir de Rome dans les Gaules, Résurrection du passé, Fayard, 1965, p. 133
- ^ Alfred Fierro, op. cit., p. 11-14

markdown:
# Lịch sử Paris
## Mục lục
## Tiền sử[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Paris&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Paris&action=edit§ion=1)]
Khu vực
[Île-de-France](/wiki/%C3%8Ele-de-France) có sự hiện diện của con người cách đây ít nhất 40 ngàn năm trước. Các công cụ lao động bằng đã được tìm thấy bên bờ [sông Seine](/wiki/S%C3%B4ng_Seine) đã minh chứng điều này . [1]
Những hiện vật khảo cổ gây ngạc nhiên nhất được tìm thấy tại khu vực
[Quận 12](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_12,_Paris) vào [tháng 9](/wiki/Th%C3%A1ng_ch%C3%ADn) năm [1991](/wiki/1991) đã cho thấy những vết tích về sự hiện diện của con người ở khu vực Paris. Các khai quật tại [Bercy](/wiki/Bercy) cho phép khẳng định con người đã sinh sống ở Paris từ thời kỳ [Đồ đá mới](/wiki/%C4%90%E1%BB%93_%C4%91%C3%A1_m%E1%BB%9Bi) - khoảng 4000 tới 3800 trước [Công Nguyên](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn) - trên khu vực bờ trái một nhánh cũ của sông Seine. Ba [thuyền độc mộc](/wiki/Thuy%E1%BB%81n_%C4%91%E1%BB%99c_m%E1%BB%99c) gỗ sồi được tìm thấy là những phương tiện vận tải thủy cổ nhất ở [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) từng được khám phá. Bên cạnh đó còn một [cung](/wiki/Cung_(v%C5%A9_kh%C3%AD)) gỗ, các mũi tên, đồ [gốm](/wiki/G%E1%BB%91m) cùng một số vật dụng bằng đá [[2]](#cite_note-2) **·** . [3]
Có thể con người còn tiếp tục sống ở đây trong suốt cuối thời kỳ Đồ đá mới, 3400 tới 1800 trước Công Nguyên
. [4]
## Cổ đại[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Paris&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Paris&action=edit§ion=2)]
Những hiểu biết về khoảng thời gian từ thời
[Tiền sử](/wiki/Th%E1%BB%9Di_ti%E1%BB%81n_s%E1%BB%AD) cho tới trước [Gaule](/wiki/Gallia)- [La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3) rất ít ỏi. Trước khi người La Mã tới vào năm 52 trước Công Nguyên, khu vực này do người [Parisii](/wiki/Parisii) thuộc bộ tộc [Gaulois](/w/index.php?title=Gaulois&action=edit&redlink=1) làm chủ. Khoảng năm 100 trước Công Nguyên, xuất hiện những đồng tiền vàng của người Parisii. Một số ý kiến cho rằng thành trì của người Parisii xuất hiện 250 tới 200 trước [Công Nguyên](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn), nhưng không có lý lẽ thuyết phục. Một thời gian dài, vị trí của thành được cho là đảo [Île de la Cité](/wiki/%C3%8Ele_de_la_Cit%C3%A9), nhưng ngày nay giả thuyết này gây ra nhiều tranh cãi. Rất có thể thành nằm trên đảo [Île Saint-Louis](/wiki/%C3%8Ele_Saint-Louis) hay một đảo khác ngày nay đã nhập vào bờ trái [sông Seine](/wiki/S%C3%B4ng_Seine). Một giả thuyết khác mới hơn cho rằng ở [Nanterre](/wiki/Nanterre), các trung tâm Paris 10 [km](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t) . Nhưng có thể thấy đây chỉ là một đô thị nhỏ bé, nếu so sách với các thành phố phía Đông như [5] [Alexandria](/wiki/Alexandria), [Babylone](/w/index.php?title=Babylone&action=edit&redlink=1)phát triển trước đó cả ngàn năm.
Năm 52 trước Công Nguyên, quân đội của
[Julius Caesar](/wiki/Julius_Caesar) tới. Trong trận chiến, những người Parisii thất bại và đã phá cầu, đốt thành của mình. Điều này khiến một thành phố mới mang tên [Lutetia](/wiki/Lutetia) được xây dựng bên bờ trái sông Seine, theo bản vẽ kiểu Hippodamos. Vị thế thủ đô của [Gaule](/wiki/Gallia) được chuyển về [Lugdunum](/w/index.php?title=Lugdunum&action=edit&redlink=1), tức [Lyon](/wiki/Lyon).
Các nhà sử học cho rằng Lutetia trải rộng khoảng từ
[đại lộ Saint-Germain](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_l%E1%BB%99_Saint-Germain&action=edit&redlink=1) tới [Val-de-Grâce](/wiki/Val-de-Gr%C3%A2ce) và từ phố Descartes tới [vườn Luxembourg](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_Luxembourg) ngày nay. Thành phố xây dựng xung quanh phố Saint-Jacques với các con phố vuông góc. Trung tâm thành phố đánh dấu bởi các [kiến trúc La Mã](/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1) ngày nay ở số 172, 174 phố Saint-Jacques. [Nghị trường](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1) trải dài từ phố Saint-Jacques tới [đại lộ Saint-Michel](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_l%E1%BB%99_Saint-Michel) và phố Cujas tới phố Malebranche.
Các nhà tắm cộng cộng được xây tại góc hai đại lộ Saint-Germain và Saint-Michel, cùng với giao lộ phố Écoles và phố Jean-de-Beauvais.
[Nước](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc) được dẫn bằng các cầu máng từ [Rungis](/wiki/Rungis) ở phía Nam. Một nhà hát nằm ở góc phố École-de-Médecine giao đại lộ Saint-Michel, ngày nay là phố Racine. Ở phía Tây, [sông Bièvre](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Bi%C3%A8vre&action=edit&redlink=1) chảy vòng qua [đồi Sainte-Geneviève](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93i_Sainte-Genevi%C3%A8ve&action=edit&redlink=1) và qua vị trí [Vườn bách thảo](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_b%C3%A1ch_th%E1%BA%A3o_Paris). [Đấu trường Lutetia](/wiki/%C4%90%E1%BA%A5u_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Lutetia) nằm ở phía Đông thành phố, cạnh sông Bièvre. Nghĩa địa nằm ở phía Nam thành phố, tại vị trí của tu viện Port-Royal [[6]](#cite_note-6) **·** . Dân số của Lutetia chỉ khoảng 5 tới 6 ngàn người vào thời kỳ đỉnh cao, giữ vị trí khiêm tốn trong [7] [Đế chế La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3). Khi đó, Lugdunum vào [thế kỷ 2](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_2)có từ 50 tới 80 ngàn dân . [[8]](#cite_note-8)
Theo truyền thuyết,
[Thánh Denis](/w/index.php?title=Th%C3%A1nh_Denis&action=edit&redlink=1) đã truyền [Cơ Đốc giáo](/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o) vào thành phố và [tử vì đạo](/wiki/T%E1%BB%AD_v%C3%AC_%C4%91%E1%BA%A1o) khoảng năm 250. [Thế kỷ 4](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_4), vùng ngoại ô xuất hiện và khoảng năm 300, Lutetia được đổi tên thành Paris, lấy từ chữ "Civitas Parisiorum", có nghĩa Thành trì của người Parisii. Năm 451, [Thánh Geneviève](/wiki/Th%C3%A1nh_Genevi%C3%A8ve) - một người có ảnh hưởng to lớn của Cơ Đốc giáo khi đó - thuyết phục dân Paris không bỏ chạy khi [người Hung](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hung) và [người Attila](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Attila&action=edit&redlink=1) tới đánh chiếm. Nhưng sau đó, họ đã thất bại ở trận Chalons . Thánh Geneviève về sau trở thành thánh bảo trợ của thành phố Paris. [9]
## Trung Cổ[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Paris&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Paris&action=edit§ion=3)]
Thời kỳ
[Trung Cổ](/wiki/Trung_C%E1%BB%95), thành phố thoát khỏi sự cai trị của những người Attila trong một thời gian ngắn rồi [Childéric I](/w/index.php?title=Child%C3%A9ric_I&action=edit&redlink=1) tới chiếm vào năm 464. Năm 486, [Clovis I](/wiki/Clovis_I) - con trai của Childéric I - chiến thắng tướng Syagrius của La Mã nhưng Thánh Geneviève ngăn cấm không cho vào Paris. Cho tới khoảng 496, 498, Clovis I theo Công giáo và được người Paris đón nhận. Năm 508, Clovis I lấy Paris làm thủ đô của [vương quốc Franc](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Franc&action=edit&redlink=1). Sau khi Clovis I mất vào năm 511, mặc dù có những tranh giành đẫm máu giữa những người thừa kế, Paris vẫn giữ vị trí thủ đô. Các công trình tôn giáo tiếp tục được xây dựng. [Thế kỷ 9](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_9), các bức thành được dựng lên ở bên hữu ngạn để bảo vệ các giáo khu Saint-Gervais và [Saint-Germain-l'Auxerrois](/wiki/Nh%C3%A0_th%E1%BB%9D_Saint-Germain-l%27Auxerrois). Những [người Viking](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Viking) đi bằng thuyền [drakar](/w/index.php?title=Drakar&action=edit&redlink=1) cướp phá dọc [biển Manche](/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_Manche) và tới Paris lần đầu tiên vào năm [845](/wiki/845). Dân chúng bỏ chạy và vua [Charles Hói](/wiki/Charles_II_le_Chauve) phải trả 7000 livre bạc để những người Viking rút khỏi. Khoảng năm [856](/wiki/856), những người Viking quay trở lại, đốt phá tất cả các nhà thờ, trừ Saint-Denis, Saint-Étienne và [Saint-Germain-des-Prés](/wiki/Tu_vi%E1%BB%87n_Saint-Germain-des-Pr%C3%A9s). Tới năm 861, người Viking lại tấn công và đốt toàn bộ thành phố, cả tu viện Saint-Germain-des-Prés. Năm [870](/wiki/870), vua quyết định tổ chức bảo bệ thành phố, củng cố các tường thành. Nhờ vậy cuộc tấn công [tháng 11](/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di_m%E1%BB%99t) năm [885](/wiki/885), Paris bị vây nhưng người Viking nhưng không hạ được. [Tháng 9](/wiki/Th%C3%A1ng_ch%C3%ADn) năm [886](/wiki/886), vua [Charles Béo](/wiki/Charles_B%C3%A9o) trả tiền chuộc để người Viking rút khỏi Paris. Các cuộc tấn công còn tiếp tục cho tới năm [911](/wiki/911), khi hiệp ước Saint-Clair-sur-Epte được ký kết.
Năm 987,
[dòng họ Capet](/w/index.php?title=D%C3%B2ng_h%E1%BB%8D_Capet&action=edit&redlink=1) lên trị vì. Khi đó, [Paris](/wiki/Paris) và [Orléans](/wiki/Orl%C3%A9ans) là hai thành phố lớn nhất trong lãnh thổ và vương triều Capet đã chọn Orléans. [Hugues Capet](/wiki/Hugues_Capet) mặc dù cung điện ở [Île de la Cité](/wiki/%C3%8Ele_de_la_Cit%C3%A9) nhưng ít khi sống tại Paris. [Robert II](/wiki/Robert_II_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) sống ở Paris thường xuyên hơn và cho sửa chữa [Palais de la Cité](/wiki/Conciergerie) cùng các tu viện. Thành phố trở thành trung tâm của giáo dục tôn giáo vào đầu [thế kỷ 11](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_11).
Thế kỷ 11 cũng là khoảng thời gian các ngoại ô bên bờ phải xuất hiện, gồm Saint-Martin-des-Champs, Saint-Germain-l'Auxerrois và Saint-Gervais. Kể từ
[Louis VI](/wiki/Louis_VI_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) và đặc biệt là [Philippe Auguste](/wiki/Philippe_II_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p), quyền lực hoàng gia quay trở lại Paris. Bờ trái [sông Seine](/wiki/S%C3%B4ng_Seine) được xây dựng lại vào [thế kỷ 12](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_12). Cũng thời kỳ này, bờ phải bao gồm bốn khu phố: Grève - khu vực [quảng trường Hôtel-de-Ville](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_H%C3%B4tel-de-Ville), [Châtelet](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Ch%C3%A2telet&action=edit&redlink=1), [Les Halles](/wiki/Les_Halles), và Saint-Germain-l'Auxerrois - [nhà thờ Saint-Germain-l'Auxerrois](/wiki/Nh%C3%A0_th%E1%BB%9D_Saint-Germain-l%27Auxerrois).
Nhờ vị ở trí gặp nhau của các hành trình
[thương mại](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i), hoạt động buôn bán đem lại nguồn lợi cho thành phố. Bên tả ngạn, [lúa mỳ](/wiki/L%C3%BAa_m%C3%AC) vào Paris ở phố Saint-Honoré, dạ từ phía Bắc vào phố Saint-Denis, cá từ [biển Manche](/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_Manche) và [biển Bắc](/wiki/Bi%E1%BB%83n_B%E1%BA%AFc) vào phố Poissonniers - có nghĩa phố Hàng cá. Khu chợ trở nên quan trọng, cần một vị trí lớn hơn. Cảng Saint Landry trên đảo [Île de la Cité](/wiki/%C3%8Ele_de_la_Cit%C3%A9) chuyển về cảng Grève rồi sau đó chuyển tới chợ [Les Halles](/wiki/Les_Halles) và tồn tại suốt 8 thế kỷ sau đó. [Louis VII](/wiki/Louis_VII_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) lên ngôi năm 1137 đã cho phép các thương nhân Paris được độc quyền trên đường sông từ Mantes tới Paris.
Năm
[1163](/wiki/1163), giám mục Maurice de Sully quyết định xây dựng [nhà thờ Đức Bà](/wiki/Nh%C3%A0_th%E1%BB%9D_%C4%90%E1%BB%A9c_B%C3%A0_Paris) và viên đá đầu tiên được đặt xuống với sự có mặt của vua Louis VII cùng [Giáo hoàng](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng) [Alessandro III](/w/index.php?title=Alessandro_III&action=edit&redlink=1). Điện giám mục đầu tiên của thành phố cũng được xây dựng phía Nam nhà thờ. Vua [Philippe-Auguste](/wiki/Philippe_II_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) cho xây dựng từ [1190](/wiki/1190) một tường thành bảo vệ thành phố cả hai bên hữu ngạn và tả ngạn. Thời kỳ này, các trường học của giáo hội gây dựng được tiếng tăm, nhưng các thầy giáo và học trò muốn trở nên độc lập. Những cơ sở giáo dục mới mọc lên ở bờ trái. Thành lập khoảng năm 1210, tới năm 1252, [Đại học Paris](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Paris) nhận được con dấu riêng, trở nên độc lập. Danh tiếng của Đại học Paris nhanh chóng lôi kéo những sinh viên từ khắp nơi tới thành phố.
Tầm quan trọng của thành phố tăng lên. Muốn nắm giữ Paris về mặt chính trị, nhà vua chỉ cho phép thành lập các phường hội. Tới năm
[1263](/wiki/1263), các phường hội bầu lên một hội đồng thị chính đầu tiên, đứng đầu là Evrard de Valenciennes, giữ chức "prévôt des marchands" (tạm dịch: quan thái thú). Các "prévôt des marchands" trở thành người đứng đầu thành phố và cho tới tận thời kỳ [Cách mạng Pháp](/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Ph%C3%A1p), Paris mới chính thức có [thị trưởng](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_Paris).
Khoảng năm 1328, dân số Paris ước tính 200 ngàn người. Paris khi đó là thành phố đông dân nhất châu Âu, đứng trên London, khoảng 40, 50 ngàn, và Moskva, khoảng 40 ngàn. Nhưng năm 1348, nạn dịch hạnh đen đã tàn sát dân chúng thành phố. Thế kỷ 14, tường thành của vua Charles V bao gồm Quận 3 và Quận 4 ngày nay, trải dài từ cầu Pont Royal tới cửa ô Saint-Denis, ngày nay là phố Aboukir.
Năm 1337 nổ ra cuộc
[chiến tranh Trăm năm](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Tr%C4%83m_N%C4%83m) giữa [Anh](/wiki/Anh) và [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p). Các thành lũy được xây dựng thêm. Sự bất mãn của dân chúng đã nuôi tham vọng cho "prévôt des marchands" [Étienne Marcel](/w/index.php?title=%C3%89tienne_Marcel&action=edit&redlink=1) gây nên chính biến lớn đầu tiên trong [lịch sử Pháp](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ph%C3%A1p) vào năm [1358](/wiki/1358). Điều này khiến các vị vua không còn ở trong trung tâm thành mà tới Hôtel Saint-Pol, rồi Hôtel des Tournelles, nơi dễ dàng thoát khi có binh biến. Năm [1407](/wiki/1407) nổ ra cuộc nội chiến giữa hai phe [Armagnacs](/w/index.php?title=Armagnacs&action=edit&redlink=1) và [Bourguignons](/wiki/Bourguignons), tới 1420 mới kết thúc[28]. Chiến tranh Trăm năm vẫn tiếp tục, Paris nằm trong phần lãnh thổ do người Anh kiểm soát. Năm [1429](/wiki/1429), [Jeanne d'Arc](/wiki/Jeanne_d%27Arc) thất bại trong việc đánh đổ người Anh và đồng minh Bourguignons rồi bị thiêu sống năm [1431](/wiki/1431). Tới năm [1453](/wiki/1453), thời vua [Charles VII](/wiki/Charles_VII_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p), chiến tranh kết thúc. Nhưng Charles VII và con trai là [Louis XI](/wiki/Louis_XI_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) lại chuyển đến [Val de Loire](/wiki/Thung_l%C5%A9ng_s%C3%B4ng_Loire).
Trong khoảng từ 1422 đến 1500, dân số Paris tăng lên, từ 100 ngàn thành 150 ngàn người. Giữa
[thế kỷ 16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16), tuy kinh tế có phát triển nhẹ, nhưng thiếu vắng triều đình, Paris chuyển thành một thành phố hành chính và tư pháp.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Paris&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Paris&action=edit§ion=4)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|**Marcel Le Clère,** [^](#cite_ref-1) *Paris de la Préhistoire à nos jours*, p. 21. [^](#cite_ref-2) [INA - Video en ligne du journal de FR3 du 8.10.1991: halles aux vins Bercy, découverte de 3 pirogues](http://www.ina.fr/archivespourtous/index.php?vue=notice&from=themes&code=C0632055582&num_notice=3&total_notices=4) [^](#cite_ref-3) [INA - Video en ligne du journal de FR3 du 27.02.1992: pirogues de Bercy](http://www.ina.fr/archivespourtous/index.php?vue=notice&from=fulltext&num_notice=8&total_notices=9&mc=pirogue) **Alfred Fierro, op. cit., p. 8-9** [^](#cite_ref-4) [^](#cite_ref-5) [Le Monde du 24/02/2004 - La découverte d'une cité gauloise à Nanterre remet en cause la localisation de Lutèce sur l'île de la Cité](http://www.archeophile.com/forum/RWmessage4001.htm) **Marcel Le Clère,** [^](#cite_ref-6) *, p. 28-33.* [opus citatum](/w/index.php?title=Opus_citatum&action=edit&redlink=1) [^](#cite_ref-7) [Paris, ville antique (réalisation de la ville de Paris et du ministère de la Culture)](http://www.paris.culture.fr/) [^](#cite_ref-8) [Amable Audin](/w/index.php?title=Amable_Audin&action=edit&redlink=1), *Lyon, miroir de Rome dans les Gaules*, Résurrection du passé, Fayard, 1965, p. 133 **Alfred Fierro, op. cit., p. 11-14** [^](#cite_ref-9)

X-Cache: cp1052 miss, cp1055 miss


text:
Myrmorchilus strigilatus
Myrmorchilus strigilatus là một loài chim trong họ Thamnophilidae.[2] Chúng được tìm thấy ở Argentina, Bolivia, Brazil, và Paraguay.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ BirdLife International (2012). “Myrmorchilus strigilatus”. Sách đỏ IUCN các loài bị đe dọa. Phiên bản 2013.2. Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế. Truy cập ngày 26 tháng 11 năm 2013.
- ^ Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson (2012). “The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7.”. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Dữ liệu liên quan tới Myrmorchilus strigilatus tại Wikispecies

markdown:
*Myrmorchilus strigilatus*
|
|Myrmorchilus strigilatus
|
|![]()
[Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Aves](/wiki/Chim) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Passeriformes](/wiki/B%E1%BB%99_S%E1%BA%BB) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Thamnophilidae](/wiki/Thamnophilidae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) **Myrmorchilus** [Ridgway](/w/index.php?title=Robert_Ridgway&action=edit&redlink=1), 1909 [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **M. strigilatus** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Myrmorchilus strigilatus*
(Wied, 1831)
* là một loài Myrmorchilus strigilatus* [chim](/wiki/Chim)trong họ [Thamnophilidae](/wiki/Thamnophilidae). Chúng được tìm thấy ở [[2]](#cite_note-2) [Argentina](/wiki/Argentina), [Bolivia](/wiki/Bolivia), [Brazil](/wiki/Brazil), và [Paraguay](/wiki/Paraguay).
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Myrmorchilus_strigilatus&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Myrmorchilus_strigilatus&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [BirdLife International](/wiki/BirdLife_International)(2012). [“](http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/22701546). *Myrmorchilus strigilatus*” *.* [Sách đỏ IUCN các loài bị đe dọa.](/wiki/S%C3%A1ch_%C4%91%E1%BB%8F_IUCN)Phiên bản 2013.2 [Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế](/wiki/Li%C3%AAn_minh_B%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n_Thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF). Truy cập ngày 26 tháng 11 năm 2013. **Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson (2012).** [^](#cite_ref-2) [“The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7.”](http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/downloadable-clements-checklist). Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Myrmorchilus_strigilatus&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Myrmorchilus_strigilatus&action=edit§ion=2)]
Dữ liệu liên quan tới
[Myrmorchilus strigilatus](https://species.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Myrmorchilus_strigilatus)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies)

X-Cache: cp1054 miss, cp1055 miss


text:
Oudenaarde (huyện)
Huyện Oudenaarde (tiếng Hà Lan: Arrondissement Oudenaarde; tiếng Pháp: Arrondissement d'Audenarde) là một trong 6 huyện hành chính ở tỉnh Đông Flanders, Bỉ. Huyện này vừa là huyện hành chính và huyện tư pháp. Tuy nhiên, huyện tư pháp Oudenaarde cũng bao gồm các đô thị Geraardsbergen, Herzele, Sint-Lievens-Houtem và Zottegem ở huyện Aalst.
Các đô thị[sửa | sửa mã nguồn]
Huyện hành chính Oudenaarde bao gồm các đô thị sau:

markdown:
# Oudenaarde (huyện)
|Oudenaarde|
|
|![]()
Vị trí của huyện trong
[Đông Flanders](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Flanders) [Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) ![ Flag of Belgium (civil).svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/92/Flag_of_Belgium_%28civil%29.svg/27px-Flag_of_Belgium_%28civil%29.svg.png)
![ Flag of Belgium (civil).svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/92/Flag_of_Belgium_%28civil%29.svg/27px-Flag_of_Belgium_%28civil%29.svg.png)
[Bỉ](/wiki/B%E1%BB%89) [Vùng](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_v%C3%A0_v%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_B%E1%BB%89&action=edit&redlink=1) ![ Vlaanderen](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2b/Flag_of_Flanders.svg/23px-Flag_of_Flanders.svg.png)
![ Vlaanderen](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2b/Flag_of_Flanders.svg/23px-Flag_of_Flanders.svg.png)
[Vlaanderen](/wiki/Vlaanderen) [Tỉnh](/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_B%E1%BB%89&action=edit&redlink=1) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Flag_of_Oost-Vlaanderen.png/23px-Flag_of_Oost-Vlaanderen.png)
[Đông Flanders](/wiki/Oost-Vlaanderen) [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [km²](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng) [Dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) *(01/01/2006)* **Đô thị** **Huyện Oudenaarde** ( [tiếng Hà Lan](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_H%C3%A0_Lan): *Arrondissement Oudenaarde*; [tiếng Pháp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p): *Arrondissement d'Audenarde*) là một trong 6 [huyện](/w/index.php?title=Huy%E1%BB%87n_c%E1%BB%A7a_B%E1%BB%89&action=edit&redlink=1) hành chính ở [tỉnh](/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_B%E1%BB%89&action=edit&redlink=1) [Đông Flanders](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Flanders), [Bỉ](/wiki/B%E1%BB%89). Huyện này vừa là [huyện hành chính](/w/index.php?title=Huy%E1%BB%87n_c%E1%BB%A7a_B%E1%BB%89&action=edit&redlink=1) và [huyện tư pháp](/w/index.php?title=Huy%E1%BB%87n_c%E1%BB%A7a_B%E1%BB%89&action=edit&redlink=1). Tuy nhiên, huyện tư pháp Oudenaarde cũng bao gồm các đô thị [Geraardsbergen](/wiki/Geraardsbergen), [Herzele](/wiki/Herzele), [Sint-Lievens-Houtem](/wiki/Sint-Lievens-Houtem) và [Zottegem](/wiki/Zottegem) ở [huyện Aalst](/wiki/Aalst_(huy%E1%BB%87n)).
## Các đô thị[
[sửa](/w/index.php?title=Oudenaarde_(huy%E1%BB%87n)&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Oudenaarde_(huy%E1%BB%87n)&action=edit§ion=1)]
Huyện hành chính Oudenaarde bao gồm các đô thị sau:
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Oudenaarde_(huy%E1%BB%87n)&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Oudenaarde_(huy%E1%BB%87n)&action=edit§ion=2)]
|
|


text:
Piliocolobus foai
Procolobus foai là một loài động vật có vú trong họ Cercopithecidae, bộ Linh trưởng. Loài này được de Pousargues mô tả năm 1899.[2]
Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Struhsaker, T. & Oates, J. F. (2008). Procolobus rufomitratus ssp. oustaleti. 2008 Sách đỏ IUCN. Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế 2008. Truy cập ngày 4 tháng 1 năm 2009.
- ^ a ă Wilson, D. E.; Reeder, D. M. biên tập (2005). “Piliocolobus foai”. Mammal Species of the World . Baltimore: Nhà in Đại học Johns Hopkins, 2 tập (2.142 trang). ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Dữ liệu liên quan tới Piliocolobus foai tại Wikispecies
- Phương tiện liên quan tới Piliocolobus foai tại Wikimedia Commons

markdown:
*Piliocolobus foai*
|
|Procolobus foai
|
|![]()
[Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Mammalia](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Primates](/wiki/B%E1%BB%99_Linh_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Cercopithecidae](/wiki/Cercopithecidae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Procolobus](/wiki/Procolobus) [Phân chi](/wiki/Ph%C3%A2n_chi)( *subgenus*) [Piliocolobus](/wiki/Piliocolobus) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **P. foai** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Procolobus foai* [de Pousargues](/w/index.php?title=Eug%C3%A8ne_de_Pousargues&action=edit&redlink=1), [1899](/wiki/1899) [[2]](#cite_note-msw3-2) * là một loài Procolobus foai* [động vật có vú](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA)trong họ [Cercopithecidae](/wiki/Cercopithecidae), [bộ Linh trưởng](/wiki/B%E1%BB%99_Linh_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng). Loài này được de Pousargues mô tả năm 1899. [[2]](#cite_note-msw3-2)
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Piliocolobus_foai&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Piliocolobus_foai&action=edit§ion=1)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Piliocolobus_foai&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Piliocolobus_foai&action=edit§ion=2)] **Struhsaker, T. & Oates, J. F. (2008).** [^](#cite_ref-iucn_1-0) [.](http://www.iucnredlist.org/details/18255) *Procolobus rufomitratus*ssp. *oustaleti* *2008*. [Sách đỏ IUCN](/wiki/S%C3%A1ch_%C4%91%E1%BB%8F) [Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế](/wiki/Li%C3%AAn_minh_B%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n_Thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)2008. Truy cập ngày 4 tháng 1 năm 2009.
- ^
**a** [Wilson, D. E.; Reeder, D. M. biên tập (2005). “](#cite_ref-msw3_2-1) **ă** *Piliocolobus foai*”. [. Baltimore: Nhà in Đại học Johns Hopkins, 2 tập (2.142 trang).](http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=12100625) *Mammal Species of the World* [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-8018-8221-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-8018-8221-0). [OCLC](/wiki/OCLC) [62265494](//www.worldcat.org/oclc/62265494).
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Piliocolobus_foai&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Piliocolobus_foai&action=edit§ion=3)]
Dữ liệu liên quan tới
[Piliocolobus foai](https://species.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Piliocolobus_foai)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies)
Phương tiện liên quan tới
[Piliocolobus foai](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Piliocolobus_foai)tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)

X-Cache: cp1067 miss, cp1055 miss


text:
Posada de Valdeón
Posada de Valdeón là một đô thị trong tỉnh León, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 507 người.
Posada de Valdeón là một đô thị trong tỉnh León, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 507 người.

markdown:
# Posada de Valdeón
|Posada de Valdeón, Tây Ban Nha|
|
|![]()
|
|![]()
**Cờ hiệu** [Quốc gia](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Spain.svg/23px-Flag_of_Spain.svg.png)
[Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [Cộng đồng tự trị](/wiki/V%C3%B9ng_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) [Castile và León](/wiki/Castile_v%C3%A0_Le%C3%B3n) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) [León](/wiki/Le%C3%B3n_(t%E1%BB%89nh)) [Đô thị](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B_t%E1%BA%A1i_Le%C3%B3n) [Posada de Valdeón](https://www.wikidata.org/wiki/Q24013137) 2(63 mi 2) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(80/mi 2) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CET](/wiki/Gi%E1%BB%9D_chu%E1%BA%A9n_Trung_%C3%82u)( [UTC+1](/wiki/UTC%2B1)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) [CEST](/wiki/Gi%E1%BB%9D_M%C3%B9a_h%C3%A8_Trung_%C3%82u)( [UTC+2](/wiki/UTC%2B2)) **Posada de Valdeón** là một đô thị trong tỉnh [León](/wiki/Le%C3%B3n_(t%E1%BB%89nh)), [Castile và León](/wiki/Castile_v%C3%A0_Le%C3%B3n), [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha). Theo [điều tra dân số](/wiki/%C4%90i%E1%BB%81u_tra_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) [2004](/wiki/2004) ( [INE](/w/index.php?title=Instituto_Nacional_de_Estad%C3%ADstica_(T%C3%A2y_Ban_Nha)&action=edit&redlink=1)), đô thị này có dân số là 507 người.

X-Cache: cp1053 miss, cp1055 miss


text:
Selaginella sericea
Selaginella sericea là một loài thực vật thuộc họ Selaginellaceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador. Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Navarrete, H. & Pitman, N. 2003. Selaginella sericea. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

markdown:
*Selaginella sericea*
|
|Selaginella sericea
|
|[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *divisio*) [Lycopodiophyta](/wiki/Ng%C3%A0nh_Th%E1%BA%A1ch_t%C3%B9ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Isoetopsida](/wiki/Isoetopsida) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Selaginellales](/w/index.php?title=Selaginellales&action=edit&redlink=1) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Selaginellaceae](/w/index.php?title=Selaginellaceae&action=edit&redlink=1) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Selaginella](/w/index.php?title=Selaginella&action=edit&redlink=1) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **S. sericea** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Selaginella sericea* [A.Braun](/w/index.php?title=Addison_Brown&action=edit&redlink=1) * là một loài Selaginella sericea* [thực vật](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt)thuộc họ [Selaginellaceae](/w/index.php?title=Selaginellaceae&action=edit&redlink=1). Đây là loài [đặc hữu](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_h%E1%BB%AFu)của [Ecuador](/wiki/Ecuador). [Môi trường sống](/wiki/M%C3%B4i_sinh)tự nhiên của chúng là [rừng](/wiki/R%E1%BB%ABng)ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và [vùng núi](/w/index.php?title=V%C3%B9ng_n%C3%BAi&action=edit&redlink=1)ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng hiện đang bị đe dọa vì [mất môi trường sống](/wiki/M%E1%BA%A5t_m%C3%B4i_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_s%E1%BB%91ng).
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Selaginella_sericea&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Selaginella_sericea&action=edit§ion=1)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Selaginella_sericea&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Selaginella_sericea&action=edit§ion=2)]
- Navarrete, H. & Pitman, N. 2003.
[.](http://www.iucnredlist.org/search/details.php/43738/all) *Selaginella sericea* [2006 IUCN Red List of Threatened Species.](http://www.iucnredlist.org)Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

X-Cache: cp1065 miss, cp1055 miss


text:
Vườn quốc gia Quttinirpaaq
Vườn quốc gia Quttinirpaaq là một vườn quốc gia tại Canada. Nó nằm ở góc Đông bắc của đảo Ellesmere trong khu vực Qikiqtaaluk của Nunavut, trong khu vực xa nhất về phía bắc của Canada, đây là vườn quốc gia gần Bắc Cực thứ hai trên trái đất, sau Vườn quốc gia Đông Bắc Greenland. Trong ngôn ngữ Inuktitut, Quttinirpaaq có nghĩa là "đỉnh của thế giới". Nó được thành lập như là một Khu bảo tồn vườn quốc gia đảo Ellesmere vào năm 1988, và được đổi tên thành Quttinirpaaq vào năm 1999,[1] khi Nunavut được thành lập, trở thành một vườn quốc gia vào năm 2000.[2] Diện tích vườn quốc gia trải trên 37.775 km 2 (14.585 sq mi),[2] làm cho nó trở thành vườn quốc gia có diện tích lớn thứ hai ở Canada, sau Vườn quốc gia Wood Buffalo.
Tự nhiên[sửa | sửa mã nguồn]
Đất đai ở đây chủ yếu là đá và băng tuyết. Nó là một sa mạc cực kỳ khắc nghiệt với lượng mưa hàng năm rất khan hiếm. Phần lớn các cao nguyên của vườn quốc gia được bao phủ trong băng tuyết. Các tảng băng trôi và sông băng hình thành từ thời kỳ đóng băng Wisconsin, giai đoạn cuối của kỷ băng hà.
Khu vực cao nhất tại vườn quốc gia là đỉnh Barbeau, cao 2.616 m (8.583 ft), cũng là ngọn núi cao nhất tại Nunavut.
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Do vĩ độ cao của nó cùng hệ động vật hoang dã hạn chế, nên tại đây chưa bao giờ có bất kỳ sự hiện diện của những nhà thám hiểm nào trên đảo Ellesmere. Các đường chuyền từ vịnh hẹp Tanquary qua hồ Hazen cho thấy bằng chứng của những người sống tại Bắc Cực từ khoảng 5000 năm trước. vòng Tent và chỗ chứa thực phẩm cho thấy khu vực này được viếng thăm bởi những người thuộc tiền Dorset, Dorset và người Thule, tổ tiên của hiện đại Inuit.
Phía đông và tận cùng phía bắc của hòn đảo này đã được sử dụng như là một điểm khởi đầu cho nhiều cuộc thám hiểm địa cực. Fort Conger là một cơ sở nghiên cứu thăm dò Bắc Cực đầu tiên tại đây, và hiện đang được bảo tồn và duy trì như một tòa nhà di sản liên bang.[3]
Động thực vật[sửa | sửa mã nguồn]
Động vật hoang dã gồm có Lemmini, thỏ Bắc Cực, Bò xạ hương và sói Bắc Cực, nhưng thảm thực vật tại đây rất thưa thớt bởi nhiệt độ khắc nghiệt khiến các loài động vật ăn cỏ chỉ có số lượng nhỏ. Tuần lộc Peary là loài ăn cỏ có số lượng tốt nhất tại vườn quốc gia. Trong những tháng mùa hè, một số loài chim xuất hiện trong vườn quốc gia bao gồm Chim choi choi, Dẽ lưng nâu, Cắt kên kên và Jaeger đuôi dài. Thực vật chủ yếu gồm liễu lùn và bông Bắc Cực, ngoài ra là cỏ và địa y. Thực vật và động vật sinh sản phát triển tập trung hơn trong khu vực hồ Hazen, nhờ có một khí hậu ôn hòa hơn so với khu vực băng giá xung quanh, hay các đỉnh núi bao phủ và thung lũng đầy tuyết.
Du lịch[sửa | sửa mã nguồn]
Vịnh hẹp Tanquary và hồ Hazen là các điểm truy cập chính cho khách du lịch.[4] Hai tuyến đường Backpacking là tuyến đường giữa Hồ Hazen và Tanquary, và một tuyến đường vòng xung quanh các chỏm băng Astra Ad và Viking, cả hai khoảng 100 km. Nó cũng là một di sản tiềm năng đã được đề cử vào năm 2004.[5]
Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
-
-
Sông băng Gull tại Vịnh hẹp Tanquary
-
-
-
-
-
Dãy núi British Empire, phía Bắc Tanquary
-
Cáo Bắc Cực
(Alopex lagopus)
-
Thỏ Bắc Cực
(Lepidus arcticus )
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ The Canadian Encyclopedia
- ^ a ă New Parks North
- ^ “Quttinirpaaq National Park of Canada”. pc.gc.ca. Truy cập ngày 27 tháng 2 năm 2010.
- ^ To Get to Quttinirpaaq National Park - Parks Canada
- ^ “Quttinirpaaq”. Truy cập 13 tháng 10 năm 2015.

markdown:
# Vườn quốc gia Quttinirpaaq
|Vườn quốc gia Quttinirpaaq|
|
|
|
|Lỗi Lua trong Mô_đun:Location_map tại dòng 506: Không tìm thấy trang định rõ bản đồ định vị. "Mô đun:Location map/data/Canadian National Parks Location.png", "Bản mẫu:Bản đồ định vị Canadian National Parks Location.png", và "Bản mẫu:Location map Canadian National Parks Location.png" đều không tồn tại.
|Vị trí||
|[Resolute](/w/index.php?title=Resolute,_Nunavut&action=edit&redlink=1) [82°13′B 072°13′T / 82,217°B 72,217°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Quttinirpaaq¶ms=82_13_N_072_13_W_type:landmark_region:CA-NU_scale:2000000&title=Quttinirpaaq+National+Park) [Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [82°13′B 072°13′T / 82,217°B 72,217°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Quttinirpaaq¶ms=82_13_N_072_13_W_type:landmark_region:CA-NU_scale:2000000&title=Quttinirpaaq+National+Park) 2(14.585 sq mi) [Công viên Canada](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_Canada&action=edit&redlink=1) **Vườn quốc gia Quttinirpaaq** là một [vườn quốc gia](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia) tại Canada. Nó nằm ở góc Đông bắc của [đảo Ellesmere](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Ellesmere) trong [khu vực Qikiqtaaluk](/w/index.php?title=Khu_v%E1%BB%B1c_Qikiqtaaluk&action=edit&redlink=1) của [Nunavut](/wiki/Nunavut), trong khu vực xa nhất về phía bắc của Canada, đây là vườn quốc gia gần Bắc Cực thứ hai trên trái đất, sau [Vườn quốc gia Đông Bắc Greenland](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_%C4%90%C3%B4ng_B%E1%BA%AFc_Greenland). Trong ngôn ngữ [Inuktitut](/wiki/Inuktitut), **Quttinirpaaq** có nghĩa là "đỉnh của thế giới". Nó được thành lập như là một **Khu bảo tồn vườn quốc gia đảo Ellesmere** vào năm [1988](/wiki/1988), và được đổi tên thành Quttinirpaaq vào năm [1999](/wiki/1999), khi Nunavut được thành lập, trở thành một vườn quốc gia vào năm [1] [2000](/wiki/2000). Diện tích vườn quốc gia trải trên 37.775 km 2 (14.585 sq mi), [[2]](#cite_note-npn-2) làm cho nó trở thành vườn quốc gia có diện tích lớn thứ hai ở Canada, sau [[2]](#cite_note-npn-2) [Vườn quốc gia Wood Buffalo](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Wood_Buffalo).
## Tự nhiên[
[sửa](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Quttinirpaaq&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Quttinirpaaq&action=edit§ion=1)]
Đất đai ở đây chủ yếu là đá và băng tuyết. Nó là một sa mạc cực kỳ khắc nghiệt với lượng mưa hàng năm rất khan hiếm. Phần lớn các cao nguyên của vườn quốc gia được bao phủ trong băng tuyết. Các tảng băng trôi và sông băng hình thành từ thời kỳ
[đóng băng Wisconsin](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B3ng_b%C4%83ng_Wisconsin&action=edit&redlink=1), giai đoạn cuối của kỷ băng hà.
Khu vực cao nhất tại vườn quốc gia là
[đỉnh Barbeau](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%89nh_Barbeau&action=edit&redlink=1), cao 2.616 m (8.583 ft), cũng là ngọn núi cao nhất tại Nunavut.
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Quttinirpaaq&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Quttinirpaaq&action=edit§ion=2)]
Do vĩ độ cao của nó cùng hệ động vật hoang dã hạn chế, nên tại đây chưa bao giờ có bất kỳ sự hiện diện của những nhà thám hiểm nào trên đảo Ellesmere. Các đường chuyền từ
[vịnh hẹp Tanquary](/w/index.php?title=V%E1%BB%8Bnh_h%E1%BA%B9p_Tanquary&action=edit&redlink=1) qua hồ Hazen cho thấy bằng chứng của những người sống tại Bắc Cực từ khoảng 5000 năm trước. vòng Tent và chỗ chứa thực phẩm cho thấy khu vực này được viếng thăm bởi những người thuộc [tiền Dorset](/w/index.php?title=Ti%E1%BB%81n_Dorset&action=edit&redlink=1), [Dorset](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Dorset&action=edit&redlink=1) và [người Thule](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Thule&action=edit&redlink=1), tổ tiên của hiện đại [Inuit](/wiki/Inuit).
Phía đông và tận cùng phía bắc của hòn đảo này đã được sử dụng như là một điểm khởi đầu cho nhiều cuộc thám hiểm địa cực.
[Fort Conger](/w/index.php?title=Fort_Conger&action=edit&redlink=1) là một cơ sở nghiên cứu [thăm dò Bắc Cực](/w/index.php?title=Th%C4%83m_d%C3%B2_B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1) đầu tiên tại đây, và hiện đang được bảo tồn và duy trì như một tòa nhà di sản liên bang. [[3]](#cite_note-3)
## Động thực vật[
[sửa](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Quttinirpaaq&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Quttinirpaaq&action=edit§ion=3)]
Động vật hoang dã gồm có
[Lemmini](/wiki/Lemmini), [thỏ Bắc Cực](/wiki/Th%E1%BB%8F_B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c), [Bò xạ hương](/wiki/B%C3%B2_x%E1%BA%A1_h%C6%B0%C6%A1ng) và [sói Bắc Cực](/wiki/S%C3%B3i_B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c), nhưng thảm thực vật tại đây rất thưa thớt bởi nhiệt độ khắc nghiệt khiến các loài động vật ăn cỏ chỉ có số lượng nhỏ. [Tuần lộc Peary](/w/index.php?title=Tu%E1%BA%A7n_l%E1%BB%99c_Peary&action=edit&redlink=1) là loài ăn cỏ có số lượng tốt nhất tại vườn quốc gia. Trong những tháng mùa hè, một số loài chim xuất hiện trong vườn quốc gia bao gồm [Chim choi choi](/wiki/Charadrius_semipalmatus), [Dẽ lưng nâu](/wiki/D%E1%BA%BD_l%C6%B0ng_n%C3%A2u), [Cắt kên kên](/wiki/C%E1%BA%AFt_k%C3%AAn_k%C3%AAn) và [Jaeger đuôi dài](/wiki/Stercorarius_longicaudus). Thực vật chủ yếu gồm [liễu lùn](/wiki/Li%E1%BB%85u_l%C3%B9n) và [bông Bắc Cực](/wiki/Eriophorum_callitrix), ngoài ra là cỏ và [địa y](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_y). Thực vật và động vật sinh sản phát triển tập trung hơn trong khu vực [hồ Hazen](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Hazen&action=edit&redlink=1), nhờ có một khí hậu ôn hòa hơn so với khu vực băng giá xung quanh, hay các đỉnh núi bao phủ và thung lũng đầy tuyết.
## Du lịch[
[sửa](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Quttinirpaaq&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Quttinirpaaq&action=edit§ion=4)]
Vịnh hẹp Tanquary và hồ Hazen là các điểm truy cập chính cho khách du lịch.
Hai tuyến đường Backpacking là tuyến đường giữa Hồ Hazen và Tanquary, và một tuyến đường vòng xung quanh các chỏm băng Astra Ad và Viking, cả hai khoảng 100 km. Nó cũng là một di sản tiềm năng đã được đề cử vào năm 2004. [4] [[5]](#cite_note-5)
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Quttinirpaaq&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Quttinirpaaq&action=edit§ion=5)]
-
-
[Sông băng Gull](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_b%C4%83ng_Gull&action=edit&redlink=1)tại Vịnh hẹp Tanquary
-
-
-
-
-
[Dãy núi British Empire](/w/index.php?title=D%C3%A3y_n%C3%BAi_British_Empire&action=edit&redlink=1), phía Bắc Tanquary
-
[Cáo Bắc Cực](/wiki/C%C3%A1o_B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c)
(
*Alopex lagopus*)
-
[Thỏ Bắc Cực](/wiki/Th%E1%BB%8F_B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c)
(
*Lepidus arcticus*)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Quttinirpaaq&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Quttinirpaaq&action=edit§ion=6)] [^](#cite_ref-1) [The Canadian Encyclopedia](http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0010119)
- ^
**a** **ă** [New Parks North](http://www.newparksnorth.org/regions/Auyuittuq.htm) [^](#cite_ref-3) [“Quttinirpaaq National Park of Canada”](http://www.pc.gc.ca/eng/pn-np/nu/quttinirpaaq/natcul/natcul6.aspx). *pc.gc.ca*. Truy cập ngày 27 tháng 2 năm 2010. [^](#cite_ref-4) [To Get to Quttinirpaaq National Park - Parks Canada](http://www.pc.gc.ca/pn-np/nu/quttinirpaaq/visit/visit2_e.asp) [^](#cite_ref-5) [“Quttinirpaaq”](http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1943/). Truy cập 13 tháng 10 năm 2015.
|
|
|Khu bảo tồn vườn quốc gia
||Vườn quốc gia tương lai
||Địa danh quốc gia
|


text:
Việt quất đen
Việt quất đen hay ỏng ảnh là tên chỉ một số loài thực vật thuộc chi Việt quất, họ Thạch nam, có dạng cây bụi và có khả năng cho quả mọng tròn nhỏ ăn được, có màu sậm gần như đen. Loài được mọi người biết đến nhiều nhất trong nhóm này là Vaccinium myrtillus.
Mục lục
Một số loài nằm trong nhóm Việt quất đen[sửa | sửa mã nguồn]
- Vaccinium myrtillus L. (Việt quất đen)
- Vaccinium uliginosum L. (Việt quất đen/xanh đầm lầy/phương Bắc)
- Vaccinium caespitosum Michx. (Việt quất đen/xanh lùn)
- Vaccinium deliciosum Piper (Việt quất đen/xanh thác nước)
- Vaccinium membranaceum (Việt quất đen núi, Việt quất cành vuông, Việt quất lá đôi)
- Vaccinium ovalifolium (Việt quất đen/xanh lá hình bầu dục).
Trồng và khai thác việt quất[sửa | sửa mã nguồn]
Việt quất đen thường mọc ở những vùng đất chua, đất bạc màu tại những nơi có khí hậu ôn đới hay khí hậu cận cực. Chúng có họ hàng gần gũi với blueberries ở Bắc Mỹ và các loại huckleberries trong chi Việt quất. Điểm khác của Việt quất đen với hai loại kia là quả kết thành từng đôi hoặc kết đơn lẻ chứ không kết thành chùm.
Trái việt quất đen có kích thước nhỏ hơn blueberry nhưng vị ngon hơn. Quả có màu đậm hơn, gần như đen với một chút ánh tía. Trong khi thịt quả blueberry có màu lục nhạt, thịt quả Việt quất đen có màu đỏ hay tím; tay người ăn quả sẽ bị lấm lem màu do dính phải các màu này. Màu đỏ của nước quả Việt quất đen thường được các nha sĩ châu Âu dùng để minh họa cho các trẻ em thấy về cách thức đánh răng đúng - vì những vùng nào đánh không kỹ sẽ còn dính lại vết màu.
Việt quất đen là một loại cây khó trồng, vì vậy cũng ít nhà vườn nào trồng chúng. Quả Việt quất đen chủ yếu được thu hoạch từ các cây mọc hoang ở các mảnh đất công cộng, nhất là ở các quốc gia như Phần Lan, Thụy Điển, Na Uy, Iceland, Scotland, Wales, Ireland, một phần Anh, khu vực dãy Anpơ, dãy Karpat ở Ukraina, Belarus, Rumani, Bulgarie, Ba Lan, bắc Thổ Nhĩ Kỳ và Nga. Ngoài ra, ở Áo, Phần Lan, Na Uy, Thụy Điển, Thụy Sĩ, người dân có quyền tự do hái quả việt quất đen ở bất cứ đâu, ngay cả trên đất tư hữu (trừ trường hợp đó là những cây việt quất đen được gia chủ trồng trong vườn nhà). Việt quất đen có thể được hái bằng dụng cụ hái các quả mọng tròn nhỏ giống như việc hái quả cây ỏng ảnh; có điều việc hái quả phải làm cẩn thận hơn để tránh hỏng quả. Quả Việt quất đen mềm hơn và chứa nhiều nước hơn blueberries, vì vậy việc vận chuyển chúng phải cẩn trọng hơn nhiều. Chính vì sự khó khăn trong vận chuyển mà việt quất đen thường chỉ được bán trong các cửa hàng dành cho người sành ăn với giá lên tới 25 Euro/pound. Tuy nhiên món việt quất đen đông lạnh thì luôn sẵn có trong mọi thời điểm trên toàn khắp châu Âu.
Ở Phần Lan, việt quất đen thường được khai thác từ các cây mọc hoang trong rừng. Chúng có thể được ăn tươi hoặc dùng làm mứt hay chế biến một số món ăn, bánh kẹo, ví dụ như món bánh hấp việt quất đen ustikkapiirakka nổi tiếng.[1] Người Ireland gọi việt quất đen là fraughan, từ này bắt nguồn từ chữ fraochán trong ngôn ngữ Gaelia kiểu Ireland. Việt quất đen được người Ireland khai thác vào ngày Chủ nhật cuối cùng trong tháng Bảy, ngày ấy được gọi là Ngày chủ nhật Việt quất đen. Việt quất đen cũng được khai thác trong ngày lễ Lughnassadh vào tháng Tám; đây là ngày lễ hội thu hoạch nông sản đầu tiên trong năm của người Gaelia. Theo quan niệm của người dân, sản lượng việt quất đen thu hoạch được trong ngày này sẽ biểu thị cho việc được mùa hay là không của các nông sản khác.
Việt quất đen có thể được ăn tươi hay dùng để làm mứt, làm món hoa quả nghiền với đường và kem, nước quả ép hay bánh hấp. Trong các món ăn Pháp và Ý, chúng được dùng làm rượu mùi hay làm nước trái cây, kem trái cây và dùng trong các món tráng miệng khác. Ở vùng Bretagne, chúng thường được dùng để tạo nên hương vị cho món bánh kếp; và trong vùng Vosges và Trung Massif thì món bánh tạc việt quất đen (tarte aux myrtilles) là một món tráng miệng truyền thống.
Việt quất đen là mục tiêu của nhiều loài sâu bướm gây hại, xem thêm Danh sách các loài sâu bướm gây hại trên cây thuộc Chi Việt quất đen.
Trong y học[sửa | sửa mã nguồn]
Việt quất đen thường được cho là có tác dụng giúp tăng cường thị lực vào ban đêm, vì vậy người ta thường kể một câu chuyện là các phi công của Không lực Hoàng gia Anh trong thế chiến thứ hai thường ăn nhiều mứt Việt quất đen nhằm giúp tăng cường thị lực cho những chiến dịch không kích ban đêm. Tuy nhiên, một nghiên cứu gần đây của Hải quân Hoa Kỳ[2] thì cho thấy Việt quất đen không có tác dụng nào như vậy và họ cũng không tìm được thông tin nào cho nguồn gốc của những câu chuyện về các phi công Anh.[3]
Mặc dù tác dụng của Việt quất đen đối với khả năng nhìn đêm chưa được khẳng định, nhưng các nghiên cứu đã tìm ra một số bằng chứng sơ khai về việc Việt quất đen có thể ngăn chặn và đảo ngược quá trình diễn biến của các bệnh rối loạn về mắt ví dụ như thoái hóa điểm vàng.[4] Một cuộc thừ nghiệm dùng phương pháp mù kép trên 50 bệnh nhân bị đục nhân mắt do tuổi già cho thấy rằng việc dùng chiết xuất Việt quất đen kết hợp với Vitamin E trong vòng 4 tháng sẽ giúp ngăn chặn tình trạng đục thủy tinh thế ở 97 phần trăm số trường hợp.[5]
Việt quất đen chứa một hàm lượng rất lớn sắc tố anthocyanin - tác nhân chủ yếu tạo nên màu tím đậm của quả. Qua thực nghiệm cho thấy hàm lượng anthocyanin cao của Việt quất đen có liên quan tới việc ngăn ngừa một số chứng bệnh ví dụ như các bệnh về tim mạch, về mắt, tiểu đường và ung thư.[6][7][8]
Trong y học dân gian, lá Việt quất đen được dùng để chữa các bệnh về đường ruột và dạ dày. Có thể dùng ở phạm vi cục bộ hoặc pha chế trong các bài thuốc. Việt quất đen cũng được dùng để chống nhiễm trùng và ngừa một số bệnh ngoài da.
Tiêu chuẩn của sản phẩm quả Việt quất[sửa | sửa mã nguồn]
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Việt quất
- Blåbärssoppa, một loại nước giải khát làm từ việt quất đen
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “Mustikkapiirakka”. Truy cập 12 tháng 2 năm 2015.
- ^ Muth ER, Laurent JM, Jasper P (tháng 4 năm 2000). “The effect of bilberry nutritional supplementation on night visual acuity and contrast sensitivity” (PDF). Alternative Medicine Review (bằng tiếng Anh) 5 (2): 164–73. PMID 10767671.
- ^ [1] Bilberry Bombs, WebMD, October 2000
- ^ Fursova AZh, Gesarevich OG, Gonchar AM, Trofimova NA, Kolosova NG (2005). “Dietary supplementation with bilberry extract prevents macular degeneration and cataracts in senesce-accelerated OXYS rats” [Dietary supplementation with bilberry extract prevents macular degeneration and cataracts in senesce-accelerated OXYS rats]. Advances in Gerontology (bằng tiếng Nga) 16: 76–9. PMID 16075680.
- ^ Zafra-Stone S, Yasmin T, Bagchi M, Chatterjee A, Vinson JA, Bagchi D (tháng 6 năm 2007). “Berry anthocyanins as novel antioxidants in human health and disease prevention”. Molecular Nutrition & Food Research (bằng tiếng Anh) 51 (6): 675–83. PMID 17533652. doi:10.1002/mnfr.200700002.
- ^ Bell DR, Gochenaur K (tháng 4 năm 2006). “Direct vasoactive and vasoprotective properties of anthocyanin-rich extracts”. Journal of Applied Physiology (bằng tiếng Anh) 100 (4): 1164–70. PMID 16339348. doi:10.1152/japplphysiol.00626.2005.
- ^ Chung HK, Choi SM, Ahn BO, Kwak HH, Kim JH, Kim WB (2005). “Efficacy of troxerutin on streptozotocin-induced rat model in the early stage of diabetic retinopathy”. Arzneimittel-Forschung (bằng tiếng Anh) 55 (10): 573–80. PMID 16294503.
- ^ Roy S, Khanna S, Alessio HM và đồng nghiệp (tháng 9 năm 2002). “Anti-angiogenic property of edible berries”. Free Radical Research (bằng tiếng Anh) 36 (9): 1023–31. PMID 12448828. doi:10.1080/1071576021000006662.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Species profile: Blaeberry (tiếng Anh)
- Bilberry and Herbal Medicine (tiếng Anh)
- Den virtuelle floran - Distribution (tiếng Anh)
- Medical uses and applications (tiếng Anh)
- Differences between bilberries and blueberries (tiếng Anh)

markdown:
# Việt quất đen
[Việt quất quả đen](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87t_qu%E1%BA%A5t_qu%E1%BA%A3_%C4%91en&redirect=no)) [Việt quất](/wiki/Vi%E1%BB%87t_qu%E1%BA%A5t). **Việt quất đen** hay **ỏng ảnh** là tên chỉ một số loài thực vật thuộc [chi Việt quất](/wiki/Chi_Vi%E1%BB%87t_qu%E1%BA%A5t), [họ Thạch nam](/wiki/H%E1%BB%8D_Th%E1%BA%A1ch_nam), có dạng [cây bụi](/wiki/C%C3%A2y_b%E1%BB%A5i) và có khả năng cho [quả mọng tròn nhỏ](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3_m%E1%BB%8Dng_tr%C3%B2n_nh%E1%BB%8F&action=edit&redlink=1) ăn được, có màu sậm gần như đen. Loài được mọi người biết đến nhiều nhất trong nhóm này là *Vaccinium myrtillus*.
## Mục lục
## Một số loài nằm trong nhóm Việt quất đen[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87t_qu%E1%BA%A5t_%C4%91en&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87t_qu%E1%BA%A5t_%C4%91en&action=edit§ion=1)] *L. (Việt quất đen)* [Vaccinium myrtillus](/wiki/Vaccinium_myrtillus) *L. (Việt quất đen/xanh đầm lầy/phương Bắc)* [Vaccinium uliginosum](/wiki/Vaccinium_uliginosum) *Michx. (Việt quất đen/xanh lùn)* [Vaccinium caespitosum](/wiki/Vaccinium_caespitosum) *Piper (Việt quất đen/xanh thác nước)* [Vaccinium deliciosum](/w/index.php?title=Vaccinium_deliciosum&action=edit&redlink=1) *(Việt quất đen núi, Việt quất cành vuông, Việt quất lá đôi)* [Vaccinium membranaceum](/w/index.php?title=Vaccinium_membranaceum&action=edit&redlink=1) *(Việt quất đen/xanh lá hình bầu dục).* [Vaccinium ovalifolium](/w/index.php?title=Vaccinium_ovalifolium&action=edit&redlink=1)
## Trồng và khai thác việt quất[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87t_qu%E1%BA%A5t_%C4%91en&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87t_qu%E1%BA%A5t_%C4%91en&action=edit§ion=2)]
Việt quất đen thường mọc ở những vùng
[đất chua](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A5t_chua&action=edit&redlink=1), [đất bạc màu](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A1c_m%C3%A0u&action=edit&redlink=1) tại những nơi có khí hậu [ôn đới](/wiki/%C3%94n_%C4%91%E1%BB%9Bi) hay [khí hậu cận cực](/w/index.php?title=Kh%C3%AD_h%E1%BA%ADu_c%E1%BA%ADn_c%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1). Chúng có họ hàng gần gũi với [blueberries](/wiki/Vi%E1%BB%87t_qu%E1%BA%A5t_xanh) ở Bắc Mỹ và các loại [huckleberries](/w/index.php?title=Huckleberry&action=edit&redlink=1) trong chi Việt quất. Điểm khác của Việt quất đen với hai loại kia là quả kết thành từng đôi hoặc kết đơn lẻ chứ không kết thành chùm.
Trái việt quất đen có kích thước nhỏ hơn blueberry nhưng vị ngon hơn. Quả có màu đậm hơn, gần như đen với một chút ánh tía. Trong khi thịt quả blueberry có màu lục nhạt, thịt quả Việt quất đen có màu đỏ hay tím; tay người ăn quả sẽ bị lấm lem màu do dính phải các màu này. Màu đỏ của nước quả Việt quất đen thường được các nha sĩ châu Âu dùng để minh họa cho các trẻ em thấy về cách thức đánh răng đúng - vì những vùng nào đánh không kỹ sẽ còn dính lại vết màu.
Việt quất đen là một loại cây khó trồng, vì vậy cũng ít nhà vườn nào trồng chúng. Quả Việt quất đen chủ yếu được thu hoạch từ các cây mọc hoang ở các mảnh đất công cộng, nhất là ở các quốc gia như Phần Lan, Thụy Điển, Na Uy,
[Iceland](/wiki/Iceland), [Scotland](/wiki/Scotland), [Wales](/wiki/Wales), Ireland, một phần [Anh](/wiki/Anh), khu vực dãy [Anpơ](/wiki/Anp%C6%A1), [dãy Karpat](/wiki/D%C3%A3y_Karpat) ở [Ukraina](/wiki/Ukraina), [Belarus](/wiki/Belarus), [Rumani](/wiki/Romania), Bulgarie, [Ba Lan](/wiki/Ba_Lan), bắc [Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3) và [Nga](/wiki/Nga). Ngoài ra, ở [Áo](/wiki/%C3%81o), [Phần Lan](/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan), [Na Uy](/wiki/Na_Uy), [Thụy Điển](/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n), [Thụy Sĩ](/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9), người dân có quyền tự do hái quả việt quất đen ở bất cứ đâu, ngay cả trên đất tư hữu (trừ trường hợp đó là những cây việt quất đen được gia chủ trồng trong vườn nhà). Việt quất đen có thể được hái bằng dụng cụ hái các quả mọng tròn nhỏ giống như việc hái quả cây [ỏng ảnh](/w/index.php?title=%E1%BB%8Eng_%E1%BA%A3nh&action=edit&redlink=1); có điều việc hái quả phải làm cẩn thận hơn để tránh hỏng quả. Quả Việt quất đen mềm hơn và chứa nhiều nước hơn blueberries, vì vậy việc vận chuyển chúng phải cẩn trọng hơn nhiều. Chính vì sự khó khăn trong vận chuyển mà việt quất đen thường chỉ được bán trong các cửa hàng dành cho người sành ăn với giá lên tới 25 Euro/pound. Tuy nhiên món việt quất đen đông lạnh thì luôn sẵn có trong mọi thời điểm trên toàn khắp châu Âu.
Ở Phần Lan, việt quất đen thường được khai thác từ các cây mọc hoang trong rừng. Chúng có thể được ăn tươi hoặc dùng làm mứt hay chế biến một số món ăn, bánh kẹo, ví dụ như món bánh hấp việt quất đen ustikkapiirakka nổi tiếng.
Người Ireland gọi việt quất đen là [1] *fraughan*, từ này bắt nguồn từ chữ *fraochán*trong ngôn ngữ [Gaelia kiểu Ireland](/w/index.php?title=Gaelia_ki%E1%BB%83u_%C3%81i_Nh%C4%A9_Lan&action=edit&redlink=1). Việt quất đen được người Ireland khai thác vào ngày Chủ nhật cuối cùng trong tháng Bảy, ngày ấy được gọi là *Ngày chủ nhật Việt quất đen*. Việt quất đen cũng được khai thác trong ngày lễ [Lughnassadh](/w/index.php?title=Lughnassadh&action=edit&redlink=1)vào tháng Tám; đây là ngày lễ hội thu hoạch nông sản đầu tiên trong năm của người Gaelia. Theo quan niệm của người dân, sản lượng việt quất đen thu hoạch được trong ngày này sẽ biểu thị cho việc được mùa hay là không của các nông sản khác.
Việt quất đen có thể được ăn tươi hay dùng để làm
[mứt](/wiki/M%E1%BB%A9t), làm món [hoa quả nghiền với đường và kem](/w/index.php?title=Hoa_qu%E1%BA%A3_nghi%E1%BB%81n_v%E1%BB%9Bi_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_v%C3%A0_kem&action=edit&redlink=1), [nước quả ép](/w/index.php?title=N%C6%B0%E1%BB%9Bc_qu%E1%BA%A3_%C3%A9p&action=edit&redlink=1) hay [bánh hấp](/w/index.php?title=B%C3%A1nh_h%E1%BA%A5p&action=edit&redlink=1). Trong các món ăn [Pháp](/wiki/%E1%BA%A8m_th%E1%BB%B1c_Ph%C3%A1p) và [Ý](/wiki/%E1%BA%A8m_th%E1%BB%B1c_%C3%9D), chúng được dùng làm [rượu mùi](/wiki/R%C6%B0%E1%BB%A3u_m%C3%B9i) hay làm [nước trái cây](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc_sinh_t%E1%BB%91), [kem trái cây](/w/index.php?title=Kem_tr%C3%A1i_c%C3%A2y&action=edit&redlink=1) và dùng trong các món tráng miệng khác. Ở vùng [Bretagne](/wiki/Bretagne), chúng thường được dùng để tạo nên hương vị cho món [bánh kếp](/wiki/B%C3%A1nh_k%E1%BA%BFp); và trong vùng [Vosges](/wiki/Vosges) và [Trung Massif](/w/index.php?title=Trung_Massif&action=edit&redlink=1) thì món [bánh tạc](/w/index.php?title=B%C3%A1nh_t%E1%BA%A1c&action=edit&redlink=1) việt quất đen ( *tarte aux myrtilles*) là một món tráng miệng truyền thống.
Việt quất đen là mục tiêu của nhiều loài
[sâu bướm](/wiki/S%C3%A2u_b%C6%B0%E1%BB%9Bm) gây hại, xem thêm [Danh sách các loài sâu bướm gây hại trên cây thuộc Chi Việt quất đen](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_lo%C3%A0i_s%C3%A2u_b%C6%B0%E1%BB%9Bm_g%C3%A2y_h%E1%BA%A1i_tr%C3%AAn_c%C3%A2y_thu%E1%BB%99c_Chi_Vi%E1%BB%87t_qu%E1%BA%A5t_%C4%91en&action=edit&redlink=1).
## Trong y học[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87t_qu%E1%BA%A5t_%C4%91en&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87t_qu%E1%BA%A5t_%C4%91en&action=edit§ion=3)]
Việt quất đen thường được cho là có tác dụng giúp tăng cường thị lực vào ban đêm, vì vậy người ta thường kể một câu chuyện là các phi công của
[Không lực Hoàng gia Anh](/wiki/Kh%C3%B4ng_qu%C3%A2n_Ho%C3%A0ng_gia_Anh) trong thế chiến thứ hai thường ăn nhiều mứt Việt quất đen nhằm giúp tăng cường thị lực cho những chiến dịch không kích ban đêm. Tuy nhiên, một nghiên cứu gần đây của [Hải quân Hoa Kỳ](/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Hoa_K%E1%BB%B3) thì cho thấy Việt quất đen không có tác dụng nào như vậy và họ cũng không tìm được thông tin nào cho nguồn gốc của những câu chuyện về các phi công Anh. [2] [[3]](#cite_note-3)
Mặc dù tác dụng của Việt quất đen đối với khả năng nhìn đêm chưa được khẳng định, nhưng các nghiên cứu đã tìm ra một số bằng chứng sơ khai về việc Việt quất đen có thể ngăn chặn và đảo ngược quá trình diễn biến của các bệnh rối loạn về mắt ví dụ như
[thoái hóa điểm vàng](/wiki/Tho%C3%A1i_h%C3%B3a_%C4%91i%E1%BB%83m_v%C3%A0ng). Một cuộc thừ nghiệm dùng phương pháp mù kép trên 50 bệnh nhân bị đục nhân mắt do tuổi già cho thấy rằng việc dùng chiết xuất Việt quất đen kết hợp với Vitamin E trong vòng 4 tháng sẽ giúp ngăn chặn tình trạng đục thủy tinh thế ở 97 phần trăm số trường hợp. [4] [[5]](#cite_note-5)
Việt quất đen chứa một hàm lượng rất lớn
[sắc tố](/wiki/S%E1%BA%AFc_t%E1%BB%91) [anthocyanin](/w/index.php?title=Anthocyanin&action=edit&redlink=1) - tác nhân chủ yếu tạo nên màu tím đậm của quả. Qua thực nghiệm cho thấy hàm lượng anthocyanin cao của Việt quất đen có liên quan tới việc ngăn ngừa một số chứng bệnh ví dụ như các bệnh về tim mạch, về mắt, [tiểu đường](/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng) và [ung thư](/wiki/Ung_th%C6%B0). [[6]](#cite_note-6) [[7]](#cite_note-7) [[8]](#cite_note-8)
Trong
[y học dân gian](/w/index.php?title=Y_h%E1%BB%8Dc_d%C3%A2n_gian&action=edit&redlink=1), lá Việt quất đen được dùng để chữa các bệnh về đường ruột và dạ dày. Có thể dùng ở phạm vi cục bộ hoặc pha chế trong các bài thuốc. Việt quất đen cũng được dùng để chống nhiễm trùng và ngừa một số bệnh ngoài da.
## Tiêu chuẩn của sản phẩm quả Việt quất[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87t_qu%E1%BA%A5t_%C4%91en&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87t_qu%E1%BA%A5t_%C4%91en&action=edit§ion=4)]
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87t_qu%E1%BA%A5t_%C4%91en&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87t_qu%E1%BA%A5t_%C4%91en&action=edit§ion=5)] [Việt quất](/wiki/Vi%E1%BB%87t_qu%E1%BA%A5t) [Blåbärssoppa](/w/index.php?title=Bl%C3%A5b%C3%A4rssoppa&action=edit&redlink=1), một loại nước giải khát làm từ việt quất đen
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87t_qu%E1%BA%A5t_%C4%91en&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87t_qu%E1%BA%A5t_%C4%91en&action=edit§ion=6)] [^](#cite_ref-1) [“Mustikkapiirakka”](http://www.kotikokki.net/reseptit/nayta/4053/mustikkapiirakka). Truy cập 12 tháng 2 năm 2015. **Muth ER, Laurent JM, Jasper P (tháng 4 năm 2000).** [^](#cite_ref-2) [“The effect of bilberry nutritional supplementation on night visual acuity and contrast sensitivity”](http://www.thorne.com/altmedrev/.fulltext/5/2/164.pdf)(PDF). *Alternative Medicine Review*(bằng tiếng Anh) **5**(2): 164–73. [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [10767671](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10767671). [^](#cite_ref-3) [[1]](http://www.webmd.com/content/article/11/1668_50777.htm)Bilberry Bombs, WebMD, October 2000 **Fursova AZh, Gesarevich OG, Gonchar AM, Trofimova NA, Kolosova NG (2005). “Dietary supplementation with bilberry extract prevents macular degeneration and cataracts in senesce-accelerated OXYS rats” [Dietary supplementation with bilberry extract prevents macular degeneration and cataracts in senesce-accelerated OXYS rats].** [^](#cite_ref-4) *Advances in Gerontology*(bằng tiếng Nga) **16**: 76–9. [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [16075680](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16075680). **Zafra-Stone S, Yasmin T, Bagchi M, Chatterjee A, Vinson JA, Bagchi D (tháng 6 năm 2007). “Berry anthocyanins as novel antioxidants in human health and disease prevention”.** [^](#cite_ref-5) *Molecular Nutrition & Food Research*(bằng tiếng Anh) **51**(6): 675–83. [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [17533652](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17533652). [doi](/wiki/DOI): [10.1002/mnfr.200700002](//dx.doi.org/10.1002%2Fmnfr.200700002). **Bell DR, Gochenaur K (tháng 4 năm 2006). “Direct vasoactive and vasoprotective properties of anthocyanin-rich extracts”.** [^](#cite_ref-6) *Journal of Applied Physiology*(bằng tiếng Anh) **100**(4): 1164–70. [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [16339348](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16339348). [doi](/wiki/DOI): [10.1152/japplphysiol.00626.2005](//dx.doi.org/10.1152%2Fjapplphysiol.00626.2005). **Chung HK, Choi SM, Ahn BO, Kwak HH, Kim JH, Kim WB (2005). “Efficacy of troxerutin on streptozotocin-induced rat model in the early stage of diabetic retinopathy”.** [^](#cite_ref-7) *Arzneimittel-Forschung*(bằng tiếng Anh) **55**(10): 573–80. [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [16294503](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16294503). **Roy S, Khanna S, Alessio HM và đồng nghiệp (tháng 9 năm 2002). “Anti-angiogenic property of edible berries”.** [^](#cite_ref-8) *Free Radical Research*(bằng tiếng Anh) **36**(9): 1023–31. [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [12448828](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12448828). [doi](/wiki/DOI): [10.1080/1071576021000006662](//dx.doi.org/10.1080%2F1071576021000006662).
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87t_qu%E1%BA%A5t_%C4%91en&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87t_qu%E1%BA%A5t_%C4%91en&action=edit§ion=7)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|![]()
|
|. [Species profile: Blaeberry](http://www.treesforlife.org.uk/tfl.blaeberry.html) **(tiếng Anh)** [Bilberry and Herbal Medicine](http://www.stevenfoster.com/education/monograph/bilberry.html) **(tiếng Anh)** [Den virtuelle floran - Distribution](http://linnaeus.nrm.se/flora/di/erica/vacci/vaccmyrv.jpg) **(tiếng Anh)** [Medical uses and applications](http://www.herbyclinic.com/article.php?id=4) **(tiếng Anh)** [Differences between bilberries and blueberries](http://www.eyehealth-central.com/bilberry-or-blueberry.html) **(tiếng Anh)**


text:
Như đã đưa tin, hôm qua, ngày 23.03.2013, Đại Hội Giới Trẻ Giáo phận đã diễn ra tại Nhà thờ Chánh Tòa từ 14 giờ đến 20 giờ 30. Sau đây là một vài hình ảnh của ngày hội này.
Xin "click" lên hình để xem các hình trong album này:
Như đã đưa tin, hôm qua, ngày 23.03.2013, Đại Hội Giới Trẻ Giáo phận đã diễn ra tại Nhà thờ Chánh Tòa từ 14 giờ đến 20 giờ 30. Sau đây là một vài hình ảnh của ngày hội này.

Server: Apache/2.4.27 (Ubuntu)

Connection: Upgrade, close

Cache-Control: max-age=0, no-cache, s-maxage=10

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Link: <https://www.giaophanbaria.org/wp-json/>; rel="https://api.w.org/", <https://wp.me/p7jvho-1rr>; rel=shortlink


text:
Phiên họp thứ 5 của Hồng y đoàn: 7-3-2013
LM. Trần Đức Anh OP3/7/2013
________________________________________
VATICAN. 152 Hồng Y đã tham dự phiên họp khoáng đại thứ 5 của Hồng y đoàn sáng thứ năm 7-3-2013, tại Hội trường Thượng HĐGM từ 9 giờ 30 đến 12.30 như mọi khi. Hồng y đoàn chưa ấn định ngày bắt đầu mật nghị.
Đầu phiên họp, 2 Hồng Y mới đến đã tuyên thệ, đó là ĐHY Kazamierz Nycz, TGM Varsava Ba Lan, 63 tuổi, và ĐHY Giovanni Coppa, 88 tuổi.
Như vậy chỉ còn thiếu ĐHY Gioan Baotixita Phạm Minh Mẫn của Việt Nam. Trong cuộc họp báo lúc 13 giờ trưa, Cha Lombardi, Giám đốc Phòng báo chí Tòa Thánh, cho biết theo chương trình, ĐHY Việt Nam đến Roma trưa ngày 7-3-2013, và có thể ngài sẽ tham dự phiên họp ban chiều lúc 5 giờ của Hồng y đoàn.
Thực tế là máy bay của hãng Emirates chở ĐHY Mẫn từ Dubai đã đến Roma khoảng 2 giờ 15, tức là trễ 1 giờ 45 phút.
Tiếp đến, các Hồng y đã bỏ phiếu chọn 3 Hồng y để trợ giúp ĐHY Nhiếp chính Tarcisio Bertone trong các công việc thông thường với thời hạn là 3 ngày. 3 Hồng y được chọn là: ĐHY Becharai Rai, Thượng Phụ Maronite Liban, đại diện HY đẳng Giám Mục; ĐHY Laurent Monsengwo, TGM Kinshasa Congo, Đại diện HY đẳng LM và ĐHY De Paolis, đại diện HY đẳng Phó tế.
ĐHY niên trưởng Sodano đã đọc dự thảo điện văn chia buồn với Nhà Nước Venezuela về việc qua đời của tổng thống Ugo Chavez, nhân danh Hồng Y đoàn, và các HY đã chấp thuận văn bản.
Theo Tông hiến Pastor bonus (số 117), 3 HY đã bá cáo cho Hồng y đoàn về tình trạng tài chánh của Tòa Thánh: ĐHY Versaldi, đại diện sở Kinh tế tài chánh của Tòa Thánh, ĐHY Calgagno, đại diện cơ quan Quản trị tài sản của Tòa Thánh (Apsa), và sau cùng là ĐHY Giuseppe Bertello, đại diện Phủ thống đốc Quốc gia thành Vatican.
Tiếp đến đã có 13 HY đã lên tiếng phát biểu về các vấn đề như truyền giáo, tình trạng Giáo Hội trên thế giới, Giáo triều Roma, Tòa Thánh và các Giáo Hội địa phương, đối thoại đại kết, hoạt động bác ái trong Giáo Hội dành cho người nghèo, những mong đợi nơi vị giáo hoàng tương lai, v.v.
Trong nửa giờ giải lao, có sự trao đổi giữa các Hồng Y.
Cha Lombardi cho biết trong phiên khoáng đại thứ 6 vào ban chiều từ 17 đến 19 giờ, theo dự kiến, các Hồng Y tiếp tục phát biểu ý kiến. Danh sách các Hồng y đăng ký xin lên tiếng vẫn còn dài.
Trong khi đó nhà nguyện Sistina được chuẩn bị cho mật nghị: bịt mờ các cửa kiếng gần nhà nguyện, làm các giàn để đặt ghế cho các Hồng y và bàn. Hai cái lò cũng được bố trí để đốt các lá phiếu bầu cử của các HY. Ngoài ra, các nhân viên làm vườn đã tháo gỡ huy hiệu của ĐGH Biển Đức làm bằng các cây kiểng trong vườn Vatican trước phủ Thống Đốc.
Họp báo
– Trong cuộc họp báo, trả lời câu hỏi của một ký giả, Cha Lombardi cho biết ngài hiện diện trong các buổi họp của Hồng y đoàn để có thể thông báo cho giới báo chí. Sự hiện diện này được phép của ĐHY niên trưởng Sodano và của Hồng y đoàn. Và trước khi gặp báo chí trong cuộc họp báo mỗi ngày vào lúc 1 giờ trưa, cha Lombardi vẫn trao đổi với ĐHY Sodano về những gì có thể thông báo cho giới báo chí trong cuộc họp báo.
– Trả lời một câu hỏi khác của ký giả: tại sao Hồng y đoàn chưa xác định ngày bắt đầu mật nghị? Tại sao kéo dài những ngày chuẩn bị như hiện nay?
Cha Lombardi cho biết sở dĩ những ngày tiền mật nghị có vẻ kéo dài, vì trong thời gian mật nghị các HY chỉ tiến hành việc bầu cử, 4 lần bỏ phiếu mỗi ngày, do đó các vị sẽ không có giờ trao đổi sâu rộng với nhau nữa. Vì thế thời gian chuẩn bị hiện nay là quan trọng. Cho đến nay, đa số các Hồng y chưa thấy đến lúc ấn định ngày bắt đầu bầu Giáo Hoàng. ĐHY Niên trưởng chỉ là ”primus inter pares” (người đứng đầu giữa những người đồng hàng), ngài không thể áp đặt ý riêng của mình. Các quyết định có tính chất tập thể.
– Một ký giả hỏi xem các HY có nói về Vatileaks hay không? Cha Lombardi trả lời: các Hồng y nói về tất cả những vấn đề các vị thấy là cần được biết thêm về tình hình và các vấn đề của Giáo Hội, những vấn đề quan trọng đối với việc cai quản Giáo Hội. Đó là điều hiển nhiên. Các Hồng y trong những ngày này đang chuẩn bị cho việc bầu Giáo Hoàng, nên các vị phải tìm hiểu tình hình, để có thể có ý kiến. Các HY cũng nói về nhiều vấn đề khác nữa, ngoài những điều tôi đã nhắc đến như việc rao giảng Tin Mừng, Tòa Thánh, Giáo triều Roma, quan hệ với các hàng Giám Mục, đại kết, v.v..
Nguồn: Vietcatholic.net

markdown:
**Phiên họp thứ 5 của Hồng y đoàn: 7-3-2013**
LM. Trần Đức Anh OP3/7/2013
________________________________________
[VATICAN. 152 Hồng Y đã tham dự phiên họp khoáng đại thứ 5 của Hồng y đoàn sáng thứ năm 7-3-2013, tại Hội trường Thượng HĐGM từ 9 giờ 30 đến 12.30 như mọi khi. Hồng y đoàn chưa ấn định ngày bắt đầu mật nghị.](http://www.giaophanbaria.org/tin-tuc/tin-giao-hoi-toan-cau/03/08/phien-hop-thu-5-cua-hong-y-doan-7-3-2013.html/attachment/loadimage-aspx-jpeg-h-y-doan)
Đầu phiên họp, 2 Hồng Y mới đến đã tuyên thệ, đó là ĐHY Kazamierz Nycz, TGM Varsava Ba Lan, 63 tuổi, và ĐHY Giovanni Coppa, 88 tuổi.
Như vậy chỉ còn thiếu ĐHY Gioan Baotixita Phạm Minh Mẫn của Việt Nam. Trong cuộc họp báo lúc 13 giờ trưa, Cha Lombardi, Giám đốc Phòng báo chí Tòa Thánh, cho biết theo chương trình, ĐHY Việt Nam đến Roma trưa ngày 7-3-2013, và có thể ngài sẽ tham dự phiên họp ban chiều lúc 5 giờ của Hồng y đoàn.
Thực tế là máy bay của hãng Emirates chở ĐHY Mẫn từ Dubai đã đến Roma khoảng 2 giờ 15, tức là trễ 1 giờ 45 phút.
Tiếp đến, các Hồng y đã bỏ phiếu chọn 3 Hồng y để trợ giúp ĐHY Nhiếp chính Tarcisio Bertone trong các công việc thông thường với thời hạn là 3 ngày. 3 Hồng y được chọn là: ĐHY Becharai Rai, Thượng Phụ Maronite Liban, đại diện HY đẳng Giám Mục; ĐHY Laurent Monsengwo, TGM Kinshasa Congo, Đại diện HY đẳng LM và ĐHY De Paolis, đại diện HY đẳng Phó tế.
ĐHY niên trưởng Sodano đã đọc dự thảo điện văn chia buồn với Nhà Nước Venezuela về việc qua đời của tổng thống Ugo Chavez, nhân danh Hồng Y đoàn, và các HY đã chấp thuận văn bản.
Theo Tông hiến Pastor bonus (số 117), 3 HY đã bá cáo cho Hồng y đoàn về tình trạng tài chánh của Tòa Thánh: ĐHY Versaldi, đại diện sở Kinh tế tài chánh của Tòa Thánh, ĐHY Calgagno, đại diện cơ quan Quản trị tài sản của Tòa Thánh (Apsa), và sau cùng là ĐHY Giuseppe Bertello, đại diện Phủ thống đốc Quốc gia thành Vatican.
Tiếp đến đã có 13 HY đã lên tiếng phát biểu về các vấn đề như truyền giáo, tình trạng Giáo Hội trên thế giới, Giáo triều Roma, Tòa Thánh và các Giáo Hội địa phương, đối thoại đại kết, hoạt động bác ái trong Giáo Hội dành cho người nghèo, những mong đợi nơi vị giáo hoàng tương lai, v.v.
Trong nửa giờ giải lao, có sự trao đổi giữa các Hồng Y.
Cha Lombardi cho biết trong phiên khoáng đại thứ 6 vào ban chiều từ 17 đến 19 giờ, theo dự kiến, các Hồng Y tiếp tục phát biểu ý kiến. Danh sách các Hồng y đăng ký xin lên tiếng vẫn còn dài.
Trong khi đó nhà nguyện Sistina được chuẩn bị cho mật nghị: bịt mờ các cửa kiếng gần nhà nguyện, làm các giàn để đặt ghế cho các Hồng y và bàn. Hai cái lò cũng được bố trí để đốt các lá phiếu bầu cử của các HY. Ngoài ra, các nhân viên làm vườn đã tháo gỡ huy hiệu của ĐGH Biển Đức làm bằng các cây kiểng trong vườn Vatican trước phủ Thống Đốc.
Họp báo
– Trong cuộc họp báo, trả lời câu hỏi của một ký giả, Cha Lombardi cho biết ngài hiện diện trong các buổi họp của Hồng y đoàn để có thể thông báo cho giới báo chí. Sự hiện diện này được phép của ĐHY niên trưởng Sodano và của Hồng y đoàn. Và trước khi gặp báo chí trong cuộc họp báo mỗi ngày vào lúc 1 giờ trưa, cha Lombardi vẫn trao đổi với ĐHY Sodano về những gì có thể thông báo cho giới báo chí trong cuộc họp báo.
– Trả lời một câu hỏi khác của ký giả: tại sao Hồng y đoàn chưa xác định ngày bắt đầu mật nghị? Tại sao kéo dài những ngày chuẩn bị như hiện nay?
Cha Lombardi cho biết sở dĩ những ngày tiền mật nghị có vẻ kéo dài, vì trong thời gian mật nghị các HY chỉ tiến hành việc bầu cử, 4 lần bỏ phiếu mỗi ngày, do đó các vị sẽ không có giờ trao đổi sâu rộng với nhau nữa. Vì thế thời gian chuẩn bị hiện nay là quan trọng. Cho đến nay, đa số các Hồng y chưa thấy đến lúc ấn định ngày bắt đầu bầu Giáo Hoàng. ĐHY Niên trưởng chỉ là ”primus inter pares” (người đứng đầu giữa những người đồng hàng), ngài không thể áp đặt ý riêng của mình. Các quyết định có tính chất tập thể.
– Một ký giả hỏi xem các HY có nói về Vatileaks hay không? Cha Lombardi trả lời: các Hồng y nói về tất cả những vấn đề các vị thấy là cần được biết thêm về tình hình và các vấn đề của Giáo Hội, những vấn đề quan trọng đối với việc cai quản Giáo Hội. Đó là điều hiển nhiên. Các Hồng y trong những ngày này đang chuẩn bị cho việc bầu Giáo Hoàng, nên các vị phải tìm hiểu tình hình, để có thể có ý kiến. Các HY cũng nói về nhiều vấn đề khác nữa, ngoài những điều tôi đã nhắc đến như việc rao giảng Tin Mừng, Tòa Thánh, Giáo triều Roma, quan hệ với các hàng Giám Mục, đại kết, v.v..
Nguồn: Vietcatholic.net

Link: <https://www.giaophanbaria.org/wp-json/>; rel="https://api.w.org/", <https://wp.me/p7jvho-1i0>; rel=shortlink