text:
Trang Nhà Quảng Đức
Trang tiếng Anh
Phật
giáo & Xã Hội
GIÁO DỤC CỦA ÐỨC PHẬT
Thích Hải Tín
Giáo
dục là phương pháp truyền đạt và phát triển văn minh của nhân loại. Như
chủ tịch tổ chức văn hóa, giáo dục, khoa học của Liên hiệp quốc J. Delors
nói: “Giáo dục là cơ sở trưởng thành của cộng đồng nhân loại, phương hướng
giáo dục đúng đắn, chính xác sẽ phát huy nâng cao tư chất chân thiện mỹ
của nhân loại”.(Just like United Nations Educational, Scientific and
Cultural Organization President J. Delors once said that: “The education,
is humanity's common growth foundation, the education direction correct,
humanity's the true, the good and the beautifuls intelligence can carry
forward the promotion, the world harmonious progress is easy to achieve”.)
Phật giáo hiện nay là một trong ba tôn giáo
lớn của thế giới, người sáng lập ra Phật giáo là Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni,
cũng thuận theo lý rõ ràng Ðức Phật cũng được gọi là Nhà tôn giáo.
Kỳ thực, Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni suốt cuộc
đời tận tụy với giáo dục, là bậc Thầy của nhân loại từ xưa cho đến nay,
cho nên chúng ta không những tôn xưng Ðức Phật là giáo chủ của đạo Phật,
Nhà tôn giáo mà còn tôn xưng Ðức Phật là nhà giáo dục.
Sau khi thành đạo, Ðức Phật thấy sự quan
trọng của giáo dục, nên trong 49 năm trụ thế, đã giảng dạy giáo hóa khắp
nơi, mục đích là vì giáo dục chúng sanh, mở mang trí tuệ chơn như tự tánh,
để đạt được cuộc sống hạnh phúc an lạc tự tại giải thoát. Mười hai phần
giáo trong tam tạng mà Phật đã dạy, cho đến thân giáo vô ngôn, không những
làm mẫu mực cho giáo dục hiện đại ngày nay, kỳ thực cũng chính là một bộ
sử giáo dục phong phú rộng sâu, bao gồm cả kỹ năng, tư tưởng, đạo tức, tri
thức… của thế gian, đều tổng nhiếp hết trong phạm vi giáo dục của Ðức
Phật.
Giáo dục mà Ðức Phật Thích Ca đã thực hiện,
có hai nguyên tắc: một là khế chân lý, hai là hiệp căn cơ. Khế chân lý là
thực hiện giáo dục nhất định phải phù hợp với thực tướng của các pháp, đây
là bản chất giáo dục của Ðức Phật; khế căn cơ là thực thi giáo dục nhất
định phải phù hợp với trình độ của đại chúng, đây là tác dụng giáo dục của
Ðức Phật. Ðức Phật làm giáo dục cả cuộc đời, vì đối tượng không giống nhau
cho nên nội dung giáo dục cũng cao thấp sâu cạn khác nhau, nhưng mục tiêu
vẫn là một, cho nên nói: quy nguyên vô nhị lộ, phương tiện hữu đa môn.
Lịch sử cuộc đời Ðức Phật, nếu không nói
đến những gì liên quan đến giáo dục thì dường như không có gì để nói, cho
nên tôn xưng Ðức Phật là một nhà giáo dục, quả thật danh phó kỳ thực (danh
tiếng đúng với thực tế).
Ðức Phật là một nhà đại giáo dục của một
nước văn minh cổ Ấn Ðộ cách nay hơn 2500 năm. Ngài tinh thông các tư tưởng
học thuật cổ đại Ấn Ðộ, chứng ngộ và kiến giải một cách chính xác, thấu
triệt. Ðể nói về giáo dục của Ngài , chúng ta có thể chia làm ba phần để
nói.
1. Mục đích giáo dục
Ðức Phật vốn là một vị hoàng tử, vì Ngài
thông minh đĩnh ngộ hơn người, do đó yêu cầu giáo dục rất cao. Từ nhỏ Ngài
đã được giáo dục, đến tuổi trưởng thành học vấn của Ngài thâm sâu uyên
bác, tinh thông võ thuật, nhưng những học thức này vẫn chưa có thể khiến
Ngài yên thân gửi phận. Thế là Ngài rời hoàng cung xuất gia, trải qua cuộc
sống tầm sư học đạo. Lần lượt Ngài đã theo học với nhiều vị Thầy của các
tôn giáo lớn lừng danh ở Ấn Ðộ thời bấy giờ. Tuy đã học thông học thức của
những vị Thầy nhưng vẫn chưa thỏa mãn nhu cầu giáo dục của Ngài. Cuối
cùng, Ngài chọn gốc bồ đề làm nơi tĩnh tọa và Ngài đã thâm nhập thiền
định. Rạng sáng bình minh ngày thứ 49, khi sao mai vừa mọc, Ngài hốt nhiên
đại giác đại ngộ hoàn toàn, chứng được đạo vô thượng, thành bậc Chánh Ðẳng
Chánh Giác, hiệu là Phật Thích Ca Mâu Ni. Ðức Phật khám phá thấy được đại
bí mật của nhân sinh và vũ trụ, Ngài thấy được tất cả chúng sanh đều có
Phật tánh. Từ đó, về chân lý vũ trụ và thật tướng nhân sinh, Ngài thấy rõ
như lòng bàn tay. Lúc này Ðức Phật mới thật sự yên thân gửi phận, thỏa mãn
nhu cầu giáo dục cao nhất của Ngài.
Sau khi Ðức phật giác ngộ, Ngài đi khắp nơi
hoằng dương Phật pháp, thực hiện giáo dục giác ngộ, đem chân lý mà Ngài đã
giác ngộ, truyền dạy cho người khác, khiến cho người nhận được sự giáo dục
của Phật cũng đạt được giác ngộ như Phật. Do đó sự giáo dục của Ðức Phật
là một nền giáo dục giác ngộ.
Cuộc đời con người có biết bao điều khổ
sở bức bách, đây đều là do những phiền não trong nội tâm của chúng ta,
những phiền não này xúi giục thúc đẩy chúng ta tạo nghiệp, từ từ dẫn đến
biết bao điều đau khổ, nhưng phiền não khởi là do vô minh, vô minh là cái
gì? Vô minh chính là không giác ngộ—không giác ngộ thật tướng nhân sinh,
không giác ngộ bản lai diện mục của chính mình—Phật tánh, nên chính mình
không có cuộc sống hạnh phúc an lạc. Nếu nghe phật pháp rồi, nhận sự giáo
dục giác ngộ của Ðức Phật rồi, tuân theo phương pháp tu học mà Ðức Phật đã
chỉ dạy mà thực hành, chắc chắn sẽ được giác ngộ, đoạn hoặc chứng chơn,
được hạnh phúc an lạc xa lìa khổ đau. Ðây là mục đích giáo dục của Ðức
Phật.
2. Ðối tượng giáo dục
Mục đích giáo dục của Ðức Phật tuy chỉ có
một, nhưng chí hướng và cá tính của con người lại muôn vàn sai khác, Ðức
Phật vì tùy cơ thuyết giáo, tùy bệnh cho thuốc nên đã khai thị rất nhiều
loại giáo pháp khác nhau, tùy theo cá tính và chí hướng khác nhau của con
người mà Ðức Phật phân loại giáo dục cho thích hợp:
Có những người tin nhân quả, tin phước đức,
biết mạng sống của mình dài ngắn có ảnh hưởng đến phước đức, có đời trước
cũng có kiếp sau; và tất cả những hành vi hiện tại của chúng ta nhất định
sẽ ảnh hưởng đến tương lai, vì vậy muốn có một cuộc sống tương lai sung
túc mỹ mãn tốt đẹp, thì phải làm phước làm lành… Ðể thích hợp với nhu cầu
của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp thiên thừa nhân thừa như “ngũ
giới”, “thập thiện”… để giáo dục.
Có những người tiến bộ hơn một bước, hiểu
rõ cuộc sống sung túc mỹ mãn, rồi cũng không được bao lâu, những cái khổ
sanh già bệnh chết lúc nào cũng bức bách chúng ta, vì vậy sanh tâm chán
ngán cuộc đời, muốn cầu giải thoát khổ đau sanh tử… Ðể thích hợp với nhu
cầu của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp Thanh văn thừa như “tứ đế”,
“thập nhị nhân duyên”… để giáo dục.
Lại có những người hiểu được vũ trụ thiên
nhiên và con người liên quan với nhau, dựa vào nhau mà tồn tại, tất cả mọi
người và mình đều có quan hệ mật thiết với nhau, vì vậy phát nguyện quên
mình vì người, tự lợi lợi tha, tự cứu mình sau đó cứu người, hy vọng tất
cả chúng sanh đều được giải thoát. Ðể thích hợp với nhu cầu của hạng học
trò này, Ðức Phật dùng pháp Bồ tát thừa “lục độ”, “tứ nhiếp”… để giáo
dục.
Ba loại hình giáo dục trên, từ cạn đến
sâu, từ thấp đến cao, tiến dần theo thứ tự, giống như giáo dục phổ thông
được thực hiện rộng rãi ở các nước trên thế giới, từ tiểu học đến trung
học, từ trung học đến đại học. Phương pháp giáo dục của Ðức Phật: Pháp
thiên thừa nhân thừa tương đương với giáo dục tiểu học, pháp Thanh văn
thừa tương đương với cấp giáo dục trung học và pháp Bồ tát thừa tương
đương với cấp giáo dục đại học phổ thông.
Giáo dục thì phải nói đến thành tích, phải
nói đến hiệu quả. Giáo dục có thành tích có hiệu quả, mới là giáo dục
thành công; ngược lại là giáo dục thất bại. Nền giáo dục mà Ðức Phật thực
thi, điểm đặc biệt là ở chỗ này: sở dĩ, hễ ai đã trải qua sự giáo dục của
Ðức Phật rồi, bất luận người ấy vốn có hành vi gì xấu, có thói quen nào
xấu, tất cả đều cải ác tùng thiện.
Lúc Ðức Phật còn tại thế, thường hay mở
những cuộc họp kiểm thảo, kiểm điểm; để tất cả học trò tự do, thẳng thắn,
thật thà nói ra kết quả tu tập, thực tập, chỗ hay chỗ dở của mỗi người, để
tiện kiểm điểm thành tích và hiệu quả của mỗi người.
Có lần, trong cuộc họp kiểm thảo, có một
học trò tên là Tu-đà đứng lên nói rằng: “lúc trước con là một người giữ
tiền của nô dịch, thấy tiền như thấy tiên vậy. Sau khi được sự giáo dục
của Ðức Phật, con thay đổi hoàn toàn, đem tiền tài bố thí cho người khác,
như vậy tuy nhiên gia tài càng ngày càng giảm, nhưng trong lòng con lại
ngày ngày vui lên, vì sao con có niềm vui làm việc thiện bố thí như vậy?
Vì con được Ðức Phật giáo dục nhân quả báo ứng, biết trồng nhân lành được
quả lành, để tương lai sau này có cuộc sống đầy đủ tốt đẹp hơn, con rất
bằng lòng làm như vậy”.
Sau đó, có một học trò tên là A-ca-đạt,
cũng đứng lên nói: “Lúc trước con yếu đuối, nhát gan, lại sợ khổ, sau khi
được sự giáo dục của Ðức Phật, con thay đổi rất nhiều, con đơn độc một
mình vào trong rừng sâu tu học thực tập, một thời gian sau không còn sợ
sệt nữa, rắn độc thú dữ cũng không sợ, khi đói bụng thì hái rau rừng để
ăn. Sở dĩ con muốn tinh cần khổ luyện tu học thực hành như vậy là vì nghe
lời dạy của Phật, hiểu được cuộc đời là vô thường, sanh tử bức bách, muốn
cầu giải thoát, do đó buông bỏ tất cả, chuyên tu học thực tập thiền định”.
Sau cùng lại có một học trò bị mất hết một
cánh tay, tên là Chiên-đà, cũng đứng lên nói: “con từ khi được sự giáo dục
dạy dỗ của Ðức Thế Tôn đến nay, một mặt là chuyên lo tu học thực tập Phật
pháp, một mặt tích cực làm lợi ích cho mọi người: Có một lần, trong làng
bị lũ lụt, nhà cửa dân làng bị nước cuốn trôi, nhấn chìm, rất nhiều người
chết. Con và một số người ngồi trên một chiếc xuồng, trôi theo dòng nước
đến một ngôi làng bên cạnh và con ở bên đó phát động quyên góp vật thực để
cứu giúp dân làng bị thiên tai. Lúc phát chẩn, dân làng bị thiên tai quá
đông và quá khổ nên họ chen lấn nhau để giành lấy thực phẩm, con ở trong
nhóm đông người ấy, bị chen lấn và bị đứt lìa hết một cánh tay, nhưng lúc
đó tinh thần con rất phấn chấn, chỉ lo phát thực phẩm cho dân làng, vậy mà
quên mất cái đau đớn trên thân. Vì sao con làm được như vậy? Vì con nghe
và học Phật pháp, hiểu được đạo lý con người và thiên nhiên tương liên
quan với nhau mà sanh tồn, cho nên con nguyện sống quên mình vì người.
Ba học trò trên vừa đủ đại biểu cho ba hạng
học trò: người thứ nhất là Tu-đà vui vẻ làm việc thiện bố thí, tiêu biểu
cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học thiên thừa nhân thừa
“ngũ giới”, “thập thiện”…; người thứ hai là A-ca-đạt tinh tấn khổ hạnh tu
hành, tiêu biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Thanh
văn thừa “tứ đế”, “thập nhị nhân duyên”…; người thứ ba là Chiên-đà tiêu
biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Bồ tát thừa “lục
độ”, “tứ nhiếp”… Từ trong báo cáo thẳng thắn thật thà của họ, chúng ta có
thể thấy được thái độ của họ sau khi nhận được sự giáo dục của Ðức Phật
hoàn toàn thay đổi so với trước đây. Ðiều này cho thấy, chứng minh sự
thành công giáo dục của Ðức Phật.
Ðức Phật sau khi thành đạo, vừa rời gốc bồ
đề, liền thực hiện rộng rãi sự giáo dục giác ngộ của mình, 49 năm cũng như
một ngày. Phàm những học sinh được Ðức Phật giáo dục, đều được cảm hóa một
cách sâu sắc và tín thọ phụng hành suốt cả cuộc đời. Học trò của Ðức Phật
gồm đủ các tầng lớp trong xã hội, từ vua, chúa, quan đại thần, cho đến
thường dân, ăn xin, nô lệ… tất cả đều có đủ các giai tầng trong xã hội. Về
địa điểm, nơi Ðức Phật thực thi giáo dục, khái quát có thể chia làm ba
loại:
(1) Tinh xá thuyết pháp: Sau khi
thành đạo không bao lâu, Ðức Thế Tôn đến nước Ma-kiệt-đà trung Ấn độ. Vua
Tần-bà-sa-la đã xây dựng tinh xá Trúc lâm, gồm 16 đại viện và 72 gian lễ
đường, trong rừng trúc Ca-lan-đà ở thành Vương xá, cho Ðức Phật thuyết
pháp. Sau đó, trưởng giả Cấp-cô-độc và thái tử Kỳ-đà nước Tát-la cùng nhau
xây dựng tinh xá Kỳ viên đường hoàng hoa lệ, thỉnh Ðức Phật thuyết pháp.
Do đó trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, Ðức Thế Tôn thường qua
lại thành Vương xá và Xá vệ, tức tinh xá Kỳ viên và Trúc lâm, do vậy những
nơi này đã trở thành nơi giáo dục chủ yếu của Ðức Phật. Ngoài ra Ðức Thế
Tôn còn giảng dạy Phật pháp ở tinh xá các nơi khác.
(2) Ứng cúng khai thị: Người được
Ðức Phật giáo dục gồm đủ mọi tầng lớp trong xã hội. Họ thường cung thỉnh
Ðức Thế Tôn đến nhà để cúng dường, sau khi dùng cơm xong, Ðức Phật khai
thị giảng dạy Phật lý cho mọi người trong nhà nghe, do vậy rất nhiều người
quy y với Ðức Phật, cải ác tùng thiện. Ví dụ như: phụ thân của Da-xá thỉnh
mời Ðức Phật về nhà để cúng dường, mẹ của Da-xá sau khi nghe Ðức Thế Tôn
khai thị giảng dạy xong, liền quy y với Phật, làm nữ cư sĩ học Phật tại
gia; trưởng giả Cấp-cô-độc có một con dâu tên là Ngọc-da, cô con dâu này ỷ
mình có nhan sắc đẹp đẽ nên kiêu ngạo tự cao, xem thường cha mẹ chồng và
những người trong nhà. Có một lần nọ, sau khi ứng cúng ở nhà Cấp-cô-dộc
xong, Ðức Phật khai thị cho Ngọc-da rằng “gương mặt đẹp chỉ là vẻ đẹp ở
bên ngoài, tâm hạnh đoan chính, lễ phép mới là đẹp bên trong, một người
thật sự là người đẹp thì phải đẹp cả hình dáng lẫn đức hạnh…” Ngọc-da nghe
xong, tâm kêu ngạo tự cao đã biến mất, quy y với Phật, làm học trò tại
gia, tận tâm làm dâu hiền cháu thảo với gia đình bên chồng. Giống những
trường hợp này, học sinh được khai thị ở nhà và được giáo dục hành thiện
nhiều không sao kể xiết.
(3) Dân gian thuyết giáo: Sau khi
Ðức Thế Tôn thành đạo, trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, ngoài
giảng dạy thuyết pháp ở tinh xá ra, Ðức Phật cũng thường đi vào dân làng ở
thôn quê và các thị trấn dọc hai bên bờ sông Hằng, đồng thời Ðức Phật cũng
phái các đệ tử, học trò giỏi di khắp các nơi để giảng dạy Phật pháp. Chế
độ giai cấp xã hội Ấn độ lúc bấy giờ rất nghiêm ngặt, thấp nhất là giai
cấp nô lệ, không có cơ hội được giáo dục, nhưng Ðức Phật đề xướng Phật
tánh bình đẳng, xóa bỏ chế độ giai cấp, từ vương tôn quý tộc cho đến
thường dân nô lệ đều được học tu Phật pháp, được sự giáo dục của Ðức Phật
như nhau. Nền giáo dục của Ðức Phật là đại chúng hóa. Chân lý mà Ðức Thế
Tôn chứng ngộ tuy rất thâm sâu nhưng Ngài phân tích dùng lời lẽ dễ hiểu,
trích dẫn những câu chuyện dân gian làm thí dụ trong lúc giảng dạy, cho
nên mọi tầng lớp nhân dân đều tiếp nhận giáo dục của Ðức Phật một cách dễ
dàng.
Trên đã nói đại khái về ba loại hình giáo
dục: tinh xá thuyết pháp, ứng cúng khai thị và dân gian thuyết giáo, giống
như giáo dục trường học, giáo dục gia đình và giáo dục xã hội hiện nay. Ba
loại hình giáo dục của Ðức Phật tương đương với ba loại hình giáo dục hiện
đại: Tinh xá thuyết pháp tương đương với giáo dục trường học, ứng cúng
khai thị tương đương với giáo dục gia đình và dân gian thuyết giáo tương
đương với giáo dục xã hội.
Thời Ðức Phật cách nay đã hơn 2500 năm,
Ngài đã thực hiện nền giáo dục phổ biến rộng rãi, đã chú ý coi trọng như
nhau về giáo dục trường học, giáo dục gia đình và cả giáo dục xã hội. Ðiều
này, không thể không nói Ðức Phật là một nhà đại giáo dục đã sớm giác ngộ
và biết trước.
3. Phương pháp giáo dục
Ðức Thế Tôn là một vị đại giác ngộ đại trí
tuệ, phương pháp giáo dục của Ngài rất nhiều, tùy cơ ứng biến. Giáo dục
của Ðức Phật, trước hết chú trọng sự tu dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức
ở lời nói, hành vi, cử chỉ… đây là giới học; kế đến chú trọng về điều tiết
thân tâm, gọi là định học; tiến thêm hơn nữa là chú trọng mở mang trí tuệ
chân như tự tánh, tức tuệ học. Ðức Thế Tôn không những giỏi về trích dẫn
trong giảng dạy như 12 phần giáo : bổn sanh, bổn sự, thí dụ, nhân duyên,
trường hàng, trùng tụng .v.v… cho đến các pháp môn như tứ đế, tứ nhiếp
pháp, tứ tất đàn .v.v… sự giáo dục của Ngài còn đặc biệt chú trọng đến
giáo tài và phương pháp dạy học, còn gọi là tùy bệnh cho thuốc, quán cơ
thí giáo. Ví dụ như, Phật dạy chư vị trưởng giả, liền đưa ra “mười đức của
trưởng giả”; dạy nhi đồng thì đưa ra “bốn điều nhỏ không thể khinh
thường”; dạy về bạn bè, thì nói rõ “bạn bè có bốn phẩm chất” .v.v… Trong
các kinh điển như kinh Thiện sanh, kinh Ưu bà tắc giới… đều rất có ý nghĩa
giáo dục về đạo cha con, vợ chồng, chủ tớ…
Trước khi thuyết pháp giảng dạy, Ðức phật
nhập định quan sát căn tánh của học trò, sau đó mới quyết định dùng phương
pháp gì để dạy. Ðặc biệt nhất là khi dạy, Ngài dùng từ rất tài tình khéo
léo, khiến cho những tri thức cao thấp, xuất thân không giống nhau đều có
thể hiểu, mỗi người đều có thể giác ngộ lời của Phật dạy giống như Ðức
Phật chuyên vì mình mà nói vậy, do đó học trò cảm thấy hoan hỷ vui vẻ hài
lòng. Sau đây sẽ cử ra một vài điểm, để chúng ta có thể thấy một phần nhỏ,
một mảng nhỏ về Phương pháp giáo dục của Ðức Phật:
(1) Cùng thực hiện tam học
giới-định-tuệ: Sự giáo dục của Ðức Phật nhấn mạnh ở chỗ cùng thực hiện
tam học giới định tuệ. Trước hết Ngài dạy môn học về giới, dạy học sinh tu
dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức thể hiện qua lời nói hành vi cử chỉ; kế
đến là dạy về định, dạy học sinh luyện tập điều tiết thân và tâm; sau đó
dạy về tuệ, khiến cho học sinh mở mang trí tuệ. Vì do giữ giới mà sanh
định, do định phát tuệ, đây là thứ tự nhất định mà Ðức Phật thực thi giáo
dục. Ba tạng kinh luật luận của Phật giáo, sở dĩ nó trở thành kinh điển
mấy nghìn năm để học trò đệ tử tín đồ của Phật giáo tín thọ phụng hành, là
vì kinh tạng giải thích về định học (bao gồm cả giới và tuệ học), luật
tạng giải thích về giới học và luận tạng giải thích về tuệ học. Giáo dục
về ba môn học giới học, định học và tuệ học, giống như giáo dục về tam dục
như đức dục, trí dục và thể dục hiện nay. Giới học gần tương đương với đức
dục, định học gần tương đương với thể dục và tuệ học gần tương đương với
trí dục. Tuy nhiên, nếu tiến hành phân tích và so sánh thêm chút nữa sẽ có
ba điểm khác nhau như sau:
1. Ba môn học giới định huệ mang tính nhất
quán, thứ tự trước sau rõ ràng và nâng cao hơn một bước nữa là ba môn học
này mang tính liên hoàn; còn tam dục đức trí thể thì không liên quan gì
với nhau, thực hiện riêng biệt.
2. Thể dục hiện nay chỉ chú trọng luyện tập
thân thể; còn định học bao hàm cả luyện tập về tâm linh và thân thể, đặc
biệt chú trọng về tâm linh.
3. Tam dục đức trí thể, chỉ là giáo dục thế
gian; còn tam học giới định tuệ lại thông cả giáo dục thế gian và xuất
thếgian.
Tam dục: giáo dục thế gian.
Tam học: giáo dục xuất thế gian.
Vả lại, tam dục đức trí thể hiện nay, có
người lại thêm vào mỹ dục và quần dục, thành ra có dến năm dục. Ðiều này
trong giáo dục của Ðức Phật đã có từ lâu rồi. Vì huấn luyện mỹ dục, mục
đích là rèn luyện tánh tình để tánh tình của con người hướng đến chân
thiện mỹ. Nhưng Ðức Phật dạy học trò ngồi tĩnh tọa, thu nhiếp tâm vương ý
mã, đoạn trừ vọng tưởng tạp niệm, khiến cho tâm tánh được định tĩnh an
lạc, để mong ngộ nhập vào bản tánh. Ðiều này hiệu quả càng cao hơn và vượt
xa hơn so với mỹ dục rèn luyện tâm tánh. Còn về rèn luyện quần dục, mục
đích là khiến cho mọi người yêu thương giúp đỡ lẫn nhau, cùng hòa mình với
mọi người. Ðiều này, Ðức Phật cũng đã giáo dục rất lâu rồi, hãy sống quên
mình vì người, hòa thuận với mọi người, với cả chúng sanh, cùng với chúng
sanh vui vẻ hài hòa sống với nhau, phục vụ mọi người một cách vô điều
kiện. Quả thực, tích cực hơn, hoàn chỉnh hơn quần dục hiện nay.
(2) Ngôn giáo và thân giáo đều coi
trọng như nhau: Ngôn giáo là dùng ngôn từ để truyền đạt giáo dục; thân
giáo là lấy thân mình làm mẫu mực, lấy thân mình làm gương giáo dục. Giáo
dục ngày nay, chú trọng nhiều về ngôn giáo, coi nhẹ thân giáo. Giáo dục
của Ðức Phật đều coi trọng cả ngôn giáo và thân giáo.
Về phương diện ngôn giáo, Ðức Phật thường
tiếp nhận những câu hỏi của học sinh. Từ trong vấn đề giải đáp, trả lời,
phát huy được ý kiến nhanh nhạy, để truyền bá tri thức cho học sinh. Ví dụ
như nêu câu hỏi trong kinh Kim cang: “ Vân hà ưng trụ? Vân hà giáng phục
kỳ tâm?” ( dựa vào nguyên tắc nào để an trụ? Dùng phương pháp gì để chế
phục tâm phiền não?), điều này giống với phương pháp dạy học kiểu diễn
giảng của phương pháp dạy học kiểu rót vào, dẫn vào trong giáo học pháp
(phương pháp dạy học) hiện đại ngày nay. Nhưng giảng thuật của Phật có thể
khai thác nội dung sâu sắc nhưng lời lẽ rõ ràng sinh động êm tai dễ hiểu,
dù Ðức Phật giảng dạy hơn hai giờ rồi, học sinh cũng không cảm thấy chán
và buồn ngủ. Có lúc, Ðức Phật nêu câu hỏi, học trò trả lời, sau đó tùy
theo câu trả lời mà Ðức Phật bình phán và uốn nắn, chỉ ra chỗ chưa hoàn
chỉnh của học trò. Ví dụ như trong kinh Lăng nghiêm: “thất xứ chủy tâm,
thập phan biện kiến” ( Ðức Phật chỉ cho A nan biết 7 nơi không phải tâm và
Ðức Phật cũng đưa ra 10 ví dụ về sự hiển hiện của chơn tâm). Ðiều này
trong Phương pháp dạy học hiện đại thuộc về phương pháp dạy học kiểu gợi
mở. Cũng có một vài học trò ngồi vây quanh Ðức Phật, cùng nhau hỏi đáp,
nêu ra chân lý cuộc đời, ví dụ như trong kinh Ðại bảo tích, Ðức Phật và
đồng nữ Diệu Huệ hỏi đáp liên tiếp, đã đưa ra mười điểm diệu đế của thế
gian và xuất thế gian. Ðiều này giống như phương pháp dạy học kiểu vấn đáp
của Phương pháp dạy học kiểu gợi mở trong phương pháp dạy học hiện đại.
Nói đến thân giáo, đây là đặc điểm giáo
dục của Ðức Phật, Ðức Phật lấy thân mình làm gương mẫu để giáo dục. Ðiều
này chúng ta có thể đã thấy rải rác trong nhiều kinh điển Phật giáo, ở đây
xin được đưa ra vài thí dụ: Có một vị Tỳ-kheo già bị bệnh mắt, lúc vá y ca
sa, cần xỏ kim nhưng không thấy, Ðức Phật đã giúp vị Tỳ-kheo ấy xỏ kim. Có
một vị Tỳ-kheo ngày thường không chịu phục vụ người bệnh, đến lúc vị ấy bị
bệnh không ai chăm sóc cho ông ấy cả, Ðức Phật thấy vậy đến chăm sóc ông
ấy, rửa mình, phục vụ ẩm thực cho ông ấy và nhiệt tâm nói pháp cho vị
Tỳ-kheo ấy nghe, khuyên ông ấy sau này nên nhiệt tâm phục vụ người bệnh
nhiều hơn. Ðây là tấm gương giáo dục về phục vụ mọi người hay vì mọi người
mà phục vụ. Nhiều lần người của dòng tộc Thích-ca và dòng tộc Câu-lợi
tranh giành nguồn nước uống, Ðức Phật không từ lao khổ, từ nơi xa xôi đến
để hòa giải cho họ. Khi thành Tỳ-xá-ly bị dịch bệnh lan tràn, Ðức Phật
không sợ truyền nhiễm, đã vào thành để an ủi người bệnh, dạy dỗ người
bệnh. Ðây là giáo dục gương mẫu về lòng từ bi cứu đời. Ðề-bà-đạt-đa ba lần
bốn lượt mưu hại Ðức Phật, Ðức Phật không những không trách gì mà còn dùng
lời từ hòa dạy bảo ông ấy. Ðây là giáo dục gương mẫu về oan thân bình
đẳng. Kỳ thực, Ðức Thế Tôn vốn là một vị Thái tử sống trong nhung lụa,
Ngài xem vương vị như chiếc giày rách, xem phú quý như phù vân, xuất gia
sống cuộc đời thanh đạm tam y nhất bát, đây là nhân cách vĩ đại của Ðức
Phật đã xả những điều khó xả, hành những điều khó hành, điều này đủ làm
tấm gương cho học trò, là giáo dục thực hành gương mẫu tốt nhất.
(3) Giáo hóa dạy dỗ những người cá
biệt, đặc thù: Mỗi lần Ðức Phật giảng dạy giáo pháp ở tinh xá hoặc ở
dân gian, học trò thính chúng luôn có hàng nghìn hàng vạn người, ít nhất
cũng có vài trăm người, đây chính là giáo dục tập thể. Ðức Phật khai thị
giảng dạy sau khi ứng cúng ở nhà tín chủ, học trò nhiều thì có đến trăm
mấy, ít thì có đến năm bảy người, điều này giống với dạy học phân tổ, phân
nhóm trong phương pháp dạy học hiện đại. Nhưng vẫn còn một số học trò, do
căn tánh đặc thù, Ðức Phật đã giáo dục riêng biệt cho từng cá nhân, phương
pháp dạy học phụ đạo cá biệt này giống như nữ sĩ giáo dục người Mỹ Helen
Parkhurst đã khởi xướng kiểu giáo dục “dalton plan”. Trong giáo dục của
Ðức Phật, người được giáo dục cá biệt như vậy cũng rất nhiều, ở đây xin kể
ra một vài thí dụ để chúng ta có thể thấy được một phần nhỏ của nó:
A. Kẻ khờ trở thành thông minh: Chu-lợi-đặc
là một người khờ, theo người anh xuất gia, một bài kệ chỉ có bốn câu mà
học ba tháng trời cũng không thuộc, người anh thấy vậy bèn đuổi về nhà,
Chu-lợi-đặc tuổi thân và khóc, Ðức Phật hỏi ông ấy, ông ấy đáp: “Bạch Ðức
Thế Tôn, con là một người ngu nhất, ba tháng trời mà học không thuộc một
bài kệ, bây giờ con biết làm thế nào đây?” Ðức Phật an ủi và dạy rằng:
“ngu mà mình không biết mình ngu mới thật là ngu, con biết mình ngu rồi
thì không phải là ngu nữa”. Ðức Phật dạy ông ấy hai câu pháp ngữ đơn giản
là “phất trần, trừ cấu” (chổi, quét), nhưng Chu-lợi-đặc khờ đến nỗi học
thuộc chữ “chổi” thì lại quên chữ “quét”, học thuộc chữ “quét” thì lại
quên chữ “chổi” . Chu-lợi-đặc ngày ngày lau chùi bàn ghế và quét dọn nhà
cửa, qua một thời gian sau tâm đã tỏ ý đã tường. Vì từ việc lau quét bụi
bặm bên ngoài, ông ấy tiến đến lau quét bụi bặm phiền não trong tâm mình,
phiền não bị quét đi sạch rồi thì trí tuệ liền sáng tỏ.
B. Nhà âm nhạc ngộ đạo: Nhà âm nhạc
Văn-nhị-bách-ức, là con cháu nhà giàu có. Người thanh niên này sống cuộc
sống được nuông chiều từ nhỏ, khi sống cuộc sống của người xuất gia lại
muốn cầu tiến nhanh, do đó tâm tánh nóng nảy và thân thể càng ngày càng
yếu. Thấy vậy Ðức Phật đến dạy phương pháp tu tập cho ông ấy, Ðức Phật
hỏi: “con đánh đàn, nếu dây đàn căng thẳng quá sẽ như thế nào?”
Văn-nhị-bách-ức đáp rằng: “Bạch Ðức Thế Tôn, dây đàn sẽ bị đứt ạ!” Ðức
Phật lại hỏi: “ngược lại nếu dây đàn chùng quá thì sao?” Văn-nhị-bách-ức
đáp rằng: “ Bạch Ðức Thế Tôn, lúc ấy sẽ đàn không ra tiếng ạ”. Ðức Phật
dạy: “Việc tu học cũng giống như đánh đàn vậy, đừng căng thẳng quá, căng
thẳng quá tâm ý sẽ nóng nảy; cũng không được chùng quá, chùng quá sẽ phóng
dật giải đãi lười biếng tán loạn, nên điều tiết tâm cho điều hòa, không
căng thẳng cũng không phóng dật mới được”. Văn-nhị-bách-ức vâng theo lời
dạy của Phật thực hành tu học, quả nhiên tâm tánh điềm tĩnh hòa nhã, không
những sức khỏe dần dần hồi phục, mà không lâu sao liền ngộ đạo.
C. Kẻ hung bạo làm lại cuộc đời:
Ương-quật-ma-la theo học với một vị thầy Bà-la-môn giáo, vợ của thầy đã
yêu thầm thương trộm Ương-quật-ma-la, có lần bà ấy bày tỏ tình yêu thương
của mình, bị Ương-quật-ma-la cự tuyệt. Vợ của thầy giáo thẹn quá hóa giận,
phản ngược lại bà ấy vu khống Ương-quật-ma-la với chồng mình là
Ương-quật-ma-la trêu ghẹo bà ấy. Thầy giáo tin lời vợ mình, nên muốn hại
Ương-quật-ma-la, bèn dạy rằng: “con hãy đi giết 100 người, rồi lấy ngón
tay của họ tết lại thành vòng để đeo lên đầu, như vậy sẽ được sớm sanh
thiên”. Ương-quật-ma-la nghe lời thầy, ngang ngược cầm dao đi giết người,
sau khi giết được 99 người rồi, mẹ của ông ấy đến, ông ấy nghĩ: “tôi đã
giết được 99 người rồi, chỉ thiếu một người nữa thôi thì có thể sanh thiên
rồi, tuy là mẹ mình, chỉ cần giết để góp cho đủ số là được rồi”. Lúc ông
ấy đang muốn giết mẫu thân thì bỗng nhiên Ðức Phật xuất hiện, thế là ông
ấy không giết được mẫu thân, muốn giết Phật, nhưng khi ông ấy đến gần Ðức
Phật để giết, thấy dáng vẻ oai quang của Ðức Phật, tâm điên cuồng của ông
ấy an định trở lại, buông dao xuống và quỳ phục dưới chân Phật. Sau khi
trải qua sự giáo dục của Phật, kẻ hung bạo này đã hối lỗi, quy y Phật và
làm lại cuộc đời.
Như những gì đã nói ở trên, thời Ðức Phật
tuy đã cách chúng ta hơn 2500 năm rồi, nhưng các phương pháp giáo dục của
Ngài đã thực hiện lại rất phù hợp với nền giáo dục mới nhất hiện nay. Sở
dĩ sự giáo dục của Ðức Phật vẫn còn thích hợp cho đến ngày nay, là vì cùng
thực hiện ba môn học giới định tuệ, công trình giáo dục ngôn giáo và thân
giáo đều coi trọng như nhau. Nền giáo dục hiện nay chỉ coi trọng trí dục,
thể dục và ngôn giáo, quả thực nền giáo dục của Ðức Phật từ xa xưa rồi mà
vẫn còn có thể sửa sai bù sót cho nền giáo dục hiện đại nhất hiện nay.
---o0o---
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 8-2007
GIÁO DỤC CỦA ÐỨC PHẬT
Thích Hải Tín
Giáo
dục là phương pháp truyền đạt và phát triển văn minh của nhân loại. Như
chủ tịch tổ chức văn hóa, giáo dục, khoa học của Liên hiệp quốc J. Delors
nói: “Giáo dục là cơ sở trưởng thành của cộng đồng nhân loại, phương hướng
giáo dục đúng đắn, chính xác sẽ phát huy nâng cao tư chất chân thiện mỹ
của nhân loại”.(Just like United Nations Educational, Scientific and
Cultural Organization President J. Delors once said that: “The education,
is humanity's common growth foundation, the education direction correct,
humanity's the true, the good and the beautifuls intelligence can carry
forward the promotion, the world harmonious progress is easy to achieve”.)
Phật giáo hiện nay là một trong ba tôn giáo
lớn của thế giới, người sáng lập ra Phật giáo là Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni,
cũng thuận theo lý rõ ràng Ðức Phật cũng được gọi là Nhà tôn giáo.
Kỳ thực, Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni suốt cuộc
đời tận tụy với giáo dục, là bậc Thầy của nhân loại từ xưa cho đến nay,
cho nên chúng ta không những tôn xưng Ðức Phật là giáo chủ của đạo Phật,
Nhà tôn giáo mà còn tôn xưng Ðức Phật là nhà giáo dục.
Sau khi thành đạo, Ðức Phật thấy sự quan
trọng của giáo dục, nên trong 49 năm trụ thế, đã giảng dạy giáo hóa khắp
nơi, mục đích là vì giáo dục chúng sanh, mở mang trí tuệ chơn như tự tánh,
để đạt được cuộc sống hạnh phúc an lạc tự tại giải thoát. Mười hai phần
giáo trong tam tạng mà Phật đã dạy, cho đến thân giáo vô ngôn, không những
làm mẫu mực cho giáo dục hiện đại ngày nay, kỳ thực cũng chính là một bộ
sử giáo dục phong phú rộng sâu, bao gồm cả kỹ năng, tư tưởng, đạo tức, tri
thức… của thế gian, đều tổng nhiếp hết trong phạm vi giáo dục của Ðức
Phật.
Giáo dục mà Ðức Phật Thích Ca đã thực hiện,
có hai nguyên tắc: một là khế chân lý, hai là hiệp căn cơ. Khế chân lý là
thực hiện giáo dục nhất định phải phù hợp với thực tướng của các pháp, đây
là bản chất giáo dục của Ðức Phật; khế căn cơ là thực thi giáo dục nhất
định phải phù hợp với trình độ của đại chúng, đây là tác dụng giáo dục của
Ðức Phật. Ðức Phật làm giáo dục cả cuộc đời, vì đối tượng không giống nhau
cho nên nội dung giáo dục cũng cao thấp sâu cạn khác nhau, nhưng mục tiêu
vẫn là một, cho nên nói: quy nguyên vô nhị lộ, phương tiện hữu đa môn.
Lịch sử cuộc đời Ðức Phật, nếu không nói
đến những gì liên quan đến giáo dục thì dường như không có gì để nói, cho
nên tôn xưng Ðức Phật là một nhà giáo dục, quả thật danh phó kỳ thực (danh
tiếng đúng với thực tế).
Ðức Phật là một nhà đại giáo dục của một
nước văn minh cổ Ấn Ðộ cách nay hơn 2500 năm. Ngài tinh thông các tư tưởng
học thuật cổ đại Ấn Ðộ, chứng ngộ và kiến giải một cách chính xác, thấu
triệt. Ðể nói về giáo dục của Ngài , chúng ta có thể chia làm ba phần để
nói.
1. Mục đích giáo dục
Ðức Phật vốn là một vị hoàng tử, vì Ngài
thông minh đĩnh ngộ hơn người, do đó yêu cầu giáo dục rất cao. Từ nhỏ Ngài
đã được giáo dục, đến tuổi trưởng thành học vấn của Ngài thâm sâu uyên
bác, tinh thông võ thuật, nhưng những học thức này vẫn chưa có thể khiến
Ngài yên thân gửi phận. Thế là Ngài rời hoàng cung xuất gia, trải qua cuộc
sống tầm sư học đạo. Lần lượt Ngài đã theo học với nhiều vị Thầy của các
tôn giáo lớn lừng danh ở Ấn Ðộ thời bấy giờ. Tuy đã học thông học thức của
những vị Thầy nhưng vẫn chưa thỏa mãn nhu cầu giáo dục của Ngài. Cuối
cùng, Ngài chọn gốc bồ đề làm nơi tĩnh tọa và Ngài đã thâm nhập thiền
định. Rạng sáng bình minh ngày thứ 49, khi sao mai vừa mọc, Ngài hốt nhiên
đại giác đại ngộ hoàn toàn, chứng được đạo vô thượng, thành bậc Chánh Ðẳng
Chánh Giác, hiệu là Phật Thích Ca Mâu Ni. Ðức Phật khám phá thấy được đại
bí mật của nhân sinh và vũ trụ, Ngài thấy được tất cả chúng sanh đều có
Phật tánh. Từ đó, về chân lý vũ trụ và thật tướng nhân sinh, Ngài thấy rõ
như lòng bàn tay. Lúc này Ðức Phật mới thật sự yên thân gửi phận, thỏa mãn
nhu cầu giáo dục cao nhất của Ngài.
Sau khi Ðức phật giác ngộ, Ngài đi khắp nơi
hoằng dương Phật pháp, thực hiện giáo dục giác ngộ, đem chân lý mà Ngài đã
giác ngộ, truyền dạy cho người khác, khiến cho người nhận được sự giáo dục
của Phật cũng đạt được giác ngộ như Phật. Do đó sự giáo dục của Ðức Phật
là một nền giáo dục giác ngộ.
Cuộc đời con người có biết bao điều khổ
sở bức bách, đây đều là do những phiền não trong nội tâm của chúng ta,
những phiền não này xúi giục thúc đẩy chúng ta tạo nghiệp, từ từ dẫn đến
biết bao điều đau khổ, nhưng phiền não khởi là do vô minh, vô minh là cái
gì? Vô minh chính là không giác ngộ—không giác ngộ thật tướng nhân sinh,
không giác ngộ bản lai diện mục của chính mình—Phật tánh, nên chính mình
không có cuộc sống hạnh phúc an lạc. Nếu nghe phật pháp rồi, nhận sự giáo
dục giác ngộ của Ðức Phật rồi, tuân theo phương pháp tu học mà Ðức Phật đã
chỉ dạy mà thực hành, chắc chắn sẽ được giác ngộ, đoạn hoặc chứng chơn,
được hạnh phúc an lạc xa lìa khổ đau. Ðây là mục đích giáo dục của Ðức
Phật.
2. Ðối tượng giáo dục
Mục đích giáo dục của Ðức Phật tuy chỉ có
một, nhưng chí hướng và cá tính của con người lại muôn vàn sai khác, Ðức
Phật vì tùy cơ thuyết giáo, tùy bệnh cho thuốc nên đã khai thị rất nhiều
loại giáo pháp khác nhau, tùy theo cá tính và chí hướng khác nhau của con
người mà Ðức Phật phân loại giáo dục cho thích hợp:
Có những người tin nhân quả, tin phước đức,
biết mạng sống của mình dài ngắn có ảnh hưởng đến phước đức, có đời trước
cũng có kiếp sau; và tất cả những hành vi hiện tại của chúng ta nhất định
sẽ ảnh hưởng đến tương lai, vì vậy muốn có một cuộc sống tương lai sung
túc mỹ mãn tốt đẹp, thì phải làm phước làm lành… Ðể thích hợp với nhu cầu
của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp thiên thừa nhân thừa như “ngũ
giới”, “thập thiện”… để giáo dục.
Có những người tiến bộ hơn một bước, hiểu
rõ cuộc sống sung túc mỹ mãn, rồi cũng không được bao lâu, những cái khổ
sanh già bệnh chết lúc nào cũng bức bách chúng ta, vì vậy sanh tâm chán
ngán cuộc đời, muốn cầu giải thoát khổ đau sanh tử… Ðể thích hợp với nhu
cầu của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp Thanh văn thừa như “tứ đế”,
“thập nhị nhân duyên”… để giáo dục.
Lại có những người hiểu được vũ trụ thiên
nhiên và con người liên quan với nhau, dựa vào nhau mà tồn tại, tất cả mọi
người và mình đều có quan hệ mật thiết với nhau, vì vậy phát nguyện quên
mình vì người, tự lợi lợi tha, tự cứu mình sau đó cứu người, hy vọng tất
cả chúng sanh đều được giải thoát. Ðể thích hợp với nhu cầu của hạng học
trò này, Ðức Phật dùng pháp Bồ tát thừa “lục độ”, “tứ nhiếp”… để giáo
dục.
Ba loại hình giáo dục trên, từ cạn đến
sâu, từ thấp đến cao, tiến dần theo thứ tự, giống như giáo dục phổ thông
được thực hiện rộng rãi ở các nước trên thế giới, từ tiểu học đến trung
học, từ trung học đến đại học. Phương pháp giáo dục của Ðức Phật: Pháp
thiên thừa nhân thừa tương đương với giáo dục tiểu học, pháp Thanh văn
thừa tương đương với cấp giáo dục trung học và pháp Bồ tát thừa tương
đương với cấp giáo dục đại học phổ thông.
Giáo dục thì phải nói đến thành tích, phải
nói đến hiệu quả. Giáo dục có thành tích có hiệu quả, mới là giáo dục
thành công; ngược lại là giáo dục thất bại. Nền giáo dục mà Ðức Phật thực
thi, điểm đặc biệt là ở chỗ này: sở dĩ, hễ ai đã trải qua sự giáo dục của
Ðức Phật rồi, bất luận người ấy vốn có hành vi gì xấu, có thói quen nào
xấu, tất cả đều cải ác tùng thiện.
Lúc Ðức Phật còn tại thế, thường hay mở
những cuộc họp kiểm thảo, kiểm điểm; để tất cả học trò tự do, thẳng thắn,
thật thà nói ra kết quả tu tập, thực tập, chỗ hay chỗ dở của mỗi người, để
tiện kiểm điểm thành tích và hiệu quả của mỗi người.
Có lần, trong cuộc họp kiểm thảo, có một
học trò tên là Tu-đà đứng lên nói rằng: “lúc trước con là một người giữ
tiền của nô dịch, thấy tiền như thấy tiên vậy. Sau khi được sự giáo dục
của Ðức Phật, con thay đổi hoàn toàn, đem tiền tài bố thí cho người khác,
như vậy tuy nhiên gia tài càng ngày càng giảm, nhưng trong lòng con lại
ngày ngày vui lên, vì sao con có niềm vui làm việc thiện bố thí như vậy?
Vì con được Ðức Phật giáo dục nhân quả báo ứng, biết trồng nhân lành được
quả lành, để tương lai sau này có cuộc sống đầy đủ tốt đẹp hơn, con rất
bằng lòng làm như vậy”.
Sau đó, có một học trò tên là A-ca-đạt,
cũng đứng lên nói: “Lúc trước con yếu đuối, nhát gan, lại sợ khổ, sau khi
được sự giáo dục của Ðức Phật, con thay đổi rất nhiều, con đơn độc một
mình vào trong rừng sâu tu học thực tập, một thời gian sau không còn sợ
sệt nữa, rắn độc thú dữ cũng không sợ, khi đói bụng thì hái rau rừng để
ăn. Sở dĩ con muốn tinh cần khổ luyện tu học thực hành như vậy là vì nghe
lời dạy của Phật, hiểu được cuộc đời là vô thường, sanh tử bức bách, muốn
cầu giải thoát, do đó buông bỏ tất cả, chuyên tu học thực tập thiền định”.
Sau cùng lại có một học trò bị mất hết một
cánh tay, tên là Chiên-đà, cũng đứng lên nói: “con từ khi được sự giáo dục
dạy dỗ của Ðức Thế Tôn đến nay, một mặt là chuyên lo tu học thực tập Phật
pháp, một mặt tích cực làm lợi ích cho mọi người: Có một lần, trong làng
bị lũ lụt, nhà cửa dân làng bị nước cuốn trôi, nhấn chìm, rất nhiều người
chết. Con và một số người ngồi trên một chiếc xuồng, trôi theo dòng nước
đến một ngôi làng bên cạnh và con ở bên đó phát động quyên góp vật thực để
cứu giúp dân làng bị thiên tai. Lúc phát chẩn, dân làng bị thiên tai quá
đông và quá khổ nên họ chen lấn nhau để giành lấy thực phẩm, con ở trong
nhóm đông người ấy, bị chen lấn và bị đứt lìa hết một cánh tay, nhưng lúc
đó tinh thần con rất phấn chấn, chỉ lo phát thực phẩm cho dân làng, vậy mà
quên mất cái đau đớn trên thân. Vì sao con làm được như vậy? Vì con nghe
và học Phật pháp, hiểu được đạo lý con người và thiên nhiên tương liên
quan với nhau mà sanh tồn, cho nên con nguyện sống quên mình vì người.
Ba học trò trên vừa đủ đại biểu cho ba hạng
học trò: người thứ nhất là Tu-đà vui vẻ làm việc thiện bố thí, tiêu biểu
cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học thiên thừa nhân thừa
“ngũ giới”, “thập thiện”…; người thứ hai là A-ca-đạt tinh tấn khổ hạnh tu
hành, tiêu biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Thanh
văn thừa “tứ đế”, “thập nhị nhân duyên”…; người thứ ba là Chiên-đà tiêu
biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Bồ tát thừa “lục
độ”, “tứ nhiếp”… Từ trong báo cáo thẳng thắn thật thà của họ, chúng ta có
thể thấy được thái độ của họ sau khi nhận được sự giáo dục của Ðức Phật
hoàn toàn thay đổi so với trước đây. Ðiều này cho thấy, chứng minh sự
thành công giáo dục của Ðức Phật.
Ðức Phật sau khi thành đạo, vừa rời gốc bồ
đề, liền thực hiện rộng rãi sự giáo dục giác ngộ của mình, 49 năm cũng như
một ngày. Phàm những học sinh được Ðức Phật giáo dục, đều được cảm hóa một
cách sâu sắc và tín thọ phụng hành suốt cả cuộc đời. Học trò của Ðức Phật
gồm đủ các tầng lớp trong xã hội, từ vua, chúa, quan đại thần, cho đến
thường dân, ăn xin, nô lệ… tất cả đều có đủ các giai tầng trong xã hội. Về
địa điểm, nơi Ðức Phật thực thi giáo dục, khái quát có thể chia làm ba
loại:
(1) Tinh xá thuyết pháp: Sau khi
thành đạo không bao lâu, Ðức Thế Tôn đến nước Ma-kiệt-đà trung Ấn độ. Vua
Tần-bà-sa-la đã xây dựng tinh xá Trúc lâm, gồm 16 đại viện và 72 gian lễ
đường, trong rừng trúc Ca-lan-đà ở thành Vương xá, cho Ðức Phật thuyết
pháp. Sau đó, trưởng giả Cấp-cô-độc và thái tử Kỳ-đà nước Tát-la cùng nhau
xây dựng tinh xá Kỳ viên đường hoàng hoa lệ, thỉnh Ðức Phật thuyết pháp.
Do đó trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, Ðức Thế Tôn thường qua
lại thành Vương xá và Xá vệ, tức tinh xá Kỳ viên và Trúc lâm, do vậy những
nơi này đã trở thành nơi giáo dục chủ yếu của Ðức Phật. Ngoài ra Ðức Thế
Tôn còn giảng dạy Phật pháp ở tinh xá các nơi khác.
(2) Ứng cúng khai thị: Người được
Ðức Phật giáo dục gồm đủ mọi tầng lớp trong xã hội. Họ thường cung thỉnh
Ðức Thế Tôn đến nhà để cúng dường, sau khi dùng cơm xong, Ðức Phật khai
thị giảng dạy Phật lý cho mọi người trong nhà nghe, do vậy rất nhiều người
quy y với Ðức Phật, cải ác tùng thiện. Ví dụ như: phụ thân của Da-xá thỉnh
mời Ðức Phật về nhà để cúng dường, mẹ của Da-xá sau khi nghe Ðức Thế Tôn
khai thị giảng dạy xong, liền quy y với Phật, làm nữ cư sĩ học Phật tại
gia; trưởng giả Cấp-cô-độc có một con dâu tên là Ngọc-da, cô con dâu này ỷ
mình có nhan sắc đẹp đẽ nên kiêu ngạo tự cao, xem thường cha mẹ chồng và
những người trong nhà. Có một lần nọ, sau khi ứng cúng ở nhà Cấp-cô-dộc
xong, Ðức Phật khai thị cho Ngọc-da rằng “gương mặt đẹp chỉ là vẻ đẹp ở
bên ngoài, tâm hạnh đoan chính, lễ phép mới là đẹp bên trong, một người
thật sự là người đẹp thì phải đẹp cả hình dáng lẫn đức hạnh…” Ngọc-da nghe
xong, tâm kêu ngạo tự cao đã biến mất, quy y với Phật, làm học trò tại
gia, tận tâm làm dâu hiền cháu thảo với gia đình bên chồng. Giống những
trường hợp này, học sinh được khai thị ở nhà và được giáo dục hành thiện
nhiều không sao kể xiết.
(3) Dân gian thuyết giáo: Sau khi
Ðức Thế Tôn thành đạo, trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, ngoài
giảng dạy thuyết pháp ở tinh xá ra, Ðức Phật cũng thường đi vào dân làng ở
thôn quê và các thị trấn dọc hai bên bờ sông Hằng, đồng thời Ðức Phật cũng
phái các đệ tử, học trò giỏi di khắp các nơi để giảng dạy Phật pháp. Chế
độ giai cấp xã hội Ấn độ lúc bấy giờ rất nghiêm ngặt, thấp nhất là giai
cấp nô lệ, không có cơ hội được giáo dục, nhưng Ðức Phật đề xướng Phật
tánh bình đẳng, xóa bỏ chế độ giai cấp, từ vương tôn quý tộc cho đến
thường dân nô lệ đều được học tu Phật pháp, được sự giáo dục của Ðức Phật
như nhau. Nền giáo dục của Ðức Phật là đại chúng hóa. Chân lý mà Ðức Thế
Tôn chứng ngộ tuy rất thâm sâu nhưng Ngài phân tích dùng lời lẽ dễ hiểu,
trích dẫn những câu chuyện dân gian làm thí dụ trong lúc giảng dạy, cho
nên mọi tầng lớp nhân dân đều tiếp nhận giáo dục của Ðức Phật một cách dễ
dàng.
Trên đã nói đại khái về ba loại hình giáo
dục: tinh xá thuyết pháp, ứng cúng khai thị và dân gian thuyết giáo, giống
như giáo dục trường học, giáo dục gia đình và giáo dục xã hội hiện nay. Ba
loại hình giáo dục của Ðức Phật tương đương với ba loại hình giáo dục hiện
đại: Tinh xá thuyết pháp tương đương với giáo dục trường học, ứng cúng
khai thị tương đương với giáo dục gia đình và dân gian thuyết giáo tương
đương với giáo dục xã hội.
Thời Ðức Phật cách nay đã hơn 2500 năm,
Ngài đã thực hiện nền giáo dục phổ biến rộng rãi, đã chú ý coi trọng như
nhau về giáo dục trường học, giáo dục gia đình và cả giáo dục xã hội. Ðiều
này, không thể không nói Ðức Phật là một nhà đại giáo dục đã sớm giác ngộ
và biết trước.
3. Phương pháp giáo dục
Ðức Thế Tôn là một vị đại giác ngộ đại trí
tuệ, phương pháp giáo dục của Ngài rất nhiều, tùy cơ ứng biến. Giáo dục
của Ðức Phật, trước hết chú trọng sự tu dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức
ở lời nói, hành vi, cử chỉ… đây là giới học; kế đến chú trọng về điều tiết
thân tâm, gọi là định học; tiến thêm hơn nữa là chú trọng mở mang trí tuệ
chân như tự tánh, tức tuệ học. Ðức Thế Tôn không những giỏi về trích dẫn
trong giảng dạy như 12 phần giáo : bổn sanh, bổn sự, thí dụ, nhân duyên,
trường hàng, trùng tụng .v.v… cho đến các pháp môn như tứ đế, tứ nhiếp
pháp, tứ tất đàn .v.v… sự giáo dục của Ngài còn đặc biệt chú trọng đến
giáo tài và phương pháp dạy học, còn gọi là tùy bệnh cho thuốc, quán cơ
thí giáo. Ví dụ như, Phật dạy chư vị trưởng giả, liền đưa ra “mười đức của
trưởng giả”; dạy nhi đồng thì đưa ra “bốn điều nhỏ không thể khinh
thường”; dạy về bạn bè, thì nói rõ “bạn bè có bốn phẩm chất” .v.v… Trong
các kinh điển như kinh Thiện sanh, kinh Ưu bà tắc giới… đều rất có ý nghĩa
giáo dục về đạo cha con, vợ chồng, chủ tớ…
Trước khi thuyết pháp giảng dạy, Ðức phật
nhập định quan sát căn tánh của học trò, sau đó mới quyết định dùng phương
pháp gì để dạy. Ðặc biệt nhất là khi dạy, Ngài dùng từ rất tài tình khéo
léo, khiến cho những tri thức cao thấp, xuất thân không giống nhau đều có
thể hiểu, mỗi người đều có thể giác ngộ lời của Phật dạy giống như Ðức
Phật chuyên vì mình mà nói vậy, do đó học trò cảm thấy hoan hỷ vui vẻ hài
lòng. Sau đây sẽ cử ra một vài điểm, để chúng ta có thể thấy một phần nhỏ,
một mảng nhỏ về Phương pháp giáo dục của Ðức Phật:
(1) Cùng thực hiện tam học
giới-định-tuệ: Sự giáo dục của Ðức Phật nhấn mạnh ở chỗ cùng thực hiện
tam học giới định tuệ. Trước hết Ngài dạy môn học về giới, dạy học sinh tu
dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức thể hiện qua lời nói hành vi cử chỉ; kế
đến là dạy về định, dạy học sinh luyện tập điều tiết thân và tâm; sau đó
dạy về tuệ, khiến cho học sinh mở mang trí tuệ. Vì do giữ giới mà sanh
định, do định phát tuệ, đây là thứ tự nhất định mà Ðức Phật thực thi giáo
dục. Ba tạng kinh luật luận của Phật giáo, sở dĩ nó trở thành kinh điển
mấy nghìn năm để học trò đệ tử tín đồ của Phật giáo tín thọ phụng hành, là
vì kinh tạng giải thích về định học (bao gồm cả giới và tuệ học), luật
tạng giải thích về giới học và luận tạng giải thích về tuệ học. Giáo dục
về ba môn học giới học, định học và tuệ học, giống như giáo dục về tam dục
như đức dục, trí dục và thể dục hiện nay. Giới học gần tương đương với đức
dục, định học gần tương đương với thể dục và tuệ học gần tương đương với
trí dục. Tuy nhiên, nếu tiến hành phân tích và so sánh thêm chút nữa sẽ có
ba điểm khác nhau như sau:
1. Ba môn học giới định huệ mang tính nhất
quán, thứ tự trước sau rõ ràng và nâng cao hơn một bước nữa là ba môn học
này mang tính liên hoàn; còn tam dục đức trí thể thì không liên quan gì
với nhau, thực hiện riêng biệt.
2. Thể dục hiện nay chỉ chú trọng luyện tập
thân thể; còn định học bao hàm cả luyện tập về tâm linh và thân thể, đặc
biệt chú trọng về tâm linh.
3. Tam dục đức trí thể, chỉ là giáo dục thế
gian; còn tam học giới định tuệ lại thông cả giáo dục thế gian và xuất
thếgian.
Tam dục: giáo dục thế gian.
Tam học: giáo dục xuất thế gian.
Vả lại, tam dục đức trí thể hiện nay, có
người lại thêm vào mỹ dục và quần dục, thành ra có dến năm dục. Ðiều này
trong giáo dục của Ðức Phật đã có từ lâu rồi. Vì huấn luyện mỹ dục, mục
đích là rèn luyện tánh tình để tánh tình của con người hướng đến chân
thiện mỹ. Nhưng Ðức Phật dạy học trò ngồi tĩnh tọa, thu nhiếp tâm vương ý
mã, đoạn trừ vọng tưởng tạp niệm, khiến cho tâm tánh được định tĩnh an
lạc, để mong ngộ nhập vào bản tánh. Ðiều này hiệu quả càng cao hơn và vượt
xa hơn so với mỹ dục rèn luyện tâm tánh. Còn về rèn luyện quần dục, mục
đích là khiến cho mọi người yêu thương giúp đỡ lẫn nhau, cùng hòa mình với
mọi người. Ðiều này, Ðức Phật cũng đã giáo dục rất lâu rồi, hãy sống quên
mình vì người, hòa thuận với mọi người, với cả chúng sanh, cùng với chúng
sanh vui vẻ hài hòa sống với nhau, phục vụ mọi người một cách vô điều
kiện. Quả thực, tích cực hơn, hoàn chỉnh hơn quần dục hiện nay.
(2) Ngôn giáo và thân giáo đều coi
trọng như nhau: Ngôn giáo là dùng ngôn từ để truyền đạt giáo dục; thân
giáo là lấy thân mình làm mẫu mực, lấy thân mình làm gương giáo dục. Giáo
dục ngày nay, chú trọng nhiều về ngôn giáo, coi nhẹ thân giáo. Giáo dục
của Ðức Phật đều coi trọng cả ngôn giáo và thân giáo.
Về phương diện ngôn giáo, Ðức Phật thường
tiếp nhận những câu hỏi của học sinh. Từ trong vấn đề giải đáp, trả lời,
phát huy được ý kiến nhanh nhạy, để truyền bá tri thức cho học sinh. Ví dụ
như nêu câu hỏi trong kinh Kim cang: “ Vân hà ưng trụ? Vân hà giáng phục
kỳ tâm?” ( dựa vào nguyên tắc nào để an trụ? Dùng phương pháp gì để chế
phục tâm phiền não?), điều này giống với phương pháp dạy học kiểu diễn
giảng của phương pháp dạy học kiểu rót vào, dẫn vào trong giáo học pháp
(phương pháp dạy học) hiện đại ngày nay. Nhưng giảng thuật của Phật có thể
khai thác nội dung sâu sắc nhưng lời lẽ rõ ràng sinh động êm tai dễ hiểu,
dù Ðức Phật giảng dạy hơn hai giờ rồi, học sinh cũng không cảm thấy chán
và buồn ngủ. Có lúc, Ðức Phật nêu câu hỏi, học trò trả lời, sau đó tùy
theo câu trả lời mà Ðức Phật bình phán và uốn nắn, chỉ ra chỗ chưa hoàn
chỉnh của học trò. Ví dụ như trong kinh Lăng nghiêm: “thất xứ chủy tâm,
thập phan biện kiến” ( Ðức Phật chỉ cho A nan biết 7 nơi không phải tâm và
Ðức Phật cũng đưa ra 10 ví dụ về sự hiển hiện của chơn tâm). Ðiều này
trong Phương pháp dạy học hiện đại thuộc về phương pháp dạy học kiểu gợi
mở. Cũng có một vài học trò ngồi vây quanh Ðức Phật, cùng nhau hỏi đáp,
nêu ra chân lý cuộc đời, ví dụ như trong kinh Ðại bảo tích, Ðức Phật và
đồng nữ Diệu Huệ hỏi đáp liên tiếp, đã đưa ra mười điểm diệu đế của thế
gian và xuất thế gian. Ðiều này giống như phương pháp dạy học kiểu vấn đáp
của Phương pháp dạy học kiểu gợi mở trong phương pháp dạy học hiện đại.
Nói đến thân giáo, đây là đặc điểm giáo
dục của Ðức Phật, Ðức Phật lấy thân mình làm gương mẫu để giáo dục. Ðiều
này chúng ta có thể đã thấy rải rác trong nhiều kinh điển Phật giáo, ở đây
xin được đưa ra vài thí dụ: Có một vị Tỳ-kheo già bị bệnh mắt, lúc vá y ca
sa, cần xỏ kim nhưng không thấy, Ðức Phật đã giúp vị Tỳ-kheo ấy xỏ kim. Có
một vị Tỳ-kheo ngày thường không chịu phục vụ người bệnh, đến lúc vị ấy bị
bệnh không ai chăm sóc cho ông ấy cả, Ðức Phật thấy vậy đến chăm sóc ông
ấy, rửa mình, phục vụ ẩm thực cho ông ấy và nhiệt tâm nói pháp cho vị
Tỳ-kheo ấy nghe, khuyên ông ấy sau này nên nhiệt tâm phục vụ người bệnh
nhiều hơn. Ðây là tấm gương giáo dục về phục vụ mọi người hay vì mọi người
mà phục vụ. Nhiều lần người của dòng tộc Thích-ca và dòng tộc Câu-lợi
tranh giành nguồn nước uống, Ðức Phật không từ lao khổ, từ nơi xa xôi đến
để hòa giải cho họ. Khi thành Tỳ-xá-ly bị dịch bệnh lan tràn, Ðức Phật
không sợ truyền nhiễm, đã vào thành để an ủi người bệnh, dạy dỗ người
bệnh. Ðây là giáo dục gương mẫu về lòng từ bi cứu đời. Ðề-bà-đạt-đa ba lần
bốn lượt mưu hại Ðức Phật, Ðức Phật không những không trách gì mà còn dùng
lời từ hòa dạy bảo ông ấy. Ðây là giáo dục gương mẫu về oan thân bình
đẳng. Kỳ thực, Ðức Thế Tôn vốn là một vị Thái tử sống trong nhung lụa,
Ngài xem vương vị như chiếc giày rách, xem phú quý như phù vân, xuất gia
sống cuộc đời thanh đạm tam y nhất bát, đây là nhân cách vĩ đại của Ðức
Phật đã xả những điều khó xả, hành những điều khó hành, điều này đủ làm
tấm gương cho học trò, là giáo dục thực hành gương mẫu tốt nhất.
(3) Giáo hóa dạy dỗ những người cá
biệt, đặc thù: Mỗi lần Ðức Phật giảng dạy giáo pháp ở tinh xá hoặc ở
dân gian, học trò thính chúng luôn có hàng nghìn hàng vạn người, ít nhất
cũng có vài trăm người, đây chính là giáo dục tập thể. Ðức Phật khai thị
giảng dạy sau khi ứng cúng ở nhà tín chủ, học trò nhiều thì có đến trăm
mấy, ít thì có đến năm bảy người, điều này giống với dạy học phân tổ, phân
nhóm trong phương pháp dạy học hiện đại. Nhưng vẫn còn một số học trò, do
căn tánh đặc thù, Ðức Phật đã giáo dục riêng biệt cho từng cá nhân, phương
pháp dạy học phụ đạo cá biệt này giống như nữ sĩ giáo dục người Mỹ Helen
Parkhurst đã khởi xướng kiểu giáo dục “dalton plan”. Trong giáo dục của
Ðức Phật, người được giáo dục cá biệt như vậy cũng rất nhiều, ở đây xin kể
ra một vài thí dụ để chúng ta có thể thấy được một phần nhỏ của nó:
A. Kẻ khờ trở thành thông minh: Chu-lợi-đặc
là một người khờ, theo người anh xuất gia, một bài kệ chỉ có bốn câu mà
học ba tháng trời cũng không thuộc, người anh thấy vậy bèn đuổi về nhà,
Chu-lợi-đặc tuổi thân và khóc, Ðức Phật hỏi ông ấy, ông ấy đáp: “Bạch Ðức
Thế Tôn, con là một người ngu nhất, ba tháng trời mà học không thuộc một
bài kệ, bây giờ con biết làm thế nào đây?” Ðức Phật an ủi và dạy rằng:
“ngu mà mình không biết mình ngu mới thật là ngu, con biết mình ngu rồi
thì không phải là ngu nữa”. Ðức Phật dạy ông ấy hai câu pháp ngữ đơn giản
là “phất trần, trừ cấu” (chổi, quét), nhưng Chu-lợi-đặc khờ đến nỗi học
thuộc chữ “chổi” thì lại quên chữ “quét”, học thuộc chữ “quét” thì lại
quên chữ “chổi” . Chu-lợi-đặc ngày ngày lau chùi bàn ghế và quét dọn nhà
cửa, qua một thời gian sau tâm đã tỏ ý đã tường. Vì từ việc lau quét bụi
bặm bên ngoài, ông ấy tiến đến lau quét bụi bặm phiền não trong tâm mình,
phiền não bị quét đi sạch rồi thì trí tuệ liền sáng tỏ.
B. Nhà âm nhạc ngộ đạo: Nhà âm nhạc
Văn-nhị-bách-ức, là con cháu nhà giàu có. Người thanh niên này sống cuộc
sống được nuông chiều từ nhỏ, khi sống cuộc sống của người xuất gia lại
muốn cầu tiến nhanh, do đó tâm tánh nóng nảy và thân thể càng ngày càng
yếu. Thấy vậy Ðức Phật đến dạy phương pháp tu tập cho ông ấy, Ðức Phật
hỏi: “con đánh đàn, nếu dây đàn căng thẳng quá sẽ như thế nào?”
Văn-nhị-bách-ức đáp rằng: “Bạch Ðức Thế Tôn, dây đàn sẽ bị đứt ạ!” Ðức
Phật lại hỏi: “ngược lại nếu dây đàn chùng quá thì sao?” Văn-nhị-bách-ức
đáp rằng: “ Bạch Ðức Thế Tôn, lúc ấy sẽ đàn không ra tiếng ạ”. Ðức Phật
dạy: “Việc tu học cũng giống như đánh đàn vậy, đừng căng thẳng quá, căng
thẳng quá tâm ý sẽ nóng nảy; cũng không được chùng quá, chùng quá sẽ phóng
dật giải đãi lười biếng tán loạn, nên điều tiết tâm cho điều hòa, không
căng thẳng cũng không phóng dật mới được”. Văn-nhị-bách-ức vâng theo lời
dạy của Phật thực hành tu học, quả nhiên tâm tánh điềm tĩnh hòa nhã, không
những sức khỏe dần dần hồi phục, mà không lâu sao liền ngộ đạo.
C. Kẻ hung bạo làm lại cuộc đời:
Ương-quật-ma-la theo học với một vị thầy Bà-la-môn giáo, vợ của thầy đã
yêu thầm thương trộm Ương-quật-ma-la, có lần bà ấy bày tỏ tình yêu thương
của mình, bị Ương-quật-ma-la cự tuyệt. Vợ của thầy giáo thẹn quá hóa giận,
phản ngược lại bà ấy vu khống Ương-quật-ma-la với chồng mình là
Ương-quật-ma-la trêu ghẹo bà ấy. Thầy giáo tin lời vợ mình, nên muốn hại
Ương-quật-ma-la, bèn dạy rằng: “con hãy đi giết 100 người, rồi lấy ngón
tay của họ tết lại thành vòng để đeo lên đầu, như vậy sẽ được sớm sanh
thiên”. Ương-quật-ma-la nghe lời thầy, ngang ngược cầm dao đi giết người,
sau khi giết được 99 người rồi, mẹ của ông ấy đến, ông ấy nghĩ: “tôi đã
giết được 99 người rồi, chỉ thiếu một người nữa thôi thì có thể sanh thiên
rồi, tuy là mẹ mình, chỉ cần giết để góp cho đủ số là được rồi”. Lúc ông
ấy đang muốn giết mẫu thân thì bỗng nhiên Ðức Phật xuất hiện, thế là ông
ấy không giết được mẫu thân, muốn giết Phật, nhưng khi ông ấy đến gần Ðức
Phật để giết, thấy dáng vẻ oai quang của Ðức Phật, tâm điên cuồng của ông
ấy an định trở lại, buông dao xuống và quỳ phục dưới chân Phật. Sau khi
trải qua sự giáo dục của Phật, kẻ hung bạo này đã hối lỗi, quy y Phật và
làm lại cuộc đời.
Như những gì đã nói ở trên, thời Ðức Phật
tuy đã cách chúng ta hơn 2500 năm rồi, nhưng các phương pháp giáo dục của
Ngài đã thực hiện lại rất phù hợp với nền giáo dục mới nhất hiện nay. Sở
dĩ sự giáo dục của Ðức Phật vẫn còn thích hợp cho đến ngày nay, là vì cùng
thực hiện ba môn học giới định tuệ, công trình giáo dục ngôn giáo và thân
giáo đều coi trọng như nhau. Nền giáo dục hiện nay chỉ coi trọng trí dục,
thể dục và ngôn giáo, quả thực nền giáo dục của Ðức Phật từ xa xưa rồi mà
vẫn còn có thể sửa sai bù sót cho nền giáo dục hiện đại nhất hiện nay.
---o0o---
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 8-2007
GIÁO DỤC CỦA ÐỨC PHẬT
Thích Hải Tín
Giáo
dục là phương pháp truyền đạt và phát triển văn minh của nhân loại. Như
chủ tịch tổ chức văn hóa, giáo dục, khoa học của Liên hiệp quốc J. Delors
nói: “Giáo dục là cơ sở trưởng thành của cộng đồng nhân loại, phương hướng
giáo dục đúng đắn, chính xác sẽ phát huy nâng cao tư chất chân thiện mỹ
của nhân loại”.(Just like United Nations Educational, Scientific and
Cultural Organization President J. Delors once said that: “The education,
is humanity's common growth foundation, the education direction correct,
humanity's the true, the good and the beautifuls intelligence can carry
forward the promotion, the world harmonious progress is easy to achieve”.)
Phật giáo hiện nay là một trong ba tôn giáo
lớn của thế giới, người sáng lập ra Phật giáo là Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni,
cũng thuận theo lý rõ ràng Ðức Phật cũng được gọi là Nhà tôn giáo.
Kỳ thực, Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni suốt cuộc
đời tận tụy với giáo dục, là bậc Thầy của nhân loại từ xưa cho đến nay,
cho nên chúng ta không những tôn xưng Ðức Phật là giáo chủ của đạo Phật,
Nhà tôn giáo mà còn tôn xưng Ðức Phật là nhà giáo dục.
Sau khi thành đạo, Ðức Phật thấy sự quan
trọng của giáo dục, nên trong 49 năm trụ thế, đã giảng dạy giáo hóa khắp
nơi, mục đích là vì giáo dục chúng sanh, mở mang trí tuệ chơn như tự tánh,
để đạt được cuộc sống hạnh phúc an lạc tự tại giải thoát. Mười hai phần
giáo trong tam tạng mà Phật đã dạy, cho đến thân giáo vô ngôn, không những
làm mẫu mực cho giáo dục hiện đại ngày nay, kỳ thực cũng chính là một bộ
sử giáo dục phong phú rộng sâu, bao gồm cả kỹ năng, tư tưởng, đạo tức, tri
thức… của thế gian, đều tổng nhiếp hết trong phạm vi giáo dục của Ðức
Phật.
Giáo dục mà Ðức Phật Thích Ca đã thực hiện,
có hai nguyên tắc: một là khế chân lý, hai là hiệp căn cơ. Khế chân lý là
thực hiện giáo dục nhất định phải phù hợp với thực tướng của các pháp, đây
là bản chất giáo dục của Ðức Phật; khế căn cơ là thực thi giáo dục nhất
định phải phù hợp với trình độ của đại chúng, đây là tác dụng giáo dục của
Ðức Phật. Ðức Phật làm giáo dục cả cuộc đời, vì đối tượng không giống nhau
cho nên nội dung giáo dục cũng cao thấp sâu cạn khác nhau, nhưng mục tiêu
vẫn là một, cho nên nói: quy nguyên vô nhị lộ, phương tiện hữu đa môn.
Lịch sử cuộc đời Ðức Phật, nếu không nói
đến những gì liên quan đến giáo dục thì dường như không có gì để nói, cho
nên tôn xưng Ðức Phật là một nhà giáo dục, quả thật danh phó kỳ thực (danh
tiếng đúng với thực tế).
Ðức Phật là một nhà đại giáo dục của một
nước văn minh cổ Ấn Ðộ cách nay hơn 2500 năm. Ngài tinh thông các tư tưởng
học thuật cổ đại Ấn Ðộ, chứng ngộ và kiến giải một cách chính xác, thấu
triệt. Ðể nói về giáo dục của Ngài , chúng ta có thể chia làm ba phần để
nói.
1. Mục đích giáo dục
Ðức Phật vốn là một vị hoàng tử, vì Ngài
thông minh đĩnh ngộ hơn người, do đó yêu cầu giáo dục rất cao. Từ nhỏ Ngài
đã được giáo dục, đến tuổi trưởng thành học vấn của Ngài thâm sâu uyên
bác, tinh thông võ thuật, nhưng những học thức này vẫn chưa có thể khiến
Ngài yên thân gửi phận. Thế là Ngài rời hoàng cung xuất gia, trải qua cuộc
sống tầm sư học đạo. Lần lượt Ngài đã theo học với nhiều vị Thầy của các
tôn giáo lớn lừng danh ở Ấn Ðộ thời bấy giờ. Tuy đã học thông học thức của
những vị Thầy nhưng vẫn chưa thỏa mãn nhu cầu giáo dục của Ngài. Cuối
cùng, Ngài chọn gốc bồ đề làm nơi tĩnh tọa và Ngài đã thâm nhập thiền
định. Rạng sáng bình minh ngày thứ 49, khi sao mai vừa mọc, Ngài hốt nhiên
đại giác đại ngộ hoàn toàn, chứng được đạo vô thượng, thành bậc Chánh Ðẳng
Chánh Giác, hiệu là Phật Thích Ca Mâu Ni. Ðức Phật khám phá thấy được đại
bí mật của nhân sinh và vũ trụ, Ngài thấy được tất cả chúng sanh đều có
Phật tánh. Từ đó, về chân lý vũ trụ và thật tướng nhân sinh, Ngài thấy rõ
như lòng bàn tay. Lúc này Ðức Phật mới thật sự yên thân gửi phận, thỏa mãn
nhu cầu giáo dục cao nhất của Ngài.
Sau khi Ðức phật giác ngộ, Ngài đi khắp nơi
hoằng dương Phật pháp, thực hiện giáo dục giác ngộ, đem chân lý mà Ngài đã
giác ngộ, truyền dạy cho người khác, khiến cho người nhận được sự giáo dục
của Phật cũng đạt được giác ngộ như Phật. Do đó sự giáo dục của Ðức Phật
là một nền giáo dục giác ngộ.
Cuộc đời con người có biết bao điều khổ
sở bức bách, đây đều là do những phiền não trong nội tâm của chúng ta,
những phiền não này xúi giục thúc đẩy chúng ta tạo nghiệp, từ từ dẫn đến
biết bao điều đau khổ, nhưng phiền não khởi là do vô minh, vô minh là cái
gì? Vô minh chính là không giác ngộ—không giác ngộ thật tướng nhân sinh,
không giác ngộ bản lai diện mục của chính mình—Phật tánh, nên chính mình
không có cuộc sống hạnh phúc an lạc. Nếu nghe phật pháp rồi, nhận sự giáo
dục giác ngộ của Ðức Phật rồi, tuân theo phương pháp tu học mà Ðức Phật đã
chỉ dạy mà thực hành, chắc chắn sẽ được giác ngộ, đoạn hoặc chứng chơn,
được hạnh phúc an lạc xa lìa khổ đau. Ðây là mục đích giáo dục của Ðức
Phật.
2. Ðối tượng giáo dục
Mục đích giáo dục của Ðức Phật tuy chỉ có
một, nhưng chí hướng và cá tính của con người lại muôn vàn sai khác, Ðức
Phật vì tùy cơ thuyết giáo, tùy bệnh cho thuốc nên đã khai thị rất nhiều
loại giáo pháp khác nhau, tùy theo cá tính và chí hướng khác nhau của con
người mà Ðức Phật phân loại giáo dục cho thích hợp:
Có những người tin nhân quả, tin phước đức,
biết mạng sống của mình dài ngắn có ảnh hưởng đến phước đức, có đời trước
cũng có kiếp sau; và tất cả những hành vi hiện tại của chúng ta nhất định
sẽ ảnh hưởng đến tương lai, vì vậy muốn có một cuộc sống tương lai sung
túc mỹ mãn tốt đẹp, thì phải làm phước làm lành… Ðể thích hợp với nhu cầu
của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp thiên thừa nhân thừa như “ngũ
giới”, “thập thiện”… để giáo dục.
Có những người tiến bộ hơn một bước, hiểu
rõ cuộc sống sung túc mỹ mãn, rồi cũng không được bao lâu, những cái khổ
sanh già bệnh chết lúc nào cũng bức bách chúng ta, vì vậy sanh tâm chán
ngán cuộc đời, muốn cầu giải thoát khổ đau sanh tử… Ðể thích hợp với nhu
cầu của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp Thanh văn thừa như “tứ đế”,
“thập nhị nhân duyên”… để giáo dục.
Lại có những người hiểu được vũ trụ thiên
nhiên và con người liên quan với nhau, dựa vào nhau mà tồn tại, tất cả mọi
người và mình đều có quan hệ mật thiết với nhau, vì vậy phát nguyện quên
mình vì người, tự lợi lợi tha, tự cứu mình sau đó cứu người, hy vọng tất
cả chúng sanh đều được giải thoát. Ðể thích hợp với nhu cầu của hạng học
trò này, Ðức Phật dùng pháp Bồ tát thừa “lục độ”, “tứ nhiếp”… để giáo
dục.
Ba loại hình giáo dục trên, từ cạn đến
sâu, từ thấp đến cao, tiến dần theo thứ tự, giống như giáo dục phổ thông
được thực hiện rộng rãi ở các nước trên thế giới, từ tiểu học đến trung
học, từ trung học đến đại học. Phương pháp giáo dục của Ðức Phật: Pháp
thiên thừa nhân thừa tương đương với giáo dục tiểu học, pháp Thanh văn
thừa tương đương với cấp giáo dục trung học và pháp Bồ tát thừa tương
đương với cấp giáo dục đại học phổ thông.
Giáo dục thì phải nói đến thành tích, phải
nói đến hiệu quả. Giáo dục có thành tích có hiệu quả, mới là giáo dục
thành công; ngược lại là giáo dục thất bại. Nền giáo dục mà Ðức Phật thực
thi, điểm đặc biệt là ở chỗ này: sở dĩ, hễ ai đã trải qua sự giáo dục của
Ðức Phật rồi, bất luận người ấy vốn có hành vi gì xấu, có thói quen nào
xấu, tất cả đều cải ác tùng thiện.
Lúc Ðức Phật còn tại thế, thường hay mở
những cuộc họp kiểm thảo, kiểm điểm; để tất cả học trò tự do, thẳng thắn,
thật thà nói ra kết quả tu tập, thực tập, chỗ hay chỗ dở của mỗi người, để
tiện kiểm điểm thành tích và hiệu quả của mỗi người.
Có lần, trong cuộc họp kiểm thảo, có một
học trò tên là Tu-đà đứng lên nói rằng: “lúc trước con là một người giữ
tiền của nô dịch, thấy tiền như thấy tiên vậy. Sau khi được sự giáo dục
của Ðức Phật, con thay đổi hoàn toàn, đem tiền tài bố thí cho người khác,
như vậy tuy nhiên gia tài càng ngày càng giảm, nhưng trong lòng con lại
ngày ngày vui lên, vì sao con có niềm vui làm việc thiện bố thí như vậy?
Vì con được Ðức Phật giáo dục nhân quả báo ứng, biết trồng nhân lành được
quả lành, để tương lai sau này có cuộc sống đầy đủ tốt đẹp hơn, con rất
bằng lòng làm như vậy”.
Sau đó, có một học trò tên là A-ca-đạt,
cũng đứng lên nói: “Lúc trước con yếu đuối, nhát gan, lại sợ khổ, sau khi
được sự giáo dục của Ðức Phật, con thay đổi rất nhiều, con đơn độc một
mình vào trong rừng sâu tu học thực tập, một thời gian sau không còn sợ
sệt nữa, rắn độc thú dữ cũng không sợ, khi đói bụng thì hái rau rừng để
ăn. Sở dĩ con muốn tinh cần khổ luyện tu học thực hành như vậy là vì nghe
lời dạy của Phật, hiểu được cuộc đời là vô thường, sanh tử bức bách, muốn
cầu giải thoát, do đó buông bỏ tất cả, chuyên tu học thực tập thiền định”.
Sau cùng lại có một học trò bị mất hết một
cánh tay, tên là Chiên-đà, cũng đứng lên nói: “con từ khi được sự giáo dục
dạy dỗ của Ðức Thế Tôn đến nay, một mặt là chuyên lo tu học thực tập Phật
pháp, một mặt tích cực làm lợi ích cho mọi người: Có một lần, trong làng
bị lũ lụt, nhà cửa dân làng bị nước cuốn trôi, nhấn chìm, rất nhiều người
chết. Con và một số người ngồi trên một chiếc xuồng, trôi theo dòng nước
đến một ngôi làng bên cạnh và con ở bên đó phát động quyên góp vật thực để
cứu giúp dân làng bị thiên tai. Lúc phát chẩn, dân làng bị thiên tai quá
đông và quá khổ nên họ chen lấn nhau để giành lấy thực phẩm, con ở trong
nhóm đông người ấy, bị chen lấn và bị đứt lìa hết một cánh tay, nhưng lúc
đó tinh thần con rất phấn chấn, chỉ lo phát thực phẩm cho dân làng, vậy mà
quên mất cái đau đớn trên thân. Vì sao con làm được như vậy? Vì con nghe
và học Phật pháp, hiểu được đạo lý con người và thiên nhiên tương liên
quan với nhau mà sanh tồn, cho nên con nguyện sống quên mình vì người.
Ba học trò trên vừa đủ đại biểu cho ba hạng
học trò: người thứ nhất là Tu-đà vui vẻ làm việc thiện bố thí, tiêu biểu
cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học thiên thừa nhân thừa
“ngũ giới”, “thập thiện”…; người thứ hai là A-ca-đạt tinh tấn khổ hạnh tu
hành, tiêu biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Thanh
văn thừa “tứ đế”, “thập nhị nhân duyên”…; người thứ ba là Chiên-đà tiêu
biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Bồ tát thừa “lục
độ”, “tứ nhiếp”… Từ trong báo cáo thẳng thắn thật thà của họ, chúng ta có
thể thấy được thái độ của họ sau khi nhận được sự giáo dục của Ðức Phật
hoàn toàn thay đổi so với trước đây. Ðiều này cho thấy, chứng minh sự
thành công giáo dục của Ðức Phật.
Ðức Phật sau khi thành đạo, vừa rời gốc bồ
đề, liền thực hiện rộng rãi sự giáo dục giác ngộ của mình, 49 năm cũng như
một ngày. Phàm những học sinh được Ðức Phật giáo dục, đều được cảm hóa một
cách sâu sắc và tín thọ phụng hành suốt cả cuộc đời. Học trò của Ðức Phật
gồm đủ các tầng lớp trong xã hội, từ vua, chúa, quan đại thần, cho đến
thường dân, ăn xin, nô lệ… tất cả đều có đủ các giai tầng trong xã hội. Về
địa điểm, nơi Ðức Phật thực thi giáo dục, khái quát có thể chia làm ba
loại:
(1) Tinh xá thuyết pháp: Sau khi
thành đạo không bao lâu, Ðức Thế Tôn đến nước Ma-kiệt-đà trung Ấn độ. Vua
Tần-bà-sa-la đã xây dựng tinh xá Trúc lâm, gồm 16 đại viện và 72 gian lễ
đường, trong rừng trúc Ca-lan-đà ở thành Vương xá, cho Ðức Phật thuyết
pháp. Sau đó, trưởng giả Cấp-cô-độc và thái tử Kỳ-đà nước Tát-la cùng nhau
xây dựng tinh xá Kỳ viên đường hoàng hoa lệ, thỉnh Ðức Phật thuyết pháp.
Do đó trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, Ðức Thế Tôn thường qua
lại thành Vương xá và Xá vệ, tức tinh xá Kỳ viên và Trúc lâm, do vậy những
nơi này đã trở thành nơi giáo dục chủ yếu của Ðức Phật. Ngoài ra Ðức Thế
Tôn còn giảng dạy Phật pháp ở tinh xá các nơi khác.
(2) Ứng cúng khai thị: Người được
Ðức Phật giáo dục gồm đủ mọi tầng lớp trong xã hội. Họ thường cung thỉnh
Ðức Thế Tôn đến nhà để cúng dường, sau khi dùng cơm xong, Ðức Phật khai
thị giảng dạy Phật lý cho mọi người trong nhà nghe, do vậy rất nhiều người
quy y với Ðức Phật, cải ác tùng thiện. Ví dụ như: phụ thân của Da-xá thỉnh
mời Ðức Phật về nhà để cúng dường, mẹ của Da-xá sau khi nghe Ðức Thế Tôn
khai thị giảng dạy xong, liền quy y với Phật, làm nữ cư sĩ học Phật tại
gia; trưởng giả Cấp-cô-độc có một con dâu tên là Ngọc-da, cô con dâu này ỷ
mình có nhan sắc đẹp đẽ nên kiêu ngạo tự cao, xem thường cha mẹ chồng và
những người trong nhà. Có một lần nọ, sau khi ứng cúng ở nhà Cấp-cô-dộc
xong, Ðức Phật khai thị cho Ngọc-da rằng “gương mặt đẹp chỉ là vẻ đẹp ở
bên ngoài, tâm hạnh đoan chính, lễ phép mới là đẹp bên trong, một người
thật sự là người đẹp thì phải đẹp cả hình dáng lẫn đức hạnh…” Ngọc-da nghe
xong, tâm kêu ngạo tự cao đã biến mất, quy y với Phật, làm học trò tại
gia, tận tâm làm dâu hiền cháu thảo với gia đình bên chồng. Giống những
trường hợp này, học sinh được khai thị ở nhà và được giáo dục hành thiện
nhiều không sao kể xiết.
(3) Dân gian thuyết giáo: Sau khi
Ðức Thế Tôn thành đạo, trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, ngoài
giảng dạy thuyết pháp ở tinh xá ra, Ðức Phật cũng thường đi vào dân làng ở
thôn quê và các thị trấn dọc hai bên bờ sông Hằng, đồng thời Ðức Phật cũng
phái các đệ tử, học trò giỏi di khắp các nơi để giảng dạy Phật pháp. Chế
độ giai cấp xã hội Ấn độ lúc bấy giờ rất nghiêm ngặt, thấp nhất là giai
cấp nô lệ, không có cơ hội được giáo dục, nhưng Ðức Phật đề xướng Phật
tánh bình đẳng, xóa bỏ chế độ giai cấp, từ vương tôn quý tộc cho đến
thường dân nô lệ đều được học tu Phật pháp, được sự giáo dục của Ðức Phật
như nhau. Nền giáo dục của Ðức Phật là đại chúng hóa. Chân lý mà Ðức Thế
Tôn chứng ngộ tuy rất thâm sâu nhưng Ngài phân tích dùng lời lẽ dễ hiểu,
trích dẫn những câu chuyện dân gian làm thí dụ trong lúc giảng dạy, cho
nên mọi tầng lớp nhân dân đều tiếp nhận giáo dục của Ðức Phật một cách dễ
dàng.
Trên đã nói đại khái về ba loại hình giáo
dục: tinh xá thuyết pháp, ứng cúng khai thị và dân gian thuyết giáo, giống
như giáo dục trường học, giáo dục gia đình và giáo dục xã hội hiện nay. Ba
loại hình giáo dục của Ðức Phật tương đương với ba loại hình giáo dục hiện
đại: Tinh xá thuyết pháp tương đương với giáo dục trường học, ứng cúng
khai thị tương đương với giáo dục gia đình và dân gian thuyết giáo tương
đương với giáo dục xã hội.
Thời Ðức Phật cách nay đã hơn 2500 năm,
Ngài đã thực hiện nền giáo dục phổ biến rộng rãi, đã chú ý coi trọng như
nhau về giáo dục trường học, giáo dục gia đình và cả giáo dục xã hội. Ðiều
này, không thể không nói Ðức Phật là một nhà đại giáo dục đã sớm giác ngộ
và biết trước.
3. Phương pháp giáo dục
Ðức Thế Tôn là một vị đại giác ngộ đại trí
tuệ, phương pháp giáo dục của Ngài rất nhiều, tùy cơ ứng biến. Giáo dục
của Ðức Phật, trước hết chú trọng sự tu dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức
ở lời nói, hành vi, cử chỉ… đây là giới học; kế đến chú trọng về điều tiết
thân tâm, gọi là định học; tiến thêm hơn nữa là chú trọng mở mang trí tuệ
chân như tự tánh, tức tuệ học. Ðức Thế Tôn không những giỏi về trích dẫn
trong giảng dạy như 12 phần giáo : bổn sanh, bổn sự, thí dụ, nhân duyên,
trường hàng, trùng tụng .v.v… cho đến các pháp môn như tứ đế, tứ nhiếp
pháp, tứ tất đàn .v.v… sự giáo dục của Ngài còn đặc biệt chú trọng đến
giáo tài và phương pháp dạy học, còn gọi là tùy bệnh cho thuốc, quán cơ
thí giáo. Ví dụ như, Phật dạy chư vị trưởng giả, liền đưa ra “mười đức của
trưởng giả”; dạy nhi đồng thì đưa ra “bốn điều nhỏ không thể khinh
thường”; dạy về bạn bè, thì nói rõ “bạn bè có bốn phẩm chất” .v.v… Trong
các kinh điển như kinh Thiện sanh, kinh Ưu bà tắc giới… đều rất có ý nghĩa
giáo dục về đạo cha con, vợ chồng, chủ tớ…
Trước khi thuyết pháp giảng dạy, Ðức phật
nhập định quan sát căn tánh của học trò, sau đó mới quyết định dùng phương
pháp gì để dạy. Ðặc biệt nhất là khi dạy, Ngài dùng từ rất tài tình khéo
léo, khiến cho những tri thức cao thấp, xuất thân không giống nhau đều có
thể hiểu, mỗi người đều có thể giác ngộ lời của Phật dạy giống như Ðức
Phật chuyên vì mình mà nói vậy, do đó học trò cảm thấy hoan hỷ vui vẻ hài
lòng. Sau đây sẽ cử ra một vài điểm, để chúng ta có thể thấy một phần nhỏ,
một mảng nhỏ về Phương pháp giáo dục của Ðức Phật:
(1) Cùng thực hiện tam học
giới-định-tuệ: Sự giáo dục của Ðức Phật nhấn mạnh ở chỗ cùng thực hiện
tam học giới định tuệ. Trước hết Ngài dạy môn học về giới, dạy học sinh tu
dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức thể hiện qua lời nói hành vi cử chỉ; kế
đến là dạy về định, dạy học sinh luyện tập điều tiết thân và tâm; sau đó
dạy về tuệ, khiến cho học sinh mở mang trí tuệ. Vì do giữ giới mà sanh
định, do định phát tuệ, đây là thứ tự nhất định mà Ðức Phật thực thi giáo
dục. Ba tạng kinh luật luận của Phật giáo, sở dĩ nó trở thành kinh điển
mấy nghìn năm để học trò đệ tử tín đồ của Phật giáo tín thọ phụng hành, là
vì kinh tạng giải thích về định học (bao gồm cả giới và tuệ học), luật
tạng giải thích về giới học và luận tạng giải thích về tuệ học. Giáo dục
về ba môn học giới học, định học và tuệ học, giống như giáo dục về tam dục
như đức dục, trí dục và thể dục hiện nay. Giới học gần tương đương với đức
dục, định học gần tương đương với thể dục và tuệ học gần tương đương với
trí dục. Tuy nhiên, nếu tiến hành phân tích và so sánh thêm chút nữa sẽ có
ba điểm khác nhau như sau:
1. Ba môn học giới định huệ mang tính nhất
quán, thứ tự trước sau rõ ràng và nâng cao hơn một bước nữa là ba môn học
này mang tính liên hoàn; còn tam dục đức trí thể thì không liên quan gì
với nhau, thực hiện riêng biệt.
2. Thể dục hiện nay chỉ chú trọng luyện tập
thân thể; còn định học bao hàm cả luyện tập về tâm linh và thân thể, đặc
biệt chú trọng về tâm linh.
3. Tam dục đức trí thể, chỉ là giáo dục thế
gian; còn tam học giới định tuệ lại thông cả giáo dục thế gian và xuất
thếgian.
Tam dục: giáo dục thế gian.
Tam học: giáo dục xuất thế gian.
Vả lại, tam dục đức trí thể hiện nay, có
người lại thêm vào mỹ dục và quần dục, thành ra có dến năm dục. Ðiều này
trong giáo dục của Ðức Phật đã có từ lâu rồi. Vì huấn luyện mỹ dục, mục
đích là rèn luyện tánh tình để tánh tình của con người hướng đến chân
thiện mỹ. Nhưng Ðức Phật dạy học trò ngồi tĩnh tọa, thu nhiếp tâm vương ý
mã, đoạn trừ vọng tưởng tạp niệm, khiến cho tâm tánh được định tĩnh an
lạc, để mong ngộ nhập vào bản tánh. Ðiều này hiệu quả càng cao hơn và vượt
xa hơn so với mỹ dục rèn luyện tâm tánh. Còn về rèn luyện quần dục, mục
đích là khiến cho mọi người yêu thương giúp đỡ lẫn nhau, cùng hòa mình với
mọi người. Ðiều này, Ðức Phật cũng đã giáo dục rất lâu rồi, hãy sống quên
mình vì người, hòa thuận với mọi người, với cả chúng sanh, cùng với chúng
sanh vui vẻ hài hòa sống với nhau, phục vụ mọi người một cách vô điều
kiện. Quả thực, tích cực hơn, hoàn chỉnh hơn quần dục hiện nay.
(2) Ngôn giáo và thân giáo đều coi
trọng như nhau: Ngôn giáo là dùng ngôn từ để truyền đạt giáo dục; thân
giáo là lấy thân mình làm mẫu mực, lấy thân mình làm gương giáo dục. Giáo
dục ngày nay, chú trọng nhiều về ngôn giáo, coi nhẹ thân giáo. Giáo dục
của Ðức Phật đều coi trọng cả ngôn giáo và thân giáo.
Về phương diện ngôn giáo, Ðức Phật thường
tiếp nhận những câu hỏi của học sinh. Từ trong vấn đề giải đáp, trả lời,
phát huy được ý kiến nhanh nhạy, để truyền bá tri thức cho học sinh. Ví dụ
như nêu câu hỏi trong kinh Kim cang: “ Vân hà ưng trụ? Vân hà giáng phục
kỳ tâm?” ( dựa vào nguyên tắc nào để an trụ? Dùng phương pháp gì để chế
phục tâm phiền não?), điều này giống với phương pháp dạy học kiểu diễn
giảng của phương pháp dạy học kiểu rót vào, dẫn vào trong giáo học pháp
(phương pháp dạy học) hiện đại ngày nay. Nhưng giảng thuật của Phật có thể
khai thác nội dung sâu sắc nhưng lời lẽ rõ ràng sinh động êm tai dễ hiểu,
dù Ðức Phật giảng dạy hơn hai giờ rồi, học sinh cũng không cảm thấy chán
và buồn ngủ. Có lúc, Ðức Phật nêu câu hỏi, học trò trả lời, sau đó tùy
theo câu trả lời mà Ðức Phật bình phán và uốn nắn, chỉ ra chỗ chưa hoàn
chỉnh của học trò. Ví dụ như trong kinh Lăng nghiêm: “thất xứ chủy tâm,
thập phan biện kiến” ( Ðức Phật chỉ cho A nan biết 7 nơi không phải tâm và
Ðức Phật cũng đưa ra 10 ví dụ về sự hiển hiện của chơn tâm). Ðiều này
trong Phương pháp dạy học hiện đại thuộc về phương pháp dạy học kiểu gợi
mở. Cũng có một vài học trò ngồi vây quanh Ðức Phật, cùng nhau hỏi đáp,
nêu ra chân lý cuộc đời, ví dụ như trong kinh Ðại bảo tích, Ðức Phật và
đồng nữ Diệu Huệ hỏi đáp liên tiếp, đã đưa ra mười điểm diệu đế của thế
gian và xuất thế gian. Ðiều này giống như phương pháp dạy học kiểu vấn đáp
của Phương pháp dạy học kiểu gợi mở trong phương pháp dạy học hiện đại.
Nói đến thân giáo, đây là đặc điểm giáo
dục của Ðức Phật, Ðức Phật lấy thân mình làm gương mẫu để giáo dục. Ðiều
này chúng ta có thể đã thấy rải rác trong nhiều kinh điển Phật giáo, ở đây
xin được đưa ra vài thí dụ: Có một vị Tỳ-kheo già bị bệnh mắt, lúc vá y ca
sa, cần xỏ kim nhưng không thấy, Ðức Phật đã giúp vị Tỳ-kheo ấy xỏ kim. Có
một vị Tỳ-kheo ngày thường không chịu phục vụ người bệnh, đến lúc vị ấy bị
bệnh không ai chăm sóc cho ông ấy cả, Ðức Phật thấy vậy đến chăm sóc ông
ấy, rửa mình, phục vụ ẩm thực cho ông ấy và nhiệt tâm nói pháp cho vị
Tỳ-kheo ấy nghe, khuyên ông ấy sau này nên nhiệt tâm phục vụ người bệnh
nhiều hơn. Ðây là tấm gương giáo dục về phục vụ mọi người hay vì mọi người
mà phục vụ. Nhiều lần người của dòng tộc Thích-ca và dòng tộc Câu-lợi
tranh giành nguồn nước uống, Ðức Phật không từ lao khổ, từ nơi xa xôi đến
để hòa giải cho họ. Khi thành Tỳ-xá-ly bị dịch bệnh lan tràn, Ðức Phật
không sợ truyền nhiễm, đã vào thành để an ủi người bệnh, dạy dỗ người
bệnh. Ðây là giáo dục gương mẫu về lòng từ bi cứu đời. Ðề-bà-đạt-đa ba lần
bốn lượt mưu hại Ðức Phật, Ðức Phật không những không trách gì mà còn dùng
lời từ hòa dạy bảo ông ấy. Ðây là giáo dục gương mẫu về oan thân bình
đẳng. Kỳ thực, Ðức Thế Tôn vốn là một vị Thái tử sống trong nhung lụa,
Ngài xem vương vị như chiếc giày rách, xem phú quý như phù vân, xuất gia
sống cuộc đời thanh đạm tam y nhất bát, đây là nhân cách vĩ đại của Ðức
Phật đã xả những điều khó xả, hành những điều khó hành, điều này đủ làm
tấm gương cho học trò, là giáo dục thực hành gương mẫu tốt nhất.
(3) Giáo hóa dạy dỗ những người cá
biệt, đặc thù: Mỗi lần Ðức Phật giảng dạy giáo pháp ở tinh xá hoặc ở
dân gian, học trò thính chúng luôn có hàng nghìn hàng vạn người, ít nhất
cũng có vài trăm người, đây chính là giáo dục tập thể. Ðức Phật khai thị
giảng dạy sau khi ứng cúng ở nhà tín chủ, học trò nhiều thì có đến trăm
mấy, ít thì có đến năm bảy người, điều này giống với dạy học phân tổ, phân
nhóm trong phương pháp dạy học hiện đại. Nhưng vẫn còn một số học trò, do
căn tánh đặc thù, Ðức Phật đã giáo dục riêng biệt cho từng cá nhân, phương
pháp dạy học phụ đạo cá biệt này giống như nữ sĩ giáo dục người Mỹ Helen
Parkhurst đã khởi xướng kiểu giáo dục “dalton plan”. Trong giáo dục của
Ðức Phật, người được giáo dục cá biệt như vậy cũng rất nhiều, ở đây xin kể
ra một vài thí dụ để chúng ta có thể thấy được một phần nhỏ của nó:
A. Kẻ khờ trở thành thông minh: Chu-lợi-đặc
là một người khờ, theo người anh xuất gia, một bài kệ chỉ có bốn câu mà
học ba tháng trời cũng không thuộc, người anh thấy vậy bèn đuổi về nhà,
Chu-lợi-đặc tuổi thân và khóc, Ðức Phật hỏi ông ấy, ông ấy đáp: “Bạch Ðức
Thế Tôn, con là một người ngu nhất, ba tháng trời mà học không thuộc một
bài kệ, bây giờ con biết làm thế nào đây?” Ðức Phật an ủi và dạy rằng:
“ngu mà mình không biết mình ngu mới thật là ngu, con biết mình ngu rồi
thì không phải là ngu nữa”. Ðức Phật dạy ông ấy hai câu pháp ngữ đơn giản
là “phất trần, trừ cấu” (chổi, quét), nhưng Chu-lợi-đặc khờ đến nỗi học
thuộc chữ “chổi” thì lại quên chữ “quét”, học thuộc chữ “quét” thì lại
quên chữ “chổi” . Chu-lợi-đặc ngày ngày lau chùi bàn ghế và quét dọn nhà
cửa, qua một thời gian sau tâm đã tỏ ý đã tường. Vì từ việc lau quét bụi
bặm bên ngoài, ông ấy tiến đến lau quét bụi bặm phiền não trong tâm mình,
phiền não bị quét đi sạch rồi thì trí tuệ liền sáng tỏ.
B. Nhà âm nhạc ngộ đạo: Nhà âm nhạc
Văn-nhị-bách-ức, là con cháu nhà giàu có. Người thanh niên này sống cuộc
sống được nuông chiều từ nhỏ, khi sống cuộc sống của người xuất gia lại
muốn cầu tiến nhanh, do đó tâm tánh nóng nảy và thân thể càng ngày càng
yếu. Thấy vậy Ðức Phật đến dạy phương pháp tu tập cho ông ấy, Ðức Phật
hỏi: “con đánh đàn, nếu dây đàn căng thẳng quá sẽ như thế nào?”
Văn-nhị-bách-ức đáp rằng: “Bạch Ðức Thế Tôn, dây đàn sẽ bị đứt ạ!” Ðức
Phật lại hỏi: “ngược lại nếu dây đàn chùng quá thì sao?” Văn-nhị-bách-ức
đáp rằng: “ Bạch Ðức Thế Tôn, lúc ấy sẽ đàn không ra tiếng ạ”. Ðức Phật
dạy: “Việc tu học cũng giống như đánh đàn vậy, đừng căng thẳng quá, căng
thẳng quá tâm ý sẽ nóng nảy; cũng không được chùng quá, chùng quá sẽ phóng
dật giải đãi lười biếng tán loạn, nên điều tiết tâm cho điều hòa, không
căng thẳng cũng không phóng dật mới được”. Văn-nhị-bách-ức vâng theo lời
dạy của Phật thực hành tu học, quả nhiên tâm tánh điềm tĩnh hòa nhã, không
những sức khỏe dần dần hồi phục, mà không lâu sao liền ngộ đạo.
C. Kẻ hung bạo làm lại cuộc đời:
Ương-quật-ma-la theo học với một vị thầy Bà-la-môn giáo, vợ của thầy đã
yêu thầm thương trộm Ương-quật-ma-la, có lần bà ấy bày tỏ tình yêu thương
của mình, bị Ương-quật-ma-la cự tuyệt. Vợ của thầy giáo thẹn quá hóa giận,
phản ngược lại bà ấy vu khống Ương-quật-ma-la với chồng mình là
Ương-quật-ma-la trêu ghẹo bà ấy. Thầy giáo tin lời vợ mình, nên muốn hại
Ương-quật-ma-la, bèn dạy rằng: “con hãy đi giết 100 người, rồi lấy ngón
tay của họ tết lại thành vòng để đeo lên đầu, như vậy sẽ được sớm sanh
thiên”. Ương-quật-ma-la nghe lời thầy, ngang ngược cầm dao đi giết người,
sau khi giết được 99 người rồi, mẹ của ông ấy đến, ông ấy nghĩ: “tôi đã
giết được 99 người rồi, chỉ thiếu một người nữa thôi thì có thể sanh thiên
rồi, tuy là mẹ mình, chỉ cần giết để góp cho đủ số là được rồi”. Lúc ông
ấy đang muốn giết mẫu thân thì bỗng nhiên Ðức Phật xuất hiện, thế là ông
ấy không giết được mẫu thân, muốn giết Phật, nhưng khi ông ấy đến gần Ðức
Phật để giết, thấy dáng vẻ oai quang của Ðức Phật, tâm điên cuồng của ông
ấy an định trở lại, buông dao xuống và quỳ phục dưới chân Phật. Sau khi
trải qua sự giáo dục của Phật, kẻ hung bạo này đã hối lỗi, quy y Phật và
làm lại cuộc đời.
Như những gì đã nói ở trên, thời Ðức Phật
tuy đã cách chúng ta hơn 2500 năm rồi, nhưng các phương pháp giáo dục của
Ngài đã thực hiện lại rất phù hợp với nền giáo dục mới nhất hiện nay. Sở
dĩ sự giáo dục của Ðức Phật vẫn còn thích hợp cho đến ngày nay, là vì cùng
thực hiện ba môn học giới định tuệ, công trình giáo dục ngôn giáo và thân
giáo đều coi trọng như nhau. Nền giáo dục hiện nay chỉ coi trọng trí dục,
thể dục và ngôn giáo, quả thực nền giáo dục của Ðức Phật từ xa xưa rồi mà
vẫn còn có thể sửa sai bù sót cho nền giáo dục hiện đại nhất hiện nay.
---o0o---
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 8-2007
GIÁO DỤC CỦA ÐỨC PHẬT
Thích Hải Tín
Giáo
dục là phương pháp truyền đạt và phát triển văn minh của nhân loại. Như
chủ tịch tổ chức văn hóa, giáo dục, khoa học của Liên hiệp quốc J. Delors
nói: “Giáo dục là cơ sở trưởng thành của cộng đồng nhân loại, phương hướng
giáo dục đúng đắn, chính xác sẽ phát huy nâng cao tư chất chân thiện mỹ
của nhân loại”.(Just like United Nations Educational, Scientific and
Cultural Organization President J. Delors once said that: “The education,
is humanity's common growth foundation, the education direction correct,
humanity's the true, the good and the beautifuls intelligence can carry
forward the promotion, the world harmonious progress is easy to achieve”.)
Phật giáo hiện nay là một trong ba tôn giáo
lớn của thế giới, người sáng lập ra Phật giáo là Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni,
cũng thuận theo lý rõ ràng Ðức Phật cũng được gọi là Nhà tôn giáo.
Kỳ thực, Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni suốt cuộc
đời tận tụy với giáo dục, là bậc Thầy của nhân loại từ xưa cho đến nay,
cho nên chúng ta không những tôn xưng Ðức Phật là giáo chủ của đạo Phật,
Nhà tôn giáo mà còn tôn xưng Ðức Phật là nhà giáo dục.
Sau khi thành đạo, Ðức Phật thấy sự quan
trọng của giáo dục, nên trong 49 năm trụ thế, đã giảng dạy giáo hóa khắp
nơi, mục đích là vì giáo dục chúng sanh, mở mang trí tuệ chơn như tự tánh,
để đạt được cuộc sống hạnh phúc an lạc tự tại giải thoát. Mười hai phần
giáo trong tam tạng mà Phật đã dạy, cho đến thân giáo vô ngôn, không những
làm mẫu mực cho giáo dục hiện đại ngày nay, kỳ thực cũng chính là một bộ
sử giáo dục phong phú rộng sâu, bao gồm cả kỹ năng, tư tưởng, đạo tức, tri
thức… của thế gian, đều tổng nhiếp hết trong phạm vi giáo dục của Ðức
Phật.
Giáo dục mà Ðức Phật Thích Ca đã thực hiện,
có hai nguyên tắc: một là khế chân lý, hai là hiệp căn cơ. Khế chân lý là
thực hiện giáo dục nhất định phải phù hợp với thực tướng của các pháp, đây
là bản chất giáo dục của Ðức Phật; khế căn cơ là thực thi giáo dục nhất
định phải phù hợp với trình độ của đại chúng, đây là tác dụng giáo dục của
Ðức Phật. Ðức Phật làm giáo dục cả cuộc đời, vì đối tượng không giống nhau
cho nên nội dung giáo dục cũng cao thấp sâu cạn khác nhau, nhưng mục tiêu
vẫn là một, cho nên nói: quy nguyên vô nhị lộ, phương tiện hữu đa môn.
Lịch sử cuộc đời Ðức Phật, nếu không nói
đến những gì liên quan đến giáo dục thì dường như không có gì để nói, cho
nên tôn xưng Ðức Phật là một nhà giáo dục, quả thật danh phó kỳ thực (danh
tiếng đúng với thực tế).
Ðức Phật là một nhà đại giáo dục của một
nước văn minh cổ Ấn Ðộ cách nay hơn 2500 năm. Ngài tinh thông các tư tưởng
học thuật cổ đại Ấn Ðộ, chứng ngộ và kiến giải một cách chính xác, thấu
triệt. Ðể nói về giáo dục của Ngài , chúng ta có thể chia làm ba phần để
nói.
1. Mục đích giáo dục
Ðức Phật vốn là một vị hoàng tử, vì Ngài
thông minh đĩnh ngộ hơn người, do đó yêu cầu giáo dục rất cao. Từ nhỏ Ngài
đã được giáo dục, đến tuổi trưởng thành học vấn của Ngài thâm sâu uyên
bác, tinh thông võ thuật, nhưng những học thức này vẫn chưa có thể khiến
Ngài yên thân gửi phận. Thế là Ngài rời hoàng cung xuất gia, trải qua cuộc
sống tầm sư học đạo. Lần lượt Ngài đã theo học với nhiều vị Thầy của các
tôn giáo lớn lừng danh ở Ấn Ðộ thời bấy giờ. Tuy đã học thông học thức của
những vị Thầy nhưng vẫn chưa thỏa mãn nhu cầu giáo dục của Ngài. Cuối
cùng, Ngài chọn gốc bồ đề làm nơi tĩnh tọa và Ngài đã thâm nhập thiền
định. Rạng sáng bình minh ngày thứ 49, khi sao mai vừa mọc, Ngài hốt nhiên
đại giác đại ngộ hoàn toàn, chứng được đạo vô thượng, thành bậc Chánh Ðẳng
Chánh Giác, hiệu là Phật Thích Ca Mâu Ni. Ðức Phật khám phá thấy được đại
bí mật của nhân sinh và vũ trụ, Ngài thấy được tất cả chúng sanh đều có
Phật tánh. Từ đó, về chân lý vũ trụ và thật tướng nhân sinh, Ngài thấy rõ
như lòng bàn tay. Lúc này Ðức Phật mới thật sự yên thân gửi phận, thỏa mãn
nhu cầu giáo dục cao nhất của Ngài.
Sau khi Ðức phật giác ngộ, Ngài đi khắp nơi
hoằng dương Phật pháp, thực hiện giáo dục giác ngộ, đem chân lý mà Ngài đã
giác ngộ, truyền dạy cho người khác, khiến cho người nhận được sự giáo dục
của Phật cũng đạt được giác ngộ như Phật. Do đó sự giáo dục của Ðức Phật
là một nền giáo dục giác ngộ.
Cuộc đời con người có biết bao điều khổ
sở bức bách, đây đều là do những phiền não trong nội tâm của chúng ta,
những phiền não này xúi giục thúc đẩy chúng ta tạo nghiệp, từ từ dẫn đến
biết bao điều đau khổ, nhưng phiền não khởi là do vô minh, vô minh là cái
gì? Vô minh chính là không giác ngộ—không giác ngộ thật tướng nhân sinh,
không giác ngộ bản lai diện mục của chính mình—Phật tánh, nên chính mình
không có cuộc sống hạnh phúc an lạc. Nếu nghe phật pháp rồi, nhận sự giáo
dục giác ngộ của Ðức Phật rồi, tuân theo phương pháp tu học mà Ðức Phật đã
chỉ dạy mà thực hành, chắc chắn sẽ được giác ngộ, đoạn hoặc chứng chơn,
được hạnh phúc an lạc xa lìa khổ đau. Ðây là mục đích giáo dục của Ðức
Phật.
2. Ðối tượng giáo dục
Mục đích giáo dục của Ðức Phật tuy chỉ có
một, nhưng chí hướng và cá tính của con người lại muôn vàn sai khác, Ðức
Phật vì tùy cơ thuyết giáo, tùy bệnh cho thuốc nên đã khai thị rất nhiều
loại giáo pháp khác nhau, tùy theo cá tính và chí hướng khác nhau của con
người mà Ðức Phật phân loại giáo dục cho thích hợp:
Có những người tin nhân quả, tin phước đức,
biết mạng sống của mình dài ngắn có ảnh hưởng đến phước đức, có đời trước
cũng có kiếp sau; và tất cả những hành vi hiện tại của chúng ta nhất định
sẽ ảnh hưởng đến tương lai, vì vậy muốn có một cuộc sống tương lai sung
túc mỹ mãn tốt đẹp, thì phải làm phước làm lành… Ðể thích hợp với nhu cầu
của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp thiên thừa nhân thừa như “ngũ
giới”, “thập thiện”… để giáo dục.
Có những người tiến bộ hơn một bước, hiểu
rõ cuộc sống sung túc mỹ mãn, rồi cũng không được bao lâu, những cái khổ
sanh già bệnh chết lúc nào cũng bức bách chúng ta, vì vậy sanh tâm chán
ngán cuộc đời, muốn cầu giải thoát khổ đau sanh tử… Ðể thích hợp với nhu
cầu của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp Thanh văn thừa như “tứ đế”,
“thập nhị nhân duyên”… để giáo dục.
Lại có những người hiểu được vũ trụ thiên
nhiên và con người liên quan với nhau, dựa vào nhau mà tồn tại, tất cả mọi
người và mình đều có quan hệ mật thiết với nhau, vì vậy phát nguyện quên
mình vì người, tự lợi lợi tha, tự cứu mình sau đó cứu người, hy vọng tất
cả chúng sanh đều được giải thoát. Ðể thích hợp với nhu cầu của hạng học
trò này, Ðức Phật dùng pháp Bồ tát thừa “lục độ”, “tứ nhiếp”… để giáo
dục.
Ba loại hình giáo dục trên, từ cạn đến
sâu, từ thấp đến cao, tiến dần theo thứ tự, giống như giáo dục phổ thông
được thực hiện rộng rãi ở các nước trên thế giới, từ tiểu học đến trung
học, từ trung học đến đại học. Phương pháp giáo dục của Ðức Phật: Pháp
thiên thừa nhân thừa tương đương với giáo dục tiểu học, pháp Thanh văn
thừa tương đương với cấp giáo dục trung học và pháp Bồ tát thừa tương
đương với cấp giáo dục đại học phổ thông.
Giáo dục thì phải nói đến thành tích, phải
nói đến hiệu quả. Giáo dục có thành tích có hiệu quả, mới là giáo dục
thành công; ngược lại là giáo dục thất bại. Nền giáo dục mà Ðức Phật thực
thi, điểm đặc biệt là ở chỗ này: sở dĩ, hễ ai đã trải qua sự giáo dục của
Ðức Phật rồi, bất luận người ấy vốn có hành vi gì xấu, có thói quen nào
xấu, tất cả đều cải ác tùng thiện.
Lúc Ðức Phật còn tại thế, thường hay mở
những cuộc họp kiểm thảo, kiểm điểm; để tất cả học trò tự do, thẳng thắn,
thật thà nói ra kết quả tu tập, thực tập, chỗ hay chỗ dở của mỗi người, để
tiện kiểm điểm thành tích và hiệu quả của mỗi người.
Có lần, trong cuộc họp kiểm thảo, có một
học trò tên là Tu-đà đứng lên nói rằng: “lúc trước con là một người giữ
tiền của nô dịch, thấy tiền như thấy tiên vậy. Sau khi được sự giáo dục
của Ðức Phật, con thay đổi hoàn toàn, đem tiền tài bố thí cho người khác,
như vậy tuy nhiên gia tài càng ngày càng giảm, nhưng trong lòng con lại
ngày ngày vui lên, vì sao con có niềm vui làm việc thiện bố thí như vậy?
Vì con được Ðức Phật giáo dục nhân quả báo ứng, biết trồng nhân lành được
quả lành, để tương lai sau này có cuộc sống đầy đủ tốt đẹp hơn, con rất
bằng lòng làm như vậy”.
Sau đó, có một học trò tên là A-ca-đạt,
cũng đứng lên nói: “Lúc trước con yếu đuối, nhát gan, lại sợ khổ, sau khi
được sự giáo dục của Ðức Phật, con thay đổi rất nhiều, con đơn độc một
mình vào trong rừng sâu tu học thực tập, một thời gian sau không còn sợ
sệt nữa, rắn độc thú dữ cũng không sợ, khi đói bụng thì hái rau rừng để
ăn. Sở dĩ con muốn tinh cần khổ luyện tu học thực hành như vậy là vì nghe
lời dạy của Phật, hiểu được cuộc đời là vô thường, sanh tử bức bách, muốn
cầu giải thoát, do đó buông bỏ tất cả, chuyên tu học thực tập thiền định”.
Sau cùng lại có một học trò bị mất hết một
cánh tay, tên là Chiên-đà, cũng đứng lên nói: “con từ khi được sự giáo dục
dạy dỗ của Ðức Thế Tôn đến nay, một mặt là chuyên lo tu học thực tập Phật
pháp, một mặt tích cực làm lợi ích cho mọi người: Có một lần, trong làng
bị lũ lụt, nhà cửa dân làng bị nước cuốn trôi, nhấn chìm, rất nhiều người
chết. Con và một số người ngồi trên một chiếc xuồng, trôi theo dòng nước
đến một ngôi làng bên cạnh và con ở bên đó phát động quyên góp vật thực để
cứu giúp dân làng bị thiên tai. Lúc phát chẩn, dân làng bị thiên tai quá
đông và quá khổ nên họ chen lấn nhau để giành lấy thực phẩm, con ở trong
nhóm đông người ấy, bị chen lấn và bị đứt lìa hết một cánh tay, nhưng lúc
đó tinh thần con rất phấn chấn, chỉ lo phát thực phẩm cho dân làng, vậy mà
quên mất cái đau đớn trên thân. Vì sao con làm được như vậy? Vì con nghe
và học Phật pháp, hiểu được đạo lý con người và thiên nhiên tương liên
quan với nhau mà sanh tồn, cho nên con nguyện sống quên mình vì người.
Ba học trò trên vừa đủ đại biểu cho ba hạng
học trò: người thứ nhất là Tu-đà vui vẻ làm việc thiện bố thí, tiêu biểu
cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học thiên thừa nhân thừa
“ngũ giới”, “thập thiện”…; người thứ hai là A-ca-đạt tinh tấn khổ hạnh tu
hành, tiêu biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Thanh
văn thừa “tứ đế”, “thập nhị nhân duyên”…; người thứ ba là Chiên-đà tiêu
biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Bồ tát thừa “lục
độ”, “tứ nhiếp”… Từ trong báo cáo thẳng thắn thật thà của họ, chúng ta có
thể thấy được thái độ của họ sau khi nhận được sự giáo dục của Ðức Phật
hoàn toàn thay đổi so với trước đây. Ðiều này cho thấy, chứng minh sự
thành công giáo dục của Ðức Phật.
Ðức Phật sau khi thành đạo, vừa rời gốc bồ
đề, liền thực hiện rộng rãi sự giáo dục giác ngộ của mình, 49 năm cũng như
một ngày. Phàm những học sinh được Ðức Phật giáo dục, đều được cảm hóa một
cách sâu sắc và tín thọ phụng hành suốt cả cuộc đời. Học trò của Ðức Phật
gồm đủ các tầng lớp trong xã hội, từ vua, chúa, quan đại thần, cho đến
thường dân, ăn xin, nô lệ… tất cả đều có đủ các giai tầng trong xã hội. Về
địa điểm, nơi Ðức Phật thực thi giáo dục, khái quát có thể chia làm ba
loại:
(1) Tinh xá thuyết pháp: Sau khi
thành đạo không bao lâu, Ðức Thế Tôn đến nước Ma-kiệt-đà trung Ấn độ. Vua
Tần-bà-sa-la đã xây dựng tinh xá Trúc lâm, gồm 16 đại viện và 72 gian lễ
đường, trong rừng trúc Ca-lan-đà ở thành Vương xá, cho Ðức Phật thuyết
pháp. Sau đó, trưởng giả Cấp-cô-độc và thái tử Kỳ-đà nước Tát-la cùng nhau
xây dựng tinh xá Kỳ viên đường hoàng hoa lệ, thỉnh Ðức Phật thuyết pháp.
Do đó trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, Ðức Thế Tôn thường qua
lại thành Vương xá và Xá vệ, tức tinh xá Kỳ viên và Trúc lâm, do vậy những
nơi này đã trở thành nơi giáo dục chủ yếu của Ðức Phật. Ngoài ra Ðức Thế
Tôn còn giảng dạy Phật pháp ở tinh xá các nơi khác.
(2) Ứng cúng khai thị: Người được
Ðức Phật giáo dục gồm đủ mọi tầng lớp trong xã hội. Họ thường cung thỉnh
Ðức Thế Tôn đến nhà để cúng dường, sau khi dùng cơm xong, Ðức Phật khai
thị giảng dạy Phật lý cho mọi người trong nhà nghe, do vậy rất nhiều người
quy y với Ðức Phật, cải ác tùng thiện. Ví dụ như: phụ thân của Da-xá thỉnh
mời Ðức Phật về nhà để cúng dường, mẹ của Da-xá sau khi nghe Ðức Thế Tôn
khai thị giảng dạy xong, liền quy y với Phật, làm nữ cư sĩ học Phật tại
gia; trưởng giả Cấp-cô-độc có một con dâu tên là Ngọc-da, cô con dâu này ỷ
mình có nhan sắc đẹp đẽ nên kiêu ngạo tự cao, xem thường cha mẹ chồng và
những người trong nhà. Có một lần nọ, sau khi ứng cúng ở nhà Cấp-cô-dộc
xong, Ðức Phật khai thị cho Ngọc-da rằng “gương mặt đẹp chỉ là vẻ đẹp ở
bên ngoài, tâm hạnh đoan chính, lễ phép mới là đẹp bên trong, một người
thật sự là người đẹp thì phải đẹp cả hình dáng lẫn đức hạnh…” Ngọc-da nghe
xong, tâm kêu ngạo tự cao đã biến mất, quy y với Phật, làm học trò tại
gia, tận tâm làm dâu hiền cháu thảo với gia đình bên chồng. Giống những
trường hợp này, học sinh được khai thị ở nhà và được giáo dục hành thiện
nhiều không sao kể xiết.
(3) Dân gian thuyết giáo: Sau khi
Ðức Thế Tôn thành đạo, trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, ngoài
giảng dạy thuyết pháp ở tinh xá ra, Ðức Phật cũng thường đi vào dân làng ở
thôn quê và các thị trấn dọc hai bên bờ sông Hằng, đồng thời Ðức Phật cũng
phái các đệ tử, học trò giỏi di khắp các nơi để giảng dạy Phật pháp. Chế
độ giai cấp xã hội Ấn độ lúc bấy giờ rất nghiêm ngặt, thấp nhất là giai
cấp nô lệ, không có cơ hội được giáo dục, nhưng Ðức Phật đề xướng Phật
tánh bình đẳng, xóa bỏ chế độ giai cấp, từ vương tôn quý tộc cho đến
thường dân nô lệ đều được học tu Phật pháp, được sự giáo dục của Ðức Phật
như nhau. Nền giáo dục của Ðức Phật là đại chúng hóa. Chân lý mà Ðức Thế
Tôn chứng ngộ tuy rất thâm sâu nhưng Ngài phân tích dùng lời lẽ dễ hiểu,
trích dẫn những câu chuyện dân gian làm thí dụ trong lúc giảng dạy, cho
nên mọi tầng lớp nhân dân đều tiếp nhận giáo dục của Ðức Phật một cách dễ
dàng.
Trên đã nói đại khái về ba loại hình giáo
dục: tinh xá thuyết pháp, ứng cúng khai thị và dân gian thuyết giáo, giống
như giáo dục trường học, giáo dục gia đình và giáo dục xã hội hiện nay. Ba
loại hình giáo dục của Ðức Phật tương đương với ba loại hình giáo dục hiện
đại: Tinh xá thuyết pháp tương đương với giáo dục trường học, ứng cúng
khai thị tương đương với giáo dục gia đình và dân gian thuyết giáo tương
đương với giáo dục xã hội.
Thời Ðức Phật cách nay đã hơn 2500 năm,
Ngài đã thực hiện nền giáo dục phổ biến rộng rãi, đã chú ý coi trọng như
nhau về giáo dục trường học, giáo dục gia đình và cả giáo dục xã hội. Ðiều
này, không thể không nói Ðức Phật là một nhà đại giáo dục đã sớm giác ngộ
và biết trước.
3. Phương pháp giáo dục
Ðức Thế Tôn là một vị đại giác ngộ đại trí
tuệ, phương pháp giáo dục của Ngài rất nhiều, tùy cơ ứng biến. Giáo dục
của Ðức Phật, trước hết chú trọng sự tu dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức
ở lời nói, hành vi, cử chỉ… đây là giới học; kế đến chú trọng về điều tiết
thân tâm, gọi là định học; tiến thêm hơn nữa là chú trọng mở mang trí tuệ
chân như tự tánh, tức tuệ học. Ðức Thế Tôn không những giỏi về trích dẫn
trong giảng dạy như 12 phần giáo : bổn sanh, bổn sự, thí dụ, nhân duyên,
trường hàng, trùng tụng .v.v… cho đến các pháp môn như tứ đế, tứ nhiếp
pháp, tứ tất đàn .v.v… sự giáo dục của Ngài còn đặc biệt chú trọng đến
giáo tài và phương pháp dạy học, còn gọi là tùy bệnh cho thuốc, quán cơ
thí giáo. Ví dụ như, Phật dạy chư vị trưởng giả, liền đưa ra “mười đức của
trưởng giả”; dạy nhi đồng thì đưa ra “bốn điều nhỏ không thể khinh
thường”; dạy về bạn bè, thì nói rõ “bạn bè có bốn phẩm chất” .v.v… Trong
các kinh điển như kinh Thiện sanh, kinh Ưu bà tắc giới… đều rất có ý nghĩa
giáo dục về đạo cha con, vợ chồng, chủ tớ…
Trước khi thuyết pháp giảng dạy, Ðức phật
nhập định quan sát căn tánh của học trò, sau đó mới quyết định dùng phương
pháp gì để dạy. Ðặc biệt nhất là khi dạy, Ngài dùng từ rất tài tình khéo
léo, khiến cho những tri thức cao thấp, xuất thân không giống nhau đều có
thể hiểu, mỗi người đều có thể giác ngộ lời của Phật dạy giống như Ðức
Phật chuyên vì mình mà nói vậy, do đó học trò cảm thấy hoan hỷ vui vẻ hài
lòng. Sau đây sẽ cử ra một vài điểm, để chúng ta có thể thấy một phần nhỏ,
một mảng nhỏ về Phương pháp giáo dục của Ðức Phật:
(1) Cùng thực hiện tam học
giới-định-tuệ: Sự giáo dục của Ðức Phật nhấn mạnh ở chỗ cùng thực hiện
tam học giới định tuệ. Trước hết Ngài dạy môn học về giới, dạy học sinh tu
dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức thể hiện qua lời nói hành vi cử chỉ; kế
đến là dạy về định, dạy học sinh luyện tập điều tiết thân và tâm; sau đó
dạy về tuệ, khiến cho học sinh mở mang trí tuệ. Vì do giữ giới mà sanh
định, do định phát tuệ, đây là thứ tự nhất định mà Ðức Phật thực thi giáo
dục. Ba tạng kinh luật luận của Phật giáo, sở dĩ nó trở thành kinh điển
mấy nghìn năm để học trò đệ tử tín đồ của Phật giáo tín thọ phụng hành, là
vì kinh tạng giải thích về định học (bao gồm cả giới và tuệ học), luật
tạng giải thích về giới học và luận tạng giải thích về tuệ học. Giáo dục
về ba môn học giới học, định học và tuệ học, giống như giáo dục về tam dục
như đức dục, trí dục và thể dục hiện nay. Giới học gần tương đương với đức
dục, định học gần tương đương với thể dục và tuệ học gần tương đương với
trí dục. Tuy nhiên, nếu tiến hành phân tích và so sánh thêm chút nữa sẽ có
ba điểm khác nhau như sau:
1. Ba môn học giới định huệ mang tính nhất
quán, thứ tự trước sau rõ ràng và nâng cao hơn một bước nữa là ba môn học
này mang tính liên hoàn; còn tam dục đức trí thể thì không liên quan gì
với nhau, thực hiện riêng biệt.
2. Thể dục hiện nay chỉ chú trọng luyện tập
thân thể; còn định học bao hàm cả luyện tập về tâm linh và thân thể, đặc
biệt chú trọng về tâm linh.
3. Tam dục đức trí thể, chỉ là giáo dục thế
gian; còn tam học giới định tuệ lại thông cả giáo dục thế gian và xuất
thếgian.
Tam dục: giáo dục thế gian.
Tam học: giáo dục xuất thế gian.
Vả lại, tam dục đức trí thể hiện nay, có
người lại thêm vào mỹ dục và quần dục, thành ra có dến năm dục. Ðiều này
trong giáo dục của Ðức Phật đã có từ lâu rồi. Vì huấn luyện mỹ dục, mục
đích là rèn luyện tánh tình để tánh tình của con người hướng đến chân
thiện mỹ. Nhưng Ðức Phật dạy học trò ngồi tĩnh tọa, thu nhiếp tâm vương ý
mã, đoạn trừ vọng tưởng tạp niệm, khiến cho tâm tánh được định tĩnh an
lạc, để mong ngộ nhập vào bản tánh. Ðiều này hiệu quả càng cao hơn và vượt
xa hơn so với mỹ dục rèn luyện tâm tánh. Còn về rèn luyện quần dục, mục
đích là khiến cho mọi người yêu thương giúp đỡ lẫn nhau, cùng hòa mình với
mọi người. Ðiều này, Ðức Phật cũng đã giáo dục rất lâu rồi, hãy sống quên
mình vì người, hòa thuận với mọi người, với cả chúng sanh, cùng với chúng
sanh vui vẻ hài hòa sống với nhau, phục vụ mọi người một cách vô điều
kiện. Quả thực, tích cực hơn, hoàn chỉnh hơn quần dục hiện nay.
(2) Ngôn giáo và thân giáo đều coi
trọng như nhau: Ngôn giáo là dùng ngôn từ để truyền đạt giáo dục; thân
giáo là lấy thân mình làm mẫu mực, lấy thân mình làm gương giáo dục. Giáo
dục ngày nay, chú trọng nhiều về ngôn giáo, coi nhẹ thân giáo. Giáo dục
của Ðức Phật đều coi trọng cả ngôn giáo và thân giáo.
Về phương diện ngôn giáo, Ðức Phật thường
tiếp nhận những câu hỏi của học sinh. Từ trong vấn đề giải đáp, trả lời,
phát huy được ý kiến nhanh nhạy, để truyền bá tri thức cho học sinh. Ví dụ
như nêu câu hỏi trong kinh Kim cang: “ Vân hà ưng trụ? Vân hà giáng phục
kỳ tâm?” ( dựa vào nguyên tắc nào để an trụ? Dùng phương pháp gì để chế
phục tâm phiền não?), điều này giống với phương pháp dạy học kiểu diễn
giảng của phương pháp dạy học kiểu rót vào, dẫn vào trong giáo học pháp
(phương pháp dạy học) hiện đại ngày nay. Nhưng giảng thuật của Phật có thể
khai thác nội dung sâu sắc nhưng lời lẽ rõ ràng sinh động êm tai dễ hiểu,
dù Ðức Phật giảng dạy hơn hai giờ rồi, học sinh cũng không cảm thấy chán
và buồn ngủ. Có lúc, Ðức Phật nêu câu hỏi, học trò trả lời, sau đó tùy
theo câu trả lời mà Ðức Phật bình phán và uốn nắn, chỉ ra chỗ chưa hoàn
chỉnh của học trò. Ví dụ như trong kinh Lăng nghiêm: “thất xứ chủy tâm,
thập phan biện kiến” ( Ðức Phật chỉ cho A nan biết 7 nơi không phải tâm và
Ðức Phật cũng đưa ra 10 ví dụ về sự hiển hiện của chơn tâm). Ðiều này
trong Phương pháp dạy học hiện đại thuộc về phương pháp dạy học kiểu gợi
mở. Cũng có một vài học trò ngồi vây quanh Ðức Phật, cùng nhau hỏi đáp,
nêu ra chân lý cuộc đời, ví dụ như trong kinh Ðại bảo tích, Ðức Phật và
đồng nữ Diệu Huệ hỏi đáp liên tiếp, đã đưa ra mười điểm diệu đế của thế
gian và xuất thế gian. Ðiều này giống như phương pháp dạy học kiểu vấn đáp
của Phương pháp dạy học kiểu gợi mở trong phương pháp dạy học hiện đại.
Nói đến thân giáo, đây là đặc điểm giáo
dục của Ðức Phật, Ðức Phật lấy thân mình làm gương mẫu để giáo dục. Ðiều
này chúng ta có thể đã thấy rải rác trong nhiều kinh điển Phật giáo, ở đây
xin được đưa ra vài thí dụ: Có một vị Tỳ-kheo già bị bệnh mắt, lúc vá y ca
sa, cần xỏ kim nhưng không thấy, Ðức Phật đã giúp vị Tỳ-kheo ấy xỏ kim. Có
một vị Tỳ-kheo ngày thường không chịu phục vụ người bệnh, đến lúc vị ấy bị
bệnh không ai chăm sóc cho ông ấy cả, Ðức Phật thấy vậy đến chăm sóc ông
ấy, rửa mình, phục vụ ẩm thực cho ông ấy và nhiệt tâm nói pháp cho vị
Tỳ-kheo ấy nghe, khuyên ông ấy sau này nên nhiệt tâm phục vụ người bệnh
nhiều hơn. Ðây là tấm gương giáo dục về phục vụ mọi người hay vì mọi người
mà phục vụ. Nhiều lần người của dòng tộc Thích-ca và dòng tộc Câu-lợi
tranh giành nguồn nước uống, Ðức Phật không từ lao khổ, từ nơi xa xôi đến
để hòa giải cho họ. Khi thành Tỳ-xá-ly bị dịch bệnh lan tràn, Ðức Phật
không sợ truyền nhiễm, đã vào thành để an ủi người bệnh, dạy dỗ người
bệnh. Ðây là giáo dục gương mẫu về lòng từ bi cứu đời. Ðề-bà-đạt-đa ba lần
bốn lượt mưu hại Ðức Phật, Ðức Phật không những không trách gì mà còn dùng
lời từ hòa dạy bảo ông ấy. Ðây là giáo dục gương mẫu về oan thân bình
đẳng. Kỳ thực, Ðức Thế Tôn vốn là một vị Thái tử sống trong nhung lụa,
Ngài xem vương vị như chiếc giày rách, xem phú quý như phù vân, xuất gia
sống cuộc đời thanh đạm tam y nhất bát, đây là nhân cách vĩ đại của Ðức
Phật đã xả những điều khó xả, hành những điều khó hành, điều này đủ làm
tấm gương cho học trò, là giáo dục thực hành gương mẫu tốt nhất.
(3) Giáo hóa dạy dỗ những người cá
biệt, đặc thù: Mỗi lần Ðức Phật giảng dạy giáo pháp ở tinh xá hoặc ở
dân gian, học trò thính chúng luôn có hàng nghìn hàng vạn người, ít nhất
cũng có vài trăm người, đây chính là giáo dục tập thể. Ðức Phật khai thị
giảng dạy sau khi ứng cúng ở nhà tín chủ, học trò nhiều thì có đến trăm
mấy, ít thì có đến năm bảy người, điều này giống với dạy học phân tổ, phân
nhóm trong phương pháp dạy học hiện đại. Nhưng vẫn còn một số học trò, do
căn tánh đặc thù, Ðức Phật đã giáo dục riêng biệt cho từng cá nhân, phương
pháp dạy học phụ đạo cá biệt này giống như nữ sĩ giáo dục người Mỹ Helen
Parkhurst đã khởi xướng kiểu giáo dục “dalton plan”. Trong giáo dục của
Ðức Phật, người được giáo dục cá biệt như vậy cũng rất nhiều, ở đây xin kể
ra một vài thí dụ để chúng ta có thể thấy được một phần nhỏ của nó:
A. Kẻ khờ trở thành thông minh: Chu-lợi-đặc
là một người khờ, theo người anh xuất gia, một bài kệ chỉ có bốn câu mà
học ba tháng trời cũng không thuộc, người anh thấy vậy bèn đuổi về nhà,
Chu-lợi-đặc tuổi thân và khóc, Ðức Phật hỏi ông ấy, ông ấy đáp: “Bạch Ðức
Thế Tôn, con là một người ngu nhất, ba tháng trời mà học không thuộc một
bài kệ, bây giờ con biết làm thế nào đây?” Ðức Phật an ủi và dạy rằng:
“ngu mà mình không biết mình ngu mới thật là ngu, con biết mình ngu rồi
thì không phải là ngu nữa”. Ðức Phật dạy ông ấy hai câu pháp ngữ đơn giản
là “phất trần, trừ cấu” (chổi, quét), nhưng Chu-lợi-đặc khờ đến nỗi học
thuộc chữ “chổi” thì lại quên chữ “quét”, học thuộc chữ “quét” thì lại
quên chữ “chổi” . Chu-lợi-đặc ngày ngày lau chùi bàn ghế và quét dọn nhà
cửa, qua một thời gian sau tâm đã tỏ ý đã tường. Vì từ việc lau quét bụi
bặm bên ngoài, ông ấy tiến đến lau quét bụi bặm phiền não trong tâm mình,
phiền não bị quét đi sạch rồi thì trí tuệ liền sáng tỏ.
B. Nhà âm nhạc ngộ đạo: Nhà âm nhạc
Văn-nhị-bách-ức, là con cháu nhà giàu có. Người thanh niên này sống cuộc
sống được nuông chiều từ nhỏ, khi sống cuộc sống của người xuất gia lại
muốn cầu tiến nhanh, do đó tâm tánh nóng nảy và thân thể càng ngày càng
yếu. Thấy vậy Ðức Phật đến dạy phương pháp tu tập cho ông ấy, Ðức Phật
hỏi: “con đánh đàn, nếu dây đàn căng thẳng quá sẽ như thế nào?”
Văn-nhị-bách-ức đáp rằng: “Bạch Ðức Thế Tôn, dây đàn sẽ bị đứt ạ!” Ðức
Phật lại hỏi: “ngược lại nếu dây đàn chùng quá thì sao?” Văn-nhị-bách-ức
đáp rằng: “ Bạch Ðức Thế Tôn, lúc ấy sẽ đàn không ra tiếng ạ”. Ðức Phật
dạy: “Việc tu học cũng giống như đánh đàn vậy, đừng căng thẳng quá, căng
thẳng quá tâm ý sẽ nóng nảy; cũng không được chùng quá, chùng quá sẽ phóng
dật giải đãi lười biếng tán loạn, nên điều tiết tâm cho điều hòa, không
căng thẳng cũng không phóng dật mới được”. Văn-nhị-bách-ức vâng theo lời
dạy của Phật thực hành tu học, quả nhiên tâm tánh điềm tĩnh hòa nhã, không
những sức khỏe dần dần hồi phục, mà không lâu sao liền ngộ đạo.
C. Kẻ hung bạo làm lại cuộc đời:
Ương-quật-ma-la theo học với một vị thầy Bà-la-môn giáo, vợ của thầy đã
yêu thầm thương trộm Ương-quật-ma-la, có lần bà ấy bày tỏ tình yêu thương
của mình, bị Ương-quật-ma-la cự tuyệt. Vợ của thầy giáo thẹn quá hóa giận,
phản ngược lại bà ấy vu khống Ương-quật-ma-la với chồng mình là
Ương-quật-ma-la trêu ghẹo bà ấy. Thầy giáo tin lời vợ mình, nên muốn hại
Ương-quật-ma-la, bèn dạy rằng: “con hãy đi giết 100 người, rồi lấy ngón
tay của họ tết lại thành vòng để đeo lên đầu, như vậy sẽ được sớm sanh
thiên”. Ương-quật-ma-la nghe lời thầy, ngang ngược cầm dao đi giết người,
sau khi giết được 99 người rồi, mẹ của ông ấy đến, ông ấy nghĩ: “tôi đã
giết được 99 người rồi, chỉ thiếu một người nữa thôi thì có thể sanh thiên
rồi, tuy là mẹ mình, chỉ cần giết để góp cho đủ số là được rồi”. Lúc ông
ấy đang muốn giết mẫu thân thì bỗng nhiên Ðức Phật xuất hiện, thế là ông
ấy không giết được mẫu thân, muốn giết Phật, nhưng khi ông ấy đến gần Ðức
Phật để giết, thấy dáng vẻ oai quang của Ðức Phật, tâm điên cuồng của ông
ấy an định trở lại, buông dao xuống và quỳ phục dưới chân Phật. Sau khi
trải qua sự giáo dục của Phật, kẻ hung bạo này đã hối lỗi, quy y Phật và
làm lại cuộc đời.
Như những gì đã nói ở trên, thời Ðức Phật
tuy đã cách chúng ta hơn 2500 năm rồi, nhưng các phương pháp giáo dục của
Ngài đã thực hiện lại rất phù hợp với nền giáo dục mới nhất hiện nay. Sở
dĩ sự giáo dục của Ðức Phật vẫn còn thích hợp cho đến ngày nay, là vì cùng
thực hiện ba môn học giới định tuệ, công trình giáo dục ngôn giáo và thân
giáo đều coi trọng như nhau. Nền giáo dục hiện nay chỉ coi trọng trí dục,
thể dục và ngôn giáo, quả thực nền giáo dục của Ðức Phật từ xa xưa rồi mà
vẫn còn có thể sửa sai bù sót cho nền giáo dục hiện đại nhất hiện nay.
---o0o---
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 8-2007
GIÁO DỤC CỦA ÐỨC PHẬT
Thích Hải Tín
Giáo
dục là phương pháp truyền đạt và phát triển văn minh của nhân loại. Như
chủ tịch tổ chức văn hóa, giáo dục, khoa học của Liên hiệp quốc J. Delors
nói: “Giáo dục là cơ sở trưởng thành của cộng đồng nhân loại, phương hướng
giáo dục đúng đắn, chính xác sẽ phát huy nâng cao tư chất chân thiện mỹ
của nhân loại”.(Just like United Nations Educational, Scientific and
Cultural Organization President J. Delors once said that: “The education,
is humanity's common growth foundation, the education direction correct,
humanity's the true, the good and the beautifuls intelligence can carry
forward the promotion, the world harmonious progress is easy to achieve”.)
Phật giáo hiện nay là một trong ba tôn giáo
lớn của thế giới, người sáng lập ra Phật giáo là Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni,
cũng thuận theo lý rõ ràng Ðức Phật cũng được gọi là Nhà tôn giáo.
Kỳ thực, Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni suốt cuộc
đời tận tụy với giáo dục, là bậc Thầy của nhân loại từ xưa cho đến nay,
cho nên chúng ta không những tôn xưng Ðức Phật là giáo chủ của đạo Phật,
Nhà tôn giáo mà còn tôn xưng Ðức Phật là nhà giáo dục.
Sau khi thành đạo, Ðức Phật thấy sự quan
trọng của giáo dục, nên trong 49 năm trụ thế, đã giảng dạy giáo hóa khắp
nơi, mục đích là vì giáo dục chúng sanh, mở mang trí tuệ chơn như tự tánh,
để đạt được cuộc sống hạnh phúc an lạc tự tại giải thoát. Mười hai phần
giáo trong tam tạng mà Phật đã dạy, cho đến thân giáo vô ngôn, không những
làm mẫu mực cho giáo dục hiện đại ngày nay, kỳ thực cũng chính là một bộ
sử giáo dục phong phú rộng sâu, bao gồm cả kỹ năng, tư tưởng, đạo tức, tri
thức… của thế gian, đều tổng nhiếp hết trong phạm vi giáo dục của Ðức
Phật.
Giáo dục mà Ðức Phật Thích Ca đã thực hiện,
có hai nguyên tắc: một là khế chân lý, hai là hiệp căn cơ. Khế chân lý là
thực hiện giáo dục nhất định phải phù hợp với thực tướng của các pháp, đây
là bản chất giáo dục của Ðức Phật; khế căn cơ là thực thi giáo dục nhất
định phải phù hợp với trình độ của đại chúng, đây là tác dụng giáo dục của
Ðức Phật. Ðức Phật làm giáo dục cả cuộc đời, vì đối tượng không giống nhau
cho nên nội dung giáo dục cũng cao thấp sâu cạn khác nhau, nhưng mục tiêu
vẫn là một, cho nên nói: quy nguyên vô nhị lộ, phương tiện hữu đa môn.
Lịch sử cuộc đời Ðức Phật, nếu không nói
đến những gì liên quan đến giáo dục thì dường như không có gì để nói, cho
nên tôn xưng Ðức Phật là một nhà giáo dục, quả thật danh phó kỳ thực (danh
tiếng đúng với thực tế).
Ðức Phật là một nhà đại giáo dục của một
nước văn minh cổ Ấn Ðộ cách nay hơn 2500 năm. Ngài tinh thông các tư tưởng
học thuật cổ đại Ấn Ðộ, chứng ngộ và kiến giải một cách chính xác, thấu
triệt. Ðể nói về giáo dục của Ngài , chúng ta có thể chia làm ba phần để
nói.
1. Mục đích giáo dục
Ðức Phật vốn là một vị hoàng tử, vì Ngài
thông minh đĩnh ngộ hơn người, do đó yêu cầu giáo dục rất cao. Từ nhỏ Ngài
đã được giáo dục, đến tuổi trưởng thành học vấn của Ngài thâm sâu uyên
bác, tinh thông võ thuật, nhưng những học thức này vẫn chưa có thể khiến
Ngài yên thân gửi phận. Thế là Ngài rời hoàng cung xuất gia, trải qua cuộc
sống tầm sư học đạo. Lần lượt Ngài đã theo học với nhiều vị Thầy của các
tôn giáo lớn lừng danh ở Ấn Ðộ thời bấy giờ. Tuy đã học thông học thức của
những vị Thầy nhưng vẫn chưa thỏa mãn nhu cầu giáo dục của Ngài. Cuối
cùng, Ngài chọn gốc bồ đề làm nơi tĩnh tọa và Ngài đã thâm nhập thiền
định. Rạng sáng bình minh ngày thứ 49, khi sao mai vừa mọc, Ngài hốt nhiên
đại giác đại ngộ hoàn toàn, chứng được đạo vô thượng, thành bậc Chánh Ðẳng
Chánh Giác, hiệu là Phật Thích Ca Mâu Ni. Ðức Phật khám phá thấy được đại
bí mật của nhân sinh và vũ trụ, Ngài thấy được tất cả chúng sanh đều có
Phật tánh. Từ đó, về chân lý vũ trụ và thật tướng nhân sinh, Ngài thấy rõ
như lòng bàn tay. Lúc này Ðức Phật mới thật sự yên thân gửi phận, thỏa mãn
nhu cầu giáo dục cao nhất của Ngài.
Sau khi Ðức phật giác ngộ, Ngài đi khắp nơi
hoằng dương Phật pháp, thực hiện giáo dục giác ngộ, đem chân lý mà Ngài đã
giác ngộ, truyền dạy cho người khác, khiến cho người nhận được sự giáo dục
của Phật cũng đạt được giác ngộ như Phật. Do đó sự giáo dục của Ðức Phật
là một nền giáo dục giác ngộ.
Cuộc đời con người có biết bao điều khổ
sở bức bách, đây đều là do những phiền não trong nội tâm của chúng ta,
những phiền não này xúi giục thúc đẩy chúng ta tạo nghiệp, từ từ dẫn đến
biết bao điều đau khổ, nhưng phiền não khởi là do vô minh, vô minh là cái
gì? Vô minh chính là không giác ngộ—không giác ngộ thật tướng nhân sinh,
không giác ngộ bản lai diện mục của chính mình—Phật tánh, nên chính mình
không có cuộc sống hạnh phúc an lạc. Nếu nghe phật pháp rồi, nhận sự giáo
dục giác ngộ của Ðức Phật rồi, tuân theo phương pháp tu học mà Ðức Phật đã
chỉ dạy mà thực hành, chắc chắn sẽ được giác ngộ, đoạn hoặc chứng chơn,
được hạnh phúc an lạc xa lìa khổ đau. Ðây là mục đích giáo dục của Ðức
Phật.
2. Ðối tượng giáo dục
Mục đích giáo dục của Ðức Phật tuy chỉ có
một, nhưng chí hướng và cá tính của con người lại muôn vàn sai khác, Ðức
Phật vì tùy cơ thuyết giáo, tùy bệnh cho thuốc nên đã khai thị rất nhiều
loại giáo pháp khác nhau, tùy theo cá tính và chí hướng khác nhau của con
người mà Ðức Phật phân loại giáo dục cho thích hợp:
Có những người tin nhân quả, tin phước đức,
biết mạng sống của mình dài ngắn có ảnh hưởng đến phước đức, có đời trước
cũng có kiếp sau; và tất cả những hành vi hiện tại của chúng ta nhất định
sẽ ảnh hưởng đến tương lai, vì vậy muốn có một cuộc sống tương lai sung
túc mỹ mãn tốt đẹp, thì phải làm phước làm lành… Ðể thích hợp với nhu cầu
của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp thiên thừa nhân thừa như “ngũ
giới”, “thập thiện”… để giáo dục.
Có những người tiến bộ hơn một bước, hiểu
rõ cuộc sống sung túc mỹ mãn, rồi cũng không được bao lâu, những cái khổ
sanh già bệnh chết lúc nào cũng bức bách chúng ta, vì vậy sanh tâm chán
ngán cuộc đời, muốn cầu giải thoát khổ đau sanh tử… Ðể thích hợp với nhu
cầu của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp Thanh văn thừa như “tứ đế”,
“thập nhị nhân duyên”… để giáo dục.
Lại có những người hiểu được vũ trụ thiên
nhiên và con người liên quan với nhau, dựa vào nhau mà tồn tại, tất cả mọi
người và mình đều có quan hệ mật thiết với nhau, vì vậy phát nguyện quên
mình vì người, tự lợi lợi tha, tự cứu mình sau đó cứu người, hy vọng tất
cả chúng sanh đều được giải thoát. Ðể thích hợp với nhu cầu của hạng học
trò này, Ðức Phật dùng pháp Bồ tát thừa “lục độ”, “tứ nhiếp”… để giáo
dục.
Ba loại hình giáo dục trên, từ cạn đến
sâu, từ thấp đến cao, tiến dần theo thứ tự, giống như giáo dục phổ thông
được thực hiện rộng rãi ở các nước trên thế giới, từ tiểu học đến trung
học, từ trung học đến đại học. Phương pháp giáo dục của Ðức Phật: Pháp
thiên thừa nhân thừa tương đương với giáo dục tiểu học, pháp Thanh văn
thừa tương đương với cấp giáo dục trung học và pháp Bồ tát thừa tương
đương với cấp giáo dục đại học phổ thông.
Giáo dục thì phải nói đến thành tích, phải
nói đến hiệu quả. Giáo dục có thành tích có hiệu quả, mới là giáo dục
thành công; ngược lại là giáo dục thất bại. Nền giáo dục mà Ðức Phật thực
thi, điểm đặc biệt là ở chỗ này: sở dĩ, hễ ai đã trải qua sự giáo dục của
Ðức Phật rồi, bất luận người ấy vốn có hành vi gì xấu, có thói quen nào
xấu, tất cả đều cải ác tùng thiện.
Lúc Ðức Phật còn tại thế, thường hay mở
những cuộc họp kiểm thảo, kiểm điểm; để tất cả học trò tự do, thẳng thắn,
thật thà nói ra kết quả tu tập, thực tập, chỗ hay chỗ dở của mỗi người, để
tiện kiểm điểm thành tích và hiệu quả của mỗi người.
Có lần, trong cuộc họp kiểm thảo, có một
học trò tên là Tu-đà đứng lên nói rằng: “lúc trước con là một người giữ
tiền của nô dịch, thấy tiền như thấy tiên vậy. Sau khi được sự giáo dục
của Ðức Phật, con thay đổi hoàn toàn, đem tiền tài bố thí cho người khác,
như vậy tuy nhiên gia tài càng ngày càng giảm, nhưng trong lòng con lại
ngày ngày vui lên, vì sao con có niềm vui làm việc thiện bố thí như vậy?
Vì con được Ðức Phật giáo dục nhân quả báo ứng, biết trồng nhân lành được
quả lành, để tương lai sau này có cuộc sống đầy đủ tốt đẹp hơn, con rất
bằng lòng làm như vậy”.
Sau đó, có một học trò tên là A-ca-đạt,
cũng đứng lên nói: “Lúc trước con yếu đuối, nhát gan, lại sợ khổ, sau khi
được sự giáo dục của Ðức Phật, con thay đổi rất nhiều, con đơn độc một
mình vào trong rừng sâu tu học thực tập, một thời gian sau không còn sợ
sệt nữa, rắn độc thú dữ cũng không sợ, khi đói bụng thì hái rau rừng để
ăn. Sở dĩ con muốn tinh cần khổ luyện tu học thực hành như vậy là vì nghe
lời dạy của Phật, hiểu được cuộc đời là vô thường, sanh tử bức bách, muốn
cầu giải thoát, do đó buông bỏ tất cả, chuyên tu học thực tập thiền định”.
Sau cùng lại có một học trò bị mất hết một
cánh tay, tên là Chiên-đà, cũng đứng lên nói: “con từ khi được sự giáo dục
dạy dỗ của Ðức Thế Tôn đến nay, một mặt là chuyên lo tu học thực tập Phật
pháp, một mặt tích cực làm lợi ích cho mọi người: Có một lần, trong làng
bị lũ lụt, nhà cửa dân làng bị nước cuốn trôi, nhấn chìm, rất nhiều người
chết. Con và một số người ngồi trên một chiếc xuồng, trôi theo dòng nước
đến một ngôi làng bên cạnh và con ở bên đó phát động quyên góp vật thực để
cứu giúp dân làng bị thiên tai. Lúc phát chẩn, dân làng bị thiên tai quá
đông và quá khổ nên họ chen lấn nhau để giành lấy thực phẩm, con ở trong
nhóm đông người ấy, bị chen lấn và bị đứt lìa hết một cánh tay, nhưng lúc
đó tinh thần con rất phấn chấn, chỉ lo phát thực phẩm cho dân làng, vậy mà
quên mất cái đau đớn trên thân. Vì sao con làm được như vậy? Vì con nghe
và học Phật pháp, hiểu được đạo lý con người và thiên nhiên tương liên
quan với nhau mà sanh tồn, cho nên con nguyện sống quên mình vì người.
Ba học trò trên vừa đủ đại biểu cho ba hạng
học trò: người thứ nhất là Tu-đà vui vẻ làm việc thiện bố thí, tiêu biểu
cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học thiên thừa nhân thừa
“ngũ giới”, “thập thiện”…; người thứ hai là A-ca-đạt tinh tấn khổ hạnh tu
hành, tiêu biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Thanh
văn thừa “tứ đế”, “thập nhị nhân duyên”…; người thứ ba là Chiên-đà tiêu
biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Bồ tát thừa “lục
độ”, “tứ nhiếp”… Từ trong báo cáo thẳng thắn thật thà của họ, chúng ta có
thể thấy được thái độ của họ sau khi nhận được sự giáo dục của Ðức Phật
hoàn toàn thay đổi so với trước đây. Ðiều này cho thấy, chứng minh sự
thành công giáo dục của Ðức Phật.
Ðức Phật sau khi thành đạo, vừa rời gốc bồ
đề, liền thực hiện rộng rãi sự giáo dục giác ngộ của mình, 49 năm cũng như
một ngày. Phàm những học sinh được Ðức Phật giáo dục, đều được cảm hóa một
cách sâu sắc và tín thọ phụng hành suốt cả cuộc đời. Học trò của Ðức Phật
gồm đủ các tầng lớp trong xã hội, từ vua, chúa, quan đại thần, cho đến
thường dân, ăn xin, nô lệ… tất cả đều có đủ các giai tầng trong xã hội. Về
địa điểm, nơi Ðức Phật thực thi giáo dục, khái quát có thể chia làm ba
loại:
(1) Tinh xá thuyết pháp: Sau khi
thành đạo không bao lâu, Ðức Thế Tôn đến nước Ma-kiệt-đà trung Ấn độ. Vua
Tần-bà-sa-la đã xây dựng tinh xá Trúc lâm, gồm 16 đại viện và 72 gian lễ
đường, trong rừng trúc Ca-lan-đà ở thành Vương xá, cho Ðức Phật thuyết
pháp. Sau đó, trưởng giả Cấp-cô-độc và thái tử Kỳ-đà nước Tát-la cùng nhau
xây dựng tinh xá Kỳ viên đường hoàng hoa lệ, thỉnh Ðức Phật thuyết pháp.
Do đó trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, Ðức Thế Tôn thường qua
lại thành Vương xá và Xá vệ, tức tinh xá Kỳ viên và Trúc lâm, do vậy những
nơi này đã trở thành nơi giáo dục chủ yếu của Ðức Phật. Ngoài ra Ðức Thế
Tôn còn giảng dạy Phật pháp ở tinh xá các nơi khác.
(2) Ứng cúng khai thị: Người được
Ðức Phật giáo dục gồm đủ mọi tầng lớp trong xã hội. Họ thường cung thỉnh
Ðức Thế Tôn đến nhà để cúng dường, sau khi dùng cơm xong, Ðức Phật khai
thị giảng dạy Phật lý cho mọi người trong nhà nghe, do vậy rất nhiều người
quy y với Ðức Phật, cải ác tùng thiện. Ví dụ như: phụ thân của Da-xá thỉnh
mời Ðức Phật về nhà để cúng dường, mẹ của Da-xá sau khi nghe Ðức Thế Tôn
khai thị giảng dạy xong, liền quy y với Phật, làm nữ cư sĩ học Phật tại
gia; trưởng giả Cấp-cô-độc có một con dâu tên là Ngọc-da, cô con dâu này ỷ
mình có nhan sắc đẹp đẽ nên kiêu ngạo tự cao, xem thường cha mẹ chồng và
những người trong nhà. Có một lần nọ, sau khi ứng cúng ở nhà Cấp-cô-dộc
xong, Ðức Phật khai thị cho Ngọc-da rằng “gương mặt đẹp chỉ là vẻ đẹp ở
bên ngoài, tâm hạnh đoan chính, lễ phép mới là đẹp bên trong, một người
thật sự là người đẹp thì phải đẹp cả hình dáng lẫn đức hạnh…” Ngọc-da nghe
xong, tâm kêu ngạo tự cao đã biến mất, quy y với Phật, làm học trò tại
gia, tận tâm làm dâu hiền cháu thảo với gia đình bên chồng. Giống những
trường hợp này, học sinh được khai thị ở nhà và được giáo dục hành thiện
nhiều không sao kể xiết.
(3) Dân gian thuyết giáo: Sau khi
Ðức Thế Tôn thành đạo, trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, ngoài
giảng dạy thuyết pháp ở tinh xá ra, Ðức Phật cũng thường đi vào dân làng ở
thôn quê và các thị trấn dọc hai bên bờ sông Hằng, đồng thời Ðức Phật cũng
phái các đệ tử, học trò giỏi di khắp các nơi để giảng dạy Phật pháp. Chế
độ giai cấp xã hội Ấn độ lúc bấy giờ rất nghiêm ngặt, thấp nhất là giai
cấp nô lệ, không có cơ hội được giáo dục, nhưng Ðức Phật đề xướng Phật
tánh bình đẳng, xóa bỏ chế độ giai cấp, từ vương tôn quý tộc cho đến
thường dân nô lệ đều được học tu Phật pháp, được sự giáo dục của Ðức Phật
như nhau. Nền giáo dục của Ðức Phật là đại chúng hóa. Chân lý mà Ðức Thế
Tôn chứng ngộ tuy rất thâm sâu nhưng Ngài phân tích dùng lời lẽ dễ hiểu,
trích dẫn những câu chuyện dân gian làm thí dụ trong lúc giảng dạy, cho
nên mọi tầng lớp nhân dân đều tiếp nhận giáo dục của Ðức Phật một cách dễ
dàng.
Trên đã nói đại khái về ba loại hình giáo
dục: tinh xá thuyết pháp, ứng cúng khai thị và dân gian thuyết giáo, giống
như giáo dục trường học, giáo dục gia đình và giáo dục xã hội hiện nay. Ba
loại hình giáo dục của Ðức Phật tương đương với ba loại hình giáo dục hiện
đại: Tinh xá thuyết pháp tương đương với giáo dục trường học, ứng cúng
khai thị tương đương với giáo dục gia đình và dân gian thuyết giáo tương
đương với giáo dục xã hội.
Thời Ðức Phật cách nay đã hơn 2500 năm,
Ngài đã thực hiện nền giáo dục phổ biến rộng rãi, đã chú ý coi trọng như
nhau về giáo dục trường học, giáo dục gia đình và cả giáo dục xã hội. Ðiều
này, không thể không nói Ðức Phật là một nhà đại giáo dục đã sớm giác ngộ
và biết trước.
3. Phương pháp giáo dục
Ðức Thế Tôn là một vị đại giác ngộ đại trí
tuệ, phương pháp giáo dục của Ngài rất nhiều, tùy cơ ứng biến. Giáo dục
của Ðức Phật, trước hết chú trọng sự tu dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức
ở lời nói, hành vi, cử chỉ… đây là giới học; kế đến chú trọng về điều tiết
thân tâm, gọi là định học; tiến thêm hơn nữa là chú trọng mở mang trí tuệ
chân như tự tánh, tức tuệ học. Ðức Thế Tôn không những giỏi về trích dẫn
trong giảng dạy như 12 phần giáo : bổn sanh, bổn sự, thí dụ, nhân duyên,
trường hàng, trùng tụng .v.v… cho đến các pháp môn như tứ đế, tứ nhiếp
pháp, tứ tất đàn .v.v… sự giáo dục của Ngài còn đặc biệt chú trọng đến
giáo tài và phương pháp dạy học, còn gọi là tùy bệnh cho thuốc, quán cơ
thí giáo. Ví dụ như, Phật dạy chư vị trưởng giả, liền đưa ra “mười đức của
trưởng giả”; dạy nhi đồng thì đưa ra “bốn điều nhỏ không thể khinh
thường”; dạy về bạn bè, thì nói rõ “bạn bè có bốn phẩm chất” .v.v… Trong
các kinh điển như kinh Thiện sanh, kinh Ưu bà tắc giới… đều rất có ý nghĩa
giáo dục về đạo cha con, vợ chồng, chủ tớ…
Trước khi thuyết pháp giảng dạy, Ðức phật
nhập định quan sát căn tánh của học trò, sau đó mới quyết định dùng phương
pháp gì để dạy. Ðặc biệt nhất là khi dạy, Ngài dùng từ rất tài tình khéo
léo, khiến cho những tri thức cao thấp, xuất thân không giống nhau đều có
thể hiểu, mỗi người đều có thể giác ngộ lời của Phật dạy giống như Ðức
Phật chuyên vì mình mà nói vậy, do đó học trò cảm thấy hoan hỷ vui vẻ hài
lòng. Sau đây sẽ cử ra một vài điểm, để chúng ta có thể thấy một phần nhỏ,
một mảng nhỏ về Phương pháp giáo dục của Ðức Phật:
(1) Cùng thực hiện tam học
giới-định-tuệ: Sự giáo dục của Ðức Phật nhấn mạnh ở chỗ cùng thực hiện
tam học giới định tuệ. Trước hết Ngài dạy môn học về giới, dạy học sinh tu
dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức thể hiện qua lời nói hành vi cử chỉ; kế
đến là dạy về định, dạy học sinh luyện tập điều tiết thân và tâm; sau đó
dạy về tuệ, khiến cho học sinh mở mang trí tuệ. Vì do giữ giới mà sanh
định, do định phát tuệ, đây là thứ tự nhất định mà Ðức Phật thực thi giáo
dục. Ba tạng kinh luật luận của Phật giáo, sở dĩ nó trở thành kinh điển
mấy nghìn năm để học trò đệ tử tín đồ của Phật giáo tín thọ phụng hành, là
vì kinh tạng giải thích về định học (bao gồm cả giới và tuệ học), luật
tạng giải thích về giới học và luận tạng giải thích về tuệ học. Giáo dục
về ba môn học giới học, định học và tuệ học, giống như giáo dục về tam dục
như đức dục, trí dục và thể dục hiện nay. Giới học gần tương đương với đức
dục, định học gần tương đương với thể dục và tuệ học gần tương đương với
trí dục. Tuy nhiên, nếu tiến hành phân tích và so sánh thêm chút nữa sẽ có
ba điểm khác nhau như sau:
1. Ba môn học giới định huệ mang tính nhất
quán, thứ tự trước sau rõ ràng và nâng cao hơn một bước nữa là ba môn học
này mang tính liên hoàn; còn tam dục đức trí thể thì không liên quan gì
với nhau, thực hiện riêng biệt.
2. Thể dục hiện nay chỉ chú trọng luyện tập
thân thể; còn định học bao hàm cả luyện tập về tâm linh và thân thể, đặc
biệt chú trọng về tâm linh.
3. Tam dục đức trí thể, chỉ là giáo dục thế
gian; còn tam học giới định tuệ lại thông cả giáo dục thế gian và xuất
thếgian.
Tam dục: giáo dục thế gian.
Tam học: giáo dục xuất thế gian.
Vả lại, tam dục đức trí thể hiện nay, có
người lại thêm vào mỹ dục và quần dục, thành ra có dến năm dục. Ðiều này
trong giáo dục của Ðức Phật đã có từ lâu rồi. Vì huấn luyện mỹ dục, mục
đích là rèn luyện tánh tình để tánh tình của con người hướng đến chân
thiện mỹ. Nhưng Ðức Phật dạy học trò ngồi tĩnh tọa, thu nhiếp tâm vương ý
mã, đoạn trừ vọng tưởng tạp niệm, khiến cho tâm tánh được định tĩnh an
lạc, để mong ngộ nhập vào bản tánh. Ðiều này hiệu quả càng cao hơn và vượt
xa hơn so với mỹ dục rèn luyện tâm tánh. Còn về rèn luyện quần dục, mục
đích là khiến cho mọi người yêu thương giúp đỡ lẫn nhau, cùng hòa mình với
mọi người. Ðiều này, Ðức Phật cũng đã giáo dục rất lâu rồi, hãy sống quên
mình vì người, hòa thuận với mọi người, với cả chúng sanh, cùng với chúng
sanh vui vẻ hài hòa sống với nhau, phục vụ mọi người một cách vô điều
kiện. Quả thực, tích cực hơn, hoàn chỉnh hơn quần dục hiện nay.
(2) Ngôn giáo và thân giáo đều coi
trọng như nhau: Ngôn giáo là dùng ngôn từ để truyền đạt giáo dục; thân
giáo là lấy thân mình làm mẫu mực, lấy thân mình làm gương giáo dục. Giáo
dục ngày nay, chú trọng nhiều về ngôn giáo, coi nhẹ thân giáo. Giáo dục
của Ðức Phật đều coi trọng cả ngôn giáo và thân giáo.
Về phương diện ngôn giáo, Ðức Phật thường
tiếp nhận những câu hỏi của học sinh. Từ trong vấn đề giải đáp, trả lời,
phát huy được ý kiến nhanh nhạy, để truyền bá tri thức cho học sinh. Ví dụ
như nêu câu hỏi trong kinh Kim cang: “ Vân hà ưng trụ? Vân hà giáng phục
kỳ tâm?” ( dựa vào nguyên tắc nào để an trụ? Dùng phương pháp gì để chế
phục tâm phiền não?), điều này giống với phương pháp dạy học kiểu diễn
giảng của phương pháp dạy học kiểu rót vào, dẫn vào trong giáo học pháp
(phương pháp dạy học) hiện đại ngày nay. Nhưng giảng thuật của Phật có thể
khai thác nội dung sâu sắc nhưng lời lẽ rõ ràng sinh động êm tai dễ hiểu,
dù Ðức Phật giảng dạy hơn hai giờ rồi, học sinh cũng không cảm thấy chán
và buồn ngủ. Có lúc, Ðức Phật nêu câu hỏi, học trò trả lời, sau đó tùy
theo câu trả lời mà Ðức Phật bình phán và uốn nắn, chỉ ra chỗ chưa hoàn
chỉnh của học trò. Ví dụ như trong kinh Lăng nghiêm: “thất xứ chủy tâm,
thập phan biện kiến” ( Ðức Phật chỉ cho A nan biết 7 nơi không phải tâm và
Ðức Phật cũng đưa ra 10 ví dụ về sự hiển hiện của chơn tâm). Ðiều này
trong Phương pháp dạy học hiện đại thuộc về phương pháp dạy học kiểu gợi
mở. Cũng có một vài học trò ngồi vây quanh Ðức Phật, cùng nhau hỏi đáp,
nêu ra chân lý cuộc đời, ví dụ như trong kinh Ðại bảo tích, Ðức Phật và
đồng nữ Diệu Huệ hỏi đáp liên tiếp, đã đưa ra mười điểm diệu đế của thế
gian và xuất thế gian. Ðiều này giống như phương pháp dạy học kiểu vấn đáp
của Phương pháp dạy học kiểu gợi mở trong phương pháp dạy học hiện đại.
Nói đến thân giáo, đây là đặc điểm giáo
dục của Ðức Phật, Ðức Phật lấy thân mình làm gương mẫu để giáo dục. Ðiều
này chúng ta có thể đã thấy rải rác trong nhiều kinh điển Phật giáo, ở đây
xin được đưa ra vài thí dụ: Có một vị Tỳ-kheo già bị bệnh mắt, lúc vá y ca
sa, cần xỏ kim nhưng không thấy, Ðức Phật đã giúp vị Tỳ-kheo ấy xỏ kim. Có
một vị Tỳ-kheo ngày thường không chịu phục vụ người bệnh, đến lúc vị ấy bị
bệnh không ai chăm sóc cho ông ấy cả, Ðức Phật thấy vậy đến chăm sóc ông
ấy, rửa mình, phục vụ ẩm thực cho ông ấy và nhiệt tâm nói pháp cho vị
Tỳ-kheo ấy nghe, khuyên ông ấy sau này nên nhiệt tâm phục vụ người bệnh
nhiều hơn. Ðây là tấm gương giáo dục về phục vụ mọi người hay vì mọi người
mà phục vụ. Nhiều lần người của dòng tộc Thích-ca và dòng tộc Câu-lợi
tranh giành nguồn nước uống, Ðức Phật không từ lao khổ, từ nơi xa xôi đến
để hòa giải cho họ. Khi thành Tỳ-xá-ly bị dịch bệnh lan tràn, Ðức Phật
không sợ truyền nhiễm, đã vào thành để an ủi người bệnh, dạy dỗ người
bệnh. Ðây là giáo dục gương mẫu về lòng từ bi cứu đời. Ðề-bà-đạt-đa ba lần
bốn lượt mưu hại Ðức Phật, Ðức Phật không những không trách gì mà còn dùng
lời từ hòa dạy bảo ông ấy. Ðây là giáo dục gương mẫu về oan thân bình
đẳng. Kỳ thực, Ðức Thế Tôn vốn là một vị Thái tử sống trong nhung lụa,
Ngài xem vương vị như chiếc giày rách, xem phú quý như phù vân, xuất gia
sống cuộc đời thanh đạm tam y nhất bát, đây là nhân cách vĩ đại của Ðức
Phật đã xả những điều khó xả, hành những điều khó hành, điều này đủ làm
tấm gương cho học trò, là giáo dục thực hành gương mẫu tốt nhất.
(3) Giáo hóa dạy dỗ những người cá
biệt, đặc thù: Mỗi lần Ðức Phật giảng dạy giáo pháp ở tinh xá hoặc ở
dân gian, học trò thính chúng luôn có hàng nghìn hàng vạn người, ít nhất
cũng có vài trăm người, đây chính là giáo dục tập thể. Ðức Phật khai thị
giảng dạy sau khi ứng cúng ở nhà tín chủ, học trò nhiều thì có đến trăm
mấy, ít thì có đến năm bảy người, điều này giống với dạy học phân tổ, phân
nhóm trong phương pháp dạy học hiện đại. Nhưng vẫn còn một số học trò, do
căn tánh đặc thù, Ðức Phật đã giáo dục riêng biệt cho từng cá nhân, phương
pháp dạy học phụ đạo cá biệt này giống như nữ sĩ giáo dục người Mỹ Helen
Parkhurst đã khởi xướng kiểu giáo dục “dalton plan”. Trong giáo dục của
Ðức Phật, người được giáo dục cá biệt như vậy cũng rất nhiều, ở đây xin kể
ra một vài thí dụ để chúng ta có thể thấy được một phần nhỏ của nó:
A. Kẻ khờ trở thành thông minh: Chu-lợi-đặc
là một người khờ, theo người anh xuất gia, một bài kệ chỉ có bốn câu mà
học ba tháng trời cũng không thuộc, người anh thấy vậy bèn đuổi về nhà,
Chu-lợi-đặc tuổi thân và khóc, Ðức Phật hỏi ông ấy, ông ấy đáp: “Bạch Ðức
Thế Tôn, con là một người ngu nhất, ba tháng trời mà học không thuộc một
bài kệ, bây giờ con biết làm thế nào đây?” Ðức Phật an ủi và dạy rằng:
“ngu mà mình không biết mình ngu mới thật là ngu, con biết mình ngu rồi
thì không phải là ngu nữa”. Ðức Phật dạy ông ấy hai câu pháp ngữ đơn giản
là “phất trần, trừ cấu” (chổi, quét), nhưng Chu-lợi-đặc khờ đến nỗi học
thuộc chữ “chổi” thì lại quên chữ “quét”, học thuộc chữ “quét” thì lại
quên chữ “chổi” . Chu-lợi-đặc ngày ngày lau chùi bàn ghế và quét dọn nhà
cửa, qua một thời gian sau tâm đã tỏ ý đã tường. Vì từ việc lau quét bụi
bặm bên ngoài, ông ấy tiến đến lau quét bụi bặm phiền não trong tâm mình,
phiền não bị quét đi sạch rồi thì trí tuệ liền sáng tỏ.
B. Nhà âm nhạc ngộ đạo: Nhà âm nhạc
Văn-nhị-bách-ức, là con cháu nhà giàu có. Người thanh niên này sống cuộc
sống được nuông chiều từ nhỏ, khi sống cuộc sống của người xuất gia lại
muốn cầu tiến nhanh, do đó tâm tánh nóng nảy và thân thể càng ngày càng
yếu. Thấy vậy Ðức Phật đến dạy phương pháp tu tập cho ông ấy, Ðức Phật
hỏi: “con đánh đàn, nếu dây đàn căng thẳng quá sẽ như thế nào?”
Văn-nhị-bách-ức đáp rằng: “Bạch Ðức Thế Tôn, dây đàn sẽ bị đứt ạ!” Ðức
Phật lại hỏi: “ngược lại nếu dây đàn chùng quá thì sao?” Văn-nhị-bách-ức
đáp rằng: “ Bạch Ðức Thế Tôn, lúc ấy sẽ đàn không ra tiếng ạ”. Ðức Phật
dạy: “Việc tu học cũng giống như đánh đàn vậy, đừng căng thẳng quá, căng
thẳng quá tâm ý sẽ nóng nảy; cũng không được chùng quá, chùng quá sẽ phóng
dật giải đãi lười biếng tán loạn, nên điều tiết tâm cho điều hòa, không
căng thẳng cũng không phóng dật mới được”. Văn-nhị-bách-ức vâng theo lời
dạy của Phật thực hành tu học, quả nhiên tâm tánh điềm tĩnh hòa nhã, không
những sức khỏe dần dần hồi phục, mà không lâu sao liền ngộ đạo.
C. Kẻ hung bạo làm lại cuộc đời:
Ương-quật-ma-la theo học với một vị thầy Bà-la-môn giáo, vợ của thầy đã
yêu thầm thương trộm Ương-quật-ma-la, có lần bà ấy bày tỏ tình yêu thương
của mình, bị Ương-quật-ma-la cự tuyệt. Vợ của thầy giáo thẹn quá hóa giận,
phản ngược lại bà ấy vu khống Ương-quật-ma-la với chồng mình là
Ương-quật-ma-la trêu ghẹo bà ấy. Thầy giáo tin lời vợ mình, nên muốn hại
Ương-quật-ma-la, bèn dạy rằng: “con hãy đi giết 100 người, rồi lấy ngón
tay của họ tết lại thành vòng để đeo lên đầu, như vậy sẽ được sớm sanh
thiên”. Ương-quật-ma-la nghe lời thầy, ngang ngược cầm dao đi giết người,
sau khi giết được 99 người rồi, mẹ của ông ấy đến, ông ấy nghĩ: “tôi đã
giết được 99 người rồi, chỉ thiếu một người nữa thôi thì có thể sanh thiên
rồi, tuy là mẹ mình, chỉ cần giết để góp cho đủ số là được rồi”. Lúc ông
ấy đang muốn giết mẫu thân thì bỗng nhiên Ðức Phật xuất hiện, thế là ông
ấy không giết được mẫu thân, muốn giết Phật, nhưng khi ông ấy đến gần Ðức
Phật để giết, thấy dáng vẻ oai quang của Ðức Phật, tâm điên cuồng của ông
ấy an định trở lại, buông dao xuống và quỳ phục dưới chân Phật. Sau khi
trải qua sự giáo dục của Phật, kẻ hung bạo này đã hối lỗi, quy y Phật và
làm lại cuộc đời.
Như những gì đã nói ở trên, thời Ðức Phật
tuy đã cách chúng ta hơn 2500 năm rồi, nhưng các phương pháp giáo dục của
Ngài đã thực hiện lại rất phù hợp với nền giáo dục mới nhất hiện nay. Sở
dĩ sự giáo dục của Ðức Phật vẫn còn thích hợp cho đến ngày nay, là vì cùng
thực hiện ba môn học giới định tuệ, công trình giáo dục ngôn giáo và thân
giáo đều coi trọng như nhau. Nền giáo dục hiện nay chỉ coi trọng trí dục,
thể dục và ngôn giáo, quả thực nền giáo dục của Ðức Phật từ xa xưa rồi mà
vẫn còn có thể sửa sai bù sót cho nền giáo dục hiện đại nhất hiện nay.
---o0o---
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 8-2007
GIÁO DỤC CỦA ÐỨC PHẬT
Thích Hải Tín
Giáo
dục là phương pháp truyền đạt và phát triển văn minh của nhân loại. Như
chủ tịch tổ chức văn hóa, giáo dục, khoa học của Liên hiệp quốc J. Delors
nói: “Giáo dục là cơ sở trưởng thành của cộng đồng nhân loại, phương hướng
giáo dục đúng đắn, chính xác sẽ phát huy nâng cao tư chất chân thiện mỹ
của nhân loại”.(Just like United Nations Educational, Scientific and
Cultural Organization President J. Delors once said that: “The education,
is humanity's common growth foundation, the education direction correct,
humanity's the true, the good and the beautifuls intelligence can carry
forward the promotion, the world harmonious progress is easy to achieve”.)
Phật giáo hiện nay là một trong ba tôn giáo
lớn của thế giới, người sáng lập ra Phật giáo là Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni,
cũng thuận theo lý rõ ràng Ðức Phật cũng được gọi là Nhà tôn giáo.
Kỳ thực, Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni suốt cuộc
đời tận tụy với giáo dục, là bậc Thầy của nhân loại từ xưa cho đến nay,
cho nên chúng ta không những tôn xưng Ðức Phật là giáo chủ của đạo Phật,
Nhà tôn giáo mà còn tôn xưng Ðức Phật là nhà giáo dục.
Sau khi thành đạo, Ðức Phật thấy sự quan
trọng của giáo dục, nên trong 49 năm trụ thế, đã giảng dạy giáo hóa khắp
nơi, mục đích là vì giáo dục chúng sanh, mở mang trí tuệ chơn như tự tánh,
để đạt được cuộc sống hạnh phúc an lạc tự tại giải thoát. Mười hai phần
giáo trong tam tạng mà Phật đã dạy, cho đến thân giáo vô ngôn, không những
làm mẫu mực cho giáo dục hiện đại ngày nay, kỳ thực cũng chính là một bộ
sử giáo dục phong phú rộng sâu, bao gồm cả kỹ năng, tư tưởng, đạo tức, tri
thức… của thế gian, đều tổng nhiếp hết trong phạm vi giáo dục của Ðức
Phật.
Giáo dục mà Ðức Phật Thích Ca đã thực hiện,
có hai nguyên tắc: một là khế chân lý, hai là hiệp căn cơ. Khế chân lý là
thực hiện giáo dục nhất định phải phù hợp với thực tướng của các pháp, đây
là bản chất giáo dục của Ðức Phật; khế căn cơ là thực thi giáo dục nhất
định phải phù hợp với trình độ của đại chúng, đây là tác dụng giáo dục của
Ðức Phật. Ðức Phật làm giáo dục cả cuộc đời, vì đối tượng không giống nhau
cho nên nội dung giáo dục cũng cao thấp sâu cạn khác nhau, nhưng mục tiêu
vẫn là một, cho nên nói: quy nguyên vô nhị lộ, phương tiện hữu đa môn.
Lịch sử cuộc đời Ðức Phật, nếu không nói
đến những gì liên quan đến giáo dục thì dường như không có gì để nói, cho
nên tôn xưng Ðức Phật là một nhà giáo dục, quả thật danh phó kỳ thực (danh
tiếng đúng với thực tế).
Ðức Phật là một nhà đại giáo dục của một
nước văn minh cổ Ấn Ðộ cách nay hơn 2500 năm. Ngài tinh thông các tư tưởng
học thuật cổ đại Ấn Ðộ, chứng ngộ và kiến giải một cách chính xác, thấu
triệt. Ðể nói về giáo dục của Ngài , chúng ta có thể chia làm ba phần để
nói.
1. Mục đích giáo dục
Ðức Phật vốn là một vị hoàng tử, vì Ngài
thông minh đĩnh ngộ hơn người, do đó yêu cầu giáo dục rất cao. Từ nhỏ Ngài
đã được giáo dục, đến tuổi trưởng thành học vấn của Ngài thâm sâu uyên
bác, tinh thông võ thuật, nhưng những học thức này vẫn chưa có thể khiến
Ngài yên thân gửi phận. Thế là Ngài rời hoàng cung xuất gia, trải qua cuộc
sống tầm sư học đạo. Lần lượt Ngài đã theo học với nhiều vị Thầy của các
tôn giáo lớn lừng danh ở Ấn Ðộ thời bấy giờ. Tuy đã học thông học thức của
những vị Thầy nhưng vẫn chưa thỏa mãn nhu cầu giáo dục của Ngài. Cuối
cùng, Ngài chọn gốc bồ đề làm nơi tĩnh tọa và Ngài đã thâm nhập thiền
định. Rạng sáng bình minh ngày thứ 49, khi sao mai vừa mọc, Ngài hốt nhiên
đại giác đại ngộ hoàn toàn, chứng được đạo vô thượng, thành bậc Chánh Ðẳng
Chánh Giác, hiệu là Phật Thích Ca Mâu Ni. Ðức Phật khám phá thấy được đại
bí mật của nhân sinh và vũ trụ, Ngài thấy được tất cả chúng sanh đều có
Phật tánh. Từ đó, về chân lý vũ trụ và thật tướng nhân sinh, Ngài thấy rõ
như lòng bàn tay. Lúc này Ðức Phật mới thật sự yên thân gửi phận, thỏa mãn
nhu cầu giáo dục cao nhất của Ngài.
Sau khi Ðức phật giác ngộ, Ngài đi khắp nơi
hoằng dương Phật pháp, thực hiện giáo dục giác ngộ, đem chân lý mà Ngài đã
giác ngộ, truyền dạy cho người khác, khiến cho người nhận được sự giáo dục
của Phật cũng đạt được giác ngộ như Phật. Do đó sự giáo dục của Ðức Phật
là một nền giáo dục giác ngộ.
Cuộc đời con người có biết bao điều khổ
sở bức bách, đây đều là do những phiền não trong nội tâm của chúng ta,
những phiền não này xúi giục thúc đẩy chúng ta tạo nghiệp, từ từ dẫn đến
biết bao điều đau khổ, nhưng phiền não khởi là do vô minh, vô minh là cái
gì? Vô minh chính là không giác ngộ—không giác ngộ thật tướng nhân sinh,
không giác ngộ bản lai diện mục của chính mình—Phật tánh, nên chính mình
không có cuộc sống hạnh phúc an lạc. Nếu nghe phật pháp rồi, nhận sự giáo
dục giác ngộ của Ðức Phật rồi, tuân theo phương pháp tu học mà Ðức Phật đã
chỉ dạy mà thực hành, chắc chắn sẽ được giác ngộ, đoạn hoặc chứng chơn,
được hạnh phúc an lạc xa lìa khổ đau. Ðây là mục đích giáo dục của Ðức
Phật.
2. Ðối tượng giáo dục
Mục đích giáo dục của Ðức Phật tuy chỉ có
một, nhưng chí hướng và cá tính của con người lại muôn vàn sai khác, Ðức
Phật vì tùy cơ thuyết giáo, tùy bệnh cho thuốc nên đã khai thị rất nhiều
loại giáo pháp khác nhau, tùy theo cá tính và chí hướng khác nhau của con
người mà Ðức Phật phân loại giáo dục cho thích hợp:
Có những người tin nhân quả, tin phước đức,
biết mạng sống của mình dài ngắn có ảnh hưởng đến phước đức, có đời trước
cũng có kiếp sau; và tất cả những hành vi hiện tại của chúng ta nhất định
sẽ ảnh hưởng đến tương lai, vì vậy muốn có một cuộc sống tương lai sung
túc mỹ mãn tốt đẹp, thì phải làm phước làm lành… Ðể thích hợp với nhu cầu
của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp thiên thừa nhân thừa như “ngũ
giới”, “thập thiện”… để giáo dục.
Có những người tiến bộ hơn một bước, hiểu
rõ cuộc sống sung túc mỹ mãn, rồi cũng không được bao lâu, những cái khổ
sanh già bệnh chết lúc nào cũng bức bách chúng ta, vì vậy sanh tâm chán
ngán cuộc đời, muốn cầu giải thoát khổ đau sanh tử… Ðể thích hợp với nhu
cầu của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp Thanh văn thừa như “tứ đế”,
“thập nhị nhân duyên”… để giáo dục.
Lại có những người hiểu được vũ trụ thiên
nhiên và con người liên quan với nhau, dựa vào nhau mà tồn tại, tất cả mọi
người và mình đều có quan hệ mật thiết với nhau, vì vậy phát nguyện quên
mình vì người, tự lợi lợi tha, tự cứu mình sau đó cứu người, hy vọng tất
cả chúng sanh đều được giải thoát. Ðể thích hợp với nhu cầu của hạng học
trò này, Ðức Phật dùng pháp Bồ tát thừa “lục độ”, “tứ nhiếp”… để giáo
dục.
Ba loại hình giáo dục trên, từ cạn đến
sâu, từ thấp đến cao, tiến dần theo thứ tự, giống như giáo dục phổ thông
được thực hiện rộng rãi ở các nước trên thế giới, từ tiểu học đến trung
học, từ trung học đến đại học. Phương pháp giáo dục của Ðức Phật: Pháp
thiên thừa nhân thừa tương đương với giáo dục tiểu học, pháp Thanh văn
thừa tương đương với cấp giáo dục trung học và pháp Bồ tát thừa tương
đương với cấp giáo dục đại học phổ thông.
Giáo dục thì phải nói đến thành tích, phải
nói đến hiệu quả. Giáo dục có thành tích có hiệu quả, mới là giáo dục
thành công; ngược lại là giáo dục thất bại. Nền giáo dục mà Ðức Phật thực
thi, điểm đặc biệt là ở chỗ này: sở dĩ, hễ ai đã trải qua sự giáo dục của
Ðức Phật rồi, bất luận người ấy vốn có hành vi gì xấu, có thói quen nào
xấu, tất cả đều cải ác tùng thiện.
Lúc Ðức Phật còn tại thế, thường hay mở
những cuộc họp kiểm thảo, kiểm điểm; để tất cả học trò tự do, thẳng thắn,
thật thà nói ra kết quả tu tập, thực tập, chỗ hay chỗ dở của mỗi người, để
tiện kiểm điểm thành tích và hiệu quả của mỗi người.
Có lần, trong cuộc họp kiểm thảo, có một
học trò tên là Tu-đà đứng lên nói rằng: “lúc trước con là một người giữ
tiền của nô dịch, thấy tiền như thấy tiên vậy. Sau khi được sự giáo dục
của Ðức Phật, con thay đổi hoàn toàn, đem tiền tài bố thí cho người khác,
như vậy tuy nhiên gia tài càng ngày càng giảm, nhưng trong lòng con lại
ngày ngày vui lên, vì sao con có niềm vui làm việc thiện bố thí như vậy?
Vì con được Ðức Phật giáo dục nhân quả báo ứng, biết trồng nhân lành được
quả lành, để tương lai sau này có cuộc sống đầy đủ tốt đẹp hơn, con rất
bằng lòng làm như vậy”.
Sau đó, có một học trò tên là A-ca-đạt,
cũng đứng lên nói: “Lúc trước con yếu đuối, nhát gan, lại sợ khổ, sau khi
được sự giáo dục của Ðức Phật, con thay đổi rất nhiều, con đơn độc một
mình vào trong rừng sâu tu học thực tập, một thời gian sau không còn sợ
sệt nữa, rắn độc thú dữ cũng không sợ, khi đói bụng thì hái rau rừng để
ăn. Sở dĩ con muốn tinh cần khổ luyện tu học thực hành như vậy là vì nghe
lời dạy của Phật, hiểu được cuộc đời là vô thường, sanh tử bức bách, muốn
cầu giải thoát, do đó buông bỏ tất cả, chuyên tu học thực tập thiền định”.
Sau cùng lại có một học trò bị mất hết một
cánh tay, tên là Chiên-đà, cũng đứng lên nói: “con từ khi được sự giáo dục
dạy dỗ của Ðức Thế Tôn đến nay, một mặt là chuyên lo tu học thực tập Phật
pháp, một mặt tích cực làm lợi ích cho mọi người: Có một lần, trong làng
bị lũ lụt, nhà cửa dân làng bị nước cuốn trôi, nhấn chìm, rất nhiều người
chết. Con và một số người ngồi trên một chiếc xuồng, trôi theo dòng nước
đến một ngôi làng bên cạnh và con ở bên đó phát động quyên góp vật thực để
cứu giúp dân làng bị thiên tai. Lúc phát chẩn, dân làng bị thiên tai quá
đông và quá khổ nên họ chen lấn nhau để giành lấy thực phẩm, con ở trong
nhóm đông người ấy, bị chen lấn và bị đứt lìa hết một cánh tay, nhưng lúc
đó tinh thần con rất phấn chấn, chỉ lo phát thực phẩm cho dân làng, vậy mà
quên mất cái đau đớn trên thân. Vì sao con làm được như vậy? Vì con nghe
và học Phật pháp, hiểu được đạo lý con người và thiên nhiên tương liên
quan với nhau mà sanh tồn, cho nên con nguyện sống quên mình vì người.
Ba học trò trên vừa đủ đại biểu cho ba hạng
học trò: người thứ nhất là Tu-đà vui vẻ làm việc thiện bố thí, tiêu biểu
cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học thiên thừa nhân thừa
“ngũ giới”, “thập thiện”…; người thứ hai là A-ca-đạt tinh tấn khổ hạnh tu
hành, tiêu biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Thanh
văn thừa “tứ đế”, “thập nhị nhân duyên”…; người thứ ba là Chiên-đà tiêu
biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Bồ tát thừa “lục
độ”, “tứ nhiếp”… Từ trong báo cáo thẳng thắn thật thà của họ, chúng ta có
thể thấy được thái độ của họ sau khi nhận được sự giáo dục của Ðức Phật
hoàn toàn thay đổi so với trước đây. Ðiều này cho thấy, chứng minh sự
thành công giáo dục của Ðức Phật.
Ðức Phật sau khi thành đạo, vừa rời gốc bồ
đề, liền thực hiện rộng rãi sự giáo dục giác ngộ của mình, 49 năm cũng như
một ngày. Phàm những học sinh được Ðức Phật giáo dục, đều được cảm hóa một
cách sâu sắc và tín thọ phụng hành suốt cả cuộc đời. Học trò của Ðức Phật
gồm đủ các tầng lớp trong xã hội, từ vua, chúa, quan đại thần, cho đến
thường dân, ăn xin, nô lệ… tất cả đều có đủ các giai tầng trong xã hội. Về
địa điểm, nơi Ðức Phật thực thi giáo dục, khái quát có thể chia làm ba
loại:
(1) Tinh xá thuyết pháp: Sau khi
thành đạo không bao lâu, Ðức Thế Tôn đến nước Ma-kiệt-đà trung Ấn độ. Vua
Tần-bà-sa-la đã xây dựng tinh xá Trúc lâm, gồm 16 đại viện và 72 gian lễ
đường, trong rừng trúc Ca-lan-đà ở thành Vương xá, cho Ðức Phật thuyết
pháp. Sau đó, trưởng giả Cấp-cô-độc và thái tử Kỳ-đà nước Tát-la cùng nhau
xây dựng tinh xá Kỳ viên đường hoàng hoa lệ, thỉnh Ðức Phật thuyết pháp.
Do đó trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, Ðức Thế Tôn thường qua
lại thành Vương xá và Xá vệ, tức tinh xá Kỳ viên và Trúc lâm, do vậy những
nơi này đã trở thành nơi giáo dục chủ yếu của Ðức Phật. Ngoài ra Ðức Thế
Tôn còn giảng dạy Phật pháp ở tinh xá các nơi khác.
(2) Ứng cúng khai thị: Người được
Ðức Phật giáo dục gồm đủ mọi tầng lớp trong xã hội. Họ thường cung thỉnh
Ðức Thế Tôn đến nhà để cúng dường, sau khi dùng cơm xong, Ðức Phật khai
thị giảng dạy Phật lý cho mọi người trong nhà nghe, do vậy rất nhiều người
quy y với Ðức Phật, cải ác tùng thiện. Ví dụ như: phụ thân của Da-xá thỉnh
mời Ðức Phật về nhà để cúng dường, mẹ của Da-xá sau khi nghe Ðức Thế Tôn
khai thị giảng dạy xong, liền quy y với Phật, làm nữ cư sĩ học Phật tại
gia; trưởng giả Cấp-cô-độc có một con dâu tên là Ngọc-da, cô con dâu này ỷ
mình có nhan sắc đẹp đẽ nên kiêu ngạo tự cao, xem thường cha mẹ chồng và
những người trong nhà. Có một lần nọ, sau khi ứng cúng ở nhà Cấp-cô-dộc
xong, Ðức Phật khai thị cho Ngọc-da rằng “gương mặt đẹp chỉ là vẻ đẹp ở
bên ngoài, tâm hạnh đoan chính, lễ phép mới là đẹp bên trong, một người
thật sự là người đẹp thì phải đẹp cả hình dáng lẫn đức hạnh…” Ngọc-da nghe
xong, tâm kêu ngạo tự cao đã biến mất, quy y với Phật, làm học trò tại
gia, tận tâm làm dâu hiền cháu thảo với gia đình bên chồng. Giống những
trường hợp này, học sinh được khai thị ở nhà và được giáo dục hành thiện
nhiều không sao kể xiết.
(3) Dân gian thuyết giáo: Sau khi
Ðức Thế Tôn thành đạo, trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, ngoài
giảng dạy thuyết pháp ở tinh xá ra, Ðức Phật cũng thường đi vào dân làng ở
thôn quê và các thị trấn dọc hai bên bờ sông Hằng, đồng thời Ðức Phật cũng
phái các đệ tử, học trò giỏi di khắp các nơi để giảng dạy Phật pháp. Chế
độ giai cấp xã hội Ấn độ lúc bấy giờ rất nghiêm ngặt, thấp nhất là giai
cấp nô lệ, không có cơ hội được giáo dục, nhưng Ðức Phật đề xướng Phật
tánh bình đẳng, xóa bỏ chế độ giai cấp, từ vương tôn quý tộc cho đến
thường dân nô lệ đều được học tu Phật pháp, được sự giáo dục của Ðức Phật
như nhau. Nền giáo dục của Ðức Phật là đại chúng hóa. Chân lý mà Ðức Thế
Tôn chứng ngộ tuy rất thâm sâu nhưng Ngài phân tích dùng lời lẽ dễ hiểu,
trích dẫn những câu chuyện dân gian làm thí dụ trong lúc giảng dạy, cho
nên mọi tầng lớp nhân dân đều tiếp nhận giáo dục của Ðức Phật một cách dễ
dàng.
Trên đã nói đại khái về ba loại hình giáo
dục: tinh xá thuyết pháp, ứng cúng khai thị và dân gian thuyết giáo, giống
như giáo dục trường học, giáo dục gia đình và giáo dục xã hội hiện nay. Ba
loại hình giáo dục của Ðức Phật tương đương với ba loại hình giáo dục hiện
đại: Tinh xá thuyết pháp tương đương với giáo dục trường học, ứng cúng
khai thị tương đương với giáo dục gia đình và dân gian thuyết giáo tương
đương với giáo dục xã hội.
Thời Ðức Phật cách nay đã hơn 2500 năm,
Ngài đã thực hiện nền giáo dục phổ biến rộng rãi, đã chú ý coi trọng như
nhau về giáo dục trường học, giáo dục gia đình và cả giáo dục xã hội. Ðiều
này, không thể không nói Ðức Phật là một nhà đại giáo dục đã sớm giác ngộ
và biết trước.
3. Phương pháp giáo dục
Ðức Thế Tôn là một vị đại giác ngộ đại trí
tuệ, phương pháp giáo dục của Ngài rất nhiều, tùy cơ ứng biến. Giáo dục
của Ðức Phật, trước hết chú trọng sự tu dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức
ở lời nói, hành vi, cử chỉ… đây là giới học; kế đến chú trọng về điều tiết
thân tâm, gọi là định học; tiến thêm hơn nữa là chú trọng mở mang trí tuệ
chân như tự tánh, tức tuệ học. Ðức Thế Tôn không những giỏi về trích dẫn
trong giảng dạy như 12 phần giáo : bổn sanh, bổn sự, thí dụ, nhân duyên,
trường hàng, trùng tụng .v.v… cho đến các pháp môn như tứ đế, tứ nhiếp
pháp, tứ tất đàn .v.v… sự giáo dục của Ngài còn đặc biệt chú trọng đến
giáo tài và phương pháp dạy học, còn gọi là tùy bệnh cho thuốc, quán cơ
thí giáo. Ví dụ như, Phật dạy chư vị trưởng giả, liền đưa ra “mười đức của
trưởng giả”; dạy nhi đồng thì đưa ra “bốn điều nhỏ không thể khinh
thường”; dạy về bạn bè, thì nói rõ “bạn bè có bốn phẩm chất” .v.v… Trong
các kinh điển như kinh Thiện sanh, kinh Ưu bà tắc giới… đều rất có ý nghĩa
giáo dục về đạo cha con, vợ chồng, chủ tớ…
Trước khi thuyết pháp giảng dạy, Ðức phật
nhập định quan sát căn tánh của học trò, sau đó mới quyết định dùng phương
pháp gì để dạy. Ðặc biệt nhất là khi dạy, Ngài dùng từ rất tài tình khéo
léo, khiến cho những tri thức cao thấp, xuất thân không giống nhau đều có
thể hiểu, mỗi người đều có thể giác ngộ lời của Phật dạy giống như Ðức
Phật chuyên vì mình mà nói vậy, do đó học trò cảm thấy hoan hỷ vui vẻ hài
lòng. Sau đây sẽ cử ra một vài điểm, để chúng ta có thể thấy một phần nhỏ,
một mảng nhỏ về Phương pháp giáo dục của Ðức Phật:
(1) Cùng thực hiện tam học
giới-định-tuệ: Sự giáo dục của Ðức Phật nhấn mạnh ở chỗ cùng thực hiện
tam học giới định tuệ. Trước hết Ngài dạy môn học về giới, dạy học sinh tu
dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức thể hiện qua lời nói hành vi cử chỉ; kế
đến là dạy về định, dạy học sinh luyện tập điều tiết thân và tâm; sau đó
dạy về tuệ, khiến cho học sinh mở mang trí tuệ. Vì do giữ giới mà sanh
định, do định phát tuệ, đây là thứ tự nhất định mà Ðức Phật thực thi giáo
dục. Ba tạng kinh luật luận của Phật giáo, sở dĩ nó trở thành kinh điển
mấy nghìn năm để học trò đệ tử tín đồ của Phật giáo tín thọ phụng hành, là
vì kinh tạng giải thích về định học (bao gồm cả giới và tuệ học), luật
tạng giải thích về giới học và luận tạng giải thích về tuệ học. Giáo dục
về ba môn học giới học, định học và tuệ học, giống như giáo dục về tam dục
như đức dục, trí dục và thể dục hiện nay. Giới học gần tương đương với đức
dục, định học gần tương đương với thể dục và tuệ học gần tương đương với
trí dục. Tuy nhiên, nếu tiến hành phân tích và so sánh thêm chút nữa sẽ có
ba điểm khác nhau như sau:
1. Ba môn học giới định huệ mang tính nhất
quán, thứ tự trước sau rõ ràng và nâng cao hơn một bước nữa là ba môn học
này mang tính liên hoàn; còn tam dục đức trí thể thì không liên quan gì
với nhau, thực hiện riêng biệt.
2. Thể dục hiện nay chỉ chú trọng luyện tập
thân thể; còn định học bao hàm cả luyện tập về tâm linh và thân thể, đặc
biệt chú trọng về tâm linh.
3. Tam dục đức trí thể, chỉ là giáo dục thế
gian; còn tam học giới định tuệ lại thông cả giáo dục thế gian và xuất
thếgian.
Tam dục: giáo dục thế gian.
Tam học: giáo dục xuất thế gian.
Vả lại, tam dục đức trí thể hiện nay, có
người lại thêm vào mỹ dục và quần dục, thành ra có dến năm dục. Ðiều này
trong giáo dục của Ðức Phật đã có từ lâu rồi. Vì huấn luyện mỹ dục, mục
đích là rèn luyện tánh tình để tánh tình của con người hướng đến chân
thiện mỹ. Nhưng Ðức Phật dạy học trò ngồi tĩnh tọa, thu nhiếp tâm vương ý
mã, đoạn trừ vọng tưởng tạp niệm, khiến cho tâm tánh được định tĩnh an
lạc, để mong ngộ nhập vào bản tánh. Ðiều này hiệu quả càng cao hơn và vượt
xa hơn so với mỹ dục rèn luyện tâm tánh. Còn về rèn luyện quần dục, mục
đích là khiến cho mọi người yêu thương giúp đỡ lẫn nhau, cùng hòa mình với
mọi người. Ðiều này, Ðức Phật cũng đã giáo dục rất lâu rồi, hãy sống quên
mình vì người, hòa thuận với mọi người, với cả chúng sanh, cùng với chúng
sanh vui vẻ hài hòa sống với nhau, phục vụ mọi người một cách vô điều
kiện. Quả thực, tích cực hơn, hoàn chỉnh hơn quần dục hiện nay.
(2) Ngôn giáo và thân giáo đều coi
trọng như nhau: Ngôn giáo là dùng ngôn từ để truyền đạt giáo dục; thân
giáo là lấy thân mình làm mẫu mực, lấy thân mình làm gương giáo dục. Giáo
dục ngày nay, chú trọng nhiều về ngôn giáo, coi nhẹ thân giáo. Giáo dục
của Ðức Phật đều coi trọng cả ngôn giáo và thân giáo.
Về phương diện ngôn giáo, Ðức Phật thường
tiếp nhận những câu hỏi của học sinh. Từ trong vấn đề giải đáp, trả lời,
phát huy được ý kiến nhanh nhạy, để truyền bá tri thức cho học sinh. Ví dụ
như nêu câu hỏi trong kinh Kim cang: “ Vân hà ưng trụ? Vân hà giáng phục
kỳ tâm?” ( dựa vào nguyên tắc nào để an trụ? Dùng phương pháp gì để chế
phục tâm phiền não?), điều này giống với phương pháp dạy học kiểu diễn
giảng của phương pháp dạy học kiểu rót vào, dẫn vào trong giáo học pháp
(phương pháp dạy học) hiện đại ngày nay. Nhưng giảng thuật của Phật có thể
khai thác nội dung sâu sắc nhưng lời lẽ rõ ràng sinh động êm tai dễ hiểu,
dù Ðức Phật giảng dạy hơn hai giờ rồi, học sinh cũng không cảm thấy chán
và buồn ngủ. Có lúc, Ðức Phật nêu câu hỏi, học trò trả lời, sau đó tùy
theo câu trả lời mà Ðức Phật bình phán và uốn nắn, chỉ ra chỗ chưa hoàn
chỉnh của học trò. Ví dụ như trong kinh Lăng nghiêm: “thất xứ chủy tâm,
thập phan biện kiến” ( Ðức Phật chỉ cho A nan biết 7 nơi không phải tâm và
Ðức Phật cũng đưa ra 10 ví dụ về sự hiển hiện của chơn tâm). Ðiều này
trong Phương pháp dạy học hiện đại thuộc về phương pháp dạy học kiểu gợi
mở. Cũng có một vài học trò ngồi vây quanh Ðức Phật, cùng nhau hỏi đáp,
nêu ra chân lý cuộc đời, ví dụ như trong kinh Ðại bảo tích, Ðức Phật và
đồng nữ Diệu Huệ hỏi đáp liên tiếp, đã đưa ra mười điểm diệu đế của thế
gian và xuất thế gian. Ðiều này giống như phương pháp dạy học kiểu vấn đáp
của Phương pháp dạy học kiểu gợi mở trong phương pháp dạy học hiện đại.
Nói đến thân giáo, đây là đặc điểm giáo
dục của Ðức Phật, Ðức Phật lấy thân mình làm gương mẫu để giáo dục. Ðiều
này chúng ta có thể đã thấy rải rác trong nhiều kinh điển Phật giáo, ở đây
xin được đưa ra vài thí dụ: Có một vị Tỳ-kheo già bị bệnh mắt, lúc vá y ca
sa, cần xỏ kim nhưng không thấy, Ðức Phật đã giúp vị Tỳ-kheo ấy xỏ kim. Có
một vị Tỳ-kheo ngày thường không chịu phục vụ người bệnh, đến lúc vị ấy bị
bệnh không ai chăm sóc cho ông ấy cả, Ðức Phật thấy vậy đến chăm sóc ông
ấy, rửa mình, phục vụ ẩm thực cho ông ấy và nhiệt tâm nói pháp cho vị
Tỳ-kheo ấy nghe, khuyên ông ấy sau này nên nhiệt tâm phục vụ người bệnh
nhiều hơn. Ðây là tấm gương giáo dục về phục vụ mọi người hay vì mọi người
mà phục vụ. Nhiều lần người của dòng tộc Thích-ca và dòng tộc Câu-lợi
tranh giành nguồn nước uống, Ðức Phật không từ lao khổ, từ nơi xa xôi đến
để hòa giải cho họ. Khi thành Tỳ-xá-ly bị dịch bệnh lan tràn, Ðức Phật
không sợ truyền nhiễm, đã vào thành để an ủi người bệnh, dạy dỗ người
bệnh. Ðây là giáo dục gương mẫu về lòng từ bi cứu đời. Ðề-bà-đạt-đa ba lần
bốn lượt mưu hại Ðức Phật, Ðức Phật không những không trách gì mà còn dùng
lời từ hòa dạy bảo ông ấy. Ðây là giáo dục gương mẫu về oan thân bình
đẳng. Kỳ thực, Ðức Thế Tôn vốn là một vị Thái tử sống trong nhung lụa,
Ngài xem vương vị như chiếc giày rách, xem phú quý như phù vân, xuất gia
sống cuộc đời thanh đạm tam y nhất bát, đây là nhân cách vĩ đại của Ðức
Phật đã xả những điều khó xả, hành những điều khó hành, điều này đủ làm
tấm gương cho học trò, là giáo dục thực hành gương mẫu tốt nhất.
(3) Giáo hóa dạy dỗ những người cá
biệt, đặc thù: Mỗi lần Ðức Phật giảng dạy giáo pháp ở tinh xá hoặc ở
dân gian, học trò thính chúng luôn có hàng nghìn hàng vạn người, ít nhất
cũng có vài trăm người, đây chính là giáo dục tập thể. Ðức Phật khai thị
giảng dạy sau khi ứng cúng ở nhà tín chủ, học trò nhiều thì có đến trăm
mấy, ít thì có đến năm bảy người, điều này giống với dạy học phân tổ, phân
nhóm trong phương pháp dạy học hiện đại. Nhưng vẫn còn một số học trò, do
căn tánh đặc thù, Ðức Phật đã giáo dục riêng biệt cho từng cá nhân, phương
pháp dạy học phụ đạo cá biệt này giống như nữ sĩ giáo dục người Mỹ Helen
Parkhurst đã khởi xướng kiểu giáo dục “dalton plan”. Trong giáo dục của
Ðức Phật, người được giáo dục cá biệt như vậy cũng rất nhiều, ở đây xin kể
ra một vài thí dụ để chúng ta có thể thấy được một phần nhỏ của nó:
A. Kẻ khờ trở thành thông minh: Chu-lợi-đặc
là một người khờ, theo người anh xuất gia, một bài kệ chỉ có bốn câu mà
học ba tháng trời cũng không thuộc, người anh thấy vậy bèn đuổi về nhà,
Chu-lợi-đặc tuổi thân và khóc, Ðức Phật hỏi ông ấy, ông ấy đáp: “Bạch Ðức
Thế Tôn, con là một người ngu nhất, ba tháng trời mà học không thuộc một
bài kệ, bây giờ con biết làm thế nào đây?” Ðức Phật an ủi và dạy rằng:
“ngu mà mình không biết mình ngu mới thật là ngu, con biết mình ngu rồi
thì không phải là ngu nữa”. Ðức Phật dạy ông ấy hai câu pháp ngữ đơn giản
là “phất trần, trừ cấu” (chổi, quét), nhưng Chu-lợi-đặc khờ đến nỗi học
thuộc chữ “chổi” thì lại quên chữ “quét”, học thuộc chữ “quét” thì lại
quên chữ “chổi” . Chu-lợi-đặc ngày ngày lau chùi bàn ghế và quét dọn nhà
cửa, qua một thời gian sau tâm đã tỏ ý đã tường. Vì từ việc lau quét bụi
bặm bên ngoài, ông ấy tiến đến lau quét bụi bặm phiền não trong tâm mình,
phiền não bị quét đi sạch rồi thì trí tuệ liền sáng tỏ.
B. Nhà âm nhạc ngộ đạo: Nhà âm nhạc
Văn-nhị-bách-ức, là con cháu nhà giàu có. Người thanh niên này sống cuộc
sống được nuông chiều từ nhỏ, khi sống cuộc sống của người xuất gia lại
muốn cầu tiến nhanh, do đó tâm tánh nóng nảy và thân thể càng ngày càng
yếu. Thấy vậy Ðức Phật đến dạy phương pháp tu tập cho ông ấy, Ðức Phật
hỏi: “con đánh đàn, nếu dây đàn căng thẳng quá sẽ như thế nào?”
Văn-nhị-bách-ức đáp rằng: “Bạch Ðức Thế Tôn, dây đàn sẽ bị đứt ạ!” Ðức
Phật lại hỏi: “ngược lại nếu dây đàn chùng quá thì sao?” Văn-nhị-bách-ức
đáp rằng: “ Bạch Ðức Thế Tôn, lúc ấy sẽ đàn không ra tiếng ạ”. Ðức Phật
dạy: “Việc tu học cũng giống như đánh đàn vậy, đừng căng thẳng quá, căng
thẳng quá tâm ý sẽ nóng nảy; cũng không được chùng quá, chùng quá sẽ phóng
dật giải đãi lười biếng tán loạn, nên điều tiết tâm cho điều hòa, không
căng thẳng cũng không phóng dật mới được”. Văn-nhị-bách-ức vâng theo lời
dạy của Phật thực hành tu học, quả nhiên tâm tánh điềm tĩnh hòa nhã, không
những sức khỏe dần dần hồi phục, mà không lâu sao liền ngộ đạo.
C. Kẻ hung bạo làm lại cuộc đời:
Ương-quật-ma-la theo học với một vị thầy Bà-la-môn giáo, vợ của thầy đã
yêu thầm thương trộm Ương-quật-ma-la, có lần bà ấy bày tỏ tình yêu thương
của mình, bị Ương-quật-ma-la cự tuyệt. Vợ của thầy giáo thẹn quá hóa giận,
phản ngược lại bà ấy vu khống Ương-quật-ma-la với chồng mình là
Ương-quật-ma-la trêu ghẹo bà ấy. Thầy giáo tin lời vợ mình, nên muốn hại
Ương-quật-ma-la, bèn dạy rằng: “con hãy đi giết 100 người, rồi lấy ngón
tay của họ tết lại thành vòng để đeo lên đầu, như vậy sẽ được sớm sanh
thiên”. Ương-quật-ma-la nghe lời thầy, ngang ngược cầm dao đi giết người,
sau khi giết được 99 người rồi, mẹ của ông ấy đến, ông ấy nghĩ: “tôi đã
giết được 99 người rồi, chỉ thiếu một người nữa thôi thì có thể sanh thiên
rồi, tuy là mẹ mình, chỉ cần giết để góp cho đủ số là được rồi”. Lúc ông
ấy đang muốn giết mẫu thân thì bỗng nhiên Ðức Phật xuất hiện, thế là ông
ấy không giết được mẫu thân, muốn giết Phật, nhưng khi ông ấy đến gần Ðức
Phật để giết, thấy dáng vẻ oai quang của Ðức Phật, tâm điên cuồng của ông
ấy an định trở lại, buông dao xuống và quỳ phục dưới chân Phật. Sau khi
trải qua sự giáo dục của Phật, kẻ hung bạo này đã hối lỗi, quy y Phật và
làm lại cuộc đời.
Như những gì đã nói ở trên, thời Ðức Phật
tuy đã cách chúng ta hơn 2500 năm rồi, nhưng các phương pháp giáo dục của
Ngài đã thực hiện lại rất phù hợp với nền giáo dục mới nhất hiện nay. Sở
dĩ sự giáo dục của Ðức Phật vẫn còn thích hợp cho đến ngày nay, là vì cùng
thực hiện ba môn học giới định tuệ, công trình giáo dục ngôn giáo và thân
giáo đều coi trọng như nhau. Nền giáo dục hiện nay chỉ coi trọng trí dục,
thể dục và ngôn giáo, quả thực nền giáo dục của Ðức Phật từ xa xưa rồi mà
vẫn còn có thể sửa sai bù sót cho nền giáo dục hiện đại nhất hiện nay.
---o0o---
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 8-2007
GIÁO DỤC CỦA ÐỨC PHẬT
Thích Hải Tín
Giáo
dục là phương pháp truyền đạt và phát triển văn minh của nhân loại. Như
chủ tịch tổ chức văn hóa, giáo dục, khoa học của Liên hiệp quốc J. Delors
nói: “Giáo dục là cơ sở trưởng thành của cộng đồng nhân loại, phương hướng
giáo dục đúng đắn, chính xác sẽ phát huy nâng cao tư chất chân thiện mỹ
của nhân loại”.(Just like United Nations Educational, Scientific and
Cultural Organization President J. Delors once said that: “The education,
is humanity's common growth foundation, the education direction correct,
humanity's the true, the good and the beautifuls intelligence can carry
forward the promotion, the world harmonious progress is easy to achieve”.)
Phật giáo hiện nay là một trong ba tôn giáo
lớn của thế giới, người sáng lập ra Phật giáo là Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni,
cũng thuận theo lý rõ ràng Ðức Phật cũng được gọi là Nhà tôn giáo.
Kỳ thực, Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni suốt cuộc
đời tận tụy với giáo dục, là bậc Thầy của nhân loại từ xưa cho đến nay,
cho nên chúng ta không những tôn xưng Ðức Phật là giáo chủ của đạo Phật,
Nhà tôn giáo mà còn tôn xưng Ðức Phật là nhà giáo dục.
Sau khi thành đạo, Ðức Phật thấy sự quan
trọng của giáo dục, nên trong 49 năm trụ thế, đã giảng dạy giáo hóa khắp
nơi, mục đích là vì giáo dục chúng sanh, mở mang trí tuệ chơn như tự tánh,
để đạt được cuộc sống hạnh phúc an lạc tự tại giải thoát. Mười hai phần
giáo trong tam tạng mà Phật đã dạy, cho đến thân giáo vô ngôn, không những
làm mẫu mực cho giáo dục hiện đại ngày nay, kỳ thực cũng chính là một bộ
sử giáo dục phong phú rộng sâu, bao gồm cả kỹ năng, tư tưởng, đạo tức, tri
thức… của thế gian, đều tổng nhiếp hết trong phạm vi giáo dục của Ðức
Phật.
Giáo dục mà Ðức Phật Thích Ca đã thực hiện,
có hai nguyên tắc: một là khế chân lý, hai là hiệp căn cơ. Khế chân lý là
thực hiện giáo dục nhất định phải phù hợp với thực tướng của các pháp, đây
là bản chất giáo dục của Ðức Phật; khế căn cơ là thực thi giáo dục nhất
định phải phù hợp với trình độ của đại chúng, đây là tác dụng giáo dục của
Ðức Phật. Ðức Phật làm giáo dục cả cuộc đời, vì đối tượng không giống nhau
cho nên nội dung giáo dục cũng cao thấp sâu cạn khác nhau, nhưng mục tiêu
vẫn là một, cho nên nói: quy nguyên vô nhị lộ, phương tiện hữu đa môn.
Lịch sử cuộc đời Ðức Phật, nếu không nói
đến những gì liên quan đến giáo dục thì dường như không có gì để nói, cho
nên tôn xưng Ðức Phật là một nhà giáo dục, quả thật danh phó kỳ thực (danh
tiếng đúng với thực tế).
Ðức Phật là một nhà đại giáo dục của một
nước văn minh cổ Ấn Ðộ cách nay hơn 2500 năm. Ngài tinh thông các tư tưởng
học thuật cổ đại Ấn Ðộ, chứng ngộ và kiến giải một cách chính xác, thấu
triệt. Ðể nói về giáo dục của Ngài , chúng ta có thể chia làm ba phần để
nói.
1. Mục đích giáo dục
Ðức Phật vốn là một vị hoàng tử, vì Ngài
thông minh đĩnh ngộ hơn người, do đó yêu cầu giáo dục rất cao. Từ nhỏ Ngài
đã được giáo dục, đến tuổi trưởng thành học vấn của Ngài thâm sâu uyên
bác, tinh thông võ thuật, nhưng những học thức này vẫn chưa có thể khiến
Ngài yên thân gửi phận. Thế là Ngài rời hoàng cung xuất gia, trải qua cuộc
sống tầm sư học đạo. Lần lượt Ngài đã theo học với nhiều vị Thầy của các
tôn giáo lớn lừng danh ở Ấn Ðộ thời bấy giờ. Tuy đã học thông học thức của
những vị Thầy nhưng vẫn chưa thỏa mãn nhu cầu giáo dục của Ngài. Cuối
cùng, Ngài chọn gốc bồ đề làm nơi tĩnh tọa và Ngài đã thâm nhập thiền
định. Rạng sáng bình minh ngày thứ 49, khi sao mai vừa mọc, Ngài hốt nhiên
đại giác đại ngộ hoàn toàn, chứng được đạo vô thượng, thành bậc Chánh Ðẳng
Chánh Giác, hiệu là Phật Thích Ca Mâu Ni. Ðức Phật khám phá thấy được đại
bí mật của nhân sinh và vũ trụ, Ngài thấy được tất cả chúng sanh đều có
Phật tánh. Từ đó, về chân lý vũ trụ và thật tướng nhân sinh, Ngài thấy rõ
như lòng bàn tay. Lúc này Ðức Phật mới thật sự yên thân gửi phận, thỏa mãn
nhu cầu giáo dục cao nhất của Ngài.
Sau khi Ðức phật giác ngộ, Ngài đi khắp nơi
hoằng dương Phật pháp, thực hiện giáo dục giác ngộ, đem chân lý mà Ngài đã
giác ngộ, truyền dạy cho người khác, khiến cho người nhận được sự giáo dục
của Phật cũng đạt được giác ngộ như Phật. Do đó sự giáo dục của Ðức Phật
là một nền giáo dục giác ngộ.
Cuộc đời con người có biết bao điều khổ
sở bức bách, đây đều là do những phiền não trong nội tâm của chúng ta,
những phiền não này xúi giục thúc đẩy chúng ta tạo nghiệp, từ từ dẫn đến
biết bao điều đau khổ, nhưng phiền não khởi là do vô minh, vô minh là cái
gì? Vô minh chính là không giác ngộ—không giác ngộ thật tướng nhân sinh,
không giác ngộ bản lai diện mục của chính mình—Phật tánh, nên chính mình
không có cuộc sống hạnh phúc an lạc. Nếu nghe phật pháp rồi, nhận sự giáo
dục giác ngộ của Ðức Phật rồi, tuân theo phương pháp tu học mà Ðức Phật đã
chỉ dạy mà thực hành, chắc chắn sẽ được giác ngộ, đoạn hoặc chứng chơn,
được hạnh phúc an lạc xa lìa khổ đau. Ðây là mục đích giáo dục của Ðức
Phật.
2. Ðối tượng giáo dục
Mục đích giáo dục của Ðức Phật tuy chỉ có
một, nhưng chí hướng và cá tính của con người lại muôn vàn sai khác, Ðức
Phật vì tùy cơ thuyết giáo, tùy bệnh cho thuốc nên đã khai thị rất nhiều
loại giáo pháp khác nhau, tùy theo cá tính và chí hướng khác nhau của con
người mà Ðức Phật phân loại giáo dục cho thích hợp:
Có những người tin nhân quả, tin phước đức,
biết mạng sống của mình dài ngắn có ảnh hưởng đến phước đức, có đời trước
cũng có kiếp sau; và tất cả những hành vi hiện tại của chúng ta nhất định
sẽ ảnh hưởng đến tương lai, vì vậy muốn có một cuộc sống tương lai sung
túc mỹ mãn tốt đẹp, thì phải làm phước làm lành… Ðể thích hợp với nhu cầu
của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp thiên thừa nhân thừa như “ngũ
giới”, “thập thiện”… để giáo dục.
Có những người tiến bộ hơn một bước, hiểu
rõ cuộc sống sung túc mỹ mãn, rồi cũng không được bao lâu, những cái khổ
sanh già bệnh chết lúc nào cũng bức bách chúng ta, vì vậy sanh tâm chán
ngán cuộc đời, muốn cầu giải thoát khổ đau sanh tử… Ðể thích hợp với nhu
cầu của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp Thanh văn thừa như “tứ đế”,
“thập nhị nhân duyên”… để giáo dục.
Lại có những người hiểu được vũ trụ thiên
nhiên và con người liên quan với nhau, dựa vào nhau mà tồn tại, tất cả mọi
người và mình đều có quan hệ mật thiết với nhau, vì vậy phát nguyện quên
mình vì người, tự lợi lợi tha, tự cứu mình sau đó cứu người, hy vọng tất
cả chúng sanh đều được giải thoát. Ðể thích hợp với nhu cầu của hạng học
trò này, Ðức Phật dùng pháp Bồ tát thừa “lục độ”, “tứ nhiếp”… để giáo
dục.
Ba loại hình giáo dục trên, từ cạn đến
sâu, từ thấp đến cao, tiến dần theo thứ tự, giống như giáo dục phổ thông
được thực hiện rộng rãi ở các nước trên thế giới, từ tiểu học đến trung
học, từ trung học đến đại học. Phương pháp giáo dục của Ðức Phật: Pháp
thiên thừa nhân thừa tương đương với giáo dục tiểu học, pháp Thanh văn
thừa tương đương với cấp giáo dục trung học và pháp Bồ tát thừa tương
đương với cấp giáo dục đại học phổ thông.
Giáo dục thì phải nói đến thành tích, phải
nói đến hiệu quả. Giáo dục có thành tích có hiệu quả, mới là giáo dục
thành công; ngược lại là giáo dục thất bại. Nền giáo dục mà Ðức Phật thực
thi, điểm đặc biệt là ở chỗ này: sở dĩ, hễ ai đã trải qua sự giáo dục của
Ðức Phật rồi, bất luận người ấy vốn có hành vi gì xấu, có thói quen nào
xấu, tất cả đều cải ác tùng thiện.
Lúc Ðức Phật còn tại thế, thường hay mở
những cuộc họp kiểm thảo, kiểm điểm; để tất cả học trò tự do, thẳng thắn,
thật thà nói ra kết quả tu tập, thực tập, chỗ hay chỗ dở của mỗi người, để
tiện kiểm điểm thành tích và hiệu quả của mỗi người.
Có lần, trong cuộc họp kiểm thảo, có một
học trò tên là Tu-đà đứng lên nói rằng: “lúc trước con là một người giữ
tiền của nô dịch, thấy tiền như thấy tiên vậy. Sau khi được sự giáo dục
của Ðức Phật, con thay đổi hoàn toàn, đem tiền tài bố thí cho người khác,
như vậy tuy nhiên gia tài càng ngày càng giảm, nhưng trong lòng con lại
ngày ngày vui lên, vì sao con có niềm vui làm việc thiện bố thí như vậy?
Vì con được Ðức Phật giáo dục nhân quả báo ứng, biết trồng nhân lành được
quả lành, để tương lai sau này có cuộc sống đầy đủ tốt đẹp hơn, con rất
bằng lòng làm như vậy”.
Sau đó, có một học trò tên là A-ca-đạt,
cũng đứng lên nói: “Lúc trước con yếu đuối, nhát gan, lại sợ khổ, sau khi
được sự giáo dục của Ðức Phật, con thay đổi rất nhiều, con đơn độc một
mình vào trong rừng sâu tu học thực tập, một thời gian sau không còn sợ
sệt nữa, rắn độc thú dữ cũng không sợ, khi đói bụng thì hái rau rừng để
ăn. Sở dĩ con muốn tinh cần khổ luyện tu học thực hành như vậy là vì nghe
lời dạy của Phật, hiểu được cuộc đời là vô thường, sanh tử bức bách, muốn
cầu giải thoát, do đó buông bỏ tất cả, chuyên tu học thực tập thiền định”.
Sau cùng lại có một học trò bị mất hết một
cánh tay, tên là Chiên-đà, cũng đứng lên nói: “con từ khi được sự giáo dục
dạy dỗ của Ðức Thế Tôn đến nay, một mặt là chuyên lo tu học thực tập Phật
pháp, một mặt tích cực làm lợi ích cho mọi người: Có một lần, trong làng
bị lũ lụt, nhà cửa dân làng bị nước cuốn trôi, nhấn chìm, rất nhiều người
chết. Con và một số người ngồi trên một chiếc xuồng, trôi theo dòng nước
đến một ngôi làng bên cạnh và con ở bên đó phát động quyên góp vật thực để
cứu giúp dân làng bị thiên tai. Lúc phát chẩn, dân làng bị thiên tai quá
đông và quá khổ nên họ chen lấn nhau để giành lấy thực phẩm, con ở trong
nhóm đông người ấy, bị chen lấn và bị đứt lìa hết một cánh tay, nhưng lúc
đó tinh thần con rất phấn chấn, chỉ lo phát thực phẩm cho dân làng, vậy mà
quên mất cái đau đớn trên thân. Vì sao con làm được như vậy? Vì con nghe
và học Phật pháp, hiểu được đạo lý con người và thiên nhiên tương liên
quan với nhau mà sanh tồn, cho nên con nguyện sống quên mình vì người.
Ba học trò trên vừa đủ đại biểu cho ba hạng
học trò: người thứ nhất là Tu-đà vui vẻ làm việc thiện bố thí, tiêu biểu
cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học thiên thừa nhân thừa
“ngũ giới”, “thập thiện”…; người thứ hai là A-ca-đạt tinh tấn khổ hạnh tu
hành, tiêu biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Thanh
văn thừa “tứ đế”, “thập nhị nhân duyên”…; người thứ ba là Chiên-đà tiêu
biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Bồ tát thừa “lục
độ”, “tứ nhiếp”… Từ trong báo cáo thẳng thắn thật thà của họ, chúng ta có
thể thấy được thái độ của họ sau khi nhận được sự giáo dục của Ðức Phật
hoàn toàn thay đổi so với trước đây. Ðiều này cho thấy, chứng minh sự
thành công giáo dục của Ðức Phật.
Ðức Phật sau khi thành đạo, vừa rời gốc bồ
đề, liền thực hiện rộng rãi sự giáo dục giác ngộ của mình, 49 năm cũng như
một ngày. Phàm những học sinh được Ðức Phật giáo dục, đều được cảm hóa một
cách sâu sắc và tín thọ phụng hành suốt cả cuộc đời. Học trò của Ðức Phật
gồm đủ các tầng lớp trong xã hội, từ vua, chúa, quan đại thần, cho đến
thường dân, ăn xin, nô lệ… tất cả đều có đủ các giai tầng trong xã hội. Về
địa điểm, nơi Ðức Phật thực thi giáo dục, khái quát có thể chia làm ba
loại:
(1) Tinh xá thuyết pháp: Sau khi
thành đạo không bao lâu, Ðức Thế Tôn đến nước Ma-kiệt-đà trung Ấn độ. Vua
Tần-bà-sa-la đã xây dựng tinh xá Trúc lâm, gồm 16 đại viện và 72 gian lễ
đường, trong rừng trúc Ca-lan-đà ở thành Vương xá, cho Ðức Phật thuyết
pháp. Sau đó, trưởng giả Cấp-cô-độc và thái tử Kỳ-đà nước Tát-la cùng nhau
xây dựng tinh xá Kỳ viên đường hoàng hoa lệ, thỉnh Ðức Phật thuyết pháp.
Do đó trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, Ðức Thế Tôn thường qua
lại thành Vương xá và Xá vệ, tức tinh xá Kỳ viên và Trúc lâm, do vậy những
nơi này đã trở thành nơi giáo dục chủ yếu của Ðức Phật. Ngoài ra Ðức Thế
Tôn còn giảng dạy Phật pháp ở tinh xá các nơi khác.
(2) Ứng cúng khai thị: Người được
Ðức Phật giáo dục gồm đủ mọi tầng lớp trong xã hội. Họ thường cung thỉnh
Ðức Thế Tôn đến nhà để cúng dường, sau khi dùng cơm xong, Ðức Phật khai
thị giảng dạy Phật lý cho mọi người trong nhà nghe, do vậy rất nhiều người
quy y với Ðức Phật, cải ác tùng thiện. Ví dụ như: phụ thân của Da-xá thỉnh
mời Ðức Phật về nhà để cúng dường, mẹ của Da-xá sau khi nghe Ðức Thế Tôn
khai thị giảng dạy xong, liền quy y với Phật, làm nữ cư sĩ học Phật tại
gia; trưởng giả Cấp-cô-độc có một con dâu tên là Ngọc-da, cô con dâu này ỷ
mình có nhan sắc đẹp đẽ nên kiêu ngạo tự cao, xem thường cha mẹ chồng và
những người trong nhà. Có một lần nọ, sau khi ứng cúng ở nhà Cấp-cô-dộc
xong, Ðức Phật khai thị cho Ngọc-da rằng “gương mặt đẹp chỉ là vẻ đẹp ở
bên ngoài, tâm hạnh đoan chính, lễ phép mới là đẹp bên trong, một người
thật sự là người đẹp thì phải đẹp cả hình dáng lẫn đức hạnh…” Ngọc-da nghe
xong, tâm kêu ngạo tự cao đã biến mất, quy y với Phật, làm học trò tại
gia, tận tâm làm dâu hiền cháu thảo với gia đình bên chồng. Giống những
trường hợp này, học sinh được khai thị ở nhà và được giáo dục hành thiện
nhiều không sao kể xiết.
(3) Dân gian thuyết giáo: Sau khi
Ðức Thế Tôn thành đạo, trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, ngoài
giảng dạy thuyết pháp ở tinh xá ra, Ðức Phật cũng thường đi vào dân làng ở
thôn quê và các thị trấn dọc hai bên bờ sông Hằng, đồng thời Ðức Phật cũng
phái các đệ tử, học trò giỏi di khắp các nơi để giảng dạy Phật pháp. Chế
độ giai cấp xã hội Ấn độ lúc bấy giờ rất nghiêm ngặt, thấp nhất là giai
cấp nô lệ, không có cơ hội được giáo dục, nhưng Ðức Phật đề xướng Phật
tánh bình đẳng, xóa bỏ chế độ giai cấp, từ vương tôn quý tộc cho đến
thường dân nô lệ đều được học tu Phật pháp, được sự giáo dục của Ðức Phật
như nhau. Nền giáo dục của Ðức Phật là đại chúng hóa. Chân lý mà Ðức Thế
Tôn chứng ngộ tuy rất thâm sâu nhưng Ngài phân tích dùng lời lẽ dễ hiểu,
trích dẫn những câu chuyện dân gian làm thí dụ trong lúc giảng dạy, cho
nên mọi tầng lớp nhân dân đều tiếp nhận giáo dục của Ðức Phật một cách dễ
dàng.
Trên đã nói đại khái về ba loại hình giáo
dục: tinh xá thuyết pháp, ứng cúng khai thị và dân gian thuyết giáo, giống
như giáo dục trường học, giáo dục gia đình và giáo dục xã hội hiện nay. Ba
loại hình giáo dục của Ðức Phật tương đương với ba loại hình giáo dục hiện
đại: Tinh xá thuyết pháp tương đương với giáo dục trường học, ứng cúng
khai thị tương đương với giáo dục gia đình và dân gian thuyết giáo tương
đương với giáo dục xã hội.
Thời Ðức Phật cách nay đã hơn 2500 năm,
Ngài đã thực hiện nền giáo dục phổ biến rộng rãi, đã chú ý coi trọng như
nhau về giáo dục trường học, giáo dục gia đình và cả giáo dục xã hội. Ðiều
này, không thể không nói Ðức Phật là một nhà đại giáo dục đã sớm giác ngộ
và biết trước.
3. Phương pháp giáo dục
Ðức Thế Tôn là một vị đại giác ngộ đại trí
tuệ, phương pháp giáo dục của Ngài rất nhiều, tùy cơ ứng biến. Giáo dục
của Ðức Phật, trước hết chú trọng sự tu dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức
ở lời nói, hành vi, cử chỉ… đây là giới học; kế đến chú trọng về điều tiết
thân tâm, gọi là định học; tiến thêm hơn nữa là chú trọng mở mang trí tuệ
chân như tự tánh, tức tuệ học. Ðức Thế Tôn không những giỏi về trích dẫn
trong giảng dạy như 12 phần giáo : bổn sanh, bổn sự, thí dụ, nhân duyên,
trường hàng, trùng tụng .v.v… cho đến các pháp môn như tứ đế, tứ nhiếp
pháp, tứ tất đàn .v.v… sự giáo dục của Ngài còn đặc biệt chú trọng đến
giáo tài và phương pháp dạy học, còn gọi là tùy bệnh cho thuốc, quán cơ
thí giáo. Ví dụ như, Phật dạy chư vị trưởng giả, liền đưa ra “mười đức của
trưởng giả”; dạy nhi đồng thì đưa ra “bốn điều nhỏ không thể khinh
thường”; dạy về bạn bè, thì nói rõ “bạn bè có bốn phẩm chất” .v.v… Trong
các kinh điển như kinh Thiện sanh, kinh Ưu bà tắc giới… đều rất có ý nghĩa
giáo dục về đạo cha con, vợ chồng, chủ tớ…
Trước khi thuyết pháp giảng dạy, Ðức phật
nhập định quan sát căn tánh của học trò, sau đó mới quyết định dùng phương
pháp gì để dạy. Ðặc biệt nhất là khi dạy, Ngài dùng từ rất tài tình khéo
léo, khiến cho những tri thức cao thấp, xuất thân không giống nhau đều có
thể hiểu, mỗi người đều có thể giác ngộ lời của Phật dạy giống như Ðức
Phật chuyên vì mình mà nói vậy, do đó học trò cảm thấy hoan hỷ vui vẻ hài
lòng. Sau đây sẽ cử ra một vài điểm, để chúng ta có thể thấy một phần nhỏ,
một mảng nhỏ về Phương pháp giáo dục của Ðức Phật:
(1) Cùng thực hiện tam học
giới-định-tuệ: Sự giáo dục của Ðức Phật nhấn mạnh ở chỗ cùng thực hiện
tam học giới định tuệ. Trước hết Ngài dạy môn học về giới, dạy học sinh tu
dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức thể hiện qua lời nói hành vi cử chỉ; kế
đến là dạy về định, dạy học sinh luyện tập điều tiết thân và tâm; sau đó
dạy về tuệ, khiến cho học sinh mở mang trí tuệ. Vì do giữ giới mà sanh
định, do định phát tuệ, đây là thứ tự nhất định mà Ðức Phật thực thi giáo
dục. Ba tạng kinh luật luận của Phật giáo, sở dĩ nó trở thành kinh điển
mấy nghìn năm để học trò đệ tử tín đồ của Phật giáo tín thọ phụng hành, là
vì kinh tạng giải thích về định học (bao gồm cả giới và tuệ học), luật
tạng giải thích về giới học và luận tạng giải thích về tuệ học. Giáo dục
về ba môn học giới học, định học và tuệ học, giống như giáo dục về tam dục
như đức dục, trí dục và thể dục hiện nay. Giới học gần tương đương với đức
dục, định học gần tương đương với thể dục và tuệ học gần tương đương với
trí dục. Tuy nhiên, nếu tiến hành phân tích và so sánh thêm chút nữa sẽ có
ba điểm khác nhau như sau:
1. Ba môn học giới định huệ mang tính nhất
quán, thứ tự trước sau rõ ràng và nâng cao hơn một bước nữa là ba môn học
này mang tính liên hoàn; còn tam dục đức trí thể thì không liên quan gì
với nhau, thực hiện riêng biệt.
2. Thể dục hiện nay chỉ chú trọng luyện tập
thân thể; còn định học bao hàm cả luyện tập về tâm linh và thân thể, đặc
biệt chú trọng về tâm linh.
3. Tam dục đức trí thể, chỉ là giáo dục thế
gian; còn tam học giới định tuệ lại thông cả giáo dục thế gian và xuất
thếgian.
Tam dục: giáo dục thế gian.
Tam học: giáo dục xuất thế gian.
Vả lại, tam dục đức trí thể hiện nay, có
người lại thêm vào mỹ dục và quần dục, thành ra có dến năm dục. Ðiều này
trong giáo dục của Ðức Phật đã có từ lâu rồi. Vì huấn luyện mỹ dục, mục
đích là rèn luyện tánh tình để tánh tình của con người hướng đến chân
thiện mỹ. Nhưng Ðức Phật dạy học trò ngồi tĩnh tọa, thu nhiếp tâm vương ý
mã, đoạn trừ vọng tưởng tạp niệm, khiến cho tâm tánh được định tĩnh an
lạc, để mong ngộ nhập vào bản tánh. Ðiều này hiệu quả càng cao hơn và vượt
xa hơn so với mỹ dục rèn luyện tâm tánh. Còn về rèn luyện quần dục, mục
đích là khiến cho mọi người yêu thương giúp đỡ lẫn nhau, cùng hòa mình với
mọi người. Ðiều này, Ðức Phật cũng đã giáo dục rất lâu rồi, hãy sống quên
mình vì người, hòa thuận với mọi người, với cả chúng sanh, cùng với chúng
sanh vui vẻ hài hòa sống với nhau, phục vụ mọi người một cách vô điều
kiện. Quả thực, tích cực hơn, hoàn chỉnh hơn quần dục hiện nay.
(2) Ngôn giáo và thân giáo đều coi
trọng như nhau: Ngôn giáo là dùng ngôn từ để truyền đạt giáo dục; thân
giáo là lấy thân mình làm mẫu mực, lấy thân mình làm gương giáo dục. Giáo
dục ngày nay, chú trọng nhiều về ngôn giáo, coi nhẹ thân giáo. Giáo dục
của Ðức Phật đều coi trọng cả ngôn giáo và thân giáo.
Về phương diện ngôn giáo, Ðức Phật thường
tiếp nhận những câu hỏi của học sinh. Từ trong vấn đề giải đáp, trả lời,
phát huy được ý kiến nhanh nhạy, để truyền bá tri thức cho học sinh. Ví dụ
như nêu câu hỏi trong kinh Kim cang: “ Vân hà ưng trụ? Vân hà giáng phục
kỳ tâm?” ( dựa vào nguyên tắc nào để an trụ? Dùng phương pháp gì để chế
phục tâm phiền não?), điều này giống với phương pháp dạy học kiểu diễn
giảng của phương pháp dạy học kiểu rót vào, dẫn vào trong giáo học pháp
(phương pháp dạy học) hiện đại ngày nay. Nhưng giảng thuật của Phật có thể
khai thác nội dung sâu sắc nhưng lời lẽ rõ ràng sinh động êm tai dễ hiểu,
dù Ðức Phật giảng dạy hơn hai giờ rồi, học sinh cũng không cảm thấy chán
và buồn ngủ. Có lúc, Ðức Phật nêu câu hỏi, học trò trả lời, sau đó tùy
theo câu trả lời mà Ðức Phật bình phán và uốn nắn, chỉ ra chỗ chưa hoàn
chỉnh của học trò. Ví dụ như trong kinh Lăng nghiêm: “thất xứ chủy tâm,
thập phan biện kiến” ( Ðức Phật chỉ cho A nan biết 7 nơi không phải tâm và
Ðức Phật cũng đưa ra 10 ví dụ về sự hiển hiện của chơn tâm). Ðiều này
trong Phương pháp dạy học hiện đại thuộc về phương pháp dạy học kiểu gợi
mở. Cũng có một vài học trò ngồi vây quanh Ðức Phật, cùng nhau hỏi đáp,
nêu ra chân lý cuộc đời, ví dụ như trong kinh Ðại bảo tích, Ðức Phật và
đồng nữ Diệu Huệ hỏi đáp liên tiếp, đã đưa ra mười điểm diệu đế của thế
gian và xuất thế gian. Ðiều này giống như phương pháp dạy học kiểu vấn đáp
của Phương pháp dạy học kiểu gợi mở trong phương pháp dạy học hiện đại.
Nói đến thân giáo, đây là đặc điểm giáo
dục của Ðức Phật, Ðức Phật lấy thân mình làm gương mẫu để giáo dục. Ðiều
này chúng ta có thể đã thấy rải rác trong nhiều kinh điển Phật giáo, ở đây
xin được đưa ra vài thí dụ: Có một vị Tỳ-kheo già bị bệnh mắt, lúc vá y ca
sa, cần xỏ kim nhưng không thấy, Ðức Phật đã giúp vị Tỳ-kheo ấy xỏ kim. Có
một vị Tỳ-kheo ngày thường không chịu phục vụ người bệnh, đến lúc vị ấy bị
bệnh không ai chăm sóc cho ông ấy cả, Ðức Phật thấy vậy đến chăm sóc ông
ấy, rửa mình, phục vụ ẩm thực cho ông ấy và nhiệt tâm nói pháp cho vị
Tỳ-kheo ấy nghe, khuyên ông ấy sau này nên nhiệt tâm phục vụ người bệnh
nhiều hơn. Ðây là tấm gương giáo dục về phục vụ mọi người hay vì mọi người
mà phục vụ. Nhiều lần người của dòng tộc Thích-ca và dòng tộc Câu-lợi
tranh giành nguồn nước uống, Ðức Phật không từ lao khổ, từ nơi xa xôi đến
để hòa giải cho họ. Khi thành Tỳ-xá-ly bị dịch bệnh lan tràn, Ðức Phật
không sợ truyền nhiễm, đã vào thành để an ủi người bệnh, dạy dỗ người
bệnh. Ðây là giáo dục gương mẫu về lòng từ bi cứu đời. Ðề-bà-đạt-đa ba lần
bốn lượt mưu hại Ðức Phật, Ðức Phật không những không trách gì mà còn dùng
lời từ hòa dạy bảo ông ấy. Ðây là giáo dục gương mẫu về oan thân bình
đẳng. Kỳ thực, Ðức Thế Tôn vốn là một vị Thái tử sống trong nhung lụa,
Ngài xem vương vị như chiếc giày rách, xem phú quý như phù vân, xuất gia
sống cuộc đời thanh đạm tam y nhất bát, đây là nhân cách vĩ đại của Ðức
Phật đã xả những điều khó xả, hành những điều khó hành, điều này đủ làm
tấm gương cho học trò, là giáo dục thực hành gương mẫu tốt nhất.
(3) Giáo hóa dạy dỗ những người cá
biệt, đặc thù: Mỗi lần Ðức Phật giảng dạy giáo pháp ở tinh xá hoặc ở
dân gian, học trò thính chúng luôn có hàng nghìn hàng vạn người, ít nhất
cũng có vài trăm người, đây chính là giáo dục tập thể. Ðức Phật khai thị
giảng dạy sau khi ứng cúng ở nhà tín chủ, học trò nhiều thì có đến trăm
mấy, ít thì có đến năm bảy người, điều này giống với dạy học phân tổ, phân
nhóm trong phương pháp dạy học hiện đại. Nhưng vẫn còn một số học trò, do
căn tánh đặc thù, Ðức Phật đã giáo dục riêng biệt cho từng cá nhân, phương
pháp dạy học phụ đạo cá biệt này giống như nữ sĩ giáo dục người Mỹ Helen
Parkhurst đã khởi xướng kiểu giáo dục “dalton plan”. Trong giáo dục của
Ðức Phật, người được giáo dục cá biệt như vậy cũng rất nhiều, ở đây xin kể
ra một vài thí dụ để chúng ta có thể thấy được một phần nhỏ của nó:
A. Kẻ khờ trở thành thông minh: Chu-lợi-đặc
là một người khờ, theo người anh xuất gia, một bài kệ chỉ có bốn câu mà
học ba tháng trời cũng không thuộc, người anh thấy vậy bèn đuổi về nhà,
Chu-lợi-đặc tuổi thân và khóc, Ðức Phật hỏi ông ấy, ông ấy đáp: “Bạch Ðức
Thế Tôn, con là một người ngu nhất, ba tháng trời mà học không thuộc một
bài kệ, bây giờ con biết làm thế nào đây?” Ðức Phật an ủi và dạy rằng:
“ngu mà mình không biết mình ngu mới thật là ngu, con biết mình ngu rồi
thì không phải là ngu nữa”. Ðức Phật dạy ông ấy hai câu pháp ngữ đơn giản
là “phất trần, trừ cấu” (chổi, quét), nhưng Chu-lợi-đặc khờ đến nỗi học
thuộc chữ “chổi” thì lại quên chữ “quét”, học thuộc chữ “quét” thì lại
quên chữ “chổi” . Chu-lợi-đặc ngày ngày lau chùi bàn ghế và quét dọn nhà
cửa, qua một thời gian sau tâm đã tỏ ý đã tường. Vì từ việc lau quét bụi
bặm bên ngoài, ông ấy tiến đến lau quét bụi bặm phiền não trong tâm mình,
phiền não bị quét đi sạch rồi thì trí tuệ liền sáng tỏ.
B. Nhà âm nhạc ngộ đạo: Nhà âm nhạc
Văn-nhị-bách-ức, là con cháu nhà giàu có. Người thanh niên này sống cuộc
sống được nuông chiều từ nhỏ, khi sống cuộc sống của người xuất gia lại
muốn cầu tiến nhanh, do đó tâm tánh nóng nảy và thân thể càng ngày càng
yếu. Thấy vậy Ðức Phật đến dạy phương pháp tu tập cho ông ấy, Ðức Phật
hỏi: “con đánh đàn, nếu dây đàn căng thẳng quá sẽ như thế nào?”
Văn-nhị-bách-ức đáp rằng: “Bạch Ðức Thế Tôn, dây đàn sẽ bị đứt ạ!” Ðức
Phật lại hỏi: “ngược lại nếu dây đàn chùng quá thì sao?” Văn-nhị-bách-ức
đáp rằng: “ Bạch Ðức Thế Tôn, lúc ấy sẽ đàn không ra tiếng ạ”. Ðức Phật
dạy: “Việc tu học cũng giống như đánh đàn vậy, đừng căng thẳng quá, căng
thẳng quá tâm ý sẽ nóng nảy; cũng không được chùng quá, chùng quá sẽ phóng
dật giải đãi lười biếng tán loạn, nên điều tiết tâm cho điều hòa, không
căng thẳng cũng không phóng dật mới được”. Văn-nhị-bách-ức vâng theo lời
dạy của Phật thực hành tu học, quả nhiên tâm tánh điềm tĩnh hòa nhã, không
những sức khỏe dần dần hồi phục, mà không lâu sao liền ngộ đạo.
C. Kẻ hung bạo làm lại cuộc đời:
Ương-quật-ma-la theo học với một vị thầy Bà-la-môn giáo, vợ của thầy đã
yêu thầm thương trộm Ương-quật-ma-la, có lần bà ấy bày tỏ tình yêu thương
của mình, bị Ương-quật-ma-la cự tuyệt. Vợ của thầy giáo thẹn quá hóa giận,
phản ngược lại bà ấy vu khống Ương-quật-ma-la với chồng mình là
Ương-quật-ma-la trêu ghẹo bà ấy. Thầy giáo tin lời vợ mình, nên muốn hại
Ương-quật-ma-la, bèn dạy rằng: “con hãy đi giết 100 người, rồi lấy ngón
tay của họ tết lại thành vòng để đeo lên đầu, như vậy sẽ được sớm sanh
thiên”. Ương-quật-ma-la nghe lời thầy, ngang ngược cầm dao đi giết người,
sau khi giết được 99 người rồi, mẹ của ông ấy đến, ông ấy nghĩ: “tôi đã
giết được 99 người rồi, chỉ thiếu một người nữa thôi thì có thể sanh thiên
rồi, tuy là mẹ mình, chỉ cần giết để góp cho đủ số là được rồi”. Lúc ông
ấy đang muốn giết mẫu thân thì bỗng nhiên Ðức Phật xuất hiện, thế là ông
ấy không giết được mẫu thân, muốn giết Phật, nhưng khi ông ấy đến gần Ðức
Phật để giết, thấy dáng vẻ oai quang của Ðức Phật, tâm điên cuồng của ông
ấy an định trở lại, buông dao xuống và quỳ phục dưới chân Phật. Sau khi
trải qua sự giáo dục của Phật, kẻ hung bạo này đã hối lỗi, quy y Phật và
làm lại cuộc đời.
Như những gì đã nói ở trên, thời Ðức Phật
tuy đã cách chúng ta hơn 2500 năm rồi, nhưng các phương pháp giáo dục của
Ngài đã thực hiện lại rất phù hợp với nền giáo dục mới nhất hiện nay. Sở
dĩ sự giáo dục của Ðức Phật vẫn còn thích hợp cho đến ngày nay, là vì cùng
thực hiện ba môn học giới định tuệ, công trình giáo dục ngôn giáo và thân
giáo đều coi trọng như nhau. Nền giáo dục hiện nay chỉ coi trọng trí dục,
thể dục và ngôn giáo, quả thực nền giáo dục của Ðức Phật từ xa xưa rồi mà
vẫn còn có thể sửa sai bù sót cho nền giáo dục hiện đại nhất hiện nay.
---o0o---
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 8-2007
GIÁO DỤC CỦA ÐỨC PHẬT
Thích Hải Tín
Giáo
dục là phương pháp truyền đạt và phát triển văn minh của nhân loại. Như
chủ tịch tổ chức văn hóa, giáo dục, khoa học của Liên hiệp quốc J. Delors
nói: “Giáo dục là cơ sở trưởng thành của cộng đồng nhân loại, phương hướng
giáo dục đúng đắn, chính xác sẽ phát huy nâng cao tư chất chân thiện mỹ
của nhân loại”.(Just like United Nations Educational, Scientific and
Cultural Organization President J. Delors once said that: “The education,
is humanity's common growth foundation, the education direction correct,
humanity's the true, the good and the beautifuls intelligence can carry
forward the promotion, the world harmonious progress is easy to achieve”.)
Phật giáo hiện nay là một trong ba tôn giáo
lớn của thế giới, người sáng lập ra Phật giáo là Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni,
cũng thuận theo lý rõ ràng Ðức Phật cũng được gọi là Nhà tôn giáo.
Kỳ thực, Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni suốt cuộc
đời tận tụy với giáo dục, là bậc Thầy của nhân loại từ xưa cho đến nay,
cho nên chúng ta không những tôn xưng Ðức Phật là giáo chủ của đạo Phật,
Nhà tôn giáo mà còn tôn xưng Ðức Phật là nhà giáo dục.
Sau khi thành đạo, Ðức Phật thấy sự quan
trọng của giáo dục, nên trong 49 năm trụ thế, đã giảng dạy giáo hóa khắp
nơi, mục đích là vì giáo dục chúng sanh, mở mang trí tuệ chơn như tự tánh,
để đạt được cuộc sống hạnh phúc an lạc tự tại giải thoát. Mười hai phần
giáo trong tam tạng mà Phật đã dạy, cho đến thân giáo vô ngôn, không những
làm mẫu mực cho giáo dục hiện đại ngày nay, kỳ thực cũng chính là một bộ
sử giáo dục phong phú rộng sâu, bao gồm cả kỹ năng, tư tưởng, đạo tức, tri
thức… của thế gian, đều tổng nhiếp hết trong phạm vi giáo dục của Ðức
Phật.
Giáo dục mà Ðức Phật Thích Ca đã thực hiện,
có hai nguyên tắc: một là khế chân lý, hai là hiệp căn cơ. Khế chân lý là
thực hiện giáo dục nhất định phải phù hợp với thực tướng của các pháp, đây
là bản chất giáo dục của Ðức Phật; khế căn cơ là thực thi giáo dục nhất
định phải phù hợp với trình độ của đại chúng, đây là tác dụng giáo dục của
Ðức Phật. Ðức Phật làm giáo dục cả cuộc đời, vì đối tượng không giống nhau
cho nên nội dung giáo dục cũng cao thấp sâu cạn khác nhau, nhưng mục tiêu
vẫn là một, cho nên nói: quy nguyên vô nhị lộ, phương tiện hữu đa môn.
Lịch sử cuộc đời Ðức Phật, nếu không nói
đến những gì liên quan đến giáo dục thì dường như không có gì để nói, cho
nên tôn xưng Ðức Phật là một nhà giáo dục, quả thật danh phó kỳ thực (danh
tiếng đúng với thực tế).
Ðức Phật là một nhà đại giáo dục của một
nước văn minh cổ Ấn Ðộ cách nay hơn 2500 năm. Ngài tinh thông các tư tưởng
học thuật cổ đại Ấn Ðộ, chứng ngộ và kiến giải một cách chính xác, thấu
triệt. Ðể nói về giáo dục của Ngài , chúng ta có thể chia làm ba phần để
nói.
1. Mục đích giáo dục
Ðức Phật vốn là một vị hoàng tử, vì Ngài
thông minh đĩnh ngộ hơn người, do đó yêu cầu giáo dục rất cao. Từ nhỏ Ngài
đã được giáo dục, đến tuổi trưởng thành học vấn của Ngài thâm sâu uyên
bác, tinh thông võ thuật, nhưng những học thức này vẫn chưa có thể khiến
Ngài yên thân gửi phận. Thế là Ngài rời hoàng cung xuất gia, trải qua cuộc
sống tầm sư học đạo. Lần lượt Ngài đã theo học với nhiều vị Thầy của các
tôn giáo lớn lừng danh ở Ấn Ðộ thời bấy giờ. Tuy đã học thông học thức của
những vị Thầy nhưng vẫn chưa thỏa mãn nhu cầu giáo dục của Ngài. Cuối
cùng, Ngài chọn gốc bồ đề làm nơi tĩnh tọa và Ngài đã thâm nhập thiền
định. Rạng sáng bình minh ngày thứ 49, khi sao mai vừa mọc, Ngài hốt nhiên
đại giác đại ngộ hoàn toàn, chứng được đạo vô thượng, thành bậc Chánh Ðẳng
Chánh Giác, hiệu là Phật Thích Ca Mâu Ni. Ðức Phật khám phá thấy được đại
bí mật của nhân sinh và vũ trụ, Ngài thấy được tất cả chúng sanh đều có
Phật tánh. Từ đó, về chân lý vũ trụ và thật tướng nhân sinh, Ngài thấy rõ
như lòng bàn tay. Lúc này Ðức Phật mới thật sự yên thân gửi phận, thỏa mãn
nhu cầu giáo dục cao nhất của Ngài.
Sau khi Ðức phật giác ngộ, Ngài đi khắp nơi
hoằng dương Phật pháp, thực hiện giáo dục giác ngộ, đem chân lý mà Ngài đã
giác ngộ, truyền dạy cho người khác, khiến cho người nhận được sự giáo dục
của Phật cũng đạt được giác ngộ như Phật. Do đó sự giáo dục của Ðức Phật
là một nền giáo dục giác ngộ.
Cuộc đời con người có biết bao điều khổ
sở bức bách, đây đều là do những phiền não trong nội tâm của chúng ta,
những phiền não này xúi giục thúc đẩy chúng ta tạo nghiệp, từ từ dẫn đến
biết bao điều đau khổ, nhưng phiền não khởi là do vô minh, vô minh là cái
gì? Vô minh chính là không giác ngộ—không giác ngộ thật tướng nhân sinh,
không giác ngộ bản lai diện mục của chính mình—Phật tánh, nên chính mình
không có cuộc sống hạnh phúc an lạc. Nếu nghe phật pháp rồi, nhận sự giáo
dục giác ngộ của Ðức Phật rồi, tuân theo phương pháp tu học mà Ðức Phật đã
chỉ dạy mà thực hành, chắc chắn sẽ được giác ngộ, đoạn hoặc chứng chơn,
được hạnh phúc an lạc xa lìa khổ đau. Ðây là mục đích giáo dục của Ðức
Phật.
2. Ðối tượng giáo dục
Mục đích giáo dục của Ðức Phật tuy chỉ có
một, nhưng chí hướng và cá tính của con người lại muôn vàn sai khác, Ðức
Phật vì tùy cơ thuyết giáo, tùy bệnh cho thuốc nên đã khai thị rất nhiều
loại giáo pháp khác nhau, tùy theo cá tính và chí hướng khác nhau của con
người mà Ðức Phật phân loại giáo dục cho thích hợp:
Có những người tin nhân quả, tin phước đức,
biết mạng sống của mình dài ngắn có ảnh hưởng đến phước đức, có đời trước
cũng có kiếp sau; và tất cả những hành vi hiện tại của chúng ta nhất định
sẽ ảnh hưởng đến tương lai, vì vậy muốn có một cuộc sống tương lai sung
túc mỹ mãn tốt đẹp, thì phải làm phước làm lành… Ðể thích hợp với nhu cầu
của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp thiên thừa nhân thừa như “ngũ
giới”, “thập thiện”… để giáo dục.
Có những người tiến bộ hơn một bước, hiểu
rõ cuộc sống sung túc mỹ mãn, rồi cũng không được bao lâu, những cái khổ
sanh già bệnh chết lúc nào cũng bức bách chúng ta, vì vậy sanh tâm chán
ngán cuộc đời, muốn cầu giải thoát khổ đau sanh tử… Ðể thích hợp với nhu
cầu của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp Thanh văn thừa như “tứ đế”,
“thập nhị nhân duyên”… để giáo dục.
Lại có những người hiểu được vũ trụ thiên
nhiên và con người liên quan với nhau, dựa vào nhau mà tồn tại, tất cả mọi
người và mình đều có quan hệ mật thiết với nhau, vì vậy phát nguyện quên
mình vì người, tự lợi lợi tha, tự cứu mình sau đó cứu người, hy vọng tất
cả chúng sanh đều được giải thoát. Ðể thích hợp với nhu cầu của hạng học
trò này, Ðức Phật dùng pháp Bồ tát thừa “lục độ”, “tứ nhiếp”… để giáo
dục.
Ba loại hình giáo dục trên, từ cạn đến
sâu, từ thấp đến cao, tiến dần theo thứ tự, giống như giáo dục phổ thông
được thực hiện rộng rãi ở các nước trên thế giới, từ tiểu học đến trung
học, từ trung học đến đại học. Phương pháp giáo dục của Ðức Phật: Pháp
thiên thừa nhân thừa tương đương với giáo dục tiểu học, pháp Thanh văn
thừa tương đương với cấp giáo dục trung học và pháp Bồ tát thừa tương
đương với cấp giáo dục đại học phổ thông.
Giáo dục thì phải nói đến thành tích, phải
nói đến hiệu quả. Giáo dục có thành tích có hiệu quả, mới là giáo dục
thành công; ngược lại là giáo dục thất bại. Nền giáo dục mà Ðức Phật thực
thi, điểm đặc biệt là ở chỗ này: sở dĩ, hễ ai đã trải qua sự giáo dục của
Ðức Phật rồi, bất luận người ấy vốn có hành vi gì xấu, có thói quen nào
xấu, tất cả đều cải ác tùng thiện.
Lúc Ðức Phật còn tại thế, thường hay mở
những cuộc họp kiểm thảo, kiểm điểm; để tất cả học trò tự do, thẳng thắn,
thật thà nói ra kết quả tu tập, thực tập, chỗ hay chỗ dở của mỗi người, để
tiện kiểm điểm thành tích và hiệu quả của mỗi người.
Có lần, trong cuộc họp kiểm thảo, có một
học trò tên là Tu-đà đứng lên nói rằng: “lúc trước con là một người giữ
tiền của nô dịch, thấy tiền như thấy tiên vậy. Sau khi được sự giáo dục
của Ðức Phật, con thay đổi hoàn toàn, đem tiền tài bố thí cho người khác,
như vậy tuy nhiên gia tài càng ngày càng giảm, nhưng trong lòng con lại
ngày ngày vui lên, vì sao con có niềm vui làm việc thiện bố thí như vậy?
Vì con được Ðức Phật giáo dục nhân quả báo ứng, biết trồng nhân lành được
quả lành, để tương lai sau này có cuộc sống đầy đủ tốt đẹp hơn, con rất
bằng lòng làm như vậy”.
Sau đó, có một học trò tên là A-ca-đạt,
cũng đứng lên nói: “Lúc trước con yếu đuối, nhát gan, lại sợ khổ, sau khi
được sự giáo dục của Ðức Phật, con thay đổi rất nhiều, con đơn độc một
mình vào trong rừng sâu tu học thực tập, một thời gian sau không còn sợ
sệt nữa, rắn độc thú dữ cũng không sợ, khi đói bụng thì hái rau rừng để
ăn. Sở dĩ con muốn tinh cần khổ luyện tu học thực hành như vậy là vì nghe
lời dạy của Phật, hiểu được cuộc đời là vô thường, sanh tử bức bách, muốn
cầu giải thoát, do đó buông bỏ tất cả, chuyên tu học thực tập thiền định”.
Sau cùng lại có một học trò bị mất hết một
cánh tay, tên là Chiên-đà, cũng đứng lên nói: “con từ khi được sự giáo dục
dạy dỗ của Ðức Thế Tôn đến nay, một mặt là chuyên lo tu học thực tập Phật
pháp, một mặt tích cực làm lợi ích cho mọi người: Có một lần, trong làng
bị lũ lụt, nhà cửa dân làng bị nước cuốn trôi, nhấn chìm, rất nhiều người
chết. Con và một số người ngồi trên một chiếc xuồng, trôi theo dòng nước
đến một ngôi làng bên cạnh và con ở bên đó phát động quyên góp vật thực để
cứu giúp dân làng bị thiên tai. Lúc phát chẩn, dân làng bị thiên tai quá
đông và quá khổ nên họ chen lấn nhau để giành lấy thực phẩm, con ở trong
nhóm đông người ấy, bị chen lấn và bị đứt lìa hết một cánh tay, nhưng lúc
đó tinh thần con rất phấn chấn, chỉ lo phát thực phẩm cho dân làng, vậy mà
quên mất cái đau đớn trên thân. Vì sao con làm được như vậy? Vì con nghe
và học Phật pháp, hiểu được đạo lý con người và thiên nhiên tương liên
quan với nhau mà sanh tồn, cho nên con nguyện sống quên mình vì người.
Ba học trò trên vừa đủ đại biểu cho ba hạng
học trò: người thứ nhất là Tu-đà vui vẻ làm việc thiện bố thí, tiêu biểu
cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học thiên thừa nhân thừa
“ngũ giới”, “thập thiện”…; người thứ hai là A-ca-đạt tinh tấn khổ hạnh tu
hành, tiêu biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Thanh
văn thừa “tứ đế”, “thập nhị nhân duyên”…; người thứ ba là Chiên-đà tiêu
biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Bồ tát thừa “lục
độ”, “tứ nhiếp”… Từ trong báo cáo thẳng thắn thật thà của họ, chúng ta có
thể thấy được thái độ của họ sau khi nhận được sự giáo dục của Ðức Phật
hoàn toàn thay đổi so với trước đây. Ðiều này cho thấy, chứng minh sự
thành công giáo dục của Ðức Phật.
Ðức Phật sau khi thành đạo, vừa rời gốc bồ
đề, liền thực hiện rộng rãi sự giáo dục giác ngộ của mình, 49 năm cũng như
một ngày. Phàm những học sinh được Ðức Phật giáo dục, đều được cảm hóa một
cách sâu sắc và tín thọ phụng hành suốt cả cuộc đời. Học trò của Ðức Phật
gồm đủ các tầng lớp trong xã hội, từ vua, chúa, quan đại thần, cho đến
thường dân, ăn xin, nô lệ… tất cả đều có đủ các giai tầng trong xã hội. Về
địa điểm, nơi Ðức Phật thực thi giáo dục, khái quát có thể chia làm ba
loại:
(1) Tinh xá thuyết pháp: Sau khi
thành đạo không bao lâu, Ðức Thế Tôn đến nước Ma-kiệt-đà trung Ấn độ. Vua
Tần-bà-sa-la đã xây dựng tinh xá Trúc lâm, gồm 16 đại viện và 72 gian lễ
đường, trong rừng trúc Ca-lan-đà ở thành Vương xá, cho Ðức Phật thuyết
pháp. Sau đó, trưởng giả Cấp-cô-độc và thái tử Kỳ-đà nước Tát-la cùng nhau
xây dựng tinh xá Kỳ viên đường hoàng hoa lệ, thỉnh Ðức Phật thuyết pháp.
Do đó trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, Ðức Thế Tôn thường qua
lại thành Vương xá và Xá vệ, tức tinh xá Kỳ viên và Trúc lâm, do vậy những
nơi này đã trở thành nơi giáo dục chủ yếu của Ðức Phật. Ngoài ra Ðức Thế
Tôn còn giảng dạy Phật pháp ở tinh xá các nơi khác.
(2) Ứng cúng khai thị: Người được
Ðức Phật giáo dục gồm đủ mọi tầng lớp trong xã hội. Họ thường cung thỉnh
Ðức Thế Tôn đến nhà để cúng dường, sau khi dùng cơm xong, Ðức Phật khai
thị giảng dạy Phật lý cho mọi người trong nhà nghe, do vậy rất nhiều người
quy y với Ðức Phật, cải ác tùng thiện. Ví dụ như: phụ thân của Da-xá thỉnh
mời Ðức Phật về nhà để cúng dường, mẹ của Da-xá sau khi nghe Ðức Thế Tôn
khai thị giảng dạy xong, liền quy y với Phật, làm nữ cư sĩ học Phật tại
gia; trưởng giả Cấp-cô-độc có một con dâu tên là Ngọc-da, cô con dâu này ỷ
mình có nhan sắc đẹp đẽ nên kiêu ngạo tự cao, xem thường cha mẹ chồng và
những người trong nhà. Có một lần nọ, sau khi ứng cúng ở nhà Cấp-cô-dộc
xong, Ðức Phật khai thị cho Ngọc-da rằng “gương mặt đẹp chỉ là vẻ đẹp ở
bên ngoài, tâm hạnh đoan chính, lễ phép mới là đẹp bên trong, một người
thật sự là người đẹp thì phải đẹp cả hình dáng lẫn đức hạnh…” Ngọc-da nghe
xong, tâm kêu ngạo tự cao đã biến mất, quy y với Phật, làm học trò tại
gia, tận tâm làm dâu hiền cháu thảo với gia đình bên chồng. Giống những
trường hợp này, học sinh được khai thị ở nhà và được giáo dục hành thiện
nhiều không sao kể xiết.
(3) Dân gian thuyết giáo: Sau khi
Ðức Thế Tôn thành đạo, trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, ngoài
giảng dạy thuyết pháp ở tinh xá ra, Ðức Phật cũng thường đi vào dân làng ở
thôn quê và các thị trấn dọc hai bên bờ sông Hằng, đồng thời Ðức Phật cũng
phái các đệ tử, học trò giỏi di khắp các nơi để giảng dạy Phật pháp. Chế
độ giai cấp xã hội Ấn độ lúc bấy giờ rất nghiêm ngặt, thấp nhất là giai
cấp nô lệ, không có cơ hội được giáo dục, nhưng Ðức Phật đề xướng Phật
tánh bình đẳng, xóa bỏ chế độ giai cấp, từ vương tôn quý tộc cho đến
thường dân nô lệ đều được học tu Phật pháp, được sự giáo dục của Ðức Phật
như nhau. Nền giáo dục của Ðức Phật là đại chúng hóa. Chân lý mà Ðức Thế
Tôn chứng ngộ tuy rất thâm sâu nhưng Ngài phân tích dùng lời lẽ dễ hiểu,
trích dẫn những câu chuyện dân gian làm thí dụ trong lúc giảng dạy, cho
nên mọi tầng lớp nhân dân đều tiếp nhận giáo dục của Ðức Phật một cách dễ
dàng.
Trên đã nói đại khái về ba loại hình giáo
dục: tinh xá thuyết pháp, ứng cúng khai thị và dân gian thuyết giáo, giống
như giáo dục trường học, giáo dục gia đình và giáo dục xã hội hiện nay. Ba
loại hình giáo dục của Ðức Phật tương đương với ba loại hình giáo dục hiện
đại: Tinh xá thuyết pháp tương đương với giáo dục trường học, ứng cúng
khai thị tương đương với giáo dục gia đình và dân gian thuyết giáo tương
đương với giáo dục xã hội.
Thời Ðức Phật cách nay đã hơn 2500 năm,
Ngài đã thực hiện nền giáo dục phổ biến rộng rãi, đã chú ý coi trọng như
nhau về giáo dục trường học, giáo dục gia đình và cả giáo dục xã hội. Ðiều
này, không thể không nói Ðức Phật là một nhà đại giáo dục đã sớm giác ngộ
và biết trước.
3. Phương pháp giáo dục
Ðức Thế Tôn là một vị đại giác ngộ đại trí
tuệ, phương pháp giáo dục của Ngài rất nhiều, tùy cơ ứng biến. Giáo dục
của Ðức Phật, trước hết chú trọng sự tu dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức
ở lời nói, hành vi, cử chỉ… đây là giới học; kế đến chú trọng về điều tiết
thân tâm, gọi là định học; tiến thêm hơn nữa là chú trọng mở mang trí tuệ
chân như tự tánh, tức tuệ học. Ðức Thế Tôn không những giỏi về trích dẫn
trong giảng dạy như 12 phần giáo : bổn sanh, bổn sự, thí dụ, nhân duyên,
trường hàng, trùng tụng .v.v… cho đến các pháp môn như tứ đế, tứ nhiếp
pháp, tứ tất đàn .v.v… sự giáo dục của Ngài còn đặc biệt chú trọng đến
giáo tài và phương pháp dạy học, còn gọi là tùy bệnh cho thuốc, quán cơ
thí giáo. Ví dụ như, Phật dạy chư vị trưởng giả, liền đưa ra “mười đức của
trưởng giả”; dạy nhi đồng thì đưa ra “bốn điều nhỏ không thể khinh
thường”; dạy về bạn bè, thì nói rõ “bạn bè có bốn phẩm chất” .v.v… Trong
các kinh điển như kinh Thiện sanh, kinh Ưu bà tắc giới… đều rất có ý nghĩa
giáo dục về đạo cha con, vợ chồng, chủ tớ…
Trước khi thuyết pháp giảng dạy, Ðức phật
nhập định quan sát căn tánh của học trò, sau đó mới quyết định dùng phương
pháp gì để dạy. Ðặc biệt nhất là khi dạy, Ngài dùng từ rất tài tình khéo
léo, khiến cho những tri thức cao thấp, xuất thân không giống nhau đều có
thể hiểu, mỗi người đều có thể giác ngộ lời của Phật dạy giống như Ðức
Phật chuyên vì mình mà nói vậy, do đó học trò cảm thấy hoan hỷ vui vẻ hài
lòng. Sau đây sẽ cử ra một vài điểm, để chúng ta có thể thấy một phần nhỏ,
một mảng nhỏ về Phương pháp giáo dục của Ðức Phật:
(1) Cùng thực hiện tam học
giới-định-tuệ: Sự giáo dục của Ðức Phật nhấn mạnh ở chỗ cùng thực hiện
tam học giới định tuệ. Trước hết Ngài dạy môn học về giới, dạy học sinh tu
dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức thể hiện qua lời nói hành vi cử chỉ; kế
đến là dạy về định, dạy học sinh luyện tập điều tiết thân và tâm; sau đó
dạy về tuệ, khiến cho học sinh mở mang trí tuệ. Vì do giữ giới mà sanh
định, do định phát tuệ, đây là thứ tự nhất định mà Ðức Phật thực thi giáo
dục. Ba tạng kinh luật luận của Phật giáo, sở dĩ nó trở thành kinh điển
mấy nghìn năm để học trò đệ tử tín đồ của Phật giáo tín thọ phụng hành, là
vì kinh tạng giải thích về định học (bao gồm cả giới và tuệ học), luật
tạng giải thích về giới học và luận tạng giải thích về tuệ học. Giáo dục
về ba môn học giới học, định học và tuệ học, giống như giáo dục về tam dục
như đức dục, trí dục và thể dục hiện nay. Giới học gần tương đương với đức
dục, định học gần tương đương với thể dục và tuệ học gần tương đương với
trí dục. Tuy nhiên, nếu tiến hành phân tích và so sánh thêm chút nữa sẽ có
ba điểm khác nhau như sau:
1. Ba môn học giới định huệ mang tính nhất
quán, thứ tự trước sau rõ ràng và nâng cao hơn một bước nữa là ba môn học
này mang tính liên hoàn; còn tam dục đức trí thể thì không liên quan gì
với nhau, thực hiện riêng biệt.
2. Thể dục hiện nay chỉ chú trọng luyện tập
thân thể; còn định học bao hàm cả luyện tập về tâm linh và thân thể, đặc
biệt chú trọng về tâm linh.
3. Tam dục đức trí thể, chỉ là giáo dục thế
gian; còn tam học giới định tuệ lại thông cả giáo dục thế gian và xuất
thếgian.
Tam dục: giáo dục thế gian.
Tam học: giáo dục xuất thế gian.
Vả lại, tam dục đức trí thể hiện nay, có
người lại thêm vào mỹ dục và quần dục, thành ra có dến năm dục. Ðiều này
trong giáo dục của Ðức Phật đã có từ lâu rồi. Vì huấn luyện mỹ dục, mục
đích là rèn luyện tánh tình để tánh tình của con người hướng đến chân
thiện mỹ. Nhưng Ðức Phật dạy học trò ngồi tĩnh tọa, thu nhiếp tâm vương ý
mã, đoạn trừ vọng tưởng tạp niệm, khiến cho tâm tánh được định tĩnh an
lạc, để mong ngộ nhập vào bản tánh. Ðiều này hiệu quả càng cao hơn và vượt
xa hơn so với mỹ dục rèn luyện tâm tánh. Còn về rèn luyện quần dục, mục
đích là khiến cho mọi người yêu thương giúp đỡ lẫn nhau, cùng hòa mình với
mọi người. Ðiều này, Ðức Phật cũng đã giáo dục rất lâu rồi, hãy sống quên
mình vì người, hòa thuận với mọi người, với cả chúng sanh, cùng với chúng
sanh vui vẻ hài hòa sống với nhau, phục vụ mọi người một cách vô điều
kiện. Quả thực, tích cực hơn, hoàn chỉnh hơn quần dục hiện nay.
(2) Ngôn giáo và thân giáo đều coi
trọng như nhau: Ngôn giáo là dùng ngôn từ để truyền đạt giáo dục; thân
giáo là lấy thân mình làm mẫu mực, lấy thân mình làm gương giáo dục. Giáo
dục ngày nay, chú trọng nhiều về ngôn giáo, coi nhẹ thân giáo. Giáo dục
của Ðức Phật đều coi trọng cả ngôn giáo và thân giáo.
Về phương diện ngôn giáo, Ðức Phật thường
tiếp nhận những câu hỏi của học sinh. Từ trong vấn đề giải đáp, trả lời,
phát huy được ý kiến nhanh nhạy, để truyền bá tri thức cho học sinh. Ví dụ
như nêu câu hỏi trong kinh Kim cang: “ Vân hà ưng trụ? Vân hà giáng phục
kỳ tâm?” ( dựa vào nguyên tắc nào để an trụ? Dùng phương pháp gì để chế
phục tâm phiền não?), điều này giống với phương pháp dạy học kiểu diễn
giảng của phương pháp dạy học kiểu rót vào, dẫn vào trong giáo học pháp
(phương pháp dạy học) hiện đại ngày nay. Nhưng giảng thuật của Phật có thể
khai thác nội dung sâu sắc nhưng lời lẽ rõ ràng sinh động êm tai dễ hiểu,
dù Ðức Phật giảng dạy hơn hai giờ rồi, học sinh cũng không cảm thấy chán
và buồn ngủ. Có lúc, Ðức Phật nêu câu hỏi, học trò trả lời, sau đó tùy
theo câu trả lời mà Ðức Phật bình phán và uốn nắn, chỉ ra chỗ chưa hoàn
chỉnh của học trò. Ví dụ như trong kinh Lăng nghiêm: “thất xứ chủy tâm,
thập phan biện kiến” ( Ðức Phật chỉ cho A nan biết 7 nơi không phải tâm và
Ðức Phật cũng đưa ra 10 ví dụ về sự hiển hiện của chơn tâm). Ðiều này
trong Phương pháp dạy học hiện đại thuộc về phương pháp dạy học kiểu gợi
mở. Cũng có một vài học trò ngồi vây quanh Ðức Phật, cùng nhau hỏi đáp,
nêu ra chân lý cuộc đời, ví dụ như trong kinh Ðại bảo tích, Ðức Phật và
đồng nữ Diệu Huệ hỏi đáp liên tiếp, đã đưa ra mười điểm diệu đế của thế
gian và xuất thế gian. Ðiều này giống như phương pháp dạy học kiểu vấn đáp
của Phương pháp dạy học kiểu gợi mở trong phương pháp dạy học hiện đại.
Nói đến thân giáo, đây là đặc điểm giáo
dục của Ðức Phật, Ðức Phật lấy thân mình làm gương mẫu để giáo dục. Ðiều
này chúng ta có thể đã thấy rải rác trong nhiều kinh điển Phật giáo, ở đây
xin được đưa ra vài thí dụ: Có một vị Tỳ-kheo già bị bệnh mắt, lúc vá y ca
sa, cần xỏ kim nhưng không thấy, Ðức Phật đã giúp vị Tỳ-kheo ấy xỏ kim. Có
một vị Tỳ-kheo ngày thường không chịu phục vụ người bệnh, đến lúc vị ấy bị
bệnh không ai chăm sóc cho ông ấy cả, Ðức Phật thấy vậy đến chăm sóc ông
ấy, rửa mình, phục vụ ẩm thực cho ông ấy và nhiệt tâm nói pháp cho vị
Tỳ-kheo ấy nghe, khuyên ông ấy sau này nên nhiệt tâm phục vụ người bệnh
nhiều hơn. Ðây là tấm gương giáo dục về phục vụ mọi người hay vì mọi người
mà phục vụ. Nhiều lần người của dòng tộc Thích-ca và dòng tộc Câu-lợi
tranh giành nguồn nước uống, Ðức Phật không từ lao khổ, từ nơi xa xôi đến
để hòa giải cho họ. Khi thành Tỳ-xá-ly bị dịch bệnh lan tràn, Ðức Phật
không sợ truyền nhiễm, đã vào thành để an ủi người bệnh, dạy dỗ người
bệnh. Ðây là giáo dục gương mẫu về lòng từ bi cứu đời. Ðề-bà-đạt-đa ba lần
bốn lượt mưu hại Ðức Phật, Ðức Phật không những không trách gì mà còn dùng
lời từ hòa dạy bảo ông ấy. Ðây là giáo dục gương mẫu về oan thân bình
đẳng. Kỳ thực, Ðức Thế Tôn vốn là một vị Thái tử sống trong nhung lụa,
Ngài xem vương vị như chiếc giày rách, xem phú quý như phù vân, xuất gia
sống cuộc đời thanh đạm tam y nhất bát, đây là nhân cách vĩ đại của Ðức
Phật đã xả những điều khó xả, hành những điều khó hành, điều này đủ làm
tấm gương cho học trò, là giáo dục thực hành gương mẫu tốt nhất.
(3) Giáo hóa dạy dỗ những người cá
biệt, đặc thù: Mỗi lần Ðức Phật giảng dạy giáo pháp ở tinh xá hoặc ở
dân gian, học trò thính chúng luôn có hàng nghìn hàng vạn người, ít nhất
cũng có vài trăm người, đây chính là giáo dục tập thể. Ðức Phật khai thị
giảng dạy sau khi ứng cúng ở nhà tín chủ, học trò nhiều thì có đến trăm
mấy, ít thì có đến năm bảy người, điều này giống với dạy học phân tổ, phân
nhóm trong phương pháp dạy học hiện đại. Nhưng vẫn còn một số học trò, do
căn tánh đặc thù, Ðức Phật đã giáo dục riêng biệt cho từng cá nhân, phương
pháp dạy học phụ đạo cá biệt này giống như nữ sĩ giáo dục người Mỹ Helen
Parkhurst đã khởi xướng kiểu giáo dục “dalton plan”. Trong giáo dục của
Ðức Phật, người được giáo dục cá biệt như vậy cũng rất nhiều, ở đây xin kể
ra một vài thí dụ để chúng ta có thể thấy được một phần nhỏ của nó:
A. Kẻ khờ trở thành thông minh: Chu-lợi-đặc
là một người khờ, theo người anh xuất gia, một bài kệ chỉ có bốn câu mà
học ba tháng trời cũng không thuộc, người anh thấy vậy bèn đuổi về nhà,
Chu-lợi-đặc tuổi thân và khóc, Ðức Phật hỏi ông ấy, ông ấy đáp: “Bạch Ðức
Thế Tôn, con là một người ngu nhất, ba tháng trời mà học không thuộc một
bài kệ, bây giờ con biết làm thế nào đây?” Ðức Phật an ủi và dạy rằng:
“ngu mà mình không biết mình ngu mới thật là ngu, con biết mình ngu rồi
thì không phải là ngu nữa”. Ðức Phật dạy ông ấy hai câu pháp ngữ đơn giản
là “phất trần, trừ cấu” (chổi, quét), nhưng Chu-lợi-đặc khờ đến nỗi học
thuộc chữ “chổi” thì lại quên chữ “quét”, học thuộc chữ “quét” thì lại
quên chữ “chổi” . Chu-lợi-đặc ngày ngày lau chùi bàn ghế và quét dọn nhà
cửa, qua một thời gian sau tâm đã tỏ ý đã tường. Vì từ việc lau quét bụi
bặm bên ngoài, ông ấy tiến đến lau quét bụi bặm phiền não trong tâm mình,
phiền não bị quét đi sạch rồi thì trí tuệ liền sáng tỏ.
B. Nhà âm nhạc ngộ đạo: Nhà âm nhạc
Văn-nhị-bách-ức, là con cháu nhà giàu có. Người thanh niên này sống cuộc
sống được nuông chiều từ nhỏ, khi sống cuộc sống của người xuất gia lại
muốn cầu tiến nhanh, do đó tâm tánh nóng nảy và thân thể càng ngày càng
yếu. Thấy vậy Ðức Phật đến dạy phương pháp tu tập cho ông ấy, Ðức Phật
hỏi: “con đánh đàn, nếu dây đàn căng thẳng quá sẽ như thế nào?”
Văn-nhị-bách-ức đáp rằng: “Bạch Ðức Thế Tôn, dây đàn sẽ bị đứt ạ!” Ðức
Phật lại hỏi: “ngược lại nếu dây đàn chùng quá thì sao?” Văn-nhị-bách-ức
đáp rằng: “ Bạch Ðức Thế Tôn, lúc ấy sẽ đàn không ra tiếng ạ”. Ðức Phật
dạy: “Việc tu học cũng giống như đánh đàn vậy, đừng căng thẳng quá, căng
thẳng quá tâm ý sẽ nóng nảy; cũng không được chùng quá, chùng quá sẽ phóng
dật giải đãi lười biếng tán loạn, nên điều tiết tâm cho điều hòa, không
căng thẳng cũng không phóng dật mới được”. Văn-nhị-bách-ức vâng theo lời
dạy của Phật thực hành tu học, quả nhiên tâm tánh điềm tĩnh hòa nhã, không
những sức khỏe dần dần hồi phục, mà không lâu sao liền ngộ đạo.
C. Kẻ hung bạo làm lại cuộc đời:
Ương-quật-ma-la theo học với một vị thầy Bà-la-môn giáo, vợ của thầy đã
yêu thầm thương trộm Ương-quật-ma-la, có lần bà ấy bày tỏ tình yêu thương
của mình, bị Ương-quật-ma-la cự tuyệt. Vợ của thầy giáo thẹn quá hóa giận,
phản ngược lại bà ấy vu khống Ương-quật-ma-la với chồng mình là
Ương-quật-ma-la trêu ghẹo bà ấy. Thầy giáo tin lời vợ mình, nên muốn hại
Ương-quật-ma-la, bèn dạy rằng: “con hãy đi giết 100 người, rồi lấy ngón
tay của họ tết lại thành vòng để đeo lên đầu, như vậy sẽ được sớm sanh
thiên”. Ương-quật-ma-la nghe lời thầy, ngang ngược cầm dao đi giết người,
sau khi giết được 99 người rồi, mẹ của ông ấy đến, ông ấy nghĩ: “tôi đã
giết được 99 người rồi, chỉ thiếu một người nữa thôi thì có thể sanh thiên
rồi, tuy là mẹ mình, chỉ cần giết để góp cho đủ số là được rồi”. Lúc ông
ấy đang muốn giết mẫu thân thì bỗng nhiên Ðức Phật xuất hiện, thế là ông
ấy không giết được mẫu thân, muốn giết Phật, nhưng khi ông ấy đến gần Ðức
Phật để giết, thấy dáng vẻ oai quang của Ðức Phật, tâm điên cuồng của ông
ấy an định trở lại, buông dao xuống và quỳ phục dưới chân Phật. Sau khi
trải qua sự giáo dục của Phật, kẻ hung bạo này đã hối lỗi, quy y Phật và
làm lại cuộc đời.
Như những gì đã nói ở trên, thời Ðức Phật
tuy đã cách chúng ta hơn 2500 năm rồi, nhưng các phương pháp giáo dục của
Ngài đã thực hiện lại rất phù hợp với nền giáo dục mới nhất hiện nay. Sở
dĩ sự giáo dục của Ðức Phật vẫn còn thích hợp cho đến ngày nay, là vì cùng
thực hiện ba môn học giới định tuệ, công trình giáo dục ngôn giáo và thân
giáo đều coi trọng như nhau. Nền giáo dục hiện nay chỉ coi trọng trí dục,
thể dục và ngôn giáo, quả thực nền giáo dục của Ðức Phật từ xa xưa rồi mà
vẫn còn có thể sửa sai bù sót cho nền giáo dục hiện đại nhất hiện nay.
---o0o---
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 8-2007
GIÁO DỤC CỦA ÐỨC PHẬT
Thích Hải Tín
Giáo
dục là phương pháp truyền đạt và phát triển văn minh của nhân loại. Như
chủ tịch tổ chức văn hóa, giáo dục, khoa học của Liên hiệp quốc J. Delors
nói: “Giáo dục là cơ sở trưởng thành của cộng đồng nhân loại, phương hướng
giáo dục đúng đắn, chính xác sẽ phát huy nâng cao tư chất chân thiện mỹ
của nhân loại”.(Just like United Nations Educational, Scientific and
Cultural Organization President J. Delors once said that: “The education,
is humanity's common growth foundation, the education direction correct,
humanity's the true, the good and the beautifuls intelligence can carry
forward the promotion, the world harmonious progress is easy to achieve”.)
Phật giáo hiện nay là một trong ba tôn giáo
lớn của thế giới, người sáng lập ra Phật giáo là Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni,
cũng thuận theo lý rõ ràng Ðức Phật cũng được gọi là Nhà tôn giáo.
Kỳ thực, Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni suốt cuộc
đời tận tụy với giáo dục, là bậc Thầy của nhân loại từ xưa cho đến nay,
cho nên chúng ta không những tôn xưng Ðức Phật là giáo chủ của đạo Phật,
Nhà tôn giáo mà còn tôn xưng Ðức Phật là nhà giáo dục.
Sau khi thành đạo, Ðức Phật thấy sự quan
trọng của giáo dục, nên trong 49 năm trụ thế, đã giảng dạy giáo hóa khắp
nơi, mục đích là vì giáo dục chúng sanh, mở mang trí tuệ chơn như tự tánh,
để đạt được cuộc sống hạnh phúc an lạc tự tại giải thoát. Mười hai phần
giáo trong tam tạng mà Phật đã dạy, cho đến thân giáo vô ngôn, không những
làm mẫu mực cho giáo dục hiện đại ngày nay, kỳ thực cũng chính là một bộ
sử giáo dục phong phú rộng sâu, bao gồm cả kỹ năng, tư tưởng, đạo tức, tri
thức… của thế gian, đều tổng nhiếp hết trong phạm vi giáo dục của Ðức
Phật.
Giáo dục mà Ðức Phật Thích Ca đã thực hiện,
có hai nguyên tắc: một là khế chân lý, hai là hiệp căn cơ. Khế chân lý là
thực hiện giáo dục nhất định phải phù hợp với thực tướng của các pháp, đây
là bản chất giáo dục của Ðức Phật; khế căn cơ là thực thi giáo dục nhất
định phải phù hợp với trình độ của đại chúng, đây là tác dụng giáo dục của
Ðức Phật. Ðức Phật làm giáo dục cả cuộc đời, vì đối tượng không giống nhau
cho nên nội dung giáo dục cũng cao thấp sâu cạn khác nhau, nhưng mục tiêu
vẫn là một, cho nên nói: quy nguyên vô nhị lộ, phương tiện hữu đa môn.
Lịch sử cuộc đời Ðức Phật, nếu không nói
đến những gì liên quan đến giáo dục thì dường như không có gì để nói, cho
nên tôn xưng Ðức Phật là một nhà giáo dục, quả thật danh phó kỳ thực (danh
tiếng đúng với thực tế).
Ðức Phật là một nhà đại giáo dục của một
nước văn minh cổ Ấn Ðộ cách nay hơn 2500 năm. Ngài tinh thông các tư tưởng
học thuật cổ đại Ấn Ðộ, chứng ngộ và kiến giải một cách chính xác, thấu
triệt. Ðể nói về giáo dục của Ngài , chúng ta có thể chia làm ba phần để
nói.
1. Mục đích giáo dục
Ðức Phật vốn là một vị hoàng tử, vì Ngài
thông minh đĩnh ngộ hơn người, do đó yêu cầu giáo dục rất cao. Từ nhỏ Ngài
đã được giáo dục, đến tuổi trưởng thành học vấn của Ngài thâm sâu uyên
bác, tinh thông võ thuật, nhưng những học thức này vẫn chưa có thể khiến
Ngài yên thân gửi phận. Thế là Ngài rời hoàng cung xuất gia, trải qua cuộc
sống tầm sư học đạo. Lần lượt Ngài đã theo học với nhiều vị Thầy của các
tôn giáo lớn lừng danh ở Ấn Ðộ thời bấy giờ. Tuy đã học thông học thức của
những vị Thầy nhưng vẫn chưa thỏa mãn nhu cầu giáo dục của Ngài. Cuối
cùng, Ngài chọn gốc bồ đề làm nơi tĩnh tọa và Ngài đã thâm nhập thiền
định. Rạng sáng bình minh ngày thứ 49, khi sao mai vừa mọc, Ngài hốt nhiên
đại giác đại ngộ hoàn toàn, chứng được đạo vô thượng, thành bậc Chánh Ðẳng
Chánh Giác, hiệu là Phật Thích Ca Mâu Ni. Ðức Phật khám phá thấy được đại
bí mật của nhân sinh và vũ trụ, Ngài thấy được tất cả chúng sanh đều có
Phật tánh. Từ đó, về chân lý vũ trụ và thật tướng nhân sinh, Ngài thấy rõ
như lòng bàn tay. Lúc này Ðức Phật mới thật sự yên thân gửi phận, thỏa mãn
nhu cầu giáo dục cao nhất của Ngài.
Sau khi Ðức phật giác ngộ, Ngài đi khắp nơi
hoằng dương Phật pháp, thực hiện giáo dục giác ngộ, đem chân lý mà Ngài đã
giác ngộ, truyền dạy cho người khác, khiến cho người nhận được sự giáo dục
của Phật cũng đạt được giác ngộ như Phật. Do đó sự giáo dục của Ðức Phật
là một nền giáo dục giác ngộ.
Cuộc đời con người có biết bao điều khổ
sở bức bách, đây đều là do những phiền não trong nội tâm của chúng ta,
những phiền não này xúi giục thúc đẩy chúng ta tạo nghiệp, từ từ dẫn đến
biết bao điều đau khổ, nhưng phiền não khởi là do vô minh, vô minh là cái
gì? Vô minh chính là không giác ngộ—không giác ngộ thật tướng nhân sinh,
không giác ngộ bản lai diện mục của chính mình—Phật tánh, nên chính mình
không có cuộc sống hạnh phúc an lạc. Nếu nghe phật pháp rồi, nhận sự giáo
dục giác ngộ của Ðức Phật rồi, tuân theo phương pháp tu học mà Ðức Phật đã
chỉ dạy mà thực hành, chắc chắn sẽ được giác ngộ, đoạn hoặc chứng chơn,
được hạnh phúc an lạc xa lìa khổ đau. Ðây là mục đích giáo dục của Ðức
Phật.
2. Ðối tượng giáo dục
Mục đích giáo dục của Ðức Phật tuy chỉ có
một, nhưng chí hướng và cá tính của con người lại muôn vàn sai khác, Ðức
Phật vì tùy cơ thuyết giáo, tùy bệnh cho thuốc nên đã khai thị rất nhiều
loại giáo pháp khác nhau, tùy theo cá tính và chí hướng khác nhau của con
người mà Ðức Phật phân loại giáo dục cho thích hợp:
Có những người tin nhân quả, tin phước đức,
biết mạng sống của mình dài ngắn có ảnh hưởng đến phước đức, có đời trước
cũng có kiếp sau; và tất cả những hành vi hiện tại của chúng ta nhất định
sẽ ảnh hưởng đến tương lai, vì vậy muốn có một cuộc sống tương lai sung
túc mỹ mãn tốt đẹp, thì phải làm phước làm lành… Ðể thích hợp với nhu cầu
của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp thiên thừa nhân thừa như “ngũ
giới”, “thập thiện”… để giáo dục.
Có những người tiến bộ hơn một bước, hiểu
rõ cuộc sống sung túc mỹ mãn, rồi cũng không được bao lâu, những cái khổ
sanh già bệnh chết lúc nào cũng bức bách chúng ta, vì vậy sanh tâm chán
ngán cuộc đời, muốn cầu giải thoát khổ đau sanh tử… Ðể thích hợp với nhu
cầu của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp Thanh văn thừa như “tứ đế”,
“thập nhị nhân duyên”… để giáo dục.
Lại có những người hiểu được vũ trụ thiên
nhiên và con người liên quan với nhau, dựa vào nhau mà tồn tại, tất cả mọi
người và mình đều có quan hệ mật thiết với nhau, vì vậy phát nguyện quên
mình vì người, tự lợi lợi tha, tự cứu mình sau đó cứu người, hy vọng tất
cả chúng sanh đều được giải thoát. Ðể thích hợp với nhu cầu của hạng học
trò này, Ðức Phật dùng pháp Bồ tát thừa “lục độ”, “tứ nhiếp”… để giáo
dục.
Ba loại hình giáo dục trên, từ cạn đến
sâu, từ thấp đến cao, tiến dần theo thứ tự, giống như giáo dục phổ thông
được thực hiện rộng rãi ở các nước trên thế giới, từ tiểu học đến trung
học, từ trung học đến đại học. Phương pháp giáo dục của Ðức Phật: Pháp
thiên thừa nhân thừa tương đương với giáo dục tiểu học, pháp Thanh văn
thừa tương đương với cấp giáo dục trung học và pháp Bồ tát thừa tương
đương với cấp giáo dục đại học phổ thông.
Giáo dục thì phải nói đến thành tích, phải
nói đến hiệu quả. Giáo dục có thành tích có hiệu quả, mới là giáo dục
thành công; ngược lại là giáo dục thất bại. Nền giáo dục mà Ðức Phật thực
thi, điểm đặc biệt là ở chỗ này: sở dĩ, hễ ai đã trải qua sự giáo dục của
Ðức Phật rồi, bất luận người ấy vốn có hành vi gì xấu, có thói quen nào
xấu, tất cả đều cải ác tùng thiện.
Lúc Ðức Phật còn tại thế, thường hay mở
những cuộc họp kiểm thảo, kiểm điểm; để tất cả học trò tự do, thẳng thắn,
thật thà nói ra kết quả tu tập, thực tập, chỗ hay chỗ dở của mỗi người, để
tiện kiểm điểm thành tích và hiệu quả của mỗi người.
Có lần, trong cuộc họp kiểm thảo, có một
học trò tên là Tu-đà đứng lên nói rằng: “lúc trước con là một người giữ
tiền của nô dịch, thấy tiền như thấy tiên vậy. Sau khi được sự giáo dục
của Ðức Phật, con thay đổi hoàn toàn, đem tiền tài bố thí cho người khác,
như vậy tuy nhiên gia tài càng ngày càng giảm, nhưng trong lòng con lại
ngày ngày vui lên, vì sao con có niềm vui làm việc thiện bố thí như vậy?
Vì con được Ðức Phật giáo dục nhân quả báo ứng, biết trồng nhân lành được
quả lành, để tương lai sau này có cuộc sống đầy đủ tốt đẹp hơn, con rất
bằng lòng làm như vậy”.
Sau đó, có một học trò tên là A-ca-đạt,
cũng đứng lên nói: “Lúc trước con yếu đuối, nhát gan, lại sợ khổ, sau khi
được sự giáo dục của Ðức Phật, con thay đổi rất nhiều, con đơn độc một
mình vào trong rừng sâu tu học thực tập, một thời gian sau không còn sợ
sệt nữa, rắn độc thú dữ cũng không sợ, khi đói bụng thì hái rau rừng để
ăn. Sở dĩ con muốn tinh cần khổ luyện tu học thực hành như vậy là vì nghe
lời dạy của Phật, hiểu được cuộc đời là vô thường, sanh tử bức bách, muốn
cầu giải thoát, do đó buông bỏ tất cả, chuyên tu học thực tập thiền định”.
Sau cùng lại có một học trò bị mất hết một
cánh tay, tên là Chiên-đà, cũng đứng lên nói: “con từ khi được sự giáo dục
dạy dỗ của Ðức Thế Tôn đến nay, một mặt là chuyên lo tu học thực tập Phật
pháp, một mặt tích cực làm lợi ích cho mọi người: Có một lần, trong làng
bị lũ lụt, nhà cửa dân làng bị nước cuốn trôi, nhấn chìm, rất nhiều người
chết. Con và một số người ngồi trên một chiếc xuồng, trôi theo dòng nước
đến một ngôi làng bên cạnh và con ở bên đó phát động quyên góp vật thực để
cứu giúp dân làng bị thiên tai. Lúc phát chẩn, dân làng bị thiên tai quá
đông và quá khổ nên họ chen lấn nhau để giành lấy thực phẩm, con ở trong
nhóm đông người ấy, bị chen lấn và bị đứt lìa hết một cánh tay, nhưng lúc
đó tinh thần con rất phấn chấn, chỉ lo phát thực phẩm cho dân làng, vậy mà
quên mất cái đau đớn trên thân. Vì sao con làm được như vậy? Vì con nghe
và học Phật pháp, hiểu được đạo lý con người và thiên nhiên tương liên
quan với nhau mà sanh tồn, cho nên con nguyện sống quên mình vì người.
Ba học trò trên vừa đủ đại biểu cho ba hạng
học trò: người thứ nhất là Tu-đà vui vẻ làm việc thiện bố thí, tiêu biểu
cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học thiên thừa nhân thừa
“ngũ giới”, “thập thiện”…; người thứ hai là A-ca-đạt tinh tấn khổ hạnh tu
hành, tiêu biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Thanh
văn thừa “tứ đế”, “thập nhị nhân duyên”…; người thứ ba là Chiên-đà tiêu
biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Bồ tát thừa “lục
độ”, “tứ nhiếp”… Từ trong báo cáo thẳng thắn thật thà của họ, chúng ta có
thể thấy được thái độ của họ sau khi nhận được sự giáo dục của Ðức Phật
hoàn toàn thay đổi so với trước đây. Ðiều này cho thấy, chứng minh sự
thành công giáo dục của Ðức Phật.
Ðức Phật sau khi thành đạo, vừa rời gốc bồ
đề, liền thực hiện rộng rãi sự giáo dục giác ngộ của mình, 49 năm cũng như
một ngày. Phàm những học sinh được Ðức Phật giáo dục, đều được cảm hóa một
cách sâu sắc và tín thọ phụng hành suốt cả cuộc đời. Học trò của Ðức Phật
gồm đủ các tầng lớp trong xã hội, từ vua, chúa, quan đại thần, cho đến
thường dân, ăn xin, nô lệ… tất cả đều có đủ các giai tầng trong xã hội. Về
địa điểm, nơi Ðức Phật thực thi giáo dục, khái quát có thể chia làm ba
loại:
(1) Tinh xá thuyết pháp: Sau khi
thành đạo không bao lâu, Ðức Thế Tôn đến nước Ma-kiệt-đà trung Ấn độ. Vua
Tần-bà-sa-la đã xây dựng tinh xá Trúc lâm, gồm 16 đại viện và 72 gian lễ
đường, trong rừng trúc Ca-lan-đà ở thành Vương xá, cho Ðức Phật thuyết
pháp. Sau đó, trưởng giả Cấp-cô-độc và thái tử Kỳ-đà nước Tát-la cùng nhau
xây dựng tinh xá Kỳ viên đường hoàng hoa lệ, thỉnh Ðức Phật thuyết pháp.
Do đó trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, Ðức Thế Tôn thường qua
lại thành Vương xá và Xá vệ, tức tinh xá Kỳ viên và Trúc lâm, do vậy những
nơi này đã trở thành nơi giáo dục chủ yếu của Ðức Phật. Ngoài ra Ðức Thế
Tôn còn giảng dạy Phật pháp ở tinh xá các nơi khác.
(2) Ứng cúng khai thị: Người được
Ðức Phật giáo dục gồm đủ mọi tầng lớp trong xã hội. Họ thường cung thỉnh
Ðức Thế Tôn đến nhà để cúng dường, sau khi dùng cơm xong, Ðức Phật khai
thị giảng dạy Phật lý cho mọi người trong nhà nghe, do vậy rất nhiều người
quy y với Ðức Phật, cải ác tùng thiện. Ví dụ như: phụ thân của Da-xá thỉnh
mời Ðức Phật về nhà để cúng dường, mẹ của Da-xá sau khi nghe Ðức Thế Tôn
khai thị giảng dạy xong, liền quy y với Phật, làm nữ cư sĩ học Phật tại
gia; trưởng giả Cấp-cô-độc có một con dâu tên là Ngọc-da, cô con dâu này ỷ
mình có nhan sắc đẹp đẽ nên kiêu ngạo tự cao, xem thường cha mẹ chồng và
những người trong nhà. Có một lần nọ, sau khi ứng cúng ở nhà Cấp-cô-dộc
xong, Ðức Phật khai thị cho Ngọc-da rằng “gương mặt đẹp chỉ là vẻ đẹp ở
bên ngoài, tâm hạnh đoan chính, lễ phép mới là đẹp bên trong, một người
thật sự là người đẹp thì phải đẹp cả hình dáng lẫn đức hạnh…” Ngọc-da nghe
xong, tâm kêu ngạo tự cao đã biến mất, quy y với Phật, làm học trò tại
gia, tận tâm làm dâu hiền cháu thảo với gia đình bên chồng. Giống những
trường hợp này, học sinh được khai thị ở nhà và được giáo dục hành thiện
nhiều không sao kể xiết.
(3) Dân gian thuyết giáo: Sau khi
Ðức Thế Tôn thành đạo, trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, ngoài
giảng dạy thuyết pháp ở tinh xá ra, Ðức Phật cũng thường đi vào dân làng ở
thôn quê và các thị trấn dọc hai bên bờ sông Hằng, đồng thời Ðức Phật cũng
phái các đệ tử, học trò giỏi di khắp các nơi để giảng dạy Phật pháp. Chế
độ giai cấp xã hội Ấn độ lúc bấy giờ rất nghiêm ngặt, thấp nhất là giai
cấp nô lệ, không có cơ hội được giáo dục, nhưng Ðức Phật đề xướng Phật
tánh bình đẳng, xóa bỏ chế độ giai cấp, từ vương tôn quý tộc cho đến
thường dân nô lệ đều được học tu Phật pháp, được sự giáo dục của Ðức Phật
như nhau. Nền giáo dục của Ðức Phật là đại chúng hóa. Chân lý mà Ðức Thế
Tôn chứng ngộ tuy rất thâm sâu nhưng Ngài phân tích dùng lời lẽ dễ hiểu,
trích dẫn những câu chuyện dân gian làm thí dụ trong lúc giảng dạy, cho
nên mọi tầng lớp nhân dân đều tiếp nhận giáo dục của Ðức Phật một cách dễ
dàng.
Trên đã nói đại khái về ba loại hình giáo
dục: tinh xá thuyết pháp, ứng cúng khai thị và dân gian thuyết giáo, giống
như giáo dục trường học, giáo dục gia đình và giáo dục xã hội hiện nay. Ba
loại hình giáo dục của Ðức Phật tương đương với ba loại hình giáo dục hiện
đại: Tinh xá thuyết pháp tương đương với giáo dục trường học, ứng cúng
khai thị tương đương với giáo dục gia đình và dân gian thuyết giáo tương
đương với giáo dục xã hội.
Thời Ðức Phật cách nay đã hơn 2500 năm,
Ngài đã thực hiện nền giáo dục phổ biến rộng rãi, đã chú ý coi trọng như
nhau về giáo dục trường học, giáo dục gia đình và cả giáo dục xã hội. Ðiều
này, không thể không nói Ðức Phật là một nhà đại giáo dục đã sớm giác ngộ
và biết trước.
3. Phương pháp giáo dục
Ðức Thế Tôn là một vị đại giác ngộ đại trí
tuệ, phương pháp giáo dục của Ngài rất nhiều, tùy cơ ứng biến. Giáo dục
của Ðức Phật, trước hết chú trọng sự tu dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức
ở lời nói, hành vi, cử chỉ… đây là giới học; kế đến chú trọng về điều tiết
thân tâm, gọi là định học; tiến thêm hơn nữa là chú trọng mở mang trí tuệ
chân như tự tánh, tức tuệ học. Ðức Thế Tôn không những giỏi về trích dẫn
trong giảng dạy như 12 phần giáo : bổn sanh, bổn sự, thí dụ, nhân duyên,
trường hàng, trùng tụng .v.v… cho đến các pháp môn như tứ đế, tứ nhiếp
pháp, tứ tất đàn .v.v… sự giáo dục của Ngài còn đặc biệt chú trọng đến
giáo tài và phương pháp dạy học, còn gọi là tùy bệnh cho thuốc, quán cơ
thí giáo. Ví dụ như, Phật dạy chư vị trưởng giả, liền đưa ra “mười đức của
trưởng giả”; dạy nhi đồng thì đưa ra “bốn điều nhỏ không thể khinh
thường”; dạy về bạn bè, thì nói rõ “bạn bè có bốn phẩm chất” .v.v… Trong
các kinh điển như kinh Thiện sanh, kinh Ưu bà tắc giới… đều rất có ý nghĩa
giáo dục về đạo cha con, vợ chồng, chủ tớ…
Trước khi thuyết pháp giảng dạy, Ðức phật
nhập định quan sát căn tánh của học trò, sau đó mới quyết định dùng phương
pháp gì để dạy. Ðặc biệt nhất là khi dạy, Ngài dùng từ rất tài tình khéo
léo, khiến cho những tri thức cao thấp, xuất thân không giống nhau đều có
thể hiểu, mỗi người đều có thể giác ngộ lời của Phật dạy giống như Ðức
Phật chuyên vì mình mà nói vậy, do đó học trò cảm thấy hoan hỷ vui vẻ hài
lòng. Sau đây sẽ cử ra một vài điểm, để chúng ta có thể thấy một phần nhỏ,
một mảng nhỏ về Phương pháp giáo dục của Ðức Phật:
(1) Cùng thực hiện tam học
giới-định-tuệ: Sự giáo dục của Ðức Phật nhấn mạnh ở chỗ cùng thực hiện
tam học giới định tuệ. Trước hết Ngài dạy môn học về giới, dạy học sinh tu
dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức thể hiện qua lời nói hành vi cử chỉ; kế
đến là dạy về định, dạy học sinh luyện tập điều tiết thân và tâm; sau đó
dạy về tuệ, khiến cho học sinh mở mang trí tuệ. Vì do giữ giới mà sanh
định, do định phát tuệ, đây là thứ tự nhất định mà Ðức Phật thực thi giáo
dục. Ba tạng kinh luật luận của Phật giáo, sở dĩ nó trở thành kinh điển
mấy nghìn năm để học trò đệ tử tín đồ của Phật giáo tín thọ phụng hành, là
vì kinh tạng giải thích về định học (bao gồm cả giới và tuệ học), luật
tạng giải thích về giới học và luận tạng giải thích về tuệ học. Giáo dục
về ba môn học giới học, định học và tuệ học, giống như giáo dục về tam dục
như đức dục, trí dục và thể dục hiện nay. Giới học gần tương đương với đức
dục, định học gần tương đương với thể dục và tuệ học gần tương đương với
trí dục. Tuy nhiên, nếu tiến hành phân tích và so sánh thêm chút nữa sẽ có
ba điểm khác nhau như sau:
1. Ba môn học giới định huệ mang tính nhất
quán, thứ tự trước sau rõ ràng và nâng cao hơn một bước nữa là ba môn học
này mang tính liên hoàn; còn tam dục đức trí thể thì không liên quan gì
với nhau, thực hiện riêng biệt.
2. Thể dục hiện nay chỉ chú trọng luyện tập
thân thể; còn định học bao hàm cả luyện tập về tâm linh và thân thể, đặc
biệt chú trọng về tâm linh.
3. Tam dục đức trí thể, chỉ là giáo dục thế
gian; còn tam học giới định tuệ lại thông cả giáo dục thế gian và xuất
thếgian.
Tam dục: giáo dục thế gian.
Tam học: giáo dục xuất thế gian.
Vả lại, tam dục đức trí thể hiện nay, có
người lại thêm vào mỹ dục và quần dục, thành ra có dến năm dục. Ðiều này
trong giáo dục của Ðức Phật đã có từ lâu rồi. Vì huấn luyện mỹ dục, mục
đích là rèn luyện tánh tình để tánh tình của con người hướng đến chân
thiện mỹ. Nhưng Ðức Phật dạy học trò ngồi tĩnh tọa, thu nhiếp tâm vương ý
mã, đoạn trừ vọng tưởng tạp niệm, khiến cho tâm tánh được định tĩnh an
lạc, để mong ngộ nhập vào bản tánh. Ðiều này hiệu quả càng cao hơn và vượt
xa hơn so với mỹ dục rèn luyện tâm tánh. Còn về rèn luyện quần dục, mục
đích là khiến cho mọi người yêu thương giúp đỡ lẫn nhau, cùng hòa mình với
mọi người. Ðiều này, Ðức Phật cũng đã giáo dục rất lâu rồi, hãy sống quên
mình vì người, hòa thuận với mọi người, với cả chúng sanh, cùng với chúng
sanh vui vẻ hài hòa sống với nhau, phục vụ mọi người một cách vô điều
kiện. Quả thực, tích cực hơn, hoàn chỉnh hơn quần dục hiện nay.
(2) Ngôn giáo và thân giáo đều coi
trọng như nhau: Ngôn giáo là dùng ngôn từ để truyền đạt giáo dục; thân
giáo là lấy thân mình làm mẫu mực, lấy thân mình làm gương giáo dục. Giáo
dục ngày nay, chú trọng nhiều về ngôn giáo, coi nhẹ thân giáo. Giáo dục
của Ðức Phật đều coi trọng cả ngôn giáo và thân giáo.
Về phương diện ngôn giáo, Ðức Phật thường
tiếp nhận những câu hỏi của học sinh. Từ trong vấn đề giải đáp, trả lời,
phát huy được ý kiến nhanh nhạy, để truyền bá tri thức cho học sinh. Ví dụ
như nêu câu hỏi trong kinh Kim cang: “ Vân hà ưng trụ? Vân hà giáng phục
kỳ tâm?” ( dựa vào nguyên tắc nào để an trụ? Dùng phương pháp gì để chế
phục tâm phiền não?), điều này giống với phương pháp dạy học kiểu diễn
giảng của phương pháp dạy học kiểu rót vào, dẫn vào trong giáo học pháp
(phương pháp dạy học) hiện đại ngày nay. Nhưng giảng thuật của Phật có thể
khai thác nội dung sâu sắc nhưng lời lẽ rõ ràng sinh động êm tai dễ hiểu,
dù Ðức Phật giảng dạy hơn hai giờ rồi, học sinh cũng không cảm thấy chán
và buồn ngủ. Có lúc, Ðức Phật nêu câu hỏi, học trò trả lời, sau đó tùy
theo câu trả lời mà Ðức Phật bình phán và uốn nắn, chỉ ra chỗ chưa hoàn
chỉnh của học trò. Ví dụ như trong kinh Lăng nghiêm: “thất xứ chủy tâm,
thập phan biện kiến” ( Ðức Phật chỉ cho A nan biết 7 nơi không phải tâm và
Ðức Phật cũng đưa ra 10 ví dụ về sự hiển hiện của chơn tâm). Ðiều này
trong Phương pháp dạy học hiện đại thuộc về phương pháp dạy học kiểu gợi
mở. Cũng có một vài học trò ngồi vây quanh Ðức Phật, cùng nhau hỏi đáp,
nêu ra chân lý cuộc đời, ví dụ như trong kinh Ðại bảo tích, Ðức Phật và
đồng nữ Diệu Huệ hỏi đáp liên tiếp, đã đưa ra mười điểm diệu đế của thế
gian và xuất thế gian. Ðiều này giống như phương pháp dạy học kiểu vấn đáp
của Phương pháp dạy học kiểu gợi mở trong phương pháp dạy học hiện đại.
Nói đến thân giáo, đây là đặc điểm giáo
dục của Ðức Phật, Ðức Phật lấy thân mình làm gương mẫu để giáo dục. Ðiều
này chúng ta có thể đã thấy rải rác trong nhiều kinh điển Phật giáo, ở đây
xin được đưa ra vài thí dụ: Có một vị Tỳ-kheo già bị bệnh mắt, lúc vá y ca
sa, cần xỏ kim nhưng không thấy, Ðức Phật đã giúp vị Tỳ-kheo ấy xỏ kim. Có
một vị Tỳ-kheo ngày thường không chịu phục vụ người bệnh, đến lúc vị ấy bị
bệnh không ai chăm sóc cho ông ấy cả, Ðức Phật thấy vậy đến chăm sóc ông
ấy, rửa mình, phục vụ ẩm thực cho ông ấy và nhiệt tâm nói pháp cho vị
Tỳ-kheo ấy nghe, khuyên ông ấy sau này nên nhiệt tâm phục vụ người bệnh
nhiều hơn. Ðây là tấm gương giáo dục về phục vụ mọi người hay vì mọi người
mà phục vụ. Nhiều lần người của dòng tộc Thích-ca và dòng tộc Câu-lợi
tranh giành nguồn nước uống, Ðức Phật không từ lao khổ, từ nơi xa xôi đến
để hòa giải cho họ. Khi thành Tỳ-xá-ly bị dịch bệnh lan tràn, Ðức Phật
không sợ truyền nhiễm, đã vào thành để an ủi người bệnh, dạy dỗ người
bệnh. Ðây là giáo dục gương mẫu về lòng từ bi cứu đời. Ðề-bà-đạt-đa ba lần
bốn lượt mưu hại Ðức Phật, Ðức Phật không những không trách gì mà còn dùng
lời từ hòa dạy bảo ông ấy. Ðây là giáo dục gương mẫu về oan thân bình
đẳng. Kỳ thực, Ðức Thế Tôn vốn là một vị Thái tử sống trong nhung lụa,
Ngài xem vương vị như chiếc giày rách, xem phú quý như phù vân, xuất gia
sống cuộc đời thanh đạm tam y nhất bát, đây là nhân cách vĩ đại của Ðức
Phật đã xả những điều khó xả, hành những điều khó hành, điều này đủ làm
tấm gương cho học trò, là giáo dục thực hành gương mẫu tốt nhất.
(3) Giáo hóa dạy dỗ những người cá
biệt, đặc thù: Mỗi lần Ðức Phật giảng dạy giáo pháp ở tinh xá hoặc ở
dân gian, học trò thính chúng luôn có hàng nghìn hàng vạn người, ít nhất
cũng có vài trăm người, đây chính là giáo dục tập thể. Ðức Phật khai thị
giảng dạy sau khi ứng cúng ở nhà tín chủ, học trò nhiều thì có đến trăm
mấy, ít thì có đến năm bảy người, điều này giống với dạy học phân tổ, phân
nhóm trong phương pháp dạy học hiện đại. Nhưng vẫn còn một số học trò, do
căn tánh đặc thù, Ðức Phật đã giáo dục riêng biệt cho từng cá nhân, phương
pháp dạy học phụ đạo cá biệt này giống như nữ sĩ giáo dục người Mỹ Helen
Parkhurst đã khởi xướng kiểu giáo dục “dalton plan”. Trong giáo dục của
Ðức Phật, người được giáo dục cá biệt như vậy cũng rất nhiều, ở đây xin kể
ra một vài thí dụ để chúng ta có thể thấy được một phần nhỏ của nó:
A. Kẻ khờ trở thành thông minh: Chu-lợi-đặc
là một người khờ, theo người anh xuất gia, một bài kệ chỉ có bốn câu mà
học ba tháng trời cũng không thuộc, người anh thấy vậy bèn đuổi về nhà,
Chu-lợi-đặc tuổi thân và khóc, Ðức Phật hỏi ông ấy, ông ấy đáp: “Bạch Ðức
Thế Tôn, con là một người ngu nhất, ba tháng trời mà học không thuộc một
bài kệ, bây giờ con biết làm thế nào đây?” Ðức Phật an ủi và dạy rằng:
“ngu mà mình không biết mình ngu mới thật là ngu, con biết mình ngu rồi
thì không phải là ngu nữa”. Ðức Phật dạy ông ấy hai câu pháp ngữ đơn giản
là “phất trần, trừ cấu” (chổi, quét), nhưng Chu-lợi-đặc khờ đến nỗi học
thuộc chữ “chổi” thì lại quên chữ “quét”, học thuộc chữ “quét” thì lại
quên chữ “chổi” . Chu-lợi-đặc ngày ngày lau chùi bàn ghế và quét dọn nhà
cửa, qua một thời gian sau tâm đã tỏ ý đã tường. Vì từ việc lau quét bụi
bặm bên ngoài, ông ấy tiến đến lau quét bụi bặm phiền não trong tâm mình,
phiền não bị quét đi sạch rồi thì trí tuệ liền sáng tỏ.
B. Nhà âm nhạc ngộ đạo: Nhà âm nhạc
Văn-nhị-bách-ức, là con cháu nhà giàu có. Người thanh niên này sống cuộc
sống được nuông chiều từ nhỏ, khi sống cuộc sống của người xuất gia lại
muốn cầu tiến nhanh, do đó tâm tánh nóng nảy và thân thể càng ngày càng
yếu. Thấy vậy Ðức Phật đến dạy phương pháp tu tập cho ông ấy, Ðức Phật
hỏi: “con đánh đàn, nếu dây đàn căng thẳng quá sẽ như thế nào?”
Văn-nhị-bách-ức đáp rằng: “Bạch Ðức Thế Tôn, dây đàn sẽ bị đứt ạ!” Ðức
Phật lại hỏi: “ngược lại nếu dây đàn chùng quá thì sao?” Văn-nhị-bách-ức
đáp rằng: “ Bạch Ðức Thế Tôn, lúc ấy sẽ đàn không ra tiếng ạ”. Ðức Phật
dạy: “Việc tu học cũng giống như đánh đàn vậy, đừng căng thẳng quá, căng
thẳng quá tâm ý sẽ nóng nảy; cũng không được chùng quá, chùng quá sẽ phóng
dật giải đãi lười biếng tán loạn, nên điều tiết tâm cho điều hòa, không
căng thẳng cũng không phóng dật mới được”. Văn-nhị-bách-ức vâng theo lời
dạy của Phật thực hành tu học, quả nhiên tâm tánh điềm tĩnh hòa nhã, không
những sức khỏe dần dần hồi phục, mà không lâu sao liền ngộ đạo.
C. Kẻ hung bạo làm lại cuộc đời:
Ương-quật-ma-la theo học với một vị thầy Bà-la-môn giáo, vợ của thầy đã
yêu thầm thương trộm Ương-quật-ma-la, có lần bà ấy bày tỏ tình yêu thương
của mình, bị Ương-quật-ma-la cự tuyệt. Vợ của thầy giáo thẹn quá hóa giận,
phản ngược lại bà ấy vu khống Ương-quật-ma-la với chồng mình là
Ương-quật-ma-la trêu ghẹo bà ấy. Thầy giáo tin lời vợ mình, nên muốn hại
Ương-quật-ma-la, bèn dạy rằng: “con hãy đi giết 100 người, rồi lấy ngón
tay của họ tết lại thành vòng để đeo lên đầu, như vậy sẽ được sớm sanh
thiên”. Ương-quật-ma-la nghe lời thầy, ngang ngược cầm dao đi giết người,
sau khi giết được 99 người rồi, mẹ của ông ấy đến, ông ấy nghĩ: “tôi đã
giết được 99 người rồi, chỉ thiếu một người nữa thôi thì có thể sanh thiên
rồi, tuy là mẹ mình, chỉ cần giết để góp cho đủ số là được rồi”. Lúc ông
ấy đang muốn giết mẫu thân thì bỗng nhiên Ðức Phật xuất hiện, thế là ông
ấy không giết được mẫu thân, muốn giết Phật, nhưng khi ông ấy đến gần Ðức
Phật để giết, thấy dáng vẻ oai quang của Ðức Phật, tâm điên cuồng của ông
ấy an định trở lại, buông dao xuống và quỳ phục dưới chân Phật. Sau khi
trải qua sự giáo dục của Phật, kẻ hung bạo này đã hối lỗi, quy y Phật và
làm lại cuộc đời.
Như những gì đã nói ở trên, thời Ðức Phật
tuy đã cách chúng ta hơn 2500 năm rồi, nhưng các phương pháp giáo dục của
Ngài đã thực hiện lại rất phù hợp với nền giáo dục mới nhất hiện nay. Sở
dĩ sự giáo dục của Ðức Phật vẫn còn thích hợp cho đến ngày nay, là vì cùng
thực hiện ba môn học giới định tuệ, công trình giáo dục ngôn giáo và thân
giáo đều coi trọng như nhau. Nền giáo dục hiện nay chỉ coi trọng trí dục,
thể dục và ngôn giáo, quả thực nền giáo dục của Ðức Phật từ xa xưa rồi mà
vẫn còn có thể sửa sai bù sót cho nền giáo dục hiện đại nhất hiện nay.
---o0o---
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 8-2007
GIÁO DỤC CỦA ÐỨC PHẬT
Thích Hải Tín
Giáo
dục là phương pháp truyền đạt và phát triển văn minh của nhân loại. Như
chủ tịch tổ chức văn hóa, giáo dục, khoa học của Liên hiệp quốc J. Delors
nói: “Giáo dục là cơ sở trưởng thành của cộng đồng nhân loại, phương hướng
giáo dục đúng đắn, chính xác sẽ phát huy nâng cao tư chất chân thiện mỹ
của nhân loại”.(Just like United Nations Educational, Scientific and
Cultural Organization President J. Delors once said that: “The education,
is humanity's common growth foundation, the education direction correct,
humanity's the true, the good and the beautifuls intelligence can carry
forward the promotion, the world harmonious progress is easy to achieve”.)
Phật giáo hiện nay là một trong ba tôn giáo
lớn của thế giới, người sáng lập ra Phật giáo là Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni,
cũng thuận theo lý rõ ràng Ðức Phật cũng được gọi là Nhà tôn giáo.
Kỳ thực, Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni suốt cuộc
đời tận tụy với giáo dục, là bậc Thầy của nhân loại từ xưa cho đến nay,
cho nên chúng ta không những tôn xưng Ðức Phật là giáo chủ của đạo Phật,
Nhà tôn giáo mà còn tôn xưng Ðức Phật là nhà giáo dục.
Sau khi thành đạo, Ðức Phật thấy sự quan
trọng của giáo dục, nên trong 49 năm trụ thế, đã giảng dạy giáo hóa khắp
nơi, mục đích là vì giáo dục chúng sanh, mở mang trí tuệ chơn như tự tánh,
để đạt được cuộc sống hạnh phúc an lạc tự tại giải thoát. Mười hai phần
giáo trong tam tạng mà Phật đã dạy, cho đến thân giáo vô ngôn, không những
làm mẫu mực cho giáo dục hiện đại ngày nay, kỳ thực cũng chính là một bộ
sử giáo dục phong phú rộng sâu, bao gồm cả kỹ năng, tư tưởng, đạo tức, tri
thức… của thế gian, đều tổng nhiếp hết trong phạm vi giáo dục của Ðức
Phật.
Giáo dục mà Ðức Phật Thích Ca đã thực hiện,
có hai nguyên tắc: một là khế chân lý, hai là hiệp căn cơ. Khế chân lý là
thực hiện giáo dục nhất định phải phù hợp với thực tướng của các pháp, đây
là bản chất giáo dục của Ðức Phật; khế căn cơ là thực thi giáo dục nhất
định phải phù hợp với trình độ của đại chúng, đây là tác dụng giáo dục của
Ðức Phật. Ðức Phật làm giáo dục cả cuộc đời, vì đối tượng không giống nhau
cho nên nội dung giáo dục cũng cao thấp sâu cạn khác nhau, nhưng mục tiêu
vẫn là một, cho nên nói: quy nguyên vô nhị lộ, phương tiện hữu đa môn.
Lịch sử cuộc đời Ðức Phật, nếu không nói
đến những gì liên quan đến giáo dục thì dường như không có gì để nói, cho
nên tôn xưng Ðức Phật là một nhà giáo dục, quả thật danh phó kỳ thực (danh
tiếng đúng với thực tế).
Ðức Phật là một nhà đại giáo dục của một
nước văn minh cổ Ấn Ðộ cách nay hơn 2500 năm. Ngài tinh thông các tư tưởng
học thuật cổ đại Ấn Ðộ, chứng ngộ và kiến giải một cách chính xác, thấu
triệt. Ðể nói về giáo dục của Ngài , chúng ta có thể chia làm ba phần để
nói.
1. Mục đích giáo dục
Ðức Phật vốn là một vị hoàng tử, vì Ngài
thông minh đĩnh ngộ hơn người, do đó yêu cầu giáo dục rất cao. Từ nhỏ Ngài
đã được giáo dục, đến tuổi trưởng thành học vấn của Ngài thâm sâu uyên
bác, tinh thông võ thuật, nhưng những học thức này vẫn chưa có thể khiến
Ngài yên thân gửi phận. Thế là Ngài rời hoàng cung xuất gia, trải qua cuộc
sống tầm sư học đạo. Lần lượt Ngài đã theo học với nhiều vị Thầy của các
tôn giáo lớn lừng danh ở Ấn Ðộ thời bấy giờ. Tuy đã học thông học thức của
những vị Thầy nhưng vẫn chưa thỏa mãn nhu cầu giáo dục của Ngài. Cuối
cùng, Ngài chọn gốc bồ đề làm nơi tĩnh tọa và Ngài đã thâm nhập thiền
định. Rạng sáng bình minh ngày thứ 49, khi sao mai vừa mọc, Ngài hốt nhiên
đại giác đại ngộ hoàn toàn, chứng được đạo vô thượng, thành bậc Chánh Ðẳng
Chánh Giác, hiệu là Phật Thích Ca Mâu Ni. Ðức Phật khám phá thấy được đại
bí mật của nhân sinh và vũ trụ, Ngài thấy được tất cả chúng sanh đều có
Phật tánh. Từ đó, về chân lý vũ trụ và thật tướng nhân sinh, Ngài thấy rõ
như lòng bàn tay. Lúc này Ðức Phật mới thật sự yên thân gửi phận, thỏa mãn
nhu cầu giáo dục cao nhất của Ngài.
Sau khi Ðức phật giác ngộ, Ngài đi khắp nơi
hoằng dương Phật pháp, thực hiện giáo dục giác ngộ, đem chân lý mà Ngài đã
giác ngộ, truyền dạy cho người khác, khiến cho người nhận được sự giáo dục
của Phật cũng đạt được giác ngộ như Phật. Do đó sự giáo dục của Ðức Phật
là một nền giáo dục giác ngộ.
Cuộc đời con người có biết bao điều khổ
sở bức bách, đây đều là do những phiền não trong nội tâm của chúng ta,
những phiền não này xúi giục thúc đẩy chúng ta tạo nghiệp, từ từ dẫn đến
biết bao điều đau khổ, nhưng phiền não khởi là do vô minh, vô minh là cái
gì? Vô minh chính là không giác ngộ—không giác ngộ thật tướng nhân sinh,
không giác ngộ bản lai diện mục của chính mình—Phật tánh, nên chính mình
không có cuộc sống hạnh phúc an lạc. Nếu nghe phật pháp rồi, nhận sự giáo
dục giác ngộ của Ðức Phật rồi, tuân theo phương pháp tu học mà Ðức Phật đã
chỉ dạy mà thực hành, chắc chắn sẽ được giác ngộ, đoạn hoặc chứng chơn,
được hạnh phúc an lạc xa lìa khổ đau. Ðây là mục đích giáo dục của Ðức
Phật.
2. Ðối tượng giáo dục
Mục đích giáo dục của Ðức Phật tuy chỉ có
một, nhưng chí hướng và cá tính của con người lại muôn vàn sai khác, Ðức
Phật vì tùy cơ thuyết giáo, tùy bệnh cho thuốc nên đã khai thị rất nhiều
loại giáo pháp khác nhau, tùy theo cá tính và chí hướng khác nhau của con
người mà Ðức Phật phân loại giáo dục cho thích hợp:
Có những người tin nhân quả, tin phước đức,
biết mạng sống của mình dài ngắn có ảnh hưởng đến phước đức, có đời trước
cũng có kiếp sau; và tất cả những hành vi hiện tại của chúng ta nhất định
sẽ ảnh hưởng đến tương lai, vì vậy muốn có một cuộc sống tương lai sung
túc mỹ mãn tốt đẹp, thì phải làm phước làm lành… Ðể thích hợp với nhu cầu
của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp thiên thừa nhân thừa như “ngũ
giới”, “thập thiện”… để giáo dục.
Có những người tiến bộ hơn một bước, hiểu
rõ cuộc sống sung túc mỹ mãn, rồi cũng không được bao lâu, những cái khổ
sanh già bệnh chết lúc nào cũng bức bách chúng ta, vì vậy sanh tâm chán
ngán cuộc đời, muốn cầu giải thoát khổ đau sanh tử… Ðể thích hợp với nhu
cầu của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp Thanh văn thừa như “tứ đế”,
“thập nhị nhân duyên”… để giáo dục.
Lại có những người hiểu được vũ trụ thiên
nhiên và con người liên quan với nhau, dựa vào nhau mà tồn tại, tất cả mọi
người và mình đều có quan hệ mật thiết với nhau, vì vậy phát nguyện quên
mình vì người, tự lợi lợi tha, tự cứu mình sau đó cứu người, hy vọng tất
cả chúng sanh đều được giải thoát. Ðể thích hợp với nhu cầu của hạng học
trò này, Ðức Phật dùng pháp Bồ tát thừa “lục độ”, “tứ nhiếp”… để giáo
dục.
Ba loại hình giáo dục trên, từ cạn đến
sâu, từ thấp đến cao, tiến dần theo thứ tự, giống như giáo dục phổ thông
được thực hiện rộng rãi ở các nước trên thế giới, từ tiểu học đến trung
học, từ trung học đến đại học. Phương pháp giáo dục của Ðức Phật: Pháp
thiên thừa nhân thừa tương đương với giáo dục tiểu học, pháp Thanh văn
thừa tương đương với cấp giáo dục trung học và pháp Bồ tát thừa tương
đương với cấp giáo dục đại học phổ thông.
Giáo dục thì phải nói đến thành tích, phải
nói đến hiệu quả. Giáo dục có thành tích có hiệu quả, mới là giáo dục
thành công; ngược lại là giáo dục thất bại. Nền giáo dục mà Ðức Phật thực
thi, điểm đặc biệt là ở chỗ này: sở dĩ, hễ ai đã trải qua sự giáo dục của
Ðức Phật rồi, bất luận người ấy vốn có hành vi gì xấu, có thói quen nào
xấu, tất cả đều cải ác tùng thiện.
Lúc Ðức Phật còn tại thế, thường hay mở
những cuộc họp kiểm thảo, kiểm điểm; để tất cả học trò tự do, thẳng thắn,
thật thà nói ra kết quả tu tập, thực tập, chỗ hay chỗ dở của mỗi người, để
tiện kiểm điểm thành tích và hiệu quả của mỗi người.
Có lần, trong cuộc họp kiểm thảo, có một
học trò tên là Tu-đà đứng lên nói rằng: “lúc trước con là một người giữ
tiền của nô dịch, thấy tiền như thấy tiên vậy. Sau khi được sự giáo dục
của Ðức Phật, con thay đổi hoàn toàn, đem tiền tài bố thí cho người khác,
như vậy tuy nhiên gia tài càng ngày càng giảm, nhưng trong lòng con lại
ngày ngày vui lên, vì sao con có niềm vui làm việc thiện bố thí như vậy?
Vì con được Ðức Phật giáo dục nhân quả báo ứng, biết trồng nhân lành được
quả lành, để tương lai sau này có cuộc sống đầy đủ tốt đẹp hơn, con rất
bằng lòng làm như vậy”.
Sau đó, có một học trò tên là A-ca-đạt,
cũng đứng lên nói: “Lúc trước con yếu đuối, nhát gan, lại sợ khổ, sau khi
được sự giáo dục của Ðức Phật, con thay đổi rất nhiều, con đơn độc một
mình vào trong rừng sâu tu học thực tập, một thời gian sau không còn sợ
sệt nữa, rắn độc thú dữ cũng không sợ, khi đói bụng thì hái rau rừng để
ăn. Sở dĩ con muốn tinh cần khổ luyện tu học thực hành như vậy là vì nghe
lời dạy của Phật, hiểu được cuộc đời là vô thường, sanh tử bức bách, muốn
cầu giải thoát, do đó buông bỏ tất cả, chuyên tu học thực tập thiền định”.
Sau cùng lại có một học trò bị mất hết một
cánh tay, tên là Chiên-đà, cũng đứng lên nói: “con từ khi được sự giáo dục
dạy dỗ của Ðức Thế Tôn đến nay, một mặt là chuyên lo tu học thực tập Phật
pháp, một mặt tích cực làm lợi ích cho mọi người: Có một lần, trong làng
bị lũ lụt, nhà cửa dân làng bị nước cuốn trôi, nhấn chìm, rất nhiều người
chết. Con và một số người ngồi trên một chiếc xuồng, trôi theo dòng nước
đến một ngôi làng bên cạnh và con ở bên đó phát động quyên góp vật thực để
cứu giúp dân làng bị thiên tai. Lúc phát chẩn, dân làng bị thiên tai quá
đông và quá khổ nên họ chen lấn nhau để giành lấy thực phẩm, con ở trong
nhóm đông người ấy, bị chen lấn và bị đứt lìa hết một cánh tay, nhưng lúc
đó tinh thần con rất phấn chấn, chỉ lo phát thực phẩm cho dân làng, vậy mà
quên mất cái đau đớn trên thân. Vì sao con làm được như vậy? Vì con nghe
và học Phật pháp, hiểu được đạo lý con người và thiên nhiên tương liên
quan với nhau mà sanh tồn, cho nên con nguyện sống quên mình vì người.
Ba học trò trên vừa đủ đại biểu cho ba hạng
học trò: người thứ nhất là Tu-đà vui vẻ làm việc thiện bố thí, tiêu biểu
cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học thiên thừa nhân thừa
“ngũ giới”, “thập thiện”…; người thứ hai là A-ca-đạt tinh tấn khổ hạnh tu
hành, tiêu biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Thanh
văn thừa “tứ đế”, “thập nhị nhân duyên”…; người thứ ba là Chiên-đà tiêu
biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Bồ tát thừa “lục
độ”, “tứ nhiếp”… Từ trong báo cáo thẳng thắn thật thà của họ, chúng ta có
thể thấy được thái độ của họ sau khi nhận được sự giáo dục của Ðức Phật
hoàn toàn thay đổi so với trước đây. Ðiều này cho thấy, chứng minh sự
thành công giáo dục của Ðức Phật.
Ðức Phật sau khi thành đạo, vừa rời gốc bồ
đề, liền thực hiện rộng rãi sự giáo dục giác ngộ của mình, 49 năm cũng như
một ngày. Phàm những học sinh được Ðức Phật giáo dục, đều được cảm hóa một
cách sâu sắc và tín thọ phụng hành suốt cả cuộc đời. Học trò của Ðức Phật
gồm đủ các tầng lớp trong xã hội, từ vua, chúa, quan đại thần, cho đến
thường dân, ăn xin, nô lệ… tất cả đều có đủ các giai tầng trong xã hội. Về
địa điểm, nơi Ðức Phật thực thi giáo dục, khái quát có thể chia làm ba
loại:
(1) Tinh xá thuyết pháp: Sau khi
thành đạo không bao lâu, Ðức Thế Tôn đến nước Ma-kiệt-đà trung Ấn độ. Vua
Tần-bà-sa-la đã xây dựng tinh xá Trúc lâm, gồm 16 đại viện và 72 gian lễ
đường, trong rừng trúc Ca-lan-đà ở thành Vương xá, cho Ðức Phật thuyết
pháp. Sau đó, trưởng giả Cấp-cô-độc và thái tử Kỳ-đà nước Tát-la cùng nhau
xây dựng tinh xá Kỳ viên đường hoàng hoa lệ, thỉnh Ðức Phật thuyết pháp.
Do đó trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, Ðức Thế Tôn thường qua
lại thành Vương xá và Xá vệ, tức tinh xá Kỳ viên và Trúc lâm, do vậy những
nơi này đã trở thành nơi giáo dục chủ yếu của Ðức Phật. Ngoài ra Ðức Thế
Tôn còn giảng dạy Phật pháp ở tinh xá các nơi khác.
(2) Ứng cúng khai thị: Người được
Ðức Phật giáo dục gồm đủ mọi tầng lớp trong xã hội. Họ thường cung thỉnh
Ðức Thế Tôn đến nhà để cúng dường, sau khi dùng cơm xong, Ðức Phật khai
thị giảng dạy Phật lý cho mọi người trong nhà nghe, do vậy rất nhiều người
quy y với Ðức Phật, cải ác tùng thiện. Ví dụ như: phụ thân của Da-xá thỉnh
mời Ðức Phật về nhà để cúng dường, mẹ của Da-xá sau khi nghe Ðức Thế Tôn
khai thị giảng dạy xong, liền quy y với Phật, làm nữ cư sĩ học Phật tại
gia; trưởng giả Cấp-cô-độc có một con dâu tên là Ngọc-da, cô con dâu này ỷ
mình có nhan sắc đẹp đẽ nên kiêu ngạo tự cao, xem thường cha mẹ chồng và
những người trong nhà. Có một lần nọ, sau khi ứng cúng ở nhà Cấp-cô-dộc
xong, Ðức Phật khai thị cho Ngọc-da rằng “gương mặt đẹp chỉ là vẻ đẹp ở
bên ngoài, tâm hạnh đoan chính, lễ phép mới là đẹp bên trong, một người
thật sự là người đẹp thì phải đẹp cả hình dáng lẫn đức hạnh…” Ngọc-da nghe
xong, tâm kêu ngạo tự cao đã biến mất, quy y với Phật, làm học trò tại
gia, tận tâm làm dâu hiền cháu thảo với gia đình bên chồng. Giống những
trường hợp này, học sinh được khai thị ở nhà và được giáo dục hành thiện
nhiều không sao kể xiết.
(3) Dân gian thuyết giáo: Sau khi
Ðức Thế Tôn thành đạo, trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, ngoài
giảng dạy thuyết pháp ở tinh xá ra, Ðức Phật cũng thường đi vào dân làng ở
thôn quê và các thị trấn dọc hai bên bờ sông Hằng, đồng thời Ðức Phật cũng
phái các đệ tử, học trò giỏi di khắp các nơi để giảng dạy Phật pháp. Chế
độ giai cấp xã hội Ấn độ lúc bấy giờ rất nghiêm ngặt, thấp nhất là giai
cấp nô lệ, không có cơ hội được giáo dục, nhưng Ðức Phật đề xướng Phật
tánh bình đẳng, xóa bỏ chế độ giai cấp, từ vương tôn quý tộc cho đến
thường dân nô lệ đều được học tu Phật pháp, được sự giáo dục của Ðức Phật
như nhau. Nền giáo dục của Ðức Phật là đại chúng hóa. Chân lý mà Ðức Thế
Tôn chứng ngộ tuy rất thâm sâu nhưng Ngài phân tích dùng lời lẽ dễ hiểu,
trích dẫn những câu chuyện dân gian làm thí dụ trong lúc giảng dạy, cho
nên mọi tầng lớp nhân dân đều tiếp nhận giáo dục của Ðức Phật một cách dễ
dàng.
Trên đã nói đại khái về ba loại hình giáo
dục: tinh xá thuyết pháp, ứng cúng khai thị và dân gian thuyết giáo, giống
như giáo dục trường học, giáo dục gia đình và giáo dục xã hội hiện nay. Ba
loại hình giáo dục của Ðức Phật tương đương với ba loại hình giáo dục hiện
đại: Tinh xá thuyết pháp tương đương với giáo dục trường học, ứng cúng
khai thị tương đương với giáo dục gia đình và dân gian thuyết giáo tương
đương với giáo dục xã hội.
Thời Ðức Phật cách nay đã hơn 2500 năm,
Ngài đã thực hiện nền giáo dục phổ biến rộng rãi, đã chú ý coi trọng như
nhau về giáo dục trường học, giáo dục gia đình và cả giáo dục xã hội. Ðiều
này, không thể không nói Ðức Phật là một nhà đại giáo dục đã sớm giác ngộ
và biết trước.
3. Phương pháp giáo dục
Ðức Thế Tôn là một vị đại giác ngộ đại trí
tuệ, phương pháp giáo dục của Ngài rất nhiều, tùy cơ ứng biến. Giáo dục
của Ðức Phật, trước hết chú trọng sự tu dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức
ở lời nói, hành vi, cử chỉ… đây là giới học; kế đến chú trọng về điều tiết
thân tâm, gọi là định học; tiến thêm hơn nữa là chú trọng mở mang trí tuệ
chân như tự tánh, tức tuệ học. Ðức Thế Tôn không những giỏi về trích dẫn
trong giảng dạy như 12 phần giáo : bổn sanh, bổn sự, thí dụ, nhân duyên,
trường hàng, trùng tụng .v.v… cho đến các pháp môn như tứ đế, tứ nhiếp
pháp, tứ tất đàn .v.v… sự giáo dục của Ngài còn đặc biệt chú trọng đến
giáo tài và phương pháp dạy học, còn gọi là tùy bệnh cho thuốc, quán cơ
thí giáo. Ví dụ như, Phật dạy chư vị trưởng giả, liền đưa ra “mười đức của
trưởng giả”; dạy nhi đồng thì đưa ra “bốn điều nhỏ không thể khinh
thường”; dạy về bạn bè, thì nói rõ “bạn bè có bốn phẩm chất” .v.v… Trong
các kinh điển như kinh Thiện sanh, kinh Ưu bà tắc giới… đều rất có ý nghĩa
giáo dục về đạo cha con, vợ chồng, chủ tớ…
Trước khi thuyết pháp giảng dạy, Ðức phật
nhập định quan sát căn tánh của học trò, sau đó mới quyết định dùng phương
pháp gì để dạy. Ðặc biệt nhất là khi dạy, Ngài dùng từ rất tài tình khéo
léo, khiến cho những tri thức cao thấp, xuất thân không giống nhau đều có
thể hiểu, mỗi người đều có thể giác ngộ lời của Phật dạy giống như Ðức
Phật chuyên vì mình mà nói vậy, do đó học trò cảm thấy hoan hỷ vui vẻ hài
lòng. Sau đây sẽ cử ra một vài điểm, để chúng ta có thể thấy một phần nhỏ,
một mảng nhỏ về Phương pháp giáo dục của Ðức Phật:
(1) Cùng thực hiện tam học
giới-định-tuệ: Sự giáo dục của Ðức Phật nhấn mạnh ở chỗ cùng thực hiện
tam học giới định tuệ. Trước hết Ngài dạy môn học về giới, dạy học sinh tu
dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức thể hiện qua lời nói hành vi cử chỉ; kế
đến là dạy về định, dạy học sinh luyện tập điều tiết thân và tâm; sau đó
dạy về tuệ, khiến cho học sinh mở mang trí tuệ. Vì do giữ giới mà sanh
định, do định phát tuệ, đây là thứ tự nhất định mà Ðức Phật thực thi giáo
dục. Ba tạng kinh luật luận của Phật giáo, sở dĩ nó trở thành kinh điển
mấy nghìn năm để học trò đệ tử tín đồ của Phật giáo tín thọ phụng hành, là
vì kinh tạng giải thích về định học (bao gồm cả giới và tuệ học), luật
tạng giải thích về giới học và luận tạng giải thích về tuệ học. Giáo dục
về ba môn học giới học, định học và tuệ học, giống như giáo dục về tam dục
như đức dục, trí dục và thể dục hiện nay. Giới học gần tương đương với đức
dục, định học gần tương đương với thể dục và tuệ học gần tương đương với
trí dục. Tuy nhiên, nếu tiến hành phân tích và so sánh thêm chút nữa sẽ có
ba điểm khác nhau như sau:
1. Ba môn học giới định huệ mang tính nhất
quán, thứ tự trước sau rõ ràng và nâng cao hơn một bước nữa là ba môn học
này mang tính liên hoàn; còn tam dục đức trí thể thì không liên quan gì
với nhau, thực hiện riêng biệt.
2. Thể dục hiện nay chỉ chú trọng luyện tập
thân thể; còn định học bao hàm cả luyện tập về tâm linh và thân thể, đặc
biệt chú trọng về tâm linh.
3. Tam dục đức trí thể, chỉ là giáo dục thế
gian; còn tam học giới định tuệ lại thông cả giáo dục thế gian và xuất
thếgian.
Tam dục: giáo dục thế gian.
Tam học: giáo dục xuất thế gian.
Vả lại, tam dục đức trí thể hiện nay, có
người lại thêm vào mỹ dục và quần dục, thành ra có dến năm dục. Ðiều này
trong giáo dục của Ðức Phật đã có từ lâu rồi. Vì huấn luyện mỹ dục, mục
đích là rèn luyện tánh tình để tánh tình của con người hướng đến chân
thiện mỹ. Nhưng Ðức Phật dạy học trò ngồi tĩnh tọa, thu nhiếp tâm vương ý
mã, đoạn trừ vọng tưởng tạp niệm, khiến cho tâm tánh được định tĩnh an
lạc, để mong ngộ nhập vào bản tánh. Ðiều này hiệu quả càng cao hơn và vượt
xa hơn so với mỹ dục rèn luyện tâm tánh. Còn về rèn luyện quần dục, mục
đích là khiến cho mọi người yêu thương giúp đỡ lẫn nhau, cùng hòa mình với
mọi người. Ðiều này, Ðức Phật cũng đã giáo dục rất lâu rồi, hãy sống quên
mình vì người, hòa thuận với mọi người, với cả chúng sanh, cùng với chúng
sanh vui vẻ hài hòa sống với nhau, phục vụ mọi người một cách vô điều
kiện. Quả thực, tích cực hơn, hoàn chỉnh hơn quần dục hiện nay.
(2) Ngôn giáo và thân giáo đều coi
trọng như nhau: Ngôn giáo là dùng ngôn từ để truyền đạt giáo dục; thân
giáo là lấy thân mình làm mẫu mực, lấy thân mình làm gương giáo dục. Giáo
dục ngày nay, chú trọng nhiều về ngôn giáo, coi nhẹ thân giáo. Giáo dục
của Ðức Phật đều coi trọng cả ngôn giáo và thân giáo.
Về phương diện ngôn giáo, Ðức Phật thường
tiếp nhận những câu hỏi của học sinh. Từ trong vấn đề giải đáp, trả lời,
phát huy được ý kiến nhanh nhạy, để truyền bá tri thức cho học sinh. Ví dụ
như nêu câu hỏi trong kinh Kim cang: “ Vân hà ưng trụ? Vân hà giáng phục
kỳ tâm?” ( dựa vào nguyên tắc nào để an trụ? Dùng phương pháp gì để chế
phục tâm phiền não?), điều này giống với phương pháp dạy học kiểu diễn
giảng của phương pháp dạy học kiểu rót vào, dẫn vào trong giáo học pháp
(phương pháp dạy học) hiện đại ngày nay. Nhưng giảng thuật của Phật có thể
khai thác nội dung sâu sắc nhưng lời lẽ rõ ràng sinh động êm tai dễ hiểu,
dù Ðức Phật giảng dạy hơn hai giờ rồi, học sinh cũng không cảm thấy chán
và buồn ngủ. Có lúc, Ðức Phật nêu câu hỏi, học trò trả lời, sau đó tùy
theo câu trả lời mà Ðức Phật bình phán và uốn nắn, chỉ ra chỗ chưa hoàn
chỉnh của học trò. Ví dụ như trong kinh Lăng nghiêm: “thất xứ chủy tâm,
thập phan biện kiến” ( Ðức Phật chỉ cho A nan biết 7 nơi không phải tâm và
Ðức Phật cũng đưa ra 10 ví dụ về sự hiển hiện của chơn tâm). Ðiều này
trong Phương pháp dạy học hiện đại thuộc về phương pháp dạy học kiểu gợi
mở. Cũng có một vài học trò ngồi vây quanh Ðức Phật, cùng nhau hỏi đáp,
nêu ra chân lý cuộc đời, ví dụ như trong kinh Ðại bảo tích, Ðức Phật và
đồng nữ Diệu Huệ hỏi đáp liên tiếp, đã đưa ra mười điểm diệu đế của thế
gian và xuất thế gian. Ðiều này giống như phương pháp dạy học kiểu vấn đáp
của Phương pháp dạy học kiểu gợi mở trong phương pháp dạy học hiện đại.
Nói đến thân giáo, đây là đặc điểm giáo
dục của Ðức Phật, Ðức Phật lấy thân mình làm gương mẫu để giáo dục. Ðiều
này chúng ta có thể đã thấy rải rác trong nhiều kinh điển Phật giáo, ở đây
xin được đưa ra vài thí dụ: Có một vị Tỳ-kheo già bị bệnh mắt, lúc vá y ca
sa, cần xỏ kim nhưng không thấy, Ðức Phật đã giúp vị Tỳ-kheo ấy xỏ kim. Có
một vị Tỳ-kheo ngày thường không chịu phục vụ người bệnh, đến lúc vị ấy bị
bệnh không ai chăm sóc cho ông ấy cả, Ðức Phật thấy vậy đến chăm sóc ông
ấy, rửa mình, phục vụ ẩm thực cho ông ấy và nhiệt tâm nói pháp cho vị
Tỳ-kheo ấy nghe, khuyên ông ấy sau này nên nhiệt tâm phục vụ người bệnh
nhiều hơn. Ðây là tấm gương giáo dục về phục vụ mọi người hay vì mọi người
mà phục vụ. Nhiều lần người của dòng tộc Thích-ca và dòng tộc Câu-lợi
tranh giành nguồn nước uống, Ðức Phật không từ lao khổ, từ nơi xa xôi đến
để hòa giải cho họ. Khi thành Tỳ-xá-ly bị dịch bệnh lan tràn, Ðức Phật
không sợ truyền nhiễm, đã vào thành để an ủi người bệnh, dạy dỗ người
bệnh. Ðây là giáo dục gương mẫu về lòng từ bi cứu đời. Ðề-bà-đạt-đa ba lần
bốn lượt mưu hại Ðức Phật, Ðức Phật không những không trách gì mà còn dùng
lời từ hòa dạy bảo ông ấy. Ðây là giáo dục gương mẫu về oan thân bình
đẳng. Kỳ thực, Ðức Thế Tôn vốn là một vị Thái tử sống trong nhung lụa,
Ngài xem vương vị như chiếc giày rách, xem phú quý như phù vân, xuất gia
sống cuộc đời thanh đạm tam y nhất bát, đây là nhân cách vĩ đại của Ðức
Phật đã xả những điều khó xả, hành những điều khó hành, điều này đủ làm
tấm gương cho học trò, là giáo dục thực hành gương mẫu tốt nhất.
(3) Giáo hóa dạy dỗ những người cá
biệt, đặc thù: Mỗi lần Ðức Phật giảng dạy giáo pháp ở tinh xá hoặc ở
dân gian, học trò thính chúng luôn có hàng nghìn hàng vạn người, ít nhất
cũng có vài trăm người, đây chính là giáo dục tập thể. Ðức Phật khai thị
giảng dạy sau khi ứng cúng ở nhà tín chủ, học trò nhiều thì có đến trăm
mấy, ít thì có đến năm bảy người, điều này giống với dạy học phân tổ, phân
nhóm trong phương pháp dạy học hiện đại. Nhưng vẫn còn một số học trò, do
căn tánh đặc thù, Ðức Phật đã giáo dục riêng biệt cho từng cá nhân, phương
pháp dạy học phụ đạo cá biệt này giống như nữ sĩ giáo dục người Mỹ Helen
Parkhurst đã khởi xướng kiểu giáo dục “dalton plan”. Trong giáo dục của
Ðức Phật, người được giáo dục cá biệt như vậy cũng rất nhiều, ở đây xin kể
ra một vài thí dụ để chúng ta có thể thấy được một phần nhỏ của nó:
A. Kẻ khờ trở thành thông minh: Chu-lợi-đặc
là một người khờ, theo người anh xuất gia, một bài kệ chỉ có bốn câu mà
học ba tháng trời cũng không thuộc, người anh thấy vậy bèn đuổi về nhà,
Chu-lợi-đặc tuổi thân và khóc, Ðức Phật hỏi ông ấy, ông ấy đáp: “Bạch Ðức
Thế Tôn, con là một người ngu nhất, ba tháng trời mà học không thuộc một
bài kệ, bây giờ con biết làm thế nào đây?” Ðức Phật an ủi và dạy rằng:
“ngu mà mình không biết mình ngu mới thật là ngu, con biết mình ngu rồi
thì không phải là ngu nữa”. Ðức Phật dạy ông ấy hai câu pháp ngữ đơn giản
là “phất trần, trừ cấu” (chổi, quét), nhưng Chu-lợi-đặc khờ đến nỗi học
thuộc chữ “chổi” thì lại quên chữ “quét”, học thuộc chữ “quét” thì lại
quên chữ “chổi” . Chu-lợi-đặc ngày ngày lau chùi bàn ghế và quét dọn nhà
cửa, qua một thời gian sau tâm đã tỏ ý đã tường. Vì từ việc lau quét bụi
bặm bên ngoài, ông ấy tiến đến lau quét bụi bặm phiền não trong tâm mình,
phiền não bị quét đi sạch rồi thì trí tuệ liền sáng tỏ.
B. Nhà âm nhạc ngộ đạo: Nhà âm nhạc
Văn-nhị-bách-ức, là con cháu nhà giàu có. Người thanh niên này sống cuộc
sống được nuông chiều từ nhỏ, khi sống cuộc sống của người xuất gia lại
muốn cầu tiến nhanh, do đó tâm tánh nóng nảy và thân thể càng ngày càng
yếu. Thấy vậy Ðức Phật đến dạy phương pháp tu tập cho ông ấy, Ðức Phật
hỏi: “con đánh đàn, nếu dây đàn căng thẳng quá sẽ như thế nào?”
Văn-nhị-bách-ức đáp rằng: “Bạch Ðức Thế Tôn, dây đàn sẽ bị đứt ạ!” Ðức
Phật lại hỏi: “ngược lại nếu dây đàn chùng quá thì sao?” Văn-nhị-bách-ức
đáp rằng: “ Bạch Ðức Thế Tôn, lúc ấy sẽ đàn không ra tiếng ạ”. Ðức Phật
dạy: “Việc tu học cũng giống như đánh đàn vậy, đừng căng thẳng quá, căng
thẳng quá tâm ý sẽ nóng nảy; cũng không được chùng quá, chùng quá sẽ phóng
dật giải đãi lười biếng tán loạn, nên điều tiết tâm cho điều hòa, không
căng thẳng cũng không phóng dật mới được”. Văn-nhị-bách-ức vâng theo lời
dạy của Phật thực hành tu học, quả nhiên tâm tánh điềm tĩnh hòa nhã, không
những sức khỏe dần dần hồi phục, mà không lâu sao liền ngộ đạo.
C. Kẻ hung bạo làm lại cuộc đời:
Ương-quật-ma-la theo học với một vị thầy Bà-la-môn giáo, vợ của thầy đã
yêu thầm thương trộm Ương-quật-ma-la, có lần bà ấy bày tỏ tình yêu thương
của mình, bị Ương-quật-ma-la cự tuyệt. Vợ của thầy giáo thẹn quá hóa giận,
phản ngược lại bà ấy vu khống Ương-quật-ma-la với chồng mình là
Ương-quật-ma-la trêu ghẹo bà ấy. Thầy giáo tin lời vợ mình, nên muốn hại
Ương-quật-ma-la, bèn dạy rằng: “con hãy đi giết 100 người, rồi lấy ngón
tay của họ tết lại thành vòng để đeo lên đầu, như vậy sẽ được sớm sanh
thiên”. Ương-quật-ma-la nghe lời thầy, ngang ngược cầm dao đi giết người,
sau khi giết được 99 người rồi, mẹ của ông ấy đến, ông ấy nghĩ: “tôi đã
giết được 99 người rồi, chỉ thiếu một người nữa thôi thì có thể sanh thiên
rồi, tuy là mẹ mình, chỉ cần giết để góp cho đủ số là được rồi”. Lúc ông
ấy đang muốn giết mẫu thân thì bỗng nhiên Ðức Phật xuất hiện, thế là ông
ấy không giết được mẫu thân, muốn giết Phật, nhưng khi ông ấy đến gần Ðức
Phật để giết, thấy dáng vẻ oai quang của Ðức Phật, tâm điên cuồng của ông
ấy an định trở lại, buông dao xuống và quỳ phục dưới chân Phật. Sau khi
trải qua sự giáo dục của Phật, kẻ hung bạo này đã hối lỗi, quy y Phật và
làm lại cuộc đời.
Như những gì đã nói ở trên, thời Ðức Phật
tuy đã cách chúng ta hơn 2500 năm rồi, nhưng các phương pháp giáo dục của
Ngài đã thực hiện lại rất phù hợp với nền giáo dục mới nhất hiện nay. Sở
dĩ sự giáo dục của Ðức Phật vẫn còn thích hợp cho đến ngày nay, là vì cùng
thực hiện ba môn học giới định tuệ, công trình giáo dục ngôn giáo và thân
giáo đều coi trọng như nhau. Nền giáo dục hiện nay chỉ coi trọng trí dục,
thể dục và ngôn giáo, quả thực nền giáo dục của Ðức Phật từ xa xưa rồi mà
vẫn còn có thể sửa sai bù sót cho nền giáo dục hiện đại nhất hiện nay.
---o0o---
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 8-2007
GIÁO DỤC CỦA ÐỨC PHẬT
Thích Hải Tín
Giáo
dục là phương pháp truyền đạt và phát triển văn minh của nhân loại. Như
chủ tịch tổ chức văn hóa, giáo dục, khoa học của Liên hiệp quốc J. Delors
nói: “Giáo dục là cơ sở trưởng thành của cộng đồng nhân loại, phương hướng
giáo dục đúng đắn, chính xác sẽ phát huy nâng cao tư chất chân thiện mỹ
của nhân loại”.(Just like United Nations Educational, Scientific and
Cultural Organization President J. Delors once said that: “The education,
is humanity's common growth foundation, the education direction correct,
humanity's the true, the good and the beautifuls intelligence can carry
forward the promotion, the world harmonious progress is easy to achieve”.)
Phật giáo hiện nay là một trong ba tôn giáo
lớn của thế giới, người sáng lập ra Phật giáo là Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni,
cũng thuận theo lý rõ ràng Ðức Phật cũng được gọi là Nhà tôn giáo.
Kỳ thực, Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni suốt cuộc
đời tận tụy với giáo dục, là bậc Thầy của nhân loại từ xưa cho đến nay,
cho nên chúng ta không những tôn xưng Ðức Phật là giáo chủ của đạo Phật,
Nhà tôn giáo mà còn tôn xưng Ðức Phật là nhà giáo dục.
Sau khi thành đạo, Ðức Phật thấy sự quan
trọng của giáo dục, nên trong 49 năm trụ thế, đã giảng dạy giáo hóa khắp
nơi, mục đích là vì giáo dục chúng sanh, mở mang trí tuệ chơn như tự tánh,
để đạt được cuộc sống hạnh phúc an lạc tự tại giải thoát. Mười hai phần
giáo trong tam tạng mà Phật đã dạy, cho đến thân giáo vô ngôn, không những
làm mẫu mực cho giáo dục hiện đại ngày nay, kỳ thực cũng chính là một bộ
sử giáo dục phong phú rộng sâu, bao gồm cả kỹ năng, tư tưởng, đạo tức, tri
thức… của thế gian, đều tổng nhiếp hết trong phạm vi giáo dục của Ðức
Phật.
Giáo dục mà Ðức Phật Thích Ca đã thực hiện,
có hai nguyên tắc: một là khế chân lý, hai là hiệp căn cơ. Khế chân lý là
thực hiện giáo dục nhất định phải phù hợp với thực tướng của các pháp, đây
là bản chất giáo dục của Ðức Phật; khế căn cơ là thực thi giáo dục nhất
định phải phù hợp với trình độ của đại chúng, đây là tác dụng giáo dục của
Ðức Phật. Ðức Phật làm giáo dục cả cuộc đời, vì đối tượng không giống nhau
cho nên nội dung giáo dục cũng cao thấp sâu cạn khác nhau, nhưng mục tiêu
vẫn là một, cho nên nói: quy nguyên vô nhị lộ, phương tiện hữu đa môn.
Lịch sử cuộc đời Ðức Phật, nếu không nói
đến những gì liên quan đến giáo dục thì dường như không có gì để nói, cho
nên tôn xưng Ðức Phật là một nhà giáo dục, quả thật danh phó kỳ thực (danh
tiếng đúng với thực tế).
Ðức Phật là một nhà đại giáo dục của một
nước văn minh cổ Ấn Ðộ cách nay hơn 2500 năm. Ngài tinh thông các tư tưởng
học thuật cổ đại Ấn Ðộ, chứng ngộ và kiến giải một cách chính xác, thấu
triệt. Ðể nói về giáo dục của Ngài , chúng ta có thể chia làm ba phần để
nói.
1. Mục đích giáo dục
Ðức Phật vốn là một vị hoàng tử, vì Ngài
thông minh đĩnh ngộ hơn người, do đó yêu cầu giáo dục rất cao. Từ nhỏ Ngài
đã được giáo dục, đến tuổi trưởng thành học vấn của Ngài thâm sâu uyên
bác, tinh thông võ thuật, nhưng những học thức này vẫn chưa có thể khiến
Ngài yên thân gửi phận. Thế là Ngài rời hoàng cung xuất gia, trải qua cuộc
sống tầm sư học đạo. Lần lượt Ngài đã theo học với nhiều vị Thầy của các
tôn giáo lớn lừng danh ở Ấn Ðộ thời bấy giờ. Tuy đã học thông học thức của
những vị Thầy nhưng vẫn chưa thỏa mãn nhu cầu giáo dục của Ngài. Cuối
cùng, Ngài chọn gốc bồ đề làm nơi tĩnh tọa và Ngài đã thâm nhập thiền
định. Rạng sáng bình minh ngày thứ 49, khi sao mai vừa mọc, Ngài hốt nhiên
đại giác đại ngộ hoàn toàn, chứng được đạo vô thượng, thành bậc Chánh Ðẳng
Chánh Giác, hiệu là Phật Thích Ca Mâu Ni. Ðức Phật khám phá thấy được đại
bí mật của nhân sinh và vũ trụ, Ngài thấy được tất cả chúng sanh đều có
Phật tánh. Từ đó, về chân lý vũ trụ và thật tướng nhân sinh, Ngài thấy rõ
như lòng bàn tay. Lúc này Ðức Phật mới thật sự yên thân gửi phận, thỏa mãn
nhu cầu giáo dục cao nhất của Ngài.
Sau khi Ðức phật giác ngộ, Ngài đi khắp nơi
hoằng dương Phật pháp, thực hiện giáo dục giác ngộ, đem chân lý mà Ngài đã
giác ngộ, truyền dạy cho người khác, khiến cho người nhận được sự giáo dục
của Phật cũng đạt được giác ngộ như Phật. Do đó sự giáo dục của Ðức Phật
là một nền giáo dục giác ngộ.
Cuộc đời con người có biết bao điều khổ
sở bức bách, đây đều là do những phiền não trong nội tâm của chúng ta,
những phiền não này xúi giục thúc đẩy chúng ta tạo nghiệp, từ từ dẫn đến
biết bao điều đau khổ, nhưng phiền não khởi là do vô minh, vô minh là cái
gì? Vô minh chính là không giác ngộ—không giác ngộ thật tướng nhân sinh,
không giác ngộ bản lai diện mục của chính mình—Phật tánh, nên chính mình
không có cuộc sống hạnh phúc an lạc. Nếu nghe phật pháp rồi, nhận sự giáo
dục giác ngộ của Ðức Phật rồi, tuân theo phương pháp tu học mà Ðức Phật đã
chỉ dạy mà thực hành, chắc chắn sẽ được giác ngộ, đoạn hoặc chứng chơn,
được hạnh phúc an lạc xa lìa khổ đau. Ðây là mục đích giáo dục của Ðức
Phật.
2. Ðối tượng giáo dục
Mục đích giáo dục của Ðức Phật tuy chỉ có
một, nhưng chí hướng và cá tính của con người lại muôn vàn sai khác, Ðức
Phật vì tùy cơ thuyết giáo, tùy bệnh cho thuốc nên đã khai thị rất nhiều
loại giáo pháp khác nhau, tùy theo cá tính và chí hướng khác nhau của con
người mà Ðức Phật phân loại giáo dục cho thích hợp:
Có những người tin nhân quả, tin phước đức,
biết mạng sống của mình dài ngắn có ảnh hưởng đến phước đức, có đời trước
cũng có kiếp sau; và tất cả những hành vi hiện tại của chúng ta nhất định
sẽ ảnh hưởng đến tương lai, vì vậy muốn có một cuộc sống tương lai sung
túc mỹ mãn tốt đẹp, thì phải làm phước làm lành… Ðể thích hợp với nhu cầu
của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp thiên thừa nhân thừa như “ngũ
giới”, “thập thiện”… để giáo dục.
Có những người tiến bộ hơn một bước, hiểu
rõ cuộc sống sung túc mỹ mãn, rồi cũng không được bao lâu, những cái khổ
sanh già bệnh chết lúc nào cũng bức bách chúng ta, vì vậy sanh tâm chán
ngán cuộc đời, muốn cầu giải thoát khổ đau sanh tử… Ðể thích hợp với nhu
cầu của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp Thanh văn thừa như “tứ đế”,
“thập nhị nhân duyên”… để giáo dục.
Lại có những người hiểu được vũ trụ thiên
nhiên và con người liên quan với nhau, dựa vào nhau mà tồn tại, tất cả mọi
người và mình đều có quan hệ mật thiết với nhau, vì vậy phát nguyện quên
mình vì người, tự lợi lợi tha, tự cứu mình sau đó cứu người, hy vọng tất
cả chúng sanh đều được giải thoát. Ðể thích hợp với nhu cầu của hạng học
trò này, Ðức Phật dùng pháp Bồ tát thừa “lục độ”, “tứ nhiếp”… để giáo
dục.
Ba loại hình giáo dục trên, từ cạn đến
sâu, từ thấp đến cao, tiến dần theo thứ tự, giống như giáo dục phổ thông
được thực hiện rộng rãi ở các nước trên thế giới, từ tiểu học đến trung
học, từ trung học đến đại học. Phương pháp giáo dục của Ðức Phật: Pháp
thiên thừa nhân thừa tương đương với giáo dục tiểu học, pháp Thanh văn
thừa tương đương với cấp giáo dục trung học và pháp Bồ tát thừa tương
đương với cấp giáo dục đại học phổ thông.
Giáo dục thì phải nói đến thành tích, phải
nói đến hiệu quả. Giáo dục có thành tích có hiệu quả, mới là giáo dục
thành công; ngược lại là giáo dục thất bại. Nền giáo dục mà Ðức Phật thực
thi, điểm đặc biệt là ở chỗ này: sở dĩ, hễ ai đã trải qua sự giáo dục của
Ðức Phật rồi, bất luận người ấy vốn có hành vi gì xấu, có thói quen nào
xấu, tất cả đều cải ác tùng thiện.
Lúc Ðức Phật còn tại thế, thường hay mở
những cuộc họp kiểm thảo, kiểm điểm; để tất cả học trò tự do, thẳng thắn,
thật thà nói ra kết quả tu tập, thực tập, chỗ hay chỗ dở của mỗi người, để
tiện kiểm điểm thành tích và hiệu quả của mỗi người.
Có lần, trong cuộc họp kiểm thảo, có một
học trò tên là Tu-đà đứng lên nói rằng: “lúc trước con là một người giữ
tiền của nô dịch, thấy tiền như thấy tiên vậy. Sau khi được sự giáo dục
của Ðức Phật, con thay đổi hoàn toàn, đem tiền tài bố thí cho người khác,
như vậy tuy nhiên gia tài càng ngày càng giảm, nhưng trong lòng con lại
ngày ngày vui lên, vì sao con có niềm vui làm việc thiện bố thí như vậy?
Vì con được Ðức Phật giáo dục nhân quả báo ứng, biết trồng nhân lành được
quả lành, để tương lai sau này có cuộc sống đầy đủ tốt đẹp hơn, con rất
bằng lòng làm như vậy”.
Sau đó, có một học trò tên là A-ca-đạt,
cũng đứng lên nói: “Lúc trước con yếu đuối, nhát gan, lại sợ khổ, sau khi
được sự giáo dục của Ðức Phật, con thay đổi rất nhiều, con đơn độc một
mình vào trong rừng sâu tu học thực tập, một thời gian sau không còn sợ
sệt nữa, rắn độc thú dữ cũng không sợ, khi đói bụng thì hái rau rừng để
ăn. Sở dĩ con muốn tinh cần khổ luyện tu học thực hành như vậy là vì nghe
lời dạy của Phật, hiểu được cuộc đời là vô thường, sanh tử bức bách, muốn
cầu giải thoát, do đó buông bỏ tất cả, chuyên tu học thực tập thiền định”.
Sau cùng lại có một học trò bị mất hết một
cánh tay, tên là Chiên-đà, cũng đứng lên nói: “con từ khi được sự giáo dục
dạy dỗ của Ðức Thế Tôn đến nay, một mặt là chuyên lo tu học thực tập Phật
pháp, một mặt tích cực làm lợi ích cho mọi người: Có một lần, trong làng
bị lũ lụt, nhà cửa dân làng bị nước cuốn trôi, nhấn chìm, rất nhiều người
chết. Con và một số người ngồi trên một chiếc xuồng, trôi theo dòng nước
đến một ngôi làng bên cạnh và con ở bên đó phát động quyên góp vật thực để
cứu giúp dân làng bị thiên tai. Lúc phát chẩn, dân làng bị thiên tai quá
đông và quá khổ nên họ chen lấn nhau để giành lấy thực phẩm, con ở trong
nhóm đông người ấy, bị chen lấn và bị đứt lìa hết một cánh tay, nhưng lúc
đó tinh thần con rất phấn chấn, chỉ lo phát thực phẩm cho dân làng, vậy mà
quên mất cái đau đớn trên thân. Vì sao con làm được như vậy? Vì con nghe
và học Phật pháp, hiểu được đạo lý con người và thiên nhiên tương liên
quan với nhau mà sanh tồn, cho nên con nguyện sống quên mình vì người.
Ba học trò trên vừa đủ đại biểu cho ba hạng
học trò: người thứ nhất là Tu-đà vui vẻ làm việc thiện bố thí, tiêu biểu
cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học thiên thừa nhân thừa
“ngũ giới”, “thập thiện”…; người thứ hai là A-ca-đạt tinh tấn khổ hạnh tu
hành, tiêu biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Thanh
văn thừa “tứ đế”, “thập nhị nhân duyên”…; người thứ ba là Chiên-đà tiêu
biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Bồ tát thừa “lục
độ”, “tứ nhiếp”… Từ trong báo cáo thẳng thắn thật thà của họ, chúng ta có
thể thấy được thái độ của họ sau khi nhận được sự giáo dục của Ðức Phật
hoàn toàn thay đổi so với trước đây. Ðiều này cho thấy, chứng minh sự
thành công giáo dục của Ðức Phật.
Ðức Phật sau khi thành đạo, vừa rời gốc bồ
đề, liền thực hiện rộng rãi sự giáo dục giác ngộ của mình, 49 năm cũng như
một ngày. Phàm những học sinh được Ðức Phật giáo dục, đều được cảm hóa một
cách sâu sắc và tín thọ phụng hành suốt cả cuộc đời. Học trò của Ðức Phật
gồm đủ các tầng lớp trong xã hội, từ vua, chúa, quan đại thần, cho đến
thường dân, ăn xin, nô lệ… tất cả đều có đủ các giai tầng trong xã hội. Về
địa điểm, nơi Ðức Phật thực thi giáo dục, khái quát có thể chia làm ba
loại:
(1) Tinh xá thuyết pháp: Sau khi
thành đạo không bao lâu, Ðức Thế Tôn đến nước Ma-kiệt-đà trung Ấn độ. Vua
Tần-bà-sa-la đã xây dựng tinh xá Trúc lâm, gồm 16 đại viện và 72 gian lễ
đường, trong rừng trúc Ca-lan-đà ở thành Vương xá, cho Ðức Phật thuyết
pháp. Sau đó, trưởng giả Cấp-cô-độc và thái tử Kỳ-đà nước Tát-la cùng nhau
xây dựng tinh xá Kỳ viên đường hoàng hoa lệ, thỉnh Ðức Phật thuyết pháp.
Do đó trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, Ðức Thế Tôn thường qua
lại thành Vương xá và Xá vệ, tức tinh xá Kỳ viên và Trúc lâm, do vậy những
nơi này đã trở thành nơi giáo dục chủ yếu của Ðức Phật. Ngoài ra Ðức Thế
Tôn còn giảng dạy Phật pháp ở tinh xá các nơi khác.
(2) Ứng cúng khai thị: Người được
Ðức Phật giáo dục gồm đủ mọi tầng lớp trong xã hội. Họ thường cung thỉnh
Ðức Thế Tôn đến nhà để cúng dường, sau khi dùng cơm xong, Ðức Phật khai
thị giảng dạy Phật lý cho mọi người trong nhà nghe, do vậy rất nhiều người
quy y với Ðức Phật, cải ác tùng thiện. Ví dụ như: phụ thân của Da-xá thỉnh
mời Ðức Phật về nhà để cúng dường, mẹ của Da-xá sau khi nghe Ðức Thế Tôn
khai thị giảng dạy xong, liền quy y với Phật, làm nữ cư sĩ học Phật tại
gia; trưởng giả Cấp-cô-độc có một con dâu tên là Ngọc-da, cô con dâu này ỷ
mình có nhan sắc đẹp đẽ nên kiêu ngạo tự cao, xem thường cha mẹ chồng và
những người trong nhà. Có một lần nọ, sau khi ứng cúng ở nhà Cấp-cô-dộc
xong, Ðức Phật khai thị cho Ngọc-da rằng “gương mặt đẹp chỉ là vẻ đẹp ở
bên ngoài, tâm hạnh đoan chính, lễ phép mới là đẹp bên trong, một người
thật sự là người đẹp thì phải đẹp cả hình dáng lẫn đức hạnh…” Ngọc-da nghe
xong, tâm kêu ngạo tự cao đã biến mất, quy y với Phật, làm học trò tại
gia, tận tâm làm dâu hiền cháu thảo với gia đình bên chồng. Giống những
trường hợp này, học sinh được khai thị ở nhà và được giáo dục hành thiện
nhiều không sao kể xiết.
(3) Dân gian thuyết giáo: Sau khi
Ðức Thế Tôn thành đạo, trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, ngoài
giảng dạy thuyết pháp ở tinh xá ra, Ðức Phật cũng thường đi vào dân làng ở
thôn quê và các thị trấn dọc hai bên bờ sông Hằng, đồng thời Ðức Phật cũng
phái các đệ tử, học trò giỏi di khắp các nơi để giảng dạy Phật pháp. Chế
độ giai cấp xã hội Ấn độ lúc bấy giờ rất nghiêm ngặt, thấp nhất là giai
cấp nô lệ, không có cơ hội được giáo dục, nhưng Ðức Phật đề xướng Phật
tánh bình đẳng, xóa bỏ chế độ giai cấp, từ vương tôn quý tộc cho đến
thường dân nô lệ đều được học tu Phật pháp, được sự giáo dục của Ðức Phật
như nhau. Nền giáo dục của Ðức Phật là đại chúng hóa. Chân lý mà Ðức Thế
Tôn chứng ngộ tuy rất thâm sâu nhưng Ngài phân tích dùng lời lẽ dễ hiểu,
trích dẫn những câu chuyện dân gian làm thí dụ trong lúc giảng dạy, cho
nên mọi tầng lớp nhân dân đều tiếp nhận giáo dục của Ðức Phật một cách dễ
dàng.
Trên đã nói đại khái về ba loại hình giáo
dục: tinh xá thuyết pháp, ứng cúng khai thị và dân gian thuyết giáo, giống
như giáo dục trường học, giáo dục gia đình và giáo dục xã hội hiện nay. Ba
loại hình giáo dục của Ðức Phật tương đương với ba loại hình giáo dục hiện
đại: Tinh xá thuyết pháp tương đương với giáo dục trường học, ứng cúng
khai thị tương đương với giáo dục gia đình và dân gian thuyết giáo tương
đương với giáo dục xã hội.
Thời Ðức Phật cách nay đã hơn 2500 năm,
Ngài đã thực hiện nền giáo dục phổ biến rộng rãi, đã chú ý coi trọng như
nhau về giáo dục trường học, giáo dục gia đình và cả giáo dục xã hội. Ðiều
này, không thể không nói Ðức Phật là một nhà đại giáo dục đã sớm giác ngộ
và biết trước.
3. Phương pháp giáo dục
Ðức Thế Tôn là một vị đại giác ngộ đại trí
tuệ, phương pháp giáo dục của Ngài rất nhiều, tùy cơ ứng biến. Giáo dục
của Ðức Phật, trước hết chú trọng sự tu dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức
ở lời nói, hành vi, cử chỉ… đây là giới học; kế đến chú trọng về điều tiết
thân tâm, gọi là định học; tiến thêm hơn nữa là chú trọng mở mang trí tuệ
chân như tự tánh, tức tuệ học. Ðức Thế Tôn không những giỏi về trích dẫn
trong giảng dạy như 12 phần giáo : bổn sanh, bổn sự, thí dụ, nhân duyên,
trường hàng, trùng tụng .v.v… cho đến các pháp môn như tứ đế, tứ nhiếp
pháp, tứ tất đàn .v.v… sự giáo dục của Ngài còn đặc biệt chú trọng đến
giáo tài và phương pháp dạy học, còn gọi là tùy bệnh cho thuốc, quán cơ
thí giáo. Ví dụ như, Phật dạy chư vị trưởng giả, liền đưa ra “mười đức của
trưởng giả”; dạy nhi đồng thì đưa ra “bốn điều nhỏ không thể khinh
thường”; dạy về bạn bè, thì nói rõ “bạn bè có bốn phẩm chất” .v.v… Trong
các kinh điển như kinh Thiện sanh, kinh Ưu bà tắc giới… đều rất có ý nghĩa
giáo dục về đạo cha con, vợ chồng, chủ tớ…
Trước khi thuyết pháp giảng dạy, Ðức phật
nhập định quan sát căn tánh của học trò, sau đó mới quyết định dùng phương
pháp gì để dạy. Ðặc biệt nhất là khi dạy, Ngài dùng từ rất tài tình khéo
léo, khiến cho những tri thức cao thấp, xuất thân không giống nhau đều có
thể hiểu, mỗi người đều có thể giác ngộ lời của Phật dạy giống như Ðức
Phật chuyên vì mình mà nói vậy, do đó học trò cảm thấy hoan hỷ vui vẻ hài
lòng. Sau đây sẽ cử ra một vài điểm, để chúng ta có thể thấy một phần nhỏ,
một mảng nhỏ về Phương pháp giáo dục của Ðức Phật:
(1) Cùng thực hiện tam học
giới-định-tuệ: Sự giáo dục của Ðức Phật nhấn mạnh ở chỗ cùng thực hiện
tam học giới định tuệ. Trước hết Ngài dạy môn học về giới, dạy học sinh tu
dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức thể hiện qua lời nói hành vi cử chỉ; kế
đến là dạy về định, dạy học sinh luyện tập điều tiết thân và tâm; sau đó
dạy về tuệ, khiến cho học sinh mở mang trí tuệ. Vì do giữ giới mà sanh
định, do định phát tuệ, đây là thứ tự nhất định mà Ðức Phật thực thi giáo
dục. Ba tạng kinh luật luận của Phật giáo, sở dĩ nó trở thành kinh điển
mấy nghìn năm để học trò đệ tử tín đồ của Phật giáo tín thọ phụng hành, là
vì kinh tạng giải thích về định học (bao gồm cả giới và tuệ học), luật
tạng giải thích về giới học và luận tạng giải thích về tuệ học. Giáo dục
về ba môn học giới học, định học và tuệ học, giống như giáo dục về tam dục
như đức dục, trí dục và thể dục hiện nay. Giới học gần tương đương với đức
dục, định học gần tương đương với thể dục và tuệ học gần tương đương với
trí dục. Tuy nhiên, nếu tiến hành phân tích và so sánh thêm chút nữa sẽ có
ba điểm khác nhau như sau:
1. Ba môn học giới định huệ mang tính nhất
quán, thứ tự trước sau rõ ràng và nâng cao hơn một bước nữa là ba môn học
này mang tính liên hoàn; còn tam dục đức trí thể thì không liên quan gì
với nhau, thực hiện riêng biệt.
2. Thể dục hiện nay chỉ chú trọng luyện tập
thân thể; còn định học bao hàm cả luyện tập về tâm linh và thân thể, đặc
biệt chú trọng về tâm linh.
3. Tam dục đức trí thể, chỉ là giáo dục thế
gian; còn tam học giới định tuệ lại thông cả giáo dục thế gian và xuất
thếgian.
Tam dục: giáo dục thế gian.
Tam học: giáo dục xuất thế gian.
Vả lại, tam dục đức trí thể hiện nay, có
người lại thêm vào mỹ dục và quần dục, thành ra có dến năm dục. Ðiều này
trong giáo dục của Ðức Phật đã có từ lâu rồi. Vì huấn luyện mỹ dục, mục
đích là rèn luyện tánh tình để tánh tình của con người hướng đến chân
thiện mỹ. Nhưng Ðức Phật dạy học trò ngồi tĩnh tọa, thu nhiếp tâm vương ý
mã, đoạn trừ vọng tưởng tạp niệm, khiến cho tâm tánh được định tĩnh an
lạc, để mong ngộ nhập vào bản tánh. Ðiều này hiệu quả càng cao hơn và vượt
xa hơn so với mỹ dục rèn luyện tâm tánh. Còn về rèn luyện quần dục, mục
đích là khiến cho mọi người yêu thương giúp đỡ lẫn nhau, cùng hòa mình với
mọi người. Ðiều này, Ðức Phật cũng đã giáo dục rất lâu rồi, hãy sống quên
mình vì người, hòa thuận với mọi người, với cả chúng sanh, cùng với chúng
sanh vui vẻ hài hòa sống với nhau, phục vụ mọi người một cách vô điều
kiện. Quả thực, tích cực hơn, hoàn chỉnh hơn quần dục hiện nay.
(2) Ngôn giáo và thân giáo đều coi
trọng như nhau: Ngôn giáo là dùng ngôn từ để truyền đạt giáo dục; thân
giáo là lấy thân mình làm mẫu mực, lấy thân mình làm gương giáo dục. Giáo
dục ngày nay, chú trọng nhiều về ngôn giáo, coi nhẹ thân giáo. Giáo dục
của Ðức Phật đều coi trọng cả ngôn giáo và thân giáo.
Về phương diện ngôn giáo, Ðức Phật thường
tiếp nhận những câu hỏi của học sinh. Từ trong vấn đề giải đáp, trả lời,
phát huy được ý kiến nhanh nhạy, để truyền bá tri thức cho học sinh. Ví dụ
như nêu câu hỏi trong kinh Kim cang: “ Vân hà ưng trụ? Vân hà giáng phục
kỳ tâm?” ( dựa vào nguyên tắc nào để an trụ? Dùng phương pháp gì để chế
phục tâm phiền não?), điều này giống với phương pháp dạy học kiểu diễn
giảng của phương pháp dạy học kiểu rót vào, dẫn vào trong giáo học pháp
(phương pháp dạy học) hiện đại ngày nay. Nhưng giảng thuật của Phật có thể
khai thác nội dung sâu sắc nhưng lời lẽ rõ ràng sinh động êm tai dễ hiểu,
dù Ðức Phật giảng dạy hơn hai giờ rồi, học sinh cũng không cảm thấy chán
và buồn ngủ. Có lúc, Ðức Phật nêu câu hỏi, học trò trả lời, sau đó tùy
theo câu trả lời mà Ðức Phật bình phán và uốn nắn, chỉ ra chỗ chưa hoàn
chỉnh của học trò. Ví dụ như trong kinh Lăng nghiêm: “thất xứ chủy tâm,
thập phan biện kiến” ( Ðức Phật chỉ cho A nan biết 7 nơi không phải tâm và
Ðức Phật cũng đưa ra 10 ví dụ về sự hiển hiện của chơn tâm). Ðiều này
trong Phương pháp dạy học hiện đại thuộc về phương pháp dạy học kiểu gợi
mở. Cũng có một vài học trò ngồi vây quanh Ðức Phật, cùng nhau hỏi đáp,
nêu ra chân lý cuộc đời, ví dụ như trong kinh Ðại bảo tích, Ðức Phật và
đồng nữ Diệu Huệ hỏi đáp liên tiếp, đã đưa ra mười điểm diệu đế của thế
gian và xuất thế gian. Ðiều này giống như phương pháp dạy học kiểu vấn đáp
của Phương pháp dạy học kiểu gợi mở trong phương pháp dạy học hiện đại.
Nói đến thân giáo, đây là đặc điểm giáo
dục của Ðức Phật, Ðức Phật lấy thân mình làm gương mẫu để giáo dục. Ðiều
này chúng ta có thể đã thấy rải rác trong nhiều kinh điển Phật giáo, ở đây
xin được đưa ra vài thí dụ: Có một vị Tỳ-kheo già bị bệnh mắt, lúc vá y ca
sa, cần xỏ kim nhưng không thấy, Ðức Phật đã giúp vị Tỳ-kheo ấy xỏ kim. Có
một vị Tỳ-kheo ngày thường không chịu phục vụ người bệnh, đến lúc vị ấy bị
bệnh không ai chăm sóc cho ông ấy cả, Ðức Phật thấy vậy đến chăm sóc ông
ấy, rửa mình, phục vụ ẩm thực cho ông ấy và nhiệt tâm nói pháp cho vị
Tỳ-kheo ấy nghe, khuyên ông ấy sau này nên nhiệt tâm phục vụ người bệnh
nhiều hơn. Ðây là tấm gương giáo dục về phục vụ mọi người hay vì mọi người
mà phục vụ. Nhiều lần người của dòng tộc Thích-ca và dòng tộc Câu-lợi
tranh giành nguồn nước uống, Ðức Phật không từ lao khổ, từ nơi xa xôi đến
để hòa giải cho họ. Khi thành Tỳ-xá-ly bị dịch bệnh lan tràn, Ðức Phật
không sợ truyền nhiễm, đã vào thành để an ủi người bệnh, dạy dỗ người
bệnh. Ðây là giáo dục gương mẫu về lòng từ bi cứu đời. Ðề-bà-đạt-đa ba lần
bốn lượt mưu hại Ðức Phật, Ðức Phật không những không trách gì mà còn dùng
lời từ hòa dạy bảo ông ấy. Ðây là giáo dục gương mẫu về oan thân bình
đẳng. Kỳ thực, Ðức Thế Tôn vốn là một vị Thái tử sống trong nhung lụa,
Ngài xem vương vị như chiếc giày rách, xem phú quý như phù vân, xuất gia
sống cuộc đời thanh đạm tam y nhất bát, đây là nhân cách vĩ đại của Ðức
Phật đã xả những điều khó xả, hành những điều khó hành, điều này đủ làm
tấm gương cho học trò, là giáo dục thực hành gương mẫu tốt nhất.
(3) Giáo hóa dạy dỗ những người cá
biệt, đặc thù: Mỗi lần Ðức Phật giảng dạy giáo pháp ở tinh xá hoặc ở
dân gian, học trò thính chúng luôn có hàng nghìn hàng vạn người, ít nhất
cũng có vài trăm người, đây chính là giáo dục tập thể. Ðức Phật khai thị
giảng dạy sau khi ứng cúng ở nhà tín chủ, học trò nhiều thì có đến trăm
mấy, ít thì có đến năm bảy người, điều này giống với dạy học phân tổ, phân
nhóm trong phương pháp dạy học hiện đại. Nhưng vẫn còn một số học trò, do
căn tánh đặc thù, Ðức Phật đã giáo dục riêng biệt cho từng cá nhân, phương
pháp dạy học phụ đạo cá biệt này giống như nữ sĩ giáo dục người Mỹ Helen
Parkhurst đã khởi xướng kiểu giáo dục “dalton plan”. Trong giáo dục của
Ðức Phật, người được giáo dục cá biệt như vậy cũng rất nhiều, ở đây xin kể
ra một vài thí dụ để chúng ta có thể thấy được một phần nhỏ của nó:
A. Kẻ khờ trở thành thông minh: Chu-lợi-đặc
là một người khờ, theo người anh xuất gia, một bài kệ chỉ có bốn câu mà
học ba tháng trời cũng không thuộc, người anh thấy vậy bèn đuổi về nhà,
Chu-lợi-đặc tuổi thân và khóc, Ðức Phật hỏi ông ấy, ông ấy đáp: “Bạch Ðức
Thế Tôn, con là một người ngu nhất, ba tháng trời mà học không thuộc một
bài kệ, bây giờ con biết làm thế nào đây?” Ðức Phật an ủi và dạy rằng:
“ngu mà mình không biết mình ngu mới thật là ngu, con biết mình ngu rồi
thì không phải là ngu nữa”. Ðức Phật dạy ông ấy hai câu pháp ngữ đơn giản
là “phất trần, trừ cấu” (chổi, quét), nhưng Chu-lợi-đặc khờ đến nỗi học
thuộc chữ “chổi” thì lại quên chữ “quét”, học thuộc chữ “quét” thì lại
quên chữ “chổi” . Chu-lợi-đặc ngày ngày lau chùi bàn ghế và quét dọn nhà
cửa, qua một thời gian sau tâm đã tỏ ý đã tường. Vì từ việc lau quét bụi
bặm bên ngoài, ông ấy tiến đến lau quét bụi bặm phiền não trong tâm mình,
phiền não bị quét đi sạch rồi thì trí tuệ liền sáng tỏ.
B. Nhà âm nhạc ngộ đạo: Nhà âm nhạc
Văn-nhị-bách-ức, là con cháu nhà giàu có. Người thanh niên này sống cuộc
sống được nuông chiều từ nhỏ, khi sống cuộc sống của người xuất gia lại
muốn cầu tiến nhanh, do đó tâm tánh nóng nảy và thân thể càng ngày càng
yếu. Thấy vậy Ðức Phật đến dạy phương pháp tu tập cho ông ấy, Ðức Phật
hỏi: “con đánh đàn, nếu dây đàn căng thẳng quá sẽ như thế nào?”
Văn-nhị-bách-ức đáp rằng: “Bạch Ðức Thế Tôn, dây đàn sẽ bị đứt ạ!” Ðức
Phật lại hỏi: “ngược lại nếu dây đàn chùng quá thì sao?” Văn-nhị-bách-ức
đáp rằng: “ Bạch Ðức Thế Tôn, lúc ấy sẽ đàn không ra tiếng ạ”. Ðức Phật
dạy: “Việc tu học cũng giống như đánh đàn vậy, đừng căng thẳng quá, căng
thẳng quá tâm ý sẽ nóng nảy; cũng không được chùng quá, chùng quá sẽ phóng
dật giải đãi lười biếng tán loạn, nên điều tiết tâm cho điều hòa, không
căng thẳng cũng không phóng dật mới được”. Văn-nhị-bách-ức vâng theo lời
dạy của Phật thực hành tu học, quả nhiên tâm tánh điềm tĩnh hòa nhã, không
những sức khỏe dần dần hồi phục, mà không lâu sao liền ngộ đạo.
C. Kẻ hung bạo làm lại cuộc đời:
Ương-quật-ma-la theo học với một vị thầy Bà-la-môn giáo, vợ của thầy đã
yêu thầm thương trộm Ương-quật-ma-la, có lần bà ấy bày tỏ tình yêu thương
của mình, bị Ương-quật-ma-la cự tuyệt. Vợ của thầy giáo thẹn quá hóa giận,
phản ngược lại bà ấy vu khống Ương-quật-ma-la với chồng mình là
Ương-quật-ma-la trêu ghẹo bà ấy. Thầy giáo tin lời vợ mình, nên muốn hại
Ương-quật-ma-la, bèn dạy rằng: “con hãy đi giết 100 người, rồi lấy ngón
tay của họ tết lại thành vòng để đeo lên đầu, như vậy sẽ được sớm sanh
thiên”. Ương-quật-ma-la nghe lời thầy, ngang ngược cầm dao đi giết người,
sau khi giết được 99 người rồi, mẹ của ông ấy đến, ông ấy nghĩ: “tôi đã
giết được 99 người rồi, chỉ thiếu một người nữa thôi thì có thể sanh thiên
rồi, tuy là mẹ mình, chỉ cần giết để góp cho đủ số là được rồi”. Lúc ông
ấy đang muốn giết mẫu thân thì bỗng nhiên Ðức Phật xuất hiện, thế là ông
ấy không giết được mẫu thân, muốn giết Phật, nhưng khi ông ấy đến gần Ðức
Phật để giết, thấy dáng vẻ oai quang của Ðức Phật, tâm điên cuồng của ông
ấy an định trở lại, buông dao xuống và quỳ phục dưới chân Phật. Sau khi
trải qua sự giáo dục của Phật, kẻ hung bạo này đã hối lỗi, quy y Phật và
làm lại cuộc đời.
Như những gì đã nói ở trên, thời Ðức Phật
tuy đã cách chúng ta hơn 2500 năm rồi, nhưng các phương pháp giáo dục của
Ngài đã thực hiện lại rất phù hợp với nền giáo dục mới nhất hiện nay. Sở
dĩ sự giáo dục của Ðức Phật vẫn còn thích hợp cho đến ngày nay, là vì cùng
thực hiện ba môn học giới định tuệ, công trình giáo dục ngôn giáo và thân
giáo đều coi trọng như nhau. Nền giáo dục hiện nay chỉ coi trọng trí dục,
thể dục và ngôn giáo, quả thực nền giáo dục của Ðức Phật từ xa xưa rồi mà
vẫn còn có thể sửa sai bù sót cho nền giáo dục hiện đại nhất hiện nay.
---o0o---
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 8-2007
GIÁO DỤC CỦA ÐỨC PHẬT
Thích Hải Tín
Giáo
dục là phương pháp truyền đạt và phát triển văn minh của nhân loại. Như
chủ tịch tổ chức văn hóa, giáo dục, khoa học của Liên hiệp quốc J. Delors
nói: “Giáo dục là cơ sở trưởng thành của cộng đồng nhân loại, phương hướng
giáo dục đúng đắn, chính xác sẽ phát huy nâng cao tư chất chân thiện mỹ
của nhân loại”.(Just like United Nations Educational, Scientific and
Cultural Organization President J. Delors once said that: “The education,
is humanity's common growth foundation, the education direction correct,
humanity's the true, the good and the beautifuls intelligence can carry
forward the promotion, the world harmonious progress is easy to achieve”.)
Phật giáo hiện nay là một trong ba tôn giáo
lớn của thế giới, người sáng lập ra Phật giáo là Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni,
cũng thuận theo lý rõ ràng Ðức Phật cũng được gọi là Nhà tôn giáo.
Kỳ thực, Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni suốt cuộc
đời tận tụy với giáo dục, là bậc Thầy của nhân loại từ xưa cho đến nay,
cho nên chúng ta không những tôn xưng Ðức Phật là giáo chủ của đạo Phật,
Nhà tôn giáo mà còn tôn xưng Ðức Phật là nhà giáo dục.
Sau khi thành đạo, Ðức Phật thấy sự quan
trọng của giáo dục, nên trong 49 năm trụ thế, đã giảng dạy giáo hóa khắp
nơi, mục đích là vì giáo dục chúng sanh, mở mang trí tuệ chơn như tự tánh,
để đạt được cuộc sống hạnh phúc an lạc tự tại giải thoát. Mười hai phần
giáo trong tam tạng mà Phật đã dạy, cho đến thân giáo vô ngôn, không những
làm mẫu mực cho giáo dục hiện đại ngày nay, kỳ thực cũng chính là một bộ
sử giáo dục phong phú rộng sâu, bao gồm cả kỹ năng, tư tưởng, đạo tức, tri
thức… của thế gian, đều tổng nhiếp hết trong phạm vi giáo dục của Ðức
Phật.
Giáo dục mà Ðức Phật Thích Ca đã thực hiện,
có hai nguyên tắc: một là khế chân lý, hai là hiệp căn cơ. Khế chân lý là
thực hiện giáo dục nhất định phải phù hợp với thực tướng của các pháp, đây
là bản chất giáo dục của Ðức Phật; khế căn cơ là thực thi giáo dục nhất
định phải phù hợp với trình độ của đại chúng, đây là tác dụng giáo dục của
Ðức Phật. Ðức Phật làm giáo dục cả cuộc đời, vì đối tượng không giống nhau
cho nên nội dung giáo dục cũng cao thấp sâu cạn khác nhau, nhưng mục tiêu
vẫn là một, cho nên nói: quy nguyên vô nhị lộ, phương tiện hữu đa môn.
Lịch sử cuộc đời Ðức Phật, nếu không nói
đến những gì liên quan đến giáo dục thì dường như không có gì để nói, cho
nên tôn xưng Ðức Phật là một nhà giáo dục, quả thật danh phó kỳ thực (danh
tiếng đúng với thực tế).
Ðức Phật là một nhà đại giáo dục của một
nước văn minh cổ Ấn Ðộ cách nay hơn 2500 năm. Ngài tinh thông các tư tưởng
học thuật cổ đại Ấn Ðộ, chứng ngộ và kiến giải một cách chính xác, thấu
triệt. Ðể nói về giáo dục của Ngài , chúng ta có thể chia làm ba phần để
nói.
1. Mục đích giáo dục
Ðức Phật vốn là một vị hoàng tử, vì Ngài
thông minh đĩnh ngộ hơn người, do đó yêu cầu giáo dục rất cao. Từ nhỏ Ngài
đã được giáo dục, đến tuổi trưởng thành học vấn của Ngài thâm sâu uyên
bác, tinh thông võ thuật, nhưng những học thức này vẫn chưa có thể khiến
Ngài yên thân gửi phận. Thế là Ngài rời hoàng cung xuất gia, trải qua cuộc
sống tầm sư học đạo. Lần lượt Ngài đã theo học với nhiều vị Thầy của các
tôn giáo lớn lừng danh ở Ấn Ðộ thời bấy giờ. Tuy đã học thông học thức của
những vị Thầy nhưng vẫn chưa thỏa mãn nhu cầu giáo dục của Ngài. Cuối
cùng, Ngài chọn gốc bồ đề làm nơi tĩnh tọa và Ngài đã thâm nhập thiền
định. Rạng sáng bình minh ngày thứ 49, khi sao mai vừa mọc, Ngài hốt nhiên
đại giác đại ngộ hoàn toàn, chứng được đạo vô thượng, thành bậc Chánh Ðẳng
Chánh Giác, hiệu là Phật Thích Ca Mâu Ni. Ðức Phật khám phá thấy được đại
bí mật của nhân sinh và vũ trụ, Ngài thấy được tất cả chúng sanh đều có
Phật tánh. Từ đó, về chân lý vũ trụ và thật tướng nhân sinh, Ngài thấy rõ
như lòng bàn tay. Lúc này Ðức Phật mới thật sự yên thân gửi phận, thỏa mãn
nhu cầu giáo dục cao nhất của Ngài.
Sau khi Ðức phật giác ngộ, Ngài đi khắp nơi
hoằng dương Phật pháp, thực hiện giáo dục giác ngộ, đem chân lý mà Ngài đã
giác ngộ, truyền dạy cho người khác, khiến cho người nhận được sự giáo dục
của Phật cũng đạt được giác ngộ như Phật. Do đó sự giáo dục của Ðức Phật
là một nền giáo dục giác ngộ.
Cuộc đời con người có biết bao điều khổ
sở bức bách, đây đều là do những phiền não trong nội tâm của chúng ta,
những phiền não này xúi giục thúc đẩy chúng ta tạo nghiệp, từ từ dẫn đến
biết bao điều đau khổ, nhưng phiền não khởi là do vô minh, vô minh là cái
gì? Vô minh chính là không giác ngộ—không giác ngộ thật tướng nhân sinh,
không giác ngộ bản lai diện mục của chính mình—Phật tánh, nên chính mình
không có cuộc sống hạnh phúc an lạc. Nếu nghe phật pháp rồi, nhận sự giáo
dục giác ngộ của Ðức Phật rồi, tuân theo phương pháp tu học mà Ðức Phật đã
chỉ dạy mà thực hành, chắc chắn sẽ được giác ngộ, đoạn hoặc chứng chơn,
được hạnh phúc an lạc xa lìa khổ đau. Ðây là mục đích giáo dục của Ðức
Phật.
2. Ðối tượng giáo dục
Mục đích giáo dục của Ðức Phật tuy chỉ có
một, nhưng chí hướng và cá tính của con người lại muôn vàn sai khác, Ðức
Phật vì tùy cơ thuyết giáo, tùy bệnh cho thuốc nên đã khai thị rất nhiều
loại giáo pháp khác nhau, tùy theo cá tính và chí hướng khác nhau của con
người mà Ðức Phật phân loại giáo dục cho thích hợp:
Có những người tin nhân quả, tin phước đức,
biết mạng sống của mình dài ngắn có ảnh hưởng đến phước đức, có đời trước
cũng có kiếp sau; và tất cả những hành vi hiện tại của chúng ta nhất định
sẽ ảnh hưởng đến tương lai, vì vậy muốn có một cuộc sống tương lai sung
túc mỹ mãn tốt đẹp, thì phải làm phước làm lành… Ðể thích hợp với nhu cầu
của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp thiên thừa nhân thừa như “ngũ
giới”, “thập thiện”… để giáo dục.
Có những người tiến bộ hơn một bước, hiểu
rõ cuộc sống sung túc mỹ mãn, rồi cũng không được bao lâu, những cái khổ
sanh già bệnh chết lúc nào cũng bức bách chúng ta, vì vậy sanh tâm chán
ngán cuộc đời, muốn cầu giải thoát khổ đau sanh tử… Ðể thích hợp với nhu
cầu của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp Thanh văn thừa như “tứ đế”,
“thập nhị nhân duyên”… để giáo dục.
Lại có những người hiểu được vũ trụ thiên
nhiên và con người liên quan với nhau, dựa vào nhau mà tồn tại, tất cả mọi
người và mình đều có quan hệ mật thiết với nhau, vì vậy phát nguyện quên
mình vì người, tự lợi lợi tha, tự cứu mình sau đó cứu người, hy vọng tất
cả chúng sanh đều được giải thoát. Ðể thích hợp với nhu cầu của hạng học
trò này, Ðức Phật dùng pháp Bồ tát thừa “lục độ”, “tứ nhiếp”… để giáo
dục.
Ba loại hình giáo dục trên, từ cạn đến
sâu, từ thấp đến cao, tiến dần theo thứ tự, giống như giáo dục phổ thông
được thực hiện rộng rãi ở các nước trên thế giới, từ tiểu học đến trung
học, từ trung học đến đại học. Phương pháp giáo dục của Ðức Phật: Pháp
thiên thừa nhân thừa tương đương với giáo dục tiểu học, pháp Thanh văn
thừa tương đương với cấp giáo dục trung học và pháp Bồ tát thừa tương
đương với cấp giáo dục đại học phổ thông.
Giáo dục thì phải nói đến thành tích, phải
nói đến hiệu quả. Giáo dục có thành tích có hiệu quả, mới là giáo dục
thành công; ngược lại là giáo dục thất bại. Nền giáo dục mà Ðức Phật thực
thi, điểm đặc biệt là ở chỗ này: sở dĩ, hễ ai đã trải qua sự giáo dục của
Ðức Phật rồi, bất luận người ấy vốn có hành vi gì xấu, có thói quen nào
xấu, tất cả đều cải ác tùng thiện.
Lúc Ðức Phật còn tại thế, thường hay mở
những cuộc họp kiểm thảo, kiểm điểm; để tất cả học trò tự do, thẳng thắn,
thật thà nói ra kết quả tu tập, thực tập, chỗ hay chỗ dở của mỗi người, để
tiện kiểm điểm thành tích và hiệu quả của mỗi người.
Có lần, trong cuộc họp kiểm thảo, có một
học trò tên là Tu-đà đứng lên nói rằng: “lúc trước con là một người giữ
tiền của nô dịch, thấy tiền như thấy tiên vậy. Sau khi được sự giáo dục
của Ðức Phật, con thay đổi hoàn toàn, đem tiền tài bố thí cho người khác,
như vậy tuy nhiên gia tài càng ngày càng giảm, nhưng trong lòng con lại
ngày ngày vui lên, vì sao con có niềm vui làm việc thiện bố thí như vậy?
Vì con được Ðức Phật giáo dục nhân quả báo ứng, biết trồng nhân lành được
quả lành, để tương lai sau này có cuộc sống đầy đủ tốt đẹp hơn, con rất
bằng lòng làm như vậy”.
Sau đó, có một học trò tên là A-ca-đạt,
cũng đứng lên nói: “Lúc trước con yếu đuối, nhát gan, lại sợ khổ, sau khi
được sự giáo dục của Ðức Phật, con thay đổi rất nhiều, con đơn độc một
mình vào trong rừng sâu tu học thực tập, một thời gian sau không còn sợ
sệt nữa, rắn độc thú dữ cũng không sợ, khi đói bụng thì hái rau rừng để
ăn. Sở dĩ con muốn tinh cần khổ luyện tu học thực hành như vậy là vì nghe
lời dạy của Phật, hiểu được cuộc đời là vô thường, sanh tử bức bách, muốn
cầu giải thoát, do đó buông bỏ tất cả, chuyên tu học thực tập thiền định”.
Sau cùng lại có một học trò bị mất hết một
cánh tay, tên là Chiên-đà, cũng đứng lên nói: “con từ khi được sự giáo dục
dạy dỗ của Ðức Thế Tôn đến nay, một mặt là chuyên lo tu học thực tập Phật
pháp, một mặt tích cực làm lợi ích cho mọi người: Có một lần, trong làng
bị lũ lụt, nhà cửa dân làng bị nước cuốn trôi, nhấn chìm, rất nhiều người
chết. Con và một số người ngồi trên một chiếc xuồng, trôi theo dòng nước
đến một ngôi làng bên cạnh và con ở bên đó phát động quyên góp vật thực để
cứu giúp dân làng bị thiên tai. Lúc phát chẩn, dân làng bị thiên tai quá
đông và quá khổ nên họ chen lấn nhau để giành lấy thực phẩm, con ở trong
nhóm đông người ấy, bị chen lấn và bị đứt lìa hết một cánh tay, nhưng lúc
đó tinh thần con rất phấn chấn, chỉ lo phát thực phẩm cho dân làng, vậy mà
quên mất cái đau đớn trên thân. Vì sao con làm được như vậy? Vì con nghe
và học Phật pháp, hiểu được đạo lý con người và thiên nhiên tương liên
quan với nhau mà sanh tồn, cho nên con nguyện sống quên mình vì người.
Ba học trò trên vừa đủ đại biểu cho ba hạng
học trò: người thứ nhất là Tu-đà vui vẻ làm việc thiện bố thí, tiêu biểu
cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học thiên thừa nhân thừa
“ngũ giới”, “thập thiện”…; người thứ hai là A-ca-đạt tinh tấn khổ hạnh tu
hành, tiêu biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Thanh
văn thừa “tứ đế”, “thập nhị nhân duyên”…; người thứ ba là Chiên-đà tiêu
biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Bồ tát thừa “lục
độ”, “tứ nhiếp”… Từ trong báo cáo thẳng thắn thật thà của họ, chúng ta có
thể thấy được thái độ của họ sau khi nhận được sự giáo dục của Ðức Phật
hoàn toàn thay đổi so với trước đây. Ðiều này cho thấy, chứng minh sự
thành công giáo dục của Ðức Phật.
Ðức Phật sau khi thành đạo, vừa rời gốc bồ
đề, liền thực hiện rộng rãi sự giáo dục giác ngộ của mình, 49 năm cũng như
một ngày. Phàm những học sinh được Ðức Phật giáo dục, đều được cảm hóa một
cách sâu sắc và tín thọ phụng hành suốt cả cuộc đời. Học trò của Ðức Phật
gồm đủ các tầng lớp trong xã hội, từ vua, chúa, quan đại thần, cho đến
thường dân, ăn xin, nô lệ… tất cả đều có đủ các giai tầng trong xã hội. Về
địa điểm, nơi Ðức Phật thực thi giáo dục, khái quát có thể chia làm ba
loại:
(1) Tinh xá thuyết pháp: Sau khi
thành đạo không bao lâu, Ðức Thế Tôn đến nước Ma-kiệt-đà trung Ấn độ. Vua
Tần-bà-sa-la đã xây dựng tinh xá Trúc lâm, gồm 16 đại viện và 72 gian lễ
đường, trong rừng trúc Ca-lan-đà ở thành Vương xá, cho Ðức Phật thuyết
pháp. Sau đó, trưởng giả Cấp-cô-độc và thái tử Kỳ-đà nước Tát-la cùng nhau
xây dựng tinh xá Kỳ viên đường hoàng hoa lệ, thỉnh Ðức Phật thuyết pháp.
Do đó trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, Ðức Thế Tôn thường qua
lại thành Vương xá và Xá vệ, tức tinh xá Kỳ viên và Trúc lâm, do vậy những
nơi này đã trở thành nơi giáo dục chủ yếu của Ðức Phật. Ngoài ra Ðức Thế
Tôn còn giảng dạy Phật pháp ở tinh xá các nơi khác.
(2) Ứng cúng khai thị: Người được
Ðức Phật giáo dục gồm đủ mọi tầng lớp trong xã hội. Họ thường cung thỉnh
Ðức Thế Tôn đến nhà để cúng dường, sau khi dùng cơm xong, Ðức Phật khai
thị giảng dạy Phật lý cho mọi người trong nhà nghe, do vậy rất nhiều người
quy y với Ðức Phật, cải ác tùng thiện. Ví dụ như: phụ thân của Da-xá thỉnh
mời Ðức Phật về nhà để cúng dường, mẹ của Da-xá sau khi nghe Ðức Thế Tôn
khai thị giảng dạy xong, liền quy y với Phật, làm nữ cư sĩ học Phật tại
gia; trưởng giả Cấp-cô-độc có một con dâu tên là Ngọc-da, cô con dâu này ỷ
mình có nhan sắc đẹp đẽ nên kiêu ngạo tự cao, xem thường cha mẹ chồng và
những người trong nhà. Có một lần nọ, sau khi ứng cúng ở nhà Cấp-cô-dộc
xong, Ðức Phật khai thị cho Ngọc-da rằng “gương mặt đẹp chỉ là vẻ đẹp ở
bên ngoài, tâm hạnh đoan chính, lễ phép mới là đẹp bên trong, một người
thật sự là người đẹp thì phải đẹp cả hình dáng lẫn đức hạnh…” Ngọc-da nghe
xong, tâm kêu ngạo tự cao đã biến mất, quy y với Phật, làm học trò tại
gia, tận tâm làm dâu hiền cháu thảo với gia đình bên chồng. Giống những
trường hợp này, học sinh được khai thị ở nhà và được giáo dục hành thiện
nhiều không sao kể xiết.
(3) Dân gian thuyết giáo: Sau khi
Ðức Thế Tôn thành đạo, trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, ngoài
giảng dạy thuyết pháp ở tinh xá ra, Ðức Phật cũng thường đi vào dân làng ở
thôn quê và các thị trấn dọc hai bên bờ sông Hằng, đồng thời Ðức Phật cũng
phái các đệ tử, học trò giỏi di khắp các nơi để giảng dạy Phật pháp. Chế
độ giai cấp xã hội Ấn độ lúc bấy giờ rất nghiêm ngặt, thấp nhất là giai
cấp nô lệ, không có cơ hội được giáo dục, nhưng Ðức Phật đề xướng Phật
tánh bình đẳng, xóa bỏ chế độ giai cấp, từ vương tôn quý tộc cho đến
thường dân nô lệ đều được học tu Phật pháp, được sự giáo dục của Ðức Phật
như nhau. Nền giáo dục của Ðức Phật là đại chúng hóa. Chân lý mà Ðức Thế
Tôn chứng ngộ tuy rất thâm sâu nhưng Ngài phân tích dùng lời lẽ dễ hiểu,
trích dẫn những câu chuyện dân gian làm thí dụ trong lúc giảng dạy, cho
nên mọi tầng lớp nhân dân đều tiếp nhận giáo dục của Ðức Phật một cách dễ
dàng.
Trên đã nói đại khái về ba loại hình giáo
dục: tinh xá thuyết pháp, ứng cúng khai thị và dân gian thuyết giáo, giống
như giáo dục trường học, giáo dục gia đình và giáo dục xã hội hiện nay. Ba
loại hình giáo dục của Ðức Phật tương đương với ba loại hình giáo dục hiện
đại: Tinh xá thuyết pháp tương đương với giáo dục trường học, ứng cúng
khai thị tương đương với giáo dục gia đình và dân gian thuyết giáo tương
đương với giáo dục xã hội.
Thời Ðức Phật cách nay đã hơn 2500 năm,
Ngài đã thực hiện nền giáo dục phổ biến rộng rãi, đã chú ý coi trọng như
nhau về giáo dục trường học, giáo dục gia đình và cả giáo dục xã hội. Ðiều
này, không thể không nói Ðức Phật là một nhà đại giáo dục đã sớm giác ngộ
và biết trước.
3. Phương pháp giáo dục
Ðức Thế Tôn là một vị đại giác ngộ đại trí
tuệ, phương pháp giáo dục của Ngài rất nhiều, tùy cơ ứng biến. Giáo dục
của Ðức Phật, trước hết chú trọng sự tu dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức
ở lời nói, hành vi, cử chỉ… đây là giới học; kế đến chú trọng về điều tiết
thân tâm, gọi là định học; tiến thêm hơn nữa là chú trọng mở mang trí tuệ
chân như tự tánh, tức tuệ học. Ðức Thế Tôn không những giỏi về trích dẫn
trong giảng dạy như 12 phần giáo : bổn sanh, bổn sự, thí dụ, nhân duyên,
trường hàng, trùng tụng .v.v… cho đến các pháp môn như tứ đế, tứ nhiếp
pháp, tứ tất đàn .v.v… sự giáo dục của Ngài còn đặc biệt chú trọng đến
giáo tài và phương pháp dạy học, còn gọi là tùy bệnh cho thuốc, quán cơ
thí giáo. Ví dụ như, Phật dạy chư vị trưởng giả, liền đưa ra “mười đức của
trưởng giả”; dạy nhi đồng thì đưa ra “bốn điều nhỏ không thể khinh
thường”; dạy về bạn bè, thì nói rõ “bạn bè có bốn phẩm chất” .v.v… Trong
các kinh điển như kinh Thiện sanh, kinh Ưu bà tắc giới… đều rất có ý nghĩa
giáo dục về đạo cha con, vợ chồng, chủ tớ…
Trước khi thuyết pháp giảng dạy, Ðức phật
nhập định quan sát căn tánh của học trò, sau đó mới quyết định dùng phương
pháp gì để dạy. Ðặc biệt nhất là khi dạy, Ngài dùng từ rất tài tình khéo
léo, khiến cho những tri thức cao thấp, xuất thân không giống nhau đều có
thể hiểu, mỗi người đều có thể giác ngộ lời của Phật dạy giống như Ðức
Phật chuyên vì mình mà nói vậy, do đó học trò cảm thấy hoan hỷ vui vẻ hài
lòng. Sau đây sẽ cử ra một vài điểm, để chúng ta có thể thấy một phần nhỏ,
một mảng nhỏ về Phương pháp giáo dục của Ðức Phật:
(1) Cùng thực hiện tam học
giới-định-tuệ: Sự giáo dục của Ðức Phật nhấn mạnh ở chỗ cùng thực hiện
tam học giới định tuệ. Trước hết Ngài dạy môn học về giới, dạy học sinh tu
dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức thể hiện qua lời nói hành vi cử chỉ; kế
đến là dạy về định, dạy học sinh luyện tập điều tiết thân và tâm; sau đó
dạy về tuệ, khiến cho học sinh mở mang trí tuệ. Vì do giữ giới mà sanh
định, do định phát tuệ, đây là thứ tự nhất định mà Ðức Phật thực thi giáo
dục. Ba tạng kinh luật luận của Phật giáo, sở dĩ nó trở thành kinh điển
mấy nghìn năm để học trò đệ tử tín đồ của Phật giáo tín thọ phụng hành, là
vì kinh tạng giải thích về định học (bao gồm cả giới và tuệ học), luật
tạng giải thích về giới học và luận tạng giải thích về tuệ học. Giáo dục
về ba môn học giới học, định học và tuệ học, giống như giáo dục về tam dục
như đức dục, trí dục và thể dục hiện nay. Giới học gần tương đương với đức
dục, định học gần tương đương với thể dục và tuệ học gần tương đương với
trí dục. Tuy nhiên, nếu tiến hành phân tích và so sánh thêm chút nữa sẽ có
ba điểm khác nhau như sau:
1. Ba môn học giới định huệ mang tính nhất
quán, thứ tự trước sau rõ ràng và nâng cao hơn một bước nữa là ba môn học
này mang tính liên hoàn; còn tam dục đức trí thể thì không liên quan gì
với nhau, thực hiện riêng biệt.
2. Thể dục hiện nay chỉ chú trọng luyện tập
thân thể; còn định học bao hàm cả luyện tập về tâm linh và thân thể, đặc
biệt chú trọng về tâm linh.
3. Tam dục đức trí thể, chỉ là giáo dục thế
gian; còn tam học giới định tuệ lại thông cả giáo dục thế gian và xuất
thếgian.
Tam dục: giáo dục thế gian.
Tam học: giáo dục xuất thế gian.
Vả lại, tam dục đức trí thể hiện nay, có
người lại thêm vào mỹ dục và quần dục, thành ra có dến năm dục. Ðiều này
trong giáo dục của Ðức Phật đã có từ lâu rồi. Vì huấn luyện mỹ dục, mục
đích là rèn luyện tánh tình để tánh tình của con người hướng đến chân
thiện mỹ. Nhưng Ðức Phật dạy học trò ngồi tĩnh tọa, thu nhiếp tâm vương ý
mã, đoạn trừ vọng tưởng tạp niệm, khiến cho tâm tánh được định tĩnh an
lạc, để mong ngộ nhập vào bản tánh. Ðiều này hiệu quả càng cao hơn và vượt
xa hơn so với mỹ dục rèn luyện tâm tánh. Còn về rèn luyện quần dục, mục
đích là khiến cho mọi người yêu thương giúp đỡ lẫn nhau, cùng hòa mình với
mọi người. Ðiều này, Ðức Phật cũng đã giáo dục rất lâu rồi, hãy sống quên
mình vì người, hòa thuận với mọi người, với cả chúng sanh, cùng với chúng
sanh vui vẻ hài hòa sống với nhau, phục vụ mọi người một cách vô điều
kiện. Quả thực, tích cực hơn, hoàn chỉnh hơn quần dục hiện nay.
(2) Ngôn giáo và thân giáo đều coi
trọng như nhau: Ngôn giáo là dùng ngôn từ để truyền đạt giáo dục; thân
giáo là lấy thân mình làm mẫu mực, lấy thân mình làm gương giáo dục. Giáo
dục ngày nay, chú trọng nhiều về ngôn giáo, coi nhẹ thân giáo. Giáo dục
của Ðức Phật đều coi trọng cả ngôn giáo và thân giáo.
Về phương diện ngôn giáo, Ðức Phật thường
tiếp nhận những câu hỏi của học sinh. Từ trong vấn đề giải đáp, trả lời,
phát huy được ý kiến nhanh nhạy, để truyền bá tri thức cho học sinh. Ví dụ
như nêu câu hỏi trong kinh Kim cang: “ Vân hà ưng trụ? Vân hà giáng phục
kỳ tâm?” ( dựa vào nguyên tắc nào để an trụ? Dùng phương pháp gì để chế
phục tâm phiền não?), điều này giống với phương pháp dạy học kiểu diễn
giảng của phương pháp dạy học kiểu rót vào, dẫn vào trong giáo học pháp
(phương pháp dạy học) hiện đại ngày nay. Nhưng giảng thuật của Phật có thể
khai thác nội dung sâu sắc nhưng lời lẽ rõ ràng sinh động êm tai dễ hiểu,
dù Ðức Phật giảng dạy hơn hai giờ rồi, học sinh cũng không cảm thấy chán
và buồn ngủ. Có lúc, Ðức Phật nêu câu hỏi, học trò trả lời, sau đó tùy
theo câu trả lời mà Ðức Phật bình phán và uốn nắn, chỉ ra chỗ chưa hoàn
chỉnh của học trò. Ví dụ như trong kinh Lăng nghiêm: “thất xứ chủy tâm,
thập phan biện kiến” ( Ðức Phật chỉ cho A nan biết 7 nơi không phải tâm và
Ðức Phật cũng đưa ra 10 ví dụ về sự hiển hiện của chơn tâm). Ðiều này
trong Phương pháp dạy học hiện đại thuộc về phương pháp dạy học kiểu gợi
mở. Cũng có một vài học trò ngồi vây quanh Ðức Phật, cùng nhau hỏi đáp,
nêu ra chân lý cuộc đời, ví dụ như trong kinh Ðại bảo tích, Ðức Phật và
đồng nữ Diệu Huệ hỏi đáp liên tiếp, đã đưa ra mười điểm diệu đế của thế
gian và xuất thế gian. Ðiều này giống như phương pháp dạy học kiểu vấn đáp
của Phương pháp dạy học kiểu gợi mở trong phương pháp dạy học hiện đại.
Nói đến thân giáo, đây là đặc điểm giáo
dục của Ðức Phật, Ðức Phật lấy thân mình làm gương mẫu để giáo dục. Ðiều
này chúng ta có thể đã thấy rải rác trong nhiều kinh điển Phật giáo, ở đây
xin được đưa ra vài thí dụ: Có một vị Tỳ-kheo già bị bệnh mắt, lúc vá y ca
sa, cần xỏ kim nhưng không thấy, Ðức Phật đã giúp vị Tỳ-kheo ấy xỏ kim. Có
một vị Tỳ-kheo ngày thường không chịu phục vụ người bệnh, đến lúc vị ấy bị
bệnh không ai chăm sóc cho ông ấy cả, Ðức Phật thấy vậy đến chăm sóc ông
ấy, rửa mình, phục vụ ẩm thực cho ông ấy và nhiệt tâm nói pháp cho vị
Tỳ-kheo ấy nghe, khuyên ông ấy sau này nên nhiệt tâm phục vụ người bệnh
nhiều hơn. Ðây là tấm gương giáo dục về phục vụ mọi người hay vì mọi người
mà phục vụ. Nhiều lần người của dòng tộc Thích-ca và dòng tộc Câu-lợi
tranh giành nguồn nước uống, Ðức Phật không từ lao khổ, từ nơi xa xôi đến
để hòa giải cho họ. Khi thành Tỳ-xá-ly bị dịch bệnh lan tràn, Ðức Phật
không sợ truyền nhiễm, đã vào thành để an ủi người bệnh, dạy dỗ người
bệnh. Ðây là giáo dục gương mẫu về lòng từ bi cứu đời. Ðề-bà-đạt-đa ba lần
bốn lượt mưu hại Ðức Phật, Ðức Phật không những không trách gì mà còn dùng
lời từ hòa dạy bảo ông ấy. Ðây là giáo dục gương mẫu về oan thân bình
đẳng. Kỳ thực, Ðức Thế Tôn vốn là một vị Thái tử sống trong nhung lụa,
Ngài xem vương vị như chiếc giày rách, xem phú quý như phù vân, xuất gia
sống cuộc đời thanh đạm tam y nhất bát, đây là nhân cách vĩ đại của Ðức
Phật đã xả những điều khó xả, hành những điều khó hành, điều này đủ làm
tấm gương cho học trò, là giáo dục thực hành gương mẫu tốt nhất.
(3) Giáo hóa dạy dỗ những người cá
biệt, đặc thù: Mỗi lần Ðức Phật giảng dạy giáo pháp ở tinh xá hoặc ở
dân gian, học trò thính chúng luôn có hàng nghìn hàng vạn người, ít nhất
cũng có vài trăm người, đây chính là giáo dục tập thể. Ðức Phật khai thị
giảng dạy sau khi ứng cúng ở nhà tín chủ, học trò nhiều thì có đến trăm
mấy, ít thì có đến năm bảy người, điều này giống với dạy học phân tổ, phân
nhóm trong phương pháp dạy học hiện đại. Nhưng vẫn còn một số học trò, do
căn tánh đặc thù, Ðức Phật đã giáo dục riêng biệt cho từng cá nhân, phương
pháp dạy học phụ đạo cá biệt này giống như nữ sĩ giáo dục người Mỹ Helen
Parkhurst đã khởi xướng kiểu giáo dục “dalton plan”. Trong giáo dục của
Ðức Phật, người được giáo dục cá biệt như vậy cũng rất nhiều, ở đây xin kể
ra một vài thí dụ để chúng ta có thể thấy được một phần nhỏ của nó:
A. Kẻ khờ trở thành thông minh: Chu-lợi-đặc
là một người khờ, theo người anh xuất gia, một bài kệ chỉ có bốn câu mà
học ba tháng trời cũng không thuộc, người anh thấy vậy bèn đuổi về nhà,
Chu-lợi-đặc tuổi thân và khóc, Ðức Phật hỏi ông ấy, ông ấy đáp: “Bạch Ðức
Thế Tôn, con là một người ngu nhất, ba tháng trời mà học không thuộc một
bài kệ, bây giờ con biết làm thế nào đây?” Ðức Phật an ủi và dạy rằng:
“ngu mà mình không biết mình ngu mới thật là ngu, con biết mình ngu rồi
thì không phải là ngu nữa”. Ðức Phật dạy ông ấy hai câu pháp ngữ đơn giản
là “phất trần, trừ cấu” (chổi, quét), nhưng Chu-lợi-đặc khờ đến nỗi học
thuộc chữ “chổi” thì lại quên chữ “quét”, học thuộc chữ “quét” thì lại
quên chữ “chổi” . Chu-lợi-đặc ngày ngày lau chùi bàn ghế và quét dọn nhà
cửa, qua một thời gian sau tâm đã tỏ ý đã tường. Vì từ việc lau quét bụi
bặm bên ngoài, ông ấy tiến đến lau quét bụi bặm phiền não trong tâm mình,
phiền não bị quét đi sạch rồi thì trí tuệ liền sáng tỏ.
B. Nhà âm nhạc ngộ đạo: Nhà âm nhạc
Văn-nhị-bách-ức, là con cháu nhà giàu có. Người thanh niên này sống cuộc
sống được nuông chiều từ nhỏ, khi sống cuộc sống của người xuất gia lại
muốn cầu tiến nhanh, do đó tâm tánh nóng nảy và thân thể càng ngày càng
yếu. Thấy vậy Ðức Phật đến dạy phương pháp tu tập cho ông ấy, Ðức Phật
hỏi: “con đánh đàn, nếu dây đàn căng thẳng quá sẽ như thế nào?”
Văn-nhị-bách-ức đáp rằng: “Bạch Ðức Thế Tôn, dây đàn sẽ bị đứt ạ!” Ðức
Phật lại hỏi: “ngược lại nếu dây đàn chùng quá thì sao?” Văn-nhị-bách-ức
đáp rằng: “ Bạch Ðức Thế Tôn, lúc ấy sẽ đàn không ra tiếng ạ”. Ðức Phật
dạy: “Việc tu học cũng giống như đánh đàn vậy, đừng căng thẳng quá, căng
thẳng quá tâm ý sẽ nóng nảy; cũng không được chùng quá, chùng quá sẽ phóng
dật giải đãi lười biếng tán loạn, nên điều tiết tâm cho điều hòa, không
căng thẳng cũng không phóng dật mới được”. Văn-nhị-bách-ức vâng theo lời
dạy của Phật thực hành tu học, quả nhiên tâm tánh điềm tĩnh hòa nhã, không
những sức khỏe dần dần hồi phục, mà không lâu sao liền ngộ đạo.
C. Kẻ hung bạo làm lại cuộc đời:
Ương-quật-ma-la theo học với một vị thầy Bà-la-môn giáo, vợ của thầy đã
yêu thầm thương trộm Ương-quật-ma-la, có lần bà ấy bày tỏ tình yêu thương
của mình, bị Ương-quật-ma-la cự tuyệt. Vợ của thầy giáo thẹn quá hóa giận,
phản ngược lại bà ấy vu khống Ương-quật-ma-la với chồng mình là
Ương-quật-ma-la trêu ghẹo bà ấy. Thầy giáo tin lời vợ mình, nên muốn hại
Ương-quật-ma-la, bèn dạy rằng: “con hãy đi giết 100 người, rồi lấy ngón
tay của họ tết lại thành vòng để đeo lên đầu, như vậy sẽ được sớm sanh
thiên”. Ương-quật-ma-la nghe lời thầy, ngang ngược cầm dao đi giết người,
sau khi giết được 99 người rồi, mẹ của ông ấy đến, ông ấy nghĩ: “tôi đã
giết được 99 người rồi, chỉ thiếu một người nữa thôi thì có thể sanh thiên
rồi, tuy là mẹ mình, chỉ cần giết để góp cho đủ số là được rồi”. Lúc ông
ấy đang muốn giết mẫu thân thì bỗng nhiên Ðức Phật xuất hiện, thế là ông
ấy không giết được mẫu thân, muốn giết Phật, nhưng khi ông ấy đến gần Ðức
Phật để giết, thấy dáng vẻ oai quang của Ðức Phật, tâm điên cuồng của ông
ấy an định trở lại, buông dao xuống và quỳ phục dưới chân Phật. Sau khi
trải qua sự giáo dục của Phật, kẻ hung bạo này đã hối lỗi, quy y Phật và
làm lại cuộc đời.
Như những gì đã nói ở trên, thời Ðức Phật
tuy đã cách chúng ta hơn 2500 năm rồi, nhưng các phương pháp giáo dục của
Ngài đã thực hiện lại rất phù hợp với nền giáo dục mới nhất hiện nay. Sở
dĩ sự giáo dục của Ðức Phật vẫn còn thích hợp cho đến ngày nay, là vì cùng
thực hiện ba môn học giới định tuệ, công trình giáo dục ngôn giáo và thân
giáo đều coi trọng như nhau. Nền giáo dục hiện nay chỉ coi trọng trí dục,
thể dục và ngôn giáo, quả thực nền giáo dục của Ðức Phật từ xa xưa rồi mà
vẫn còn có thể sửa sai bù sót cho nền giáo dục hiện đại nhất hiện nay.
---o0o---
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 8-2007
GIÁO DỤC CỦA ÐỨC PHẬT
Thích Hải Tín
Giáo
dục là phương pháp truyền đạt và phát triển văn minh của nhân loại. Như
chủ tịch tổ chức văn hóa, giáo dục, khoa học của Liên hiệp quốc J. Delors
nói: “Giáo dục là cơ sở trưởng thành của cộng đồng nhân loại, phương hướng
giáo dục đúng đắn, chính xác sẽ phát huy nâng cao tư chất chân thiện mỹ
của nhân loại”.(Just like United Nations Educational, Scientific and
Cultural Organization President J. Delors once said that: “The education,
is humanity's common growth foundation, the education direction correct,
humanity's the true, the good and the beautifuls intelligence can carry
forward the promotion, the world harmonious progress is easy to achieve”.)
Phật giáo hiện nay là một trong ba tôn giáo
lớn của thế giới, người sáng lập ra Phật giáo là Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni,
cũng thuận theo lý rõ ràng Ðức Phật cũng được gọi là Nhà tôn giáo.
Kỳ thực, Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni suốt cuộc
đời tận tụy với giáo dục, là bậc Thầy của nhân loại từ xưa cho đến nay,
cho nên chúng ta không những tôn xưng Ðức Phật là giáo chủ của đạo Phật,
Nhà tôn giáo mà còn tôn xưng Ðức Phật là nhà giáo dục.
Sau khi thành đạo, Ðức Phật thấy sự quan
trọng của giáo dục, nên trong 49 năm trụ thế, đã giảng dạy giáo hóa khắp
nơi, mục đích là vì giáo dục chúng sanh, mở mang trí tuệ chơn như tự tánh,
để đạt được cuộc sống hạnh phúc an lạc tự tại giải thoát. Mười hai phần
giáo trong tam tạng mà Phật đã dạy, cho đến thân giáo vô ngôn, không những
làm mẫu mực cho giáo dục hiện đại ngày nay, kỳ thực cũng chính là một bộ
sử giáo dục phong phú rộng sâu, bao gồm cả kỹ năng, tư tưởng, đạo tức, tri
thức… của thế gian, đều tổng nhiếp hết trong phạm vi giáo dục của Ðức
Phật.
Giáo dục mà Ðức Phật Thích Ca đã thực hiện,
có hai nguyên tắc: một là khế chân lý, hai là hiệp căn cơ. Khế chân lý là
thực hiện giáo dục nhất định phải phù hợp với thực tướng của các pháp, đây
là bản chất giáo dục của Ðức Phật; khế căn cơ là thực thi giáo dục nhất
định phải phù hợp với trình độ của đại chúng, đây là tác dụng giáo dục của
Ðức Phật. Ðức Phật làm giáo dục cả cuộc đời, vì đối tượng không giống nhau
cho nên nội dung giáo dục cũng cao thấp sâu cạn khác nhau, nhưng mục tiêu
vẫn là một, cho nên nói: quy nguyên vô nhị lộ, phương tiện hữu đa môn.
Lịch sử cuộc đời Ðức Phật, nếu không nói
đến những gì liên quan đến giáo dục thì dường như không có gì để nói, cho
nên tôn xưng Ðức Phật là một nhà giáo dục, quả thật danh phó kỳ thực (danh
tiếng đúng với thực tế).
Ðức Phật là một nhà đại giáo dục của một
nước văn minh cổ Ấn Ðộ cách nay hơn 2500 năm. Ngài tinh thông các tư tưởng
học thuật cổ đại Ấn Ðộ, chứng ngộ và kiến giải một cách chính xác, thấu
triệt. Ðể nói về giáo dục của Ngài , chúng ta có thể chia làm ba phần để
nói.
1. Mục đích giáo dục
Ðức Phật vốn là một vị hoàng tử, vì Ngài
thông minh đĩnh ngộ hơn người, do đó yêu cầu giáo dục rất cao. Từ nhỏ Ngài
đã được giáo dục, đến tuổi trưởng thành học vấn của Ngài thâm sâu uyên
bác, tinh thông võ thuật, nhưng những học thức này vẫn chưa có thể khiến
Ngài yên thân gửi phận. Thế là Ngài rời hoàng cung xuất gia, trải qua cuộc
sống tầm sư học đạo. Lần lượt Ngài đã theo học với nhiều vị Thầy của các
tôn giáo lớn lừng danh ở Ấn Ðộ thời bấy giờ. Tuy đã học thông học thức của
những vị Thầy nhưng vẫn chưa thỏa mãn nhu cầu giáo dục của Ngài. Cuối
cùng, Ngài chọn gốc bồ đề làm nơi tĩnh tọa và Ngài đã thâm nhập thiền
định. Rạng sáng bình minh ngày thứ 49, khi sao mai vừa mọc, Ngài hốt nhiên
đại giác đại ngộ hoàn toàn, chứng được đạo vô thượng, thành bậc Chánh Ðẳng
Chánh Giác, hiệu là Phật Thích Ca Mâu Ni. Ðức Phật khám phá thấy được đại
bí mật của nhân sinh và vũ trụ, Ngài thấy được tất cả chúng sanh đều có
Phật tánh. Từ đó, về chân lý vũ trụ và thật tướng nhân sinh, Ngài thấy rõ
như lòng bàn tay. Lúc này Ðức Phật mới thật sự yên thân gửi phận, thỏa mãn
nhu cầu giáo dục cao nhất của Ngài.
Sau khi Ðức phật giác ngộ, Ngài đi khắp nơi
hoằng dương Phật pháp, thực hiện giáo dục giác ngộ, đem chân lý mà Ngài đã
giác ngộ, truyền dạy cho người khác, khiến cho người nhận được sự giáo dục
của Phật cũng đạt được giác ngộ như Phật. Do đó sự giáo dục của Ðức Phật
là một nền giáo dục giác ngộ.
Cuộc đời con người có biết bao điều khổ
sở bức bách, đây đều là do những phiền não trong nội tâm của chúng ta,
những phiền não này xúi giục thúc đẩy chúng ta tạo nghiệp, từ từ dẫn đến
biết bao điều đau khổ, nhưng phiền não khởi là do vô minh, vô minh là cái
gì? Vô minh chính là không giác ngộ—không giác ngộ thật tướng nhân sinh,
không giác ngộ bản lai diện mục của chính mình—Phật tánh, nên chính mình
không có cuộc sống hạnh phúc an lạc. Nếu nghe phật pháp rồi, nhận sự giáo
dục giác ngộ của Ðức Phật rồi, tuân theo phương pháp tu học mà Ðức Phật đã
chỉ dạy mà thực hành, chắc chắn sẽ được giác ngộ, đoạn hoặc chứng chơn,
được hạnh phúc an lạc xa lìa khổ đau. Ðây là mục đích giáo dục của Ðức
Phật.
2. Ðối tượng giáo dục
Mục đích giáo dục của Ðức Phật tuy chỉ có
một, nhưng chí hướng và cá tính của con người lại muôn vàn sai khác, Ðức
Phật vì tùy cơ thuyết giáo, tùy bệnh cho thuốc nên đã khai thị rất nhiều
loại giáo pháp khác nhau, tùy theo cá tính và chí hướng khác nhau của con
người mà Ðức Phật phân loại giáo dục cho thích hợp:
Có những người tin nhân quả, tin phước đức,
biết mạng sống của mình dài ngắn có ảnh hưởng đến phước đức, có đời trước
cũng có kiếp sau; và tất cả những hành vi hiện tại của chúng ta nhất định
sẽ ảnh hưởng đến tương lai, vì vậy muốn có một cuộc sống tương lai sung
túc mỹ mãn tốt đẹp, thì phải làm phước làm lành… Ðể thích hợp với nhu cầu
của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp thiên thừa nhân thừa như “ngũ
giới”, “thập thiện”… để giáo dục.
Có những người tiến bộ hơn một bước, hiểu
rõ cuộc sống sung túc mỹ mãn, rồi cũng không được bao lâu, những cái khổ
sanh già bệnh chết lúc nào cũng bức bách chúng ta, vì vậy sanh tâm chán
ngán cuộc đời, muốn cầu giải thoát khổ đau sanh tử… Ðể thích hợp với nhu
cầu của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp Thanh văn thừa như “tứ đế”,
“thập nhị nhân duyên”… để giáo dục.
Lại có những người hiểu được vũ trụ thiên
nhiên và con người liên quan với nhau, dựa vào nhau mà tồn tại, tất cả mọi
người và mình đều có quan hệ mật thiết với nhau, vì vậy phát nguyện quên
mình vì người, tự lợi lợi tha, tự cứu mình sau đó cứu người, hy vọng tất
cả chúng sanh đều được giải thoát. Ðể thích hợp với nhu cầu của hạng học
trò này, Ðức Phật dùng pháp Bồ tát thừa “lục độ”, “tứ nhiếp”… để giáo
dục.
Ba loại hình giáo dục trên, từ cạn đến
sâu, từ thấp đến cao, tiến dần theo thứ tự, giống như giáo dục phổ thông
được thực hiện rộng rãi ở các nước trên thế giới, từ tiểu học đến trung
học, từ trung học đến đại học. Phương pháp giáo dục của Ðức Phật: Pháp
thiên thừa nhân thừa tương đương với giáo dục tiểu học, pháp Thanh văn
thừa tương đương với cấp giáo dục trung học và pháp Bồ tát thừa tương
đương với cấp giáo dục đại học phổ thông.
Giáo dục thì phải nói đến thành tích, phải
nói đến hiệu quả. Giáo dục có thành tích có hiệu quả, mới là giáo dục
thành công; ngược lại là giáo dục thất bại. Nền giáo dục mà Ðức Phật thực
thi, điểm đặc biệt là ở chỗ này: sở dĩ, hễ ai đã trải qua sự giáo dục của
Ðức Phật rồi, bất luận người ấy vốn có hành vi gì xấu, có thói quen nào
xấu, tất cả đều cải ác tùng thiện.
Lúc Ðức Phật còn tại thế, thường hay mở
những cuộc họp kiểm thảo, kiểm điểm; để tất cả học trò tự do, thẳng thắn,
thật thà nói ra kết quả tu tập, thực tập, chỗ hay chỗ dở của mỗi người, để
tiện kiểm điểm thành tích và hiệu quả của mỗi người.
Có lần, trong cuộc họp kiểm thảo, có một
học trò tên là Tu-đà đứng lên nói rằng: “lúc trước con là một người giữ
tiền của nô dịch, thấy tiền như thấy tiên vậy. Sau khi được sự giáo dục
của Ðức Phật, con thay đổi hoàn toàn, đem tiền tài bố thí cho người khác,
như vậy tuy nhiên gia tài càng ngày càng giảm, nhưng trong lòng con lại
ngày ngày vui lên, vì sao con có niềm vui làm việc thiện bố thí như vậy?
Vì con được Ðức Phật giáo dục nhân quả báo ứng, biết trồng nhân lành được
quả lành, để tương lai sau này có cuộc sống đầy đủ tốt đẹp hơn, con rất
bằng lòng làm như vậy”.
Sau đó, có một học trò tên là A-ca-đạt,
cũng đứng lên nói: “Lúc trước con yếu đuối, nhát gan, lại sợ khổ, sau khi
được sự giáo dục của Ðức Phật, con thay đổi rất nhiều, con đơn độc một
mình vào trong rừng sâu tu học thực tập, một thời gian sau không còn sợ
sệt nữa, rắn độc thú dữ cũng không sợ, khi đói bụng thì hái rau rừng để
ăn. Sở dĩ con muốn tinh cần khổ luyện tu học thực hành như vậy là vì nghe
lời dạy của Phật, hiểu được cuộc đời là vô thường, sanh tử bức bách, muốn
cầu giải thoát, do đó buông bỏ tất cả, chuyên tu học thực tập thiền định”.
Sau cùng lại có một học trò bị mất hết một
cánh tay, tên là Chiên-đà, cũng đứng lên nói: “con từ khi được sự giáo dục
dạy dỗ của Ðức Thế Tôn đến nay, một mặt là chuyên lo tu học thực tập Phật
pháp, một mặt tích cực làm lợi ích cho mọi người: Có một lần, trong làng
bị lũ lụt, nhà cửa dân làng bị nước cuốn trôi, nhấn chìm, rất nhiều người
chết. Con và một số người ngồi trên một chiếc xuồng, trôi theo dòng nước
đến một ngôi làng bên cạnh và con ở bên đó phát động quyên góp vật thực để
cứu giúp dân làng bị thiên tai. Lúc phát chẩn, dân làng bị thiên tai quá
đông và quá khổ nên họ chen lấn nhau để giành lấy thực phẩm, con ở trong
nhóm đông người ấy, bị chen lấn và bị đứt lìa hết một cánh tay, nhưng lúc
đó tinh thần con rất phấn chấn, chỉ lo phát thực phẩm cho dân làng, vậy mà
quên mất cái đau đớn trên thân. Vì sao con làm được như vậy? Vì con nghe
và học Phật pháp, hiểu được đạo lý con người và thiên nhiên tương liên
quan với nhau mà sanh tồn, cho nên con nguyện sống quên mình vì người.
Ba học trò trên vừa đủ đại biểu cho ba hạng
học trò: người thứ nhất là Tu-đà vui vẻ làm việc thiện bố thí, tiêu biểu
cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học thiên thừa nhân thừa
“ngũ giới”, “thập thiện”…; người thứ hai là A-ca-đạt tinh tấn khổ hạnh tu
hành, tiêu biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Thanh
văn thừa “tứ đế”, “thập nhị nhân duyên”…; người thứ ba là Chiên-đà tiêu
biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Bồ tát thừa “lục
độ”, “tứ nhiếp”… Từ trong báo cáo thẳng thắn thật thà của họ, chúng ta có
thể thấy được thái độ của họ sau khi nhận được sự giáo dục của Ðức Phật
hoàn toàn thay đổi so với trước đây. Ðiều này cho thấy, chứng minh sự
thành công giáo dục của Ðức Phật.
Ðức Phật sau khi thành đạo, vừa rời gốc bồ
đề, liền thực hiện rộng rãi sự giáo dục giác ngộ của mình, 49 năm cũng như
một ngày. Phàm những học sinh được Ðức Phật giáo dục, đều được cảm hóa một
cách sâu sắc và tín thọ phụng hành suốt cả cuộc đời. Học trò của Ðức Phật
gồm đủ các tầng lớp trong xã hội, từ vua, chúa, quan đại thần, cho đến
thường dân, ăn xin, nô lệ… tất cả đều có đủ các giai tầng trong xã hội. Về
địa điểm, nơi Ðức Phật thực thi giáo dục, khái quát có thể chia làm ba
loại:
(1) Tinh xá thuyết pháp: Sau khi
thành đạo không bao lâu, Ðức Thế Tôn đến nước Ma-kiệt-đà trung Ấn độ. Vua
Tần-bà-sa-la đã xây dựng tinh xá Trúc lâm, gồm 16 đại viện và 72 gian lễ
đường, trong rừng trúc Ca-lan-đà ở thành Vương xá, cho Ðức Phật thuyết
pháp. Sau đó, trưởng giả Cấp-cô-độc và thái tử Kỳ-đà nước Tát-la cùng nhau
xây dựng tinh xá Kỳ viên đường hoàng hoa lệ, thỉnh Ðức Phật thuyết pháp.
Do đó trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, Ðức Thế Tôn thường qua
lại thành Vương xá và Xá vệ, tức tinh xá Kỳ viên và Trúc lâm, do vậy những
nơi này đã trở thành nơi giáo dục chủ yếu của Ðức Phật. Ngoài ra Ðức Thế
Tôn còn giảng dạy Phật pháp ở tinh xá các nơi khác.
(2) Ứng cúng khai thị: Người được
Ðức Phật giáo dục gồm đủ mọi tầng lớp trong xã hội. Họ thường cung thỉnh
Ðức Thế Tôn đến nhà để cúng dường, sau khi dùng cơm xong, Ðức Phật khai
thị giảng dạy Phật lý cho mọi người trong nhà nghe, do vậy rất nhiều người
quy y với Ðức Phật, cải ác tùng thiện. Ví dụ như: phụ thân của Da-xá thỉnh
mời Ðức Phật về nhà để cúng dường, mẹ của Da-xá sau khi nghe Ðức Thế Tôn
khai thị giảng dạy xong, liền quy y với Phật, làm nữ cư sĩ học Phật tại
gia; trưởng giả Cấp-cô-độc có một con dâu tên là Ngọc-da, cô con dâu này ỷ
mình có nhan sắc đẹp đẽ nên kiêu ngạo tự cao, xem thường cha mẹ chồng và
những người trong nhà. Có một lần nọ, sau khi ứng cúng ở nhà Cấp-cô-dộc
xong, Ðức Phật khai thị cho Ngọc-da rằng “gương mặt đẹp chỉ là vẻ đẹp ở
bên ngoài, tâm hạnh đoan chính, lễ phép mới là đẹp bên trong, một người
thật sự là người đẹp thì phải đẹp cả hình dáng lẫn đức hạnh…” Ngọc-da nghe
xong, tâm kêu ngạo tự cao đã biến mất, quy y với Phật, làm học trò tại
gia, tận tâm làm dâu hiền cháu thảo với gia đình bên chồng. Giống những
trường hợp này, học sinh được khai thị ở nhà và được giáo dục hành thiện
nhiều không sao kể xiết.
(3) Dân gian thuyết giáo: Sau khi
Ðức Thế Tôn thành đạo, trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, ngoài
giảng dạy thuyết pháp ở tinh xá ra, Ðức Phật cũng thường đi vào dân làng ở
thôn quê và các thị trấn dọc hai bên bờ sông Hằng, đồng thời Ðức Phật cũng
phái các đệ tử, học trò giỏi di khắp các nơi để giảng dạy Phật pháp. Chế
độ giai cấp xã hội Ấn độ lúc bấy giờ rất nghiêm ngặt, thấp nhất là giai
cấp nô lệ, không có cơ hội được giáo dục, nhưng Ðức Phật đề xướng Phật
tánh bình đẳng, xóa bỏ chế độ giai cấp, từ vương tôn quý tộc cho đến
thường dân nô lệ đều được học tu Phật pháp, được sự giáo dục của Ðức Phật
như nhau. Nền giáo dục của Ðức Phật là đại chúng hóa. Chân lý mà Ðức Thế
Tôn chứng ngộ tuy rất thâm sâu nhưng Ngài phân tích dùng lời lẽ dễ hiểu,
trích dẫn những câu chuyện dân gian làm thí dụ trong lúc giảng dạy, cho
nên mọi tầng lớp nhân dân đều tiếp nhận giáo dục của Ðức Phật một cách dễ
dàng.
Trên đã nói đại khái về ba loại hình giáo
dục: tinh xá thuyết pháp, ứng cúng khai thị và dân gian thuyết giáo, giống
như giáo dục trường học, giáo dục gia đình và giáo dục xã hội hiện nay. Ba
loại hình giáo dục của Ðức Phật tương đương với ba loại hình giáo dục hiện
đại: Tinh xá thuyết pháp tương đương với giáo dục trường học, ứng cúng
khai thị tương đương với giáo dục gia đình và dân gian thuyết giáo tương
đương với giáo dục xã hội.
Thời Ðức Phật cách nay đã hơn 2500 năm,
Ngài đã thực hiện nền giáo dục phổ biến rộng rãi, đã chú ý coi trọng như
nhau về giáo dục trường học, giáo dục gia đình và cả giáo dục xã hội. Ðiều
này, không thể không nói Ðức Phật là một nhà đại giáo dục đã sớm giác ngộ
và biết trước.
3. Phương pháp giáo dục
Ðức Thế Tôn là một vị đại giác ngộ đại trí
tuệ, phương pháp giáo dục của Ngài rất nhiều, tùy cơ ứng biến. Giáo dục
của Ðức Phật, trước hết chú trọng sự tu dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức
ở lời nói, hành vi, cử chỉ… đây là giới học; kế đến chú trọng về điều tiết
thân tâm, gọi là định học; tiến thêm hơn nữa là chú trọng mở mang trí tuệ
chân như tự tánh, tức tuệ học. Ðức Thế Tôn không những giỏi về trích dẫn
trong giảng dạy như 12 phần giáo : bổn sanh, bổn sự, thí dụ, nhân duyên,
trường hàng, trùng tụng .v.v… cho đến các pháp môn như tứ đế, tứ nhiếp
pháp, tứ tất đàn .v.v… sự giáo dục của Ngài còn đặc biệt chú trọng đến
giáo tài và phương pháp dạy học, còn gọi là tùy bệnh cho thuốc, quán cơ
thí giáo. Ví dụ như, Phật dạy chư vị trưởng giả, liền đưa ra “mười đức của
trưởng giả”; dạy nhi đồng thì đưa ra “bốn điều nhỏ không thể khinh
thường”; dạy về bạn bè, thì nói rõ “bạn bè có bốn phẩm chất” .v.v… Trong
các kinh điển như kinh Thiện sanh, kinh Ưu bà tắc giới… đều rất có ý nghĩa
giáo dục về đạo cha con, vợ chồng, chủ tớ…
Trước khi thuyết pháp giảng dạy, Ðức phật
nhập định quan sát căn tánh của học trò, sau đó mới quyết định dùng phương
pháp gì để dạy. Ðặc biệt nhất là khi dạy, Ngài dùng từ rất tài tình khéo
léo, khiến cho những tri thức cao thấp, xuất thân không giống nhau đều có
thể hiểu, mỗi người đều có thể giác ngộ lời của Phật dạy giống như Ðức
Phật chuyên vì mình mà nói vậy, do đó học trò cảm thấy hoan hỷ vui vẻ hài
lòng. Sau đây sẽ cử ra một vài điểm, để chúng ta có thể thấy một phần nhỏ,
một mảng nhỏ về Phương pháp giáo dục của Ðức Phật:
(1) Cùng thực hiện tam học
giới-định-tuệ: Sự giáo dục của Ðức Phật nhấn mạnh ở chỗ cùng thực hiện
tam học giới định tuệ. Trước hết Ngài dạy môn học về giới, dạy học sinh tu
dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức thể hiện qua lời nói hành vi cử chỉ; kế
đến là dạy về định, dạy học sinh luyện tập điều tiết thân và tâm; sau đó
dạy về tuệ, khiến cho học sinh mở mang trí tuệ. Vì do giữ giới mà sanh
định, do định phát tuệ, đây là thứ tự nhất định mà Ðức Phật thực thi giáo
dục. Ba tạng kinh luật luận của Phật giáo, sở dĩ nó trở thành kinh điển
mấy nghìn năm để học trò đệ tử tín đồ của Phật giáo tín thọ phụng hành, là
vì kinh tạng giải thích về định học (bao gồm cả giới và tuệ học), luật
tạng giải thích về giới học và luận tạng giải thích về tuệ học. Giáo dục
về ba môn học giới học, định học và tuệ học, giống như giáo dục về tam dục
như đức dục, trí dục và thể dục hiện nay. Giới học gần tương đương với đức
dục, định học gần tương đương với thể dục và tuệ học gần tương đương với
trí dục. Tuy nhiên, nếu tiến hành phân tích và so sánh thêm chút nữa sẽ có
ba điểm khác nhau như sau:
1. Ba môn học giới định huệ mang tính nhất
quán, thứ tự trước sau rõ ràng và nâng cao hơn một bước nữa là ba môn học
này mang tính liên hoàn; còn tam dục đức trí thể thì không liên quan gì
với nhau, thực hiện riêng biệt.
2. Thể dục hiện nay chỉ chú trọng luyện tập
thân thể; còn định học bao hàm cả luyện tập về tâm linh và thân thể, đặc
biệt chú trọng về tâm linh.
3. Tam dục đức trí thể, chỉ là giáo dục thế
gian; còn tam học giới định tuệ lại thông cả giáo dục thế gian và xuất
thếgian.
Tam dục: giáo dục thế gian.
Tam học: giáo dục xuất thế gian.
Vả lại, tam dục đức trí thể hiện nay, có
người lại thêm vào mỹ dục và quần dục, thành ra có dến năm dục. Ðiều này
trong giáo dục của Ðức Phật đã có từ lâu rồi. Vì huấn luyện mỹ dục, mục
đích là rèn luyện tánh tình để tánh tình của con người hướng đến chân
thiện mỹ. Nhưng Ðức Phật dạy học trò ngồi tĩnh tọa, thu nhiếp tâm vương ý
mã, đoạn trừ vọng tưởng tạp niệm, khiến cho tâm tánh được định tĩnh an
lạc, để mong ngộ nhập vào bản tánh. Ðiều này hiệu quả càng cao hơn và vượt
xa hơn so với mỹ dục rèn luyện tâm tánh. Còn về rèn luyện quần dục, mục
đích là khiến cho mọi người yêu thương giúp đỡ lẫn nhau, cùng hòa mình với
mọi người. Ðiều này, Ðức Phật cũng đã giáo dục rất lâu rồi, hãy sống quên
mình vì người, hòa thuận với mọi người, với cả chúng sanh, cùng với chúng
sanh vui vẻ hài hòa sống với nhau, phục vụ mọi người một cách vô điều
kiện. Quả thực, tích cực hơn, hoàn chỉnh hơn quần dục hiện nay.
(2) Ngôn giáo và thân giáo đều coi
trọng như nhau: Ngôn giáo là dùng ngôn từ để truyền đạt giáo dục; thân
giáo là lấy thân mình làm mẫu mực, lấy thân mình làm gương giáo dục. Giáo
dục ngày nay, chú trọng nhiều về ngôn giáo, coi nhẹ thân giáo. Giáo dục
của Ðức Phật đều coi trọng cả ngôn giáo và thân giáo.
Về phương diện ngôn giáo, Ðức Phật thường
tiếp nhận những câu hỏi của học sinh. Từ trong vấn đề giải đáp, trả lời,
phát huy được ý kiến nhanh nhạy, để truyền bá tri thức cho học sinh. Ví dụ
như nêu câu hỏi trong kinh Kim cang: “ Vân hà ưng trụ? Vân hà giáng phục
kỳ tâm?” ( dựa vào nguyên tắc nào để an trụ? Dùng phương pháp gì để chế
phục tâm phiền não?), điều này giống với phương pháp dạy học kiểu diễn
giảng của phương pháp dạy học kiểu rót vào, dẫn vào trong giáo học pháp
(phương pháp dạy học) hiện đại ngày nay. Nhưng giảng thuật của Phật có thể
khai thác nội dung sâu sắc nhưng lời lẽ rõ ràng sinh động êm tai dễ hiểu,
dù Ðức Phật giảng dạy hơn hai giờ rồi, học sinh cũng không cảm thấy chán
và buồn ngủ. Có lúc, Ðức Phật nêu câu hỏi, học trò trả lời, sau đó tùy
theo câu trả lời mà Ðức Phật bình phán và uốn nắn, chỉ ra chỗ chưa hoàn
chỉnh của học trò. Ví dụ như trong kinh Lăng nghiêm: “thất xứ chủy tâm,
thập phan biện kiến” ( Ðức Phật chỉ cho A nan biết 7 nơi không phải tâm và
Ðức Phật cũng đưa ra 10 ví dụ về sự hiển hiện của chơn tâm). Ðiều này
trong Phương pháp dạy học hiện đại thuộc về phương pháp dạy học kiểu gợi
mở. Cũng có một vài học trò ngồi vây quanh Ðức Phật, cùng nhau hỏi đáp,
nêu ra chân lý cuộc đời, ví dụ như trong kinh Ðại bảo tích, Ðức Phật và
đồng nữ Diệu Huệ hỏi đáp liên tiếp, đã đưa ra mười điểm diệu đế của thế
gian và xuất thế gian. Ðiều này giống như phương pháp dạy học kiểu vấn đáp
của Phương pháp dạy học kiểu gợi mở trong phương pháp dạy học hiện đại.
Nói đến thân giáo, đây là đặc điểm giáo
dục của Ðức Phật, Ðức Phật lấy thân mình làm gương mẫu để giáo dục. Ðiều
này chúng ta có thể đã thấy rải rác trong nhiều kinh điển Phật giáo, ở đây
xin được đưa ra vài thí dụ: Có một vị Tỳ-kheo già bị bệnh mắt, lúc vá y ca
sa, cần xỏ kim nhưng không thấy, Ðức Phật đã giúp vị Tỳ-kheo ấy xỏ kim. Có
một vị Tỳ-kheo ngày thường không chịu phục vụ người bệnh, đến lúc vị ấy bị
bệnh không ai chăm sóc cho ông ấy cả, Ðức Phật thấy vậy đến chăm sóc ông
ấy, rửa mình, phục vụ ẩm thực cho ông ấy và nhiệt tâm nói pháp cho vị
Tỳ-kheo ấy nghe, khuyên ông ấy sau này nên nhiệt tâm phục vụ người bệnh
nhiều hơn. Ðây là tấm gương giáo dục về phục vụ mọi người hay vì mọi người
mà phục vụ. Nhiều lần người của dòng tộc Thích-ca và dòng tộc Câu-lợi
tranh giành nguồn nước uống, Ðức Phật không từ lao khổ, từ nơi xa xôi đến
để hòa giải cho họ. Khi thành Tỳ-xá-ly bị dịch bệnh lan tràn, Ðức Phật
không sợ truyền nhiễm, đã vào thành để an ủi người bệnh, dạy dỗ người
bệnh. Ðây là giáo dục gương mẫu về lòng từ bi cứu đời. Ðề-bà-đạt-đa ba lần
bốn lượt mưu hại Ðức Phật, Ðức Phật không những không trách gì mà còn dùng
lời từ hòa dạy bảo ông ấy. Ðây là giáo dục gương mẫu về oan thân bình
đẳng. Kỳ thực, Ðức Thế Tôn vốn là một vị Thái tử sống trong nhung lụa,
Ngài xem vương vị như chiếc giày rách, xem phú quý như phù vân, xuất gia
sống cuộc đời thanh đạm tam y nhất bát, đây là nhân cách vĩ đại của Ðức
Phật đã xả những điều khó xả, hành những điều khó hành, điều này đủ làm
tấm gương cho học trò, là giáo dục thực hành gương mẫu tốt nhất.
(3) Giáo hóa dạy dỗ những người cá
biệt, đặc thù: Mỗi lần Ðức Phật giảng dạy giáo pháp ở tinh xá hoặc ở
dân gian, học trò thính chúng luôn có hàng nghìn hàng vạn người, ít nhất
cũng có vài trăm người, đây chính là giáo dục tập thể. Ðức Phật khai thị
giảng dạy sau khi ứng cúng ở nhà tín chủ, học trò nhiều thì có đến trăm
mấy, ít thì có đến năm bảy người, điều này giống với dạy học phân tổ, phân
nhóm trong phương pháp dạy học hiện đại. Nhưng vẫn còn một số học trò, do
căn tánh đặc thù, Ðức Phật đã giáo dục riêng biệt cho từng cá nhân, phương
pháp dạy học phụ đạo cá biệt này giống như nữ sĩ giáo dục người Mỹ Helen
Parkhurst đã khởi xướng kiểu giáo dục “dalton plan”. Trong giáo dục của
Ðức Phật, người được giáo dục cá biệt như vậy cũng rất nhiều, ở đây xin kể
ra một vài thí dụ để chúng ta có thể thấy được một phần nhỏ của nó:
A. Kẻ khờ trở thành thông minh: Chu-lợi-đặc
là một người khờ, theo người anh xuất gia, một bài kệ chỉ có bốn câu mà
học ba tháng trời cũng không thuộc, người anh thấy vậy bèn đuổi về nhà,
Chu-lợi-đặc tuổi thân và khóc, Ðức Phật hỏi ông ấy, ông ấy đáp: “Bạch Ðức
Thế Tôn, con là một người ngu nhất, ba tháng trời mà học không thuộc một
bài kệ, bây giờ con biết làm thế nào đây?” Ðức Phật an ủi và dạy rằng:
“ngu mà mình không biết mình ngu mới thật là ngu, con biết mình ngu rồi
thì không phải là ngu nữa”. Ðức Phật dạy ông ấy hai câu pháp ngữ đơn giản
là “phất trần, trừ cấu” (chổi, quét), nhưng Chu-lợi-đặc khờ đến nỗi học
thuộc chữ “chổi” thì lại quên chữ “quét”, học thuộc chữ “quét” thì lại
quên chữ “chổi” . Chu-lợi-đặc ngày ngày lau chùi bàn ghế và quét dọn nhà
cửa, qua một thời gian sau tâm đã tỏ ý đã tường. Vì từ việc lau quét bụi
bặm bên ngoài, ông ấy tiến đến lau quét bụi bặm phiền não trong tâm mình,
phiền não bị quét đi sạch rồi thì trí tuệ liền sáng tỏ.
B. Nhà âm nhạc ngộ đạo: Nhà âm nhạc
Văn-nhị-bách-ức, là con cháu nhà giàu có. Người thanh niên này sống cuộc
sống được nuông chiều từ nhỏ, khi sống cuộc sống của người xuất gia lại
muốn cầu tiến nhanh, do đó tâm tánh nóng nảy và thân thể càng ngày càng
yếu. Thấy vậy Ðức Phật đến dạy phương pháp tu tập cho ông ấy, Ðức Phật
hỏi: “con đánh đàn, nếu dây đàn căng thẳng quá sẽ như thế nào?”
Văn-nhị-bách-ức đáp rằng: “Bạch Ðức Thế Tôn, dây đàn sẽ bị đứt ạ!” Ðức
Phật lại hỏi: “ngược lại nếu dây đàn chùng quá thì sao?” Văn-nhị-bách-ức
đáp rằng: “ Bạch Ðức Thế Tôn, lúc ấy sẽ đàn không ra tiếng ạ”. Ðức Phật
dạy: “Việc tu học cũng giống như đánh đàn vậy, đừng căng thẳng quá, căng
thẳng quá tâm ý sẽ nóng nảy; cũng không được chùng quá, chùng quá sẽ phóng
dật giải đãi lười biếng tán loạn, nên điều tiết tâm cho điều hòa, không
căng thẳng cũng không phóng dật mới được”. Văn-nhị-bách-ức vâng theo lời
dạy của Phật thực hành tu học, quả nhiên tâm tánh điềm tĩnh hòa nhã, không
những sức khỏe dần dần hồi phục, mà không lâu sao liền ngộ đạo.
C. Kẻ hung bạo làm lại cuộc đời:
Ương-quật-ma-la theo học với một vị thầy Bà-la-môn giáo, vợ của thầy đã
yêu thầm thương trộm Ương-quật-ma-la, có lần bà ấy bày tỏ tình yêu thương
của mình, bị Ương-quật-ma-la cự tuyệt. Vợ của thầy giáo thẹn quá hóa giận,
phản ngược lại bà ấy vu khống Ương-quật-ma-la với chồng mình là
Ương-quật-ma-la trêu ghẹo bà ấy. Thầy giáo tin lời vợ mình, nên muốn hại
Ương-quật-ma-la, bèn dạy rằng: “con hãy đi giết 100 người, rồi lấy ngón
tay của họ tết lại thành vòng để đeo lên đầu, như vậy sẽ được sớm sanh
thiên”. Ương-quật-ma-la nghe lời thầy, ngang ngược cầm dao đi giết người,
sau khi giết được 99 người rồi, mẹ của ông ấy đến, ông ấy nghĩ: “tôi đã
giết được 99 người rồi, chỉ thiếu một người nữa thôi thì có thể sanh thiên
rồi, tuy là mẹ mình, chỉ cần giết để góp cho đủ số là được rồi”. Lúc ông
ấy đang muốn giết mẫu thân thì bỗng nhiên Ðức Phật xuất hiện, thế là ông
ấy không giết được mẫu thân, muốn giết Phật, nhưng khi ông ấy đến gần Ðức
Phật để giết, thấy dáng vẻ oai quang của Ðức Phật, tâm điên cuồng của ông
ấy an định trở lại, buông dao xuống và quỳ phục dưới chân Phật. Sau khi
trải qua sự giáo dục của Phật, kẻ hung bạo này đã hối lỗi, quy y Phật và
làm lại cuộc đời.
Như những gì đã nói ở trên, thời Ðức Phật
tuy đã cách chúng ta hơn 2500 năm rồi, nhưng các phương pháp giáo dục của
Ngài đã thực hiện lại rất phù hợp với nền giáo dục mới nhất hiện nay. Sở
dĩ sự giáo dục của Ðức Phật vẫn còn thích hợp cho đến ngày nay, là vì cùng
thực hiện ba môn học giới định tuệ, công trình giáo dục ngôn giáo và thân
giáo đều coi trọng như nhau. Nền giáo dục hiện nay chỉ coi trọng trí dục,
thể dục và ngôn giáo, quả thực nền giáo dục của Ðức Phật từ xa xưa rồi mà
vẫn còn có thể sửa sai bù sót cho nền giáo dục hiện đại nhất hiện nay.
---o0o---
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 8-2007
GIÁO DỤC CỦA ÐỨC PHẬT
Thích Hải Tín
Giáo
dục là phương pháp truyền đạt và phát triển văn minh của nhân loại. Như
chủ tịch tổ chức văn hóa, giáo dục, khoa học của Liên hiệp quốc J. Delors
nói: “Giáo dục là cơ sở trưởng thành của cộng đồng nhân loại, phương hướng
giáo dục đúng đắn, chính xác sẽ phát huy nâng cao tư chất chân thiện mỹ
của nhân loại”.(Just like United Nations Educational, Scientific and
Cultural Organization President J. Delors once said that: “The education,
is humanity's common growth foundation, the education direction correct,
humanity's the true, the good and the beautifuls intelligence can carry
forward the promotion, the world harmonious progress is easy to achieve”.)
Phật giáo hiện nay là một trong ba tôn giáo
lớn của thế giới, người sáng lập ra Phật giáo là Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni,
cũng thuận theo lý rõ ràng Ðức Phật cũng được gọi là Nhà tôn giáo.
Kỳ thực, Ðức Phật Thích Ca Mâu Ni suốt cuộc
đời tận tụy với giáo dục, là bậc Thầy của nhân loại từ xưa cho đến nay,
cho nên chúng ta không những tôn xưng Ðức Phật là giáo chủ của đạo Phật,
Nhà tôn giáo mà còn tôn xưng Ðức Phật là nhà giáo dục.
Sau khi thành đạo, Ðức Phật thấy sự quan
trọng của giáo dục, nên trong 49 năm trụ thế, đã giảng dạy giáo hóa khắp
nơi, mục đích là vì giáo dục chúng sanh, mở mang trí tuệ chơn như tự tánh,
để đạt được cuộc sống hạnh phúc an lạc tự tại giải thoát. Mười hai phần
giáo trong tam tạng mà Phật đã dạy, cho đến thân giáo vô ngôn, không những
làm mẫu mực cho giáo dục hiện đại ngày nay, kỳ thực cũng chính là một bộ
sử giáo dục phong phú rộng sâu, bao gồm cả kỹ năng, tư tưởng, đạo tức, tri
thức… của thế gian, đều tổng nhiếp hết trong phạm vi giáo dục của Ðức
Phật.
Giáo dục mà Ðức Phật Thích Ca đã thực hiện,
có hai nguyên tắc: một là khế chân lý, hai là hiệp căn cơ. Khế chân lý là
thực hiện giáo dục nhất định phải phù hợp với thực tướng của các pháp, đây
là bản chất giáo dục của Ðức Phật; khế căn cơ là thực thi giáo dục nhất
định phải phù hợp với trình độ của đại chúng, đây là tác dụng giáo dục của
Ðức Phật. Ðức Phật làm giáo dục cả cuộc đời, vì đối tượng không giống nhau
cho nên nội dung giáo dục cũng cao thấp sâu cạn khác nhau, nhưng mục tiêu
vẫn là một, cho nên nói: quy nguyên vô nhị lộ, phương tiện hữu đa môn.
Lịch sử cuộc đời Ðức Phật, nếu không nói
đến những gì liên quan đến giáo dục thì dường như không có gì để nói, cho
nên tôn xưng Ðức Phật là một nhà giáo dục, quả thật danh phó kỳ thực (danh
tiếng đúng với thực tế).
Ðức Phật là một nhà đại giáo dục của một
nước văn minh cổ Ấn Ðộ cách nay hơn 2500 năm. Ngài tinh thông các tư tưởng
học thuật cổ đại Ấn Ðộ, chứng ngộ và kiến giải một cách chính xác, thấu
triệt. Ðể nói về giáo dục của Ngài , chúng ta có thể chia làm ba phần để
nói.
1. Mục đích giáo dục
Ðức Phật vốn là một vị hoàng tử, vì Ngài
thông minh đĩnh ngộ hơn người, do đó yêu cầu giáo dục rất cao. Từ nhỏ Ngài
đã được giáo dục, đến tuổi trưởng thành học vấn của Ngài thâm sâu uyên
bác, tinh thông võ thuật, nhưng những học thức này vẫn chưa có thể khiến
Ngài yên thân gửi phận. Thế là Ngài rời hoàng cung xuất gia, trải qua cuộc
sống tầm sư học đạo. Lần lượt Ngài đã theo học với nhiều vị Thầy của các
tôn giáo lớn lừng danh ở Ấn Ðộ thời bấy giờ. Tuy đã học thông học thức của
những vị Thầy nhưng vẫn chưa thỏa mãn nhu cầu giáo dục của Ngài. Cuối
cùng, Ngài chọn gốc bồ đề làm nơi tĩnh tọa và Ngài đã thâm nhập thiền
định. Rạng sáng bình minh ngày thứ 49, khi sao mai vừa mọc, Ngài hốt nhiên
đại giác đại ngộ hoàn toàn, chứng được đạo vô thượng, thành bậc Chánh Ðẳng
Chánh Giác, hiệu là Phật Thích Ca Mâu Ni. Ðức Phật khám phá thấy được đại
bí mật của nhân sinh và vũ trụ, Ngài thấy được tất cả chúng sanh đều có
Phật tánh. Từ đó, về chân lý vũ trụ và thật tướng nhân sinh, Ngài thấy rõ
như lòng bàn tay. Lúc này Ðức Phật mới thật sự yên thân gửi phận, thỏa mãn
nhu cầu giáo dục cao nhất của Ngài.
Sau khi Ðức phật giác ngộ, Ngài đi khắp nơi
hoằng dương Phật pháp, thực hiện giáo dục giác ngộ, đem chân lý mà Ngài đã
giác ngộ, truyền dạy cho người khác, khiến cho người nhận được sự giáo dục
của Phật cũng đạt được giác ngộ như Phật. Do đó sự giáo dục của Ðức Phật
là một nền giáo dục giác ngộ.
Cuộc đời con người có biết bao điều khổ
sở bức bách, đây đều là do những phiền não trong nội tâm của chúng ta,
những phiền não này xúi giục thúc đẩy chúng ta tạo nghiệp, từ từ dẫn đến
biết bao điều đau khổ, nhưng phiền não khởi là do vô minh, vô minh là cái
gì? Vô minh chính là không giác ngộ—không giác ngộ thật tướng nhân sinh,
không giác ngộ bản lai diện mục của chính mình—Phật tánh, nên chính mình
không có cuộc sống hạnh phúc an lạc. Nếu nghe phật pháp rồi, nhận sự giáo
dục giác ngộ của Ðức Phật rồi, tuân theo phương pháp tu học mà Ðức Phật đã
chỉ dạy mà thực hành, chắc chắn sẽ được giác ngộ, đoạn hoặc chứng chơn,
được hạnh phúc an lạc xa lìa khổ đau. Ðây là mục đích giáo dục của Ðức
Phật.
2. Ðối tượng giáo dục
Mục đích giáo dục của Ðức Phật tuy chỉ có
một, nhưng chí hướng và cá tính của con người lại muôn vàn sai khác, Ðức
Phật vì tùy cơ thuyết giáo, tùy bệnh cho thuốc nên đã khai thị rất nhiều
loại giáo pháp khác nhau, tùy theo cá tính và chí hướng khác nhau của con
người mà Ðức Phật phân loại giáo dục cho thích hợp:
Có những người tin nhân quả, tin phước đức,
biết mạng sống của mình dài ngắn có ảnh hưởng đến phước đức, có đời trước
cũng có kiếp sau; và tất cả những hành vi hiện tại của chúng ta nhất định
sẽ ảnh hưởng đến tương lai, vì vậy muốn có một cuộc sống tương lai sung
túc mỹ mãn tốt đẹp, thì phải làm phước làm lành… Ðể thích hợp với nhu cầu
của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp thiên thừa nhân thừa như “ngũ
giới”, “thập thiện”… để giáo dục.
Có những người tiến bộ hơn một bước, hiểu
rõ cuộc sống sung túc mỹ mãn, rồi cũng không được bao lâu, những cái khổ
sanh già bệnh chết lúc nào cũng bức bách chúng ta, vì vậy sanh tâm chán
ngán cuộc đời, muốn cầu giải thoát khổ đau sanh tử… Ðể thích hợp với nhu
cầu của hạng học trò này, Ðức Phật dùng pháp Thanh văn thừa như “tứ đế”,
“thập nhị nhân duyên”… để giáo dục.
Lại có những người hiểu được vũ trụ thiên
nhiên và con người liên quan với nhau, dựa vào nhau mà tồn tại, tất cả mọi
người và mình đều có quan hệ mật thiết với nhau, vì vậy phát nguyện quên
mình vì người, tự lợi lợi tha, tự cứu mình sau đó cứu người, hy vọng tất
cả chúng sanh đều được giải thoát. Ðể thích hợp với nhu cầu của hạng học
trò này, Ðức Phật dùng pháp Bồ tát thừa “lục độ”, “tứ nhiếp”… để giáo
dục.
Ba loại hình giáo dục trên, từ cạn đến
sâu, từ thấp đến cao, tiến dần theo thứ tự, giống như giáo dục phổ thông
được thực hiện rộng rãi ở các nước trên thế giới, từ tiểu học đến trung
học, từ trung học đến đại học. Phương pháp giáo dục của Ðức Phật: Pháp
thiên thừa nhân thừa tương đương với giáo dục tiểu học, pháp Thanh văn
thừa tương đương với cấp giáo dục trung học và pháp Bồ tát thừa tương
đương với cấp giáo dục đại học phổ thông.
Giáo dục thì phải nói đến thành tích, phải
nói đến hiệu quả. Giáo dục có thành tích có hiệu quả, mới là giáo dục
thành công; ngược lại là giáo dục thất bại. Nền giáo dục mà Ðức Phật thực
thi, điểm đặc biệt là ở chỗ này: sở dĩ, hễ ai đã trải qua sự giáo dục của
Ðức Phật rồi, bất luận người ấy vốn có hành vi gì xấu, có thói quen nào
xấu, tất cả đều cải ác tùng thiện.
Lúc Ðức Phật còn tại thế, thường hay mở
những cuộc họp kiểm thảo, kiểm điểm; để tất cả học trò tự do, thẳng thắn,
thật thà nói ra kết quả tu tập, thực tập, chỗ hay chỗ dở của mỗi người, để
tiện kiểm điểm thành tích và hiệu quả của mỗi người.
Có lần, trong cuộc họp kiểm thảo, có một
học trò tên là Tu-đà đứng lên nói rằng: “lúc trước con là một người giữ
tiền của nô dịch, thấy tiền như thấy tiên vậy. Sau khi được sự giáo dục
của Ðức Phật, con thay đổi hoàn toàn, đem tiền tài bố thí cho người khác,
như vậy tuy nhiên gia tài càng ngày càng giảm, nhưng trong lòng con lại
ngày ngày vui lên, vì sao con có niềm vui làm việc thiện bố thí như vậy?
Vì con được Ðức Phật giáo dục nhân quả báo ứng, biết trồng nhân lành được
quả lành, để tương lai sau này có cuộc sống đầy đủ tốt đẹp hơn, con rất
bằng lòng làm như vậy”.
Sau đó, có một học trò tên là A-ca-đạt,
cũng đứng lên nói: “Lúc trước con yếu đuối, nhát gan, lại sợ khổ, sau khi
được sự giáo dục của Ðức Phật, con thay đổi rất nhiều, con đơn độc một
mình vào trong rừng sâu tu học thực tập, một thời gian sau không còn sợ
sệt nữa, rắn độc thú dữ cũng không sợ, khi đói bụng thì hái rau rừng để
ăn. Sở dĩ con muốn tinh cần khổ luyện tu học thực hành như vậy là vì nghe
lời dạy của Phật, hiểu được cuộc đời là vô thường, sanh tử bức bách, muốn
cầu giải thoát, do đó buông bỏ tất cả, chuyên tu học thực tập thiền định”.
Sau cùng lại có một học trò bị mất hết một
cánh tay, tên là Chiên-đà, cũng đứng lên nói: “con từ khi được sự giáo dục
dạy dỗ của Ðức Thế Tôn đến nay, một mặt là chuyên lo tu học thực tập Phật
pháp, một mặt tích cực làm lợi ích cho mọi người: Có một lần, trong làng
bị lũ lụt, nhà cửa dân làng bị nước cuốn trôi, nhấn chìm, rất nhiều người
chết. Con và một số người ngồi trên một chiếc xuồng, trôi theo dòng nước
đến một ngôi làng bên cạnh và con ở bên đó phát động quyên góp vật thực để
cứu giúp dân làng bị thiên tai. Lúc phát chẩn, dân làng bị thiên tai quá
đông và quá khổ nên họ chen lấn nhau để giành lấy thực phẩm, con ở trong
nhóm đông người ấy, bị chen lấn và bị đứt lìa hết một cánh tay, nhưng lúc
đó tinh thần con rất phấn chấn, chỉ lo phát thực phẩm cho dân làng, vậy mà
quên mất cái đau đớn trên thân. Vì sao con làm được như vậy? Vì con nghe
và học Phật pháp, hiểu được đạo lý con người và thiên nhiên tương liên
quan với nhau mà sanh tồn, cho nên con nguyện sống quên mình vì người.
Ba học trò trên vừa đủ đại biểu cho ba hạng
học trò: người thứ nhất là Tu-đà vui vẻ làm việc thiện bố thí, tiêu biểu
cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học thiên thừa nhân thừa
“ngũ giới”, “thập thiện”…; người thứ hai là A-ca-đạt tinh tấn khổ hạnh tu
hành, tiêu biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Thanh
văn thừa “tứ đế”, “thập nhị nhân duyên”…; người thứ ba là Chiên-đà tiêu
biểu cho hạng học trò được giáo dục phương pháp tu học Bồ tát thừa “lục
độ”, “tứ nhiếp”… Từ trong báo cáo thẳng thắn thật thà của họ, chúng ta có
thể thấy được thái độ của họ sau khi nhận được sự giáo dục của Ðức Phật
hoàn toàn thay đổi so với trước đây. Ðiều này cho thấy, chứng minh sự
thành công giáo dục của Ðức Phật.
Ðức Phật sau khi thành đạo, vừa rời gốc bồ
đề, liền thực hiện rộng rãi sự giáo dục giác ngộ của mình, 49 năm cũng như
một ngày. Phàm những học sinh được Ðức Phật giáo dục, đều được cảm hóa một
cách sâu sắc và tín thọ phụng hành suốt cả cuộc đời. Học trò của Ðức Phật
gồm đủ các tầng lớp trong xã hội, từ vua, chúa, quan đại thần, cho đến
thường dân, ăn xin, nô lệ… tất cả đều có đủ các giai tầng trong xã hội. Về
địa điểm, nơi Ðức Phật thực thi giáo dục, khái quát có thể chia làm ba
loại:
(1) Tinh xá thuyết pháp: Sau khi
thành đạo không bao lâu, Ðức Thế Tôn đến nước Ma-kiệt-đà trung Ấn độ. Vua
Tần-bà-sa-la đã xây dựng tinh xá Trúc lâm, gồm 16 đại viện và 72 gian lễ
đường, trong rừng trúc Ca-lan-đà ở thành Vương xá, cho Ðức Phật thuyết
pháp. Sau đó, trưởng giả Cấp-cô-độc và thái tử Kỳ-đà nước Tát-la cùng nhau
xây dựng tinh xá Kỳ viên đường hoàng hoa lệ, thỉnh Ðức Phật thuyết pháp.
Do đó trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, Ðức Thế Tôn thường qua
lại thành Vương xá và Xá vệ, tức tinh xá Kỳ viên và Trúc lâm, do vậy những
nơi này đã trở thành nơi giáo dục chủ yếu của Ðức Phật. Ngoài ra Ðức Thế
Tôn còn giảng dạy Phật pháp ở tinh xá các nơi khác.
(2) Ứng cúng khai thị: Người được
Ðức Phật giáo dục gồm đủ mọi tầng lớp trong xã hội. Họ thường cung thỉnh
Ðức Thế Tôn đến nhà để cúng dường, sau khi dùng cơm xong, Ðức Phật khai
thị giảng dạy Phật lý cho mọi người trong nhà nghe, do vậy rất nhiều người
quy y với Ðức Phật, cải ác tùng thiện. Ví dụ như: phụ thân của Da-xá thỉnh
mời Ðức Phật về nhà để cúng dường, mẹ của Da-xá sau khi nghe Ðức Thế Tôn
khai thị giảng dạy xong, liền quy y với Phật, làm nữ cư sĩ học Phật tại
gia; trưởng giả Cấp-cô-độc có một con dâu tên là Ngọc-da, cô con dâu này ỷ
mình có nhan sắc đẹp đẽ nên kiêu ngạo tự cao, xem thường cha mẹ chồng và
những người trong nhà. Có một lần nọ, sau khi ứng cúng ở nhà Cấp-cô-dộc
xong, Ðức Phật khai thị cho Ngọc-da rằng “gương mặt đẹp chỉ là vẻ đẹp ở
bên ngoài, tâm hạnh đoan chính, lễ phép mới là đẹp bên trong, một người
thật sự là người đẹp thì phải đẹp cả hình dáng lẫn đức hạnh…” Ngọc-da nghe
xong, tâm kêu ngạo tự cao đã biến mất, quy y với Phật, làm học trò tại
gia, tận tâm làm dâu hiền cháu thảo với gia đình bên chồng. Giống những
trường hợp này, học sinh được khai thị ở nhà và được giáo dục hành thiện
nhiều không sao kể xiết.
(3) Dân gian thuyết giáo: Sau khi
Ðức Thế Tôn thành đạo, trong thời gian 49 năm thực hiện giáo dục, ngoài
giảng dạy thuyết pháp ở tinh xá ra, Ðức Phật cũng thường đi vào dân làng ở
thôn quê và các thị trấn dọc hai bên bờ sông Hằng, đồng thời Ðức Phật cũng
phái các đệ tử, học trò giỏi di khắp các nơi để giảng dạy Phật pháp. Chế
độ giai cấp xã hội Ấn độ lúc bấy giờ rất nghiêm ngặt, thấp nhất là giai
cấp nô lệ, không có cơ hội được giáo dục, nhưng Ðức Phật đề xướng Phật
tánh bình đẳng, xóa bỏ chế độ giai cấp, từ vương tôn quý tộc cho đến
thường dân nô lệ đều được học tu Phật pháp, được sự giáo dục của Ðức Phật
như nhau. Nền giáo dục của Ðức Phật là đại chúng hóa. Chân lý mà Ðức Thế
Tôn chứng ngộ tuy rất thâm sâu nhưng Ngài phân tích dùng lời lẽ dễ hiểu,
trích dẫn những câu chuyện dân gian làm thí dụ trong lúc giảng dạy, cho
nên mọi tầng lớp nhân dân đều tiếp nhận giáo dục của Ðức Phật một cách dễ
dàng.
Trên đã nói đại khái về ba loại hình giáo
dục: tinh xá thuyết pháp, ứng cúng khai thị và dân gian thuyết giáo, giống
như giáo dục trường học, giáo dục gia đình và giáo dục xã hội hiện nay. Ba
loại hình giáo dục của Ðức Phật tương đương với ba loại hình giáo dục hiện
đại: Tinh xá thuyết pháp tương đương với giáo dục trường học, ứng cúng
khai thị tương đương với giáo dục gia đình và dân gian thuyết giáo tương
đương với giáo dục xã hội.
Thời Ðức Phật cách nay đã hơn 2500 năm,
Ngài đã thực hiện nền giáo dục phổ biến rộng rãi, đã chú ý coi trọng như
nhau về giáo dục trường học, giáo dục gia đình và cả giáo dục xã hội. Ðiều
này, không thể không nói Ðức Phật là một nhà đại giáo dục đã sớm giác ngộ
và biết trước.
3. Phương pháp giáo dục
Ðức Thế Tôn là một vị đại giác ngộ đại trí
tuệ, phương pháp giáo dục của Ngài rất nhiều, tùy cơ ứng biến. Giáo dục
của Ðức Phật, trước hết chú trọng sự tu dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức
ở lời nói, hành vi, cử chỉ… đây là giới học; kế đến chú trọng về điều tiết
thân tâm, gọi là định học; tiến thêm hơn nữa là chú trọng mở mang trí tuệ
chân như tự tánh, tức tuệ học. Ðức Thế Tôn không những giỏi về trích dẫn
trong giảng dạy như 12 phần giáo : bổn sanh, bổn sự, thí dụ, nhân duyên,
trường hàng, trùng tụng .v.v… cho đến các pháp môn như tứ đế, tứ nhiếp
pháp, tứ tất đàn .v.v… sự giáo dục của Ngài còn đặc biệt chú trọng đến
giáo tài và phương pháp dạy học, còn gọi là tùy bệnh cho thuốc, quán cơ
thí giáo. Ví dụ như, Phật dạy chư vị trưởng giả, liền đưa ra “mười đức của
trưởng giả”; dạy nhi đồng thì đưa ra “bốn điều nhỏ không thể khinh
thường”; dạy về bạn bè, thì nói rõ “bạn bè có bốn phẩm chất” .v.v… Trong
các kinh điển như kinh Thiện sanh, kinh Ưu bà tắc giới… đều rất có ý nghĩa
giáo dục về đạo cha con, vợ chồng, chủ tớ…
Trước khi thuyết pháp giảng dạy, Ðức phật
nhập định quan sát căn tánh của học trò, sau đó mới quyết định dùng phương
pháp gì để dạy. Ðặc biệt nhất là khi dạy, Ngài dùng từ rất tài tình khéo
léo, khiến cho những tri thức cao thấp, xuất thân không giống nhau đều có
thể hiểu, mỗi người đều có thể giác ngộ lời của Phật dạy giống như Ðức
Phật chuyên vì mình mà nói vậy, do đó học trò cảm thấy hoan hỷ vui vẻ hài
lòng. Sau đây sẽ cử ra một vài điểm, để chúng ta có thể thấy một phần nhỏ,
một mảng nhỏ về Phương pháp giáo dục của Ðức Phật:
(1) Cùng thực hiện tam học
giới-định-tuệ: Sự giáo dục của Ðức Phật nhấn mạnh ở chỗ cùng thực hiện
tam học giới định tuệ. Trước hết Ngài dạy môn học về giới, dạy học sinh tu
dưỡng về tư cách phẩm chất đạo đức thể hiện qua lời nói hành vi cử chỉ; kế
đến là dạy về định, dạy học sinh luyện tập điều tiết thân và tâm; sau đó
dạy về tuệ, khiến cho học sinh mở mang trí tuệ. Vì do giữ giới mà sanh
định, do định phát tuệ, đây là thứ tự nhất định mà Ðức Phật thực thi giáo
dục. Ba tạng kinh luật luận của Phật giáo, sở dĩ nó trở thành kinh điển
mấy nghìn năm để học trò đệ tử tín đồ của Phật giáo tín thọ phụng hành, là
vì kinh tạng giải thích về định học (bao gồm cả giới và tuệ học), luật
tạng giải thích về giới học và luận tạng giải thích về tuệ học. Giáo dục
về ba môn học giới học, định học và tuệ học, giống như giáo dục về tam dục
như đức dục, trí dục và thể dục hiện nay. Giới học gần tương đương với đức
dục, định học gần tương đương với thể dục và tuệ học gần tương đương với
trí dục. Tuy nhiên, nếu tiến hành phân tích và so sánh thêm chút nữa sẽ có
ba điểm khác nhau như sau:
1. Ba môn học giới định huệ mang tính nhất
quán, thứ tự trước sau rõ ràng và nâng cao hơn một bước nữa là ba môn học
này mang tính liên hoàn; còn tam dục đức trí thể thì không liên quan gì
với nhau, thực hiện riêng biệt.
2. Thể dục hiện nay chỉ chú trọng luyện tập
thân thể; còn định học bao hàm cả luyện tập về tâm linh và thân thể, đặc
biệt chú trọng về tâm linh.
3. Tam dục đức trí thể, chỉ là giáo dục thế
gian; còn tam học giới định tuệ lại thông cả giáo dục thế gian và xuất
thếgian.
Tam dục: giáo dục thế gian.
Tam học: giáo dục xuất thế gian.
Vả lại, tam dục đức trí thể hiện nay, có
người lại thêm vào mỹ dục và quần dục, thành ra có dến năm dục. Ðiều này
trong giáo dục của Ðức Phật đã có từ lâu rồi. Vì huấn luyện mỹ dục, mục
đích là rèn luyện tánh tình để tánh tình của con người hướng đến chân
thiện mỹ. Nhưng Ðức Phật dạy học trò ngồi tĩnh tọa, thu nhiếp tâm vương ý
mã, đoạn trừ vọng tưởng tạp niệm, khiến cho tâm tánh được định tĩnh an
lạc, để mong ngộ nhập vào bản tánh. Ðiều này hiệu quả càng cao hơn và vượt
xa hơn so với mỹ dục rèn luyện tâm tánh. Còn về rèn luyện quần dục, mục
đích là khiến cho mọi người yêu thương giúp đỡ lẫn nhau, cùng hòa mình với
mọi người. Ðiều này, Ðức Phật cũng đã giáo dục rất lâu rồi, hãy sống quên
mình vì người, hòa thuận với mọi người, với cả chúng sanh, cùng với chúng
sanh vui vẻ hài hòa sống với nhau, phục vụ mọi người một cách vô điều
kiện. Quả thực, tích cực hơn, hoàn chỉnh hơn quần dục hiện nay.
(2) Ngôn giáo và thân giáo đều coi
trọng như nhau: Ngôn giáo là dùng ngôn từ để truyền đạt giáo dục; thân
giáo là lấy thân mình làm mẫu mực, lấy thân mình làm gương giáo dục. Giáo
dục ngày nay, chú trọng nhiều về ngôn giáo, coi nhẹ thân giáo. Giáo dục
của Ðức Phật đều coi trọng cả ngôn giáo và thân giáo.
Về phương diện ngôn giáo, Ðức Phật thường
tiếp nhận những câu hỏi của học sinh. Từ trong vấn đề giải đáp, trả lời,
phát huy được ý kiến nhanh nhạy, để truyền bá tri thức cho học sinh. Ví dụ
như nêu câu hỏi trong kinh Kim cang: “ Vân hà ưng trụ? Vân hà giáng phục
kỳ tâm?” ( dựa vào nguyên tắc nào để an trụ? Dùng phương pháp gì để chế
phục tâm phiền não?), điều này giống với phương pháp dạy học kiểu diễn
giảng của phương pháp dạy học kiểu rót vào, dẫn vào trong giáo học pháp
(phương pháp dạy học) hiện đại ngày nay. Nhưng giảng thuật của Phật có thể
khai thác nội dung sâu sắc nhưng lời lẽ rõ ràng sinh động êm tai dễ hiểu,
dù Ðức Phật giảng dạy hơn hai giờ rồi, học sinh cũng không cảm thấy chán
và buồn ngủ. Có lúc, Ðức Phật nêu câu hỏi, học trò trả lời, sau đó tùy
theo câu trả lời mà Ðức Phật bình phán và uốn nắn, chỉ ra chỗ chưa hoàn
chỉnh của học trò. Ví dụ như trong kinh Lăng nghiêm: “thất xứ chủy tâm,
thập phan biện kiến” ( Ðức Phật chỉ cho A nan biết 7 nơi không phải tâm và
Ðức Phật cũng đưa ra 10 ví dụ về sự hiển hiện của chơn tâm). Ðiều này
trong Phương pháp dạy học hiện đại thuộc về phương pháp dạy học kiểu gợi
mở. Cũng có một vài học trò ngồi vây quanh Ðức Phật, cùng nhau hỏi đáp,
nêu ra chân lý cuộc đời, ví dụ như trong kinh Ðại bảo tích, Ðức Phật và
đồng nữ Diệu Huệ hỏi đáp liên tiếp, đã đưa ra mười điểm diệu đế của thế
gian và xuất thế gian. Ðiều này giống như phương pháp dạy học kiểu vấn đáp
của Phương pháp dạy học kiểu gợi mở trong phương pháp dạy học hiện đại.
Nói đến thân giáo, đây là đặc điểm giáo
dục của Ðức Phật, Ðức Phật lấy thân mình làm gương mẫu để giáo dục. Ðiều
này chúng ta có thể đã thấy rải rác trong nhiều kinh điển Phật giáo, ở đây
xin được đưa ra vài thí dụ: Có một vị Tỳ-kheo già bị bệnh mắt, lúc vá y ca
sa, cần xỏ kim nhưng không thấy, Ðức Phật đã giúp vị Tỳ-kheo ấy xỏ kim. Có
một vị Tỳ-kheo ngày thường không chịu phục vụ người bệnh, đến lúc vị ấy bị
bệnh không ai chăm sóc cho ông ấy cả, Ðức Phật thấy vậy đến chăm sóc ông
ấy, rửa mình, phục vụ ẩm thực cho ông ấy và nhiệt tâm nói pháp cho vị
Tỳ-kheo ấy nghe, khuyên ông ấy sau này nên nhiệt tâm phục vụ người bệnh
nhiều hơn. Ðây là tấm gương giáo dục về phục vụ mọi người hay vì mọi người
mà phục vụ. Nhiều lần người của dòng tộc Thích-ca và dòng tộc Câu-lợi
tranh giành nguồn nước uống, Ðức Phật không từ lao khổ, từ nơi xa xôi đến
để hòa giải cho họ. Khi thành Tỳ-xá-ly bị dịch bệnh lan tràn, Ðức Phật
không sợ truyền nhiễm, đã vào thành để an ủi người bệnh, dạy dỗ người
bệnh. Ðây là giáo dục gương mẫu về lòng từ bi cứu đời. Ðề-bà-đạt-đa ba lần
bốn lượt mưu hại Ðức Phật, Ðức Phật không những không trách gì mà còn dùng
lời từ hòa dạy bảo ông ấy. Ðây là giáo dục gương mẫu về oan thân bình
đẳng. Kỳ thực, Ðức Thế Tôn vốn là một vị Thái tử sống trong nhung lụa,
Ngài xem vương vị như chiếc giày rách, xem phú quý như phù vân, xuất gia
sống cuộc đời thanh đạm tam y nhất bát, đây là nhân cách vĩ đại của Ðức
Phật đã xả những điều khó xả, hành những điều khó hành, điều này đủ làm
tấm gương cho học trò, là giáo dục thực hành gương mẫu tốt nhất.
(3) Giáo hóa dạy dỗ những người cá
biệt, đặc thù: Mỗi lần Ðức Phật giảng dạy giáo pháp ở tinh xá hoặc ở
dân gian, học trò thính chúng luôn có hàng nghìn hàng vạn người, ít nhất
cũng có vài trăm người, đây chính là giáo dục tập thể. Ðức Phật khai thị
giảng dạy sau khi ứng cúng ở nhà tín chủ, học trò nhiều thì có đến trăm
mấy, ít thì có đến năm bảy người, điều này giống với dạy học phân tổ, phân
nhóm trong phương pháp dạy học hiện đại. Nhưng vẫn còn một số học trò, do
căn tánh đặc thù, Ðức Phật đã giáo dục riêng biệt cho từng cá nhân, phương
pháp dạy học phụ đạo cá biệt này giống như nữ sĩ giáo dục người Mỹ Helen
Parkhurst đã khởi xướng kiểu giáo dục “dalton plan”. Trong giáo dục của
Ðức Phật, người được giáo dục cá biệt như vậy cũng rất nhiều, ở đây xin kể
ra một vài thí dụ để chúng ta có thể thấy được một phần nhỏ của nó:
A. Kẻ khờ trở thành thông minh: Chu-lợi-đặc
là một người khờ, theo người anh xuất gia, một bài kệ chỉ có bốn câu mà
học ba tháng trời cũng không thuộc, người anh thấy vậy bèn đuổi về nhà,
Chu-lợi-đặc tuổi thân và khóc, Ðức Phật hỏi ông ấy, ông ấy đáp: “Bạch Ðức
Thế Tôn, con là một người ngu nhất, ba tháng trời mà học không thuộc một
bài kệ, bây giờ con biết làm thế nào đây?” Ðức Phật an ủi và dạy rằng:
“ngu mà mình không biết mình ngu mới thật là ngu, con biết mình ngu rồi
thì không phải là ngu nữa”. Ðức Phật dạy ông ấy hai câu pháp ngữ đơn giản
là “phất trần, trừ cấu” (chổi, quét), nhưng Chu-lợi-đặc khờ đến nỗi học
thuộc chữ “chổi” thì lại quên chữ “quét”, học thuộc chữ “quét” thì lại
quên chữ “chổi” . Chu-lợi-đặc ngày ngày lau chùi bàn ghế và quét dọn nhà
cửa, qua một thời gian sau tâm đã tỏ ý đã tường. Vì từ việc lau quét bụi
bặm bên ngoài, ông ấy tiến đến lau quét bụi bặm phiền não trong tâm mình,
phiền não bị quét đi sạch rồi thì trí tuệ liền sáng tỏ.
B. Nhà âm nhạc ngộ đạo: Nhà âm nhạc
Văn-nhị-bách-ức, là con cháu nhà giàu có. Người thanh niên này sống cuộc
sống được nuông chiều từ nhỏ, khi sống cuộc sống của người xuất gia lại
muốn cầu tiến nhanh, do đó tâm tánh nóng nảy và thân thể càng ngày càng
yếu. Thấy vậy Ðức Phật đến dạy phương pháp tu tập cho ông ấy, Ðức Phật
hỏi: “con đánh đàn, nếu dây đàn căng thẳng quá sẽ như thế nào?”
Văn-nhị-bách-ức đáp rằng: “Bạch Ðức Thế Tôn, dây đàn sẽ bị đứt ạ!” Ðức
Phật lại hỏi: “ngược lại nếu dây đàn chùng quá thì sao?” Văn-nhị-bách-ức
đáp rằng: “ Bạch Ðức Thế Tôn, lúc ấy sẽ đàn không ra tiếng ạ”. Ðức Phật
dạy: “Việc tu học cũng giống như đánh đàn vậy, đừng căng thẳng quá, căng
thẳng quá tâm ý sẽ nóng nảy; cũng không được chùng quá, chùng quá sẽ phóng
dật giải đãi lười biếng tán loạn, nên điều tiết tâm cho điều hòa, không
căng thẳng cũng không phóng dật mới được”. Văn-nhị-bách-ức vâng theo lời
dạy của Phật thực hành tu học, quả nhiên tâm tánh điềm tĩnh hòa nhã, không
những sức khỏe dần dần hồi phục, mà không lâu sao liền ngộ đạo.
C. Kẻ hung bạo làm lại cuộc đời:
Ương-quật-ma-la theo học với một vị thầy Bà-la-môn giáo, vợ của thầy đã
yêu thầm thương trộm Ương-quật-ma-la, có lần bà ấy bày tỏ tình yêu thương
của mình, bị Ương-quật-ma-la cự tuyệt. Vợ của thầy giáo thẹn quá hóa giận,
phản ngược lại bà ấy vu khống Ương-quật-ma-la với chồng mình là
Ương-quật-ma-la trêu ghẹo bà ấy. Thầy giáo tin lời vợ mình, nên muốn hại
Ương-quật-ma-la, bèn dạy rằng: “con hãy đi giết 100 người, rồi lấy ngón
tay của họ tết lại thành vòng để đeo lên đầu, như vậy sẽ được sớm sanh
thiên”. Ương-quật-ma-la nghe lời thầy, ngang ngược cầm dao đi giết người,
sau khi giết được 99 người rồi, mẹ của ông ấy đến, ông ấy nghĩ: “tôi đã
giết được 99 người rồi, chỉ thiếu một người nữa thôi thì có thể sanh thiên
rồi, tuy là mẹ mình, chỉ cần giết để góp cho đủ số là được rồi”. Lúc ông
ấy đang muốn giết mẫu thân thì bỗng nhiên Ðức Phật xuất hiện, thế là ông
ấy không giết được mẫu thân, muốn giết Phật, nhưng khi ông ấy đến gần Ðức
Phật để giết, thấy dáng vẻ oai quang của Ðức Phật, tâm điên cuồng của ông
ấy an định trở lại, buông dao xuống và quỳ phục dưới chân Phật. Sau khi
trải qua sự giáo dục của Phật, kẻ hung bạo này đã hối lỗi, quy y Phật và
làm lại cuộc đời.
Như những gì đã nói ở trên, thời Ðức Phật
tuy đã cách chúng ta hơn 2500 năm rồi, nhưng các phương pháp giáo dục của
Ngài đã thực hiện lại rất phù hợp với nền giáo dục mới nhất hiện nay. Sở
dĩ sự giáo dục của Ðức Phật vẫn còn thích hợp cho đến ngày nay, là vì cùng
thực hiện ba môn học giới định tuệ, công trình giáo dục ngôn giáo và thân
giáo đều coi trọng như nhau. Nền giáo dục hiện nay chỉ coi trọng trí dục,
thể dục và ngôn giáo, quả thực nền giáo dục của Ðức Phật từ xa xưa rồi mà
vẫn còn có thể sửa sai bù sót cho nền giáo dục hiện đại nhất hiện nay.
---o0o---
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 8-2007
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 8-2007
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 8-2007
Thư Mục PG & Xã Hội
Đầu trang
Biên tập nội
dung: Tỳ Kheo Thích Nguyên Tạng
Xin gởi bài mới và ý kiến đóng
góp đến ban biên tập qua địa chỉ:
quangduc@tpg.com.au
Ghi rõ nguồn "Trang nhà Quảng Đức" khi bạn phát hành lại thông tin từ
website này.

markdown:
|
|Trang
tiếng Việt
|
|
|...... ...||.||
|
**Biên tập nội
dung: Tỳ Kheo Thích Nguyên Tạng
**Xin gởi bài mới và ý kiến đóng
góp đến ban biên tập qua địa chỉ:
Ghi rõ nguồn
**"Trang nhà Quảng Đức"** khi bạn phát hành lại thông tin từ
website này.