text:
GIÁO TRÌNH MÔN QUẢN LÍ CHẤT THẢI RẮN SINH HOẠT
Chia sẻ: kisutrungdung | Ngày: 17-06-2011
Chất thải được hiểu như quy định tại Điều 2 của Luật Bảo Vệ Môi Trường năm 2005: “chất thải là vật chất ở dạng rắn, lỏng, khí, mùi hoặc các dạng khác thải ra từ sinh hoạt, sản xuất, kinh doanh, dịch vụ hoặc các hoạt động khác của con người”.
Nội dung Text script theo trang:
- TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN LANG KHOA CÔNG NGHỆ VÀ QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG GIÁO TRÌNH MÔN HỌC QUẢN LÝ CHẤT THẢI RẮN SINH HOẠT GVC. TS. Trần Thị Mỹ Diệu TP. Hồ Chí Minh, tháng 9 năm 2010
- MỤC LỤC Chương 1 GIỚI THIỆU CHUNG 1 1.1 Một số khái niệm và định nghĩa cơ bản 2 1.2 Chất thải rắn đô thị và các vấn đề môi trường 3 1.3 Tổng quan về hệ thống quản lý chất thải rắn đô thị Chương 2 NGUỒN PHÁT SINH, KHỐI LƯỢNG, THÀNH PHẦN VÀ TÍNH CHẤT CHẤT THẢI RẮN ĐÔ THỊ 2.1 Các nguồn phát sinh chất thải rắn đô thị 5 2.2 Khối lượng, tốc độ phát sinh chất thải rắn đô thị 5 2.2.1 Lựa chọn đơn vị biểu diễn khối lượng, tốc độ phát sinh chất thải rắn 5 2.2.2 Phương pháp khảo sát xác định tốc độ phát sinh chất thải rắn 7 2.2.3 Phương pháp dự đoán khối lượng và tốc độ phát sinh chất thải rắn 20 2.3 Thành phần chất thải rắn đô thị và phương pháp xác định 23 2.3.1 Thành ph ần chất thải rắn đô thị 23 2.3.2 Phương pháp phân tích thành ph ần chất thải rắn 24 2.4 Tính chất lý học, hóa học, sinh h ọc của chất thải rắn đô thị 25 2.4.1 Tính chất lý học 25 2.4.2 Tính chất hóa học 31 2.4.3 Tính chất sinh học 36 Chương 3 QUẢN LÝ CHẤT THẢI RẮN ĐÔ THỊ TẠI NGUỒN 3.1 Lưu trữ chất thải rắn tại nguồn 38 3.1.1 Ảnh hưởng của việc lưu trữ đến các thành phần chất thải 38 3.1.2 Loại thùng chứa 41 3.1.3 Vị trí đặt thùng chứa 41 3.1.4 Sức khỏe cộng đồng và mỹ quan 42 3.2 Xử lý chất thải tại nguồn 42 Chương 4 HỆ THỐNG THU GOM CHẤT THẢI RẮN 4.1 Hệ Thống thu gom chất thải rắn từ các nguồn phát sinh có khối lượng 44 nhỏ 4.1.1 Hình thức thu gom 44 4.1.2 Phương tiện thu gom 45 4.1.3 Phân tích tuyến thu gom, tính toán trang thiết bị và nhân công 46 4.2 Hệ thống thu gom chất thải rắn từ các nguồn phát sinh tập trung 51 4.2.1 Hình thức thu gom 51 4.2.2 Phương tiện thu gom 52 4.2.3 Phân tích tuyến thu gom, tính toán trang thiết bị và nhân công 52 4.3 Vạch Tuyến Thu Gom 54 4.3.1 Nguyên tắc vạch tuyến 54 4.3.2 Các bước vạch tuyến thu gom 55 Chương 5 TRUNG CHUYỂN VÀ VẬN CHUYỂN Sự cần thiết của trạm trung chuyển 5.1 57 Phân loại trạm trung chuyển 5.1 57 Những yêu cầu thiết kế trạm trung chuyển 5.4 61 Phương tiện và phương pháp vận chuyển 5.3 61
- Chương 6 CÔNG NGHỆ TÁI CHẾ CHẤT THẢI 6.1 Lon nhôm 65 Giấy và carton 6.2 65 Nhựa 6.3 66 Thủy tinh 6.4 68 Sắt và thép 6.5 69 Kim loại màu 6.6 69 6.7 Cao su 69 Pin gia dụng 6.8 69 Rác thực phẩm 6.9 Chương 7 CÔNG NGHỆ XỬ LÝ CHẤT THẢI RẮN ĐÔ THỊ Giới thiệu chung 7.1 71 Phương pháp cơ học 7.2 71 Công nghệ sinh học xử lý kỵ khí 7.3 72 Công nghệ sinh học xử lý hiếu khí 7.4 80 Công nghệ xử lý nhiệt 7.5 94 Chương 8 BÃI CHÔN LẤP HỢP VỆ SINH Phương pháp chôn lấp chất thải rắn 8.1 97 Phân loại, loại hình và phương pháp chôn lấp 8.2 102 Kiểm soát nước rỉ rác 8.3 105 Kiểm soát khí bãi chôn lấp 8.4 110 ii
- CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU CHUNG 1.1 MỘT SỐ KHÁI NIỆM VÀ ĐỊNH NGHĨA CƠ BẢN Chất thải được hiểu như quy định tại Điều 2 của Luật Bảo Vệ Môi Trường năm 2005: “chất thải là vật chất ở dạng rắn, lỏng, khí, mùi hoặc các dạng khác thải ra từ sinh hoạt, sản xuất, kinh doanh, dịch vụ hoặc các hoạt động khác của con người”. Chất thải rắn là tất cả các chất thải, phát sinh từ các hoạt động của con người và động vật, thường ở dạng rắn và bị đổ bỏ vì không sử dụng được hoặc không được mong muốn nữa. Chất thải rắn sinh hoạt là chất thải rắn sinh ra từ các khu nhà ở (biệt thự, hộ gia đình riêng lẻ, chung cư,…), khu thương mại (cửa hàng, nhà hàng, chợ, siêu thị, văn phòng, khách sạn, nhà nghỉ, trạm dịch vụ, của hàng sử xe,…), cơ quan (trường học, viện nghiên cứu, trung tâm, bệnh viện, nhà tù, các trung tâm hành chánh nhà nước,…) khu dịch vụ công cộng (quét đường, công viên, giải trí, tỉa cây xanh,…) và từ công tác nạo vét cống rãnh thoát nước. Chất thải rắn sinh hoạt bao gồm cả chất thải nguy hại sinh ra từ các nguồn trên. Chất thải rắn công nghiệp là chất thải rắn sinh ra trong quá trình sản xuất của các khu công nghiệp, nhà máy, xí nghiệp, các cơ sở sản xuất vừa và nhỏ. Chất thải rắn công nghiệp không bao gồm chất thải rắn sinh hoạt của cán bộ, công nhân thải ra từ các khu công nghiệp, nhà máy, xí nghiệp, các cơ sở sản xuất vừa và nhỏ. Chất thải rắn sinh hoạt và công nghiệp cũng còn được chia làm hai loại: (1) chất thải rắn không nguy hại và (2) chất thải rắn nguy hại. Chất thải rắn nguy hại là chất thải răn hoặc hợp chất của các chất thải rắn, do khối lượng, nồng độ hoặc do tính chất vật lý, hóa học hoặc lây nhiễm có thể: (a) gây hoặc góp phần đáng kể làm tăng số lượng tử vong hoặc làm tăng các bệnh nguy hiểm (b) gây nguy hại đến sức khỏe con người hoặc môi trường khi không được xử lý, lưu trữ, vận chuyển, đổ bỏ hoặc quản lý không hợp lý. Chất thải nguy hại là các loại chất thải (rắn, bùn, lỏng và các loại khí đóng bình) trừ các chất thải phóng xạ (và lây nhiễm), do hoạt tính hóa học của chúng hoặc tính chất độc hại, cháy nổ, ăn mòn, hoặc các tính chất khác, gây nên mối nguy hiểm hoặc tương tự đến sức khỏe hoặc môi trường, dù đơn độc hay tiếp xúc với các chất thải khác. Như vậy, chất thải nguy hại là chất thải có một trong bốn tính chất cháy (ignitable), ăn mòn (corrosive), phản ứng (reactive), hoặc độc hại (toxic):
- Chương 1 - Giới thiệu chung - Chất ăn mòn: là các chất lỏng có pH < 2 hoặc >12,5 hoặc có khả năng ăn mòn thép lớn hơn 0,25 inches/năm (6,35 mm/năm). Chất thải cháy là các chất lỏng có nhiệt độ chớp cháy nhỏ hơn 60oC hoặc chất rắn có - khả năng gây cháy ở nhiệt độ và áp suất tiêu chuẩn. - Chất thải phản ứng thường là các chất không ổn định, phản ứng mãnh liệt với nước hoặc không khí, hoặc tạo thành hỗn hợp có khả năng nổ với nước. - Chất thải có tính độc hại là các chất thải có khả năng thoát ra với khối lượng đáng kể trong nước ở nồng độ đáng kể. Chất thải rắn đô thị bao gồm chất thải rắn sinh hoạt từ các khu dân cư, từ các cơ sở công nghiệp (khu công nghiệp, khu chế xuất, nhà máy, cơ sở sản xuất vừa và nhỏ), từ các khu vực xây dựng và đập phá (xà bần), khu vực nhà máy xử lý (nhà máy xử lý nước, nước thải sinh hoạt), lò đốt chất thải rắn đô thị. 1.2 CHẤT THẢI RẮN ĐÔ THỊ VÀ CÁC VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG Chất thải rắn sinh ra chưa được thu gom và xử lý triệt để là nguồn gây ô nhiễm cả ba môi trường: đất, nước và không khí. Tại các bãi rác, nước rỉ rác và khí bãi rác là mối đe dọa đối với nguồn nước mặt và nước ngầm trong khu vực. Khối lượng chất thải rắn của các khu đô thị ngày càng gia tăng nhanh chóng theo tốc độ gia tăng dân số và phát triển kinh tế xã hội. Lượng chất thải rắn nếu không được xử lý tốt sẽ dẫn đến hàng loạt các hậu quả môi trường không thể lường trước được. Các vấn đề môi trường do chất thải rắn gây ra thường là hậu quả của việc không quản lý hợp lý chất thải rắn từ nguồn phát sinh đến nơi thải bỏ cuối cùng. Xả thải bừa bãi chất thải rắn xuống kênh rạch đã làm ô nhiễm nguồn nước mặt ở nhiều khu vực. Chôn lấp chất thải rắn không hợp vệ sinh đã gây ô nhiễm môi trường đất, nước mặt, nước ngầm và không khí ở hầu hết các khu vực có bãi rác. Đó là chưa kể đến các sự cố môi trường khác như lún, trượt bãi chôn lấp, tràn nước rỉ rác ra môi trường xung quanh, mùi hôi thối ảnh hưởng trên diện rộng, phát sinh ruồi muỗi và các loại côn trùng,… Chỉ bằng cách tổ chức, vận hành và quản lý một cách hiệu quả chất thải rắn từ nguồn phát sinh đến nơi thải bỏ cuối cùng mới có thể giảm được chi phí cũng như hạn chế các vấn đề môi trường do rác gây ra. Khi từng khâu trong hệ thống quản lý chất thải rắn đô thị được tổ chức hợp lý và các khâu trong hệ thống này được phối hợp vận hành một cách nhịp nhàng, rác sẽ không còn là vấn nạn môi trường cho con người. Những nội dung trọng tâm trong tính toán, thiết kế và vận hành hệ thống quản lý chất thải rắn đô thị sẽ được trình bày xuyên suốt giáo trình này. 1.3 TỔNG QUAN VỀ HỆ THỐNG QUẢN LÝ CHẤT THẢI RẮN ĐÔ THỊ Quản lý chất thải rắn là sự kết hợp kiểm soát nguồn thải, tồn trữ, tho gom, trung chuyển và vận chuyển, xử lý và đổ chất thải rắn theo phương thức tốt nhất nhằm đảm bảo không ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng, thỏa mãn các yếu tố về kinh tế, kỹ thuật, bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, giữ gìn cảnh quan đô thị và hạn chế tất cả các vấn đề môi trường liên quan. Quản lý thống nhất chất thải rắn là việc lựa chọn và áp dụng kỹ thuật, công nghệ và chương trình quản lý thích hợp nhằm hoàn thành mục tiêu đặc biệt quản lý chất thải rắn. 2
- Giáo trình Quản lý chất thải rắn đô thị Một cách tổng quát, sơ đồ hệ thống kỹ thuật quản lý chất thải rắn đô thị được trình bày tóm tắt trong Hình 1.1. Nguồn phát sinh. Nguồn chủ yếu phát sinh chất thải rắn đô thị bao gồm: (1) từ các khu dân cư (chất thải rắn sinh hoạt), (2) các trung tâm thương mại, (3) các công sở, trường học, công trình công cộng, (4) dịch vụ đô thị, sân bay, (5) các hoạt động công nghiệp, (6) các hoạt động xây dựng đô thị, (7) các trạm xử lý nước thải và từ các đường cống thoát nước của thành phố. Nguồn phát sinh Tồn trữ tại nguồn Thu gom Trung chuyển và Tái chế và vận chuyển xử lý Bãi chôn lấp Hình 1.1 Sơ đồ tổng quát hệ thống quản lý chất thải rắn đô thị (Tchobanoglous và cộng sự, 1993). Tồn trữ tại nguồn. Chất thải rắn phát sinh được lưu trữ trong các loại thùng chứa khác nhau tùy theo đặc điểm nguồn phát sinh rác, khối lượng rác cần lưu trữ, vị trí đặt thùng chứa, chu kỳ thu gom, phương tiện thu gom,… Một cách tổng quát, các phương tiện thu chứa rác thường được thiết kế, lựa chọn sao cho thỏa mãn các tiêu chuẩn sau: (1) chống sự xâm nhập của súc vật, côn trùng, (2) bền, chắc, đẹp và không bị hư hỏng do thời tiết, (3) dễ cọ rửa khi cần thiết. Thu gom. Rác sau khi được tập trung tại các điểm quy định sẽ được thu gom và vận chuyển đến trạm trung chuyển/trạm xử lý hoặc bãi chôn lấp. Theo kiểu vận hành, hệ thống thu gom được phân loại thành: (1) hệ thống thu gom kiểu thùng chứa di động: loại cổ điển và loại trao đổi thùng chứa và (2) hệ thống thu gom kiểu thùng chứa cố định. Tùy theo đặc điểm của phương tiện thu gom – vận chuyển, lượng rác và đoạn đường vận chuyển, sau khi thu gom, rác sẽ được chuyển đến các trạm trung chuyển/điểm hẹn để chuyển sang xe có tải trọng lớn hơn hoặc được vận chuyển thẳng đến bãi chôn lấp. Rác cũng có thể được chuyển đến khu tái chế, xử lý để thu hồi những thành phần có giá trị, phần còn lại sau đó mới được vận chuyển đến bãi chôn lấp. Trung chuyển và vận chuyển. Các trạm trung chuyển được sử dụng để tối ưu hóa năng suất lao động của đội thu gom và đội xe. Trạm trung chuyển được sử dụng khi: (1) xảy ra hiện tượng đổ chất thải rắn không đúng quy định do khoảng cách vận chuyển quá xa, (2) vị trí thải bỏ quá xa tuyến đường thu gom (thường lớn hơn 16 km), (3) sử dụng xe thu gom có dung tích nhỏ (thường nhỏ hơn 15 m3), (4) khu vực phục vụ là khu dân cư thưa thớt, (5) sử dụng thùng chứa tương đối nhỏ để thu gom chất thải từ khu thương mại. Hoạt 3
- Chương 1 - Giới thiệu chung động của mỗi trạm trung chuyển bao gồm: (1) tiếp nhận các xe thu gom rác, (2) xác định tải trọng rác đưa về trạm, (3) hướng dẫn các xe đến điểm đổ rác, (4) đưa xe thu gom ra khỏi trạm, (5) xử lý rác (nếu cần thiết), (6) chuyển rác lên xe vận chuyển để đưa đến bãi chôn lấp. Đối với mỗi trạm trung chuyển cần xem xét: (1) số lượng xe đồng thời trong trạm, (2) khối lượng và thành phần rác được thu gom về trạm, (3) bán kính hiệu quả kinh tế đối với mỗi loại xe thu gom, (4) thời gian để xe thu gom đi từ vị trí lấy rác cuối cùng của tuyến thu gom về trạm trung chuyển. Tái chế và xử lý. Rất nhiều thành phần trong rác thải có khả năng tái chế như: giấy, carton, túi nilon, nhựa, cao su, da, gỗ, thủy tinh, kim loại, … Các thành phần còn lại, tùy theo phương tiện kỹ thuật hiện có sẽ được xử lý bằng các phương pháp khác nhau như: (1) sản xuất phân compost, (2) sản xuất khí sinh học (biogas), (3) đốt thu hồi năng lượng hay (4) đổ ra bãi chôn lấp. Bãi chôn lấp hợp vệ sinh. Bãi chôn lấp hợp vệ sinh là phương pháp xử lý và tiêu hủy chất thải rắn đơn giản nhất và chấp nhận được về mặt môi trường. Ngay cả khi áp dụng các biện pháp giảm lượng chất thải, tái sử dụng và tái chế, việc thải bỏ phần chất thải còn lại ra bãi chôn lấp vẫn là một khâu quan trọng trong hệ thống quản lý thống nhất chất thải rắn. Một bãi chôn lấp chất thải rắn đô thị được gọi là bãi chôn lấp hợp vệ sinh khi được thiết kế và vận hành sao cho giảm đến mức thấp nhất các tác động đến sức khỏe cộng đồng và môi trường. Bãi chôn lấp hợp vệ sinh được thiết kế và vận hành có lớp lót đáy, các lớp che phủ hàng ngày và che phủ trung gian, có hệ thống thu gom và xử lý nước rỉ rác, hệ thống thu gom và xử lý khí thải, được che phủ cuối cùng và duy tu, bảo trì sau khi đóng bãi chôn lấp. Mỗi khâu trong hệ thống quản lý này sẽ được lần lượt trình bày chi tiết trong các chương tiếp theo của giáo trình này. 4
- Giáo trình Quản lý chất thải rắn đô thị CHƯƠNG 2 NGUỒN PHÁT SINH, KHỐI LƯỢNG, THÀNH PHẦN VÀ TÍNH CHẤT CHẤT THẢI RẮN ĐÔ THỊ 2.1 CÁC NGUỒN PHÁT SINH CHẤT THẢI RẮN ĐÔ THỊ Cùng với số liệu về thành phần và tốc độ phát sinh, nguồn và loại chất thải rắn là những thông số cơ bản cần thiết để thiết kế và vận hành các khâu liên quan trong hệ thống quản lý chất thải rắn. Nguồn phát sinh chất thải rắn của một khu đô thị thay đổi tùy theo mục đích sử dụng đất và cách phân vùng. Mặc dù có nhiều cách phân loại nguồn phát sinh chất thải rắn đô thị (CTRĐT) khác nhau, việc phân loại CTRĐT theo các nguồn phát sinh sau đây thường được sử dụng nhất: (1) hộ gia đình; (2) khu thương mại (nhà hàng, khách sạn, siêu thị, chợ,…); (3) công sở (cơ quan, trường học, trung tâm và viện nghiên cứu, bệnh viện,…); (4) khu xây dựng; (5) khu công cộng (nhà ga, bến tàu, sân bay, công viên, khu vui chơi giải trí, đường phố,…); (6) trạm xử lý chất thải (trạm xử lý nước thải sinh hoạt,...); (7) nhà máy, xí nghiệp trong khu dân cư và (8) vùng nông nghiệp. Trong những nguồn phát sinh chất thải rắn kể trên, CTRĐT là tất cả các loại chất thải rắn phát sinh từ khu đô thị ngoại trừ CTR từ sản xuất công nghiệp (CTR công nghiệp). Tuy nhiên, chất thải rắn y tế được quản lý theo hệ thống riêng, do đó, trong chương trình học này không đề cập đến chất thải rắn công nghiệp và chất thải rắn y tế. 2.2 KHỐI LƯỢNG, TỐC ĐỘ PHÁT SINH CHẤT THẢI RẮN ĐÔ THỊ 2.2.1 Lựa chọn đơn vị biểu diễn khối lượng, tốc độ phát sinh chất thải rắn Khối lượng chất thải rắn sinh ra và thu gom được có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc lựa chọn thiết bị, vạch tuyến thu gom, lựa chọn công nghệ và thiết kế hệ thống thiết bị thu hồi, xử lý cũng như thải bỏ CTRĐT một cách hợp vệ sinh. Ví dụ việc thiết kế một loại xe đặc biệt thu gom riêng các thành phần chất thải đã được phân loại tại nguồn sẽ phụ thuộc vào khối lượng của từng thành phần chất thải này. Quy mô, công suất của hệ thống tái chế chất thải phụ thuộc vào khối lượng chất thải thu gom được cũng như sự thay đổi khối lượng chất thải theo thời gian. Cũng tương tự như vậy, diện tích bãi chôn lấp hợp vệ sinh sẽ phụ thuộc vào lượng chất thải còn lại sau khi đã tách riêng những thành phần có khả năng tái chế và tái sử dụng. Tùy theo mục đích quản lý, giám sát hay tính toán thiết kế cho từng hạng mục cụ thể trong hệ thống quản lý CTRĐT mà thông số khối lượng CTRĐT phát sinh hay thu gom sẽ được biểu diễn theo những cách khác nhau như sau: - Đối với một khu dân cư (có thể là một thành phố, quận, huyện, thị trấn hay một cụm dân cư đang xét đến như làng, xã, phường, khóm, tổ dân phố,…), khối lượng CTR phát sinh hay thu gom được biểu diễn bằng khối lượng CTR/thời gian như: tấn/ngày; tấn/tháng; tấn/năm. Trong trường hợp giá trị này rất nhỏ, có thể biểu diễn bằng kg/ngày; kg/tháng; kg/năm. Bên cạnh đó, cũng có thể sử dụng thông số thể tích để biểu 5
- Chương 2 – Nguồn phát sinh, khối lượng, thành phần và tính chất diễn lượng CTR phát sinh hay thu gom tính (thể tích CTR/thời gian) bằng m3/ngày; m3/tháng; m3/năm. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng việc sử dụng thông số thể tích để xác định lượng CTR có thể gây nhầm lẫn vì 1 m3 CTR trong thiết bị lưu trữ tại nguồn (khi chưa bị nén ép) sẽ có khối lượng khác với 1 m3 CTR đã được ép trong xe thu gom và cả hai giá trị này sẽ khác với khối lượng của 1 m3 CTR tiếp tục được ép ở bãi chôn lấp. Do đó, thông số m3 CTR/thời gian chỉ có nghĩa khi được biểu diễn cùng với mức độ nén ép hay khối lượng riêng của CTR trong điều kiện lưu trữ tương ứng. Vì vậy, để tránh nhầm lẫn, lượng CTR phát sinh hay thu gom từ một khu dân cư nên được biểu diễn dưới dạng khối lượng CTR/thời gian. Khối lượng là thông số biểu diễn chính xác nhất lượng CTR vì có thể cân trực tiếp mà không cần kể đến mức độ nén ép. Biểu diễn bằng khối lượng cũng cần thiết trong quá trình vận chuyển vì lượng CTR được phép chuyên chở trên đường (theo tải trọng xe) thường được quy định bởi giới hạn khối lượng hơn là thể tích. - Để so sánh mức độ phát sinh CTR giữa các khu dân cư khác nhau trong cùng một thành phố, giữa các thành phố khác nhau trong cùng một quốc gia hay giữa các quốc gia khác nhau trong cùng một khu vực,… việc sử dụng thông số khối lượng CTR/thời gian chưa cung cấp đủ thông tin và do đó có thể dẫn đến sự so sánh khập khiểng. Ví dụ số liệu A tấn CTR/ngày của khu dân cư A so với B tấn CTR/ngày của khu dân cư B chỉ cho biết trong một ngày, mỗi khu dân cư này đã thải ra một lượng CTR tương ứng là A và B tấn. Tuy nhiên, để có thể so sánh mức độ phát sinh CTR giữa hai khu dân cư này cần phải xem xét thêm các yếu tố về: dân số, mật độ dân số (và diện tích), khu dân cư thuộc vùng nông thôn hay thành thị, số liệu này được thống kê vào mùa nào trong năm,… Do đó, để thuận tiện hơn trong việc so sánh (cũng như ước tính khối lượng CTR phát sinh của một khu dân cư trong tương lai), đơn vị khối lượng CTR phát sinh hay thu gom/người.ngđ (kg/người.ngđ) thường được sử dụng. - Tùy theo từng nguồn phát sinh CTR khác nhau, tốc độ phát sinh hay thu gom CTR sẽ được biểu diễn sao cho có thể so sánh, đánh giá và ước tính khối lượng CTR được dễ dàng và chính xác nhất. + Đối với CTR phát sinh từ các khu thương mại (như chợ, siêu thị,…), cách biểu diễn hợp lý phải thể hiện được mối liên quan giữa khối lượng CTR phát sinh hay thu gom với số lượng khách hàng, số lượng sản phẩm hoặc giá trị bán được, hay một số đơn vị tương tự như kg CTR/khách hàng.ngđ; kg CTR/triệu đồng giá trị sản phẩm bán ra.ngđ. Bằng cách này cho phép so sánh các số liệu ở các khu thương mại khác nhau trong cả nước. + Chất thải rắn phát sinh từ các xí nghiệp công nghiệp phải được biểu diễn trên đơn vị sản phẩm như kg/xe đối với cơ sở lắp ráp xe hoặc kg/ca đối với cơ sở đóng gói. Số liệu này cho phép so sánh giữa cơ sở có hoạt động sản xuất tương tự trong cả nước. + Hầu hết số liệu về chất thải rắn sinh ra từ hoạt động nông nghiệp được biểu diễn dựa trên đơn vị sản phẩm như kg phân/kg bò và kg chất thải/tấn sản phẩm. 6
- Giáo trình Quản lý chất thải rắn đô thị 2.2.2 Phương pháp khảo sát xác định tốc độ phát sinh chất thải rắn Khảo sát xác định tốc độ phát sinh chất thải rắn từ hộ gia đình Cách thức tổ chức khảo sát, đo đạc, lấy mẫu để xác định tốc độ phát sinh từ hộ gia đình sẽ thay đổi tùy theo mục đích sử dụng số liệu thu thập được cũng như phương án quy hoạch quản lý CTRĐT của khu vực trong tương lai. Để đơn giản và dễ hiểu, trong phần này sẽ trình bày phương pháp khảo sát cho hai trường hợp: (1) không thực hiện phân loại CTR tại hộ gia đình trước khi thu gom và (2) CTR từ hộ gia đình sẽ được phân loại thành hai thành phần (rác thực phẩm và phần còn lại) trước khi thu gom. Trường hợp 1- Không thực hiện phân loại chất thải rắn từ hộ gia đình Công tác khảo sát, lấy mẫu xác định tốc độ phát sinh CTR từ hộ gia đình có thể được tiến hành theo các bước sau đây: - Bước 1 – Thu thập số liệu cơ sở. Thu thập những thông tin chung về khu dân cư cần khảo sát bao gồm: bản đồ hành chính khu vực khảo sát, diện tích, số hộ gia đình, dân số, mật độ dân số, sự phân bố dân cư trên địa bàn (có thể xác định đơn giản bằng thông số bao nhiêu phường/quận, số khu phố/phường, số tổ dân phố/khu phố), khu trung tâm, khu nhà ổ chuột, nhà chung cư, nhà biệt thự, đặc điểm phát triển kinh tế xã hội trong khu vực. Các thông số này giúp việc xây dựng mạng lưới lấy mẫu được đồng đều và thể hiện tính đặc trưng của khu dân cư khảo sát. - Bước 2 - Xây dựng mạng lưới khảo sát lấy mẫu. Mạng lưới khảo sát lấy mẫu phải được phân bố đồng đều trong toàn khu vực khảo sát và cho phép xác định giá trị đặc trưng theo phương pháp xác suất thống kê. Do đó, tùy theo thời gian và kinh phí cho phép, số lượng mẫu khảo sát càng nhiều, độ chính xác của kết quả thu được càng cao. Dựa trên tổng số hộ gia đình hiện có trong khu vực, xác định số hộ gia đình cần khảo sát. Nếu tính theo giá trị phù hợp về mặt xác suất, số lượng hộ gia đình khảo sát phải chiếm khoảng 30% tổng số hộ hiện có trong khu vực. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng, đối với những khu dân cư lớn với tổng số hộ dân lên đến vài chục ngàn hộ (ví dụ 35.000 hộ), chỉ cần khảo sát 10% tổng số hộ này, số lượng hộ gia đình cần khảo sát cũng đã rất lớn (trong ví dụ này là 3.500 hộ). Đó là chưa kể, đối với mỗi hộ gia đình, việc khảo sát lấy mẫu còn phải đặc trưng cho các thời điểm khác nhau trong tuần, giữa các tuần khác nhau trong tháng, giữa các tháng khác nhau trong năm và đặc biệt vào các dịp lễ tết. Vì vậy, ở mỗi khu dân cư, số lượng hộ gia đình khảo sát nếu có thể bố trí từ 500-1.000 hộ là đạt yêu cầu. Với tổng số hộ gia đình phải khảo sát đã chọn, xác định số hộ gia đình phải khảo sát cho từng khu vực trong khu dân cư, cụ thể: số hộ/phường, số hộ/khu phố, số hộ/tổ dân phố. Nếu không quan tâm đến đặc điểm nhà ở (nhà thấp tầng, nhà cao tầng, chung cư, biệt thự, nhà ở đường phố chính, nhà ở các đường hẻm, nhà gần kênh rạch,…) hay thu nhập (hộ có thu nhập thấp, trung bình và cao), các hộ gia đình khảo sát sẽ được chọn ngẫu nhiên. Nếu quan tâm đến những đặc điểm kể trên, hộ gia đình khảo sát ở từng khu vực phải được thiết kế sao cho có thể lấy mẫu đặc trưng với các đặc điểm đã liệt kê. Vị trí của các hộ gia đình khảo sát sẽ được chọn một cách tương đối dựa vào mạng lưới 7
- Chương 2 – Nguồn phát sinh, khối lượng, thành phần và tính chất đường phố thể hiện trên bản đồ và xác định lại địa chỉ chính xác khi triển khai khảo sát thực tế. - Bước 3-Xác định chu kỳ khảo sát lấy mẫu. Khối lượng rác phát sinh ở từng hộ gia đình sẽ thay đổi theo sinh hoạt của gia đình giữa các ngày khác nhau trong tuần, trong tháng và năm. Do đó, không thể có số liệu đặc trưng khi chỉ tiến hành lấy mẫu phân tích một lần. Chu kỳ khảo sát lấy mẫu phải thể hiện được các yếu tố ảnh hưởng đến tốc độ phát sinh CTR của hộ gia đình, cụ thể như sau: + Sinh hoạt của người dân giữa các ngày khác nhau trong tuần không giống nhau. Những ngày làm việc (từ thứ hai đến thứ sáu) thường không có nhiều thời gian để tổ chức họp mặt gia đình, gặp gỡ bạn bè, nấu nướng các món ăn đặc biệt, trong khi đó, điều này thường xảy ra vào những ngày nghỉ cuối tuần (thứ bảy và chủ nhật). Đây là một trong những lý do làm cho khối lượng rác ở một số hộ gia đình vào những ngày nghỉ cuối tuần sẽ cao hơn những ngày khác. Tuy nhiên, cũng có trường hợp, các gia đình tổ chức đi chơi xa hoặc về quê thăm bố mẹ, ông bà,… nên vào ngày cuối tuần lại không có rác. Bên cạnh đó, cũng cần lưu ý rằng một số cán bộ, công nhân,… vẫn phải làm việc sáng thứ bảy hay cả ngày thứ bảy nên ở nhiều hộ gia đình các hoạt động này chỉ tập trung vào ngày chủ nhật. Vì vậy, khối lượng rác phát sinh từ các hộ gia đình phải được khảo sát giữa ngày làm việc và ngày nghỉ cuối tuần. Chu kỳ khảo sát có thể thực hiện như sau: một ngày làm việc (có thể chọn một trong các ngày từ thứ hai đến thứ sáu) và hai ngày cuối tuần (cả thứ bảy và chủ nhật). Như vậy, với yếu tố này, số mẫu lấy ở mỗi hộ gia đình đã là 3 mẫu. + Giữa các tháng mùa hè (mùa nắng) và các tháng mùa mưa, khối lượng CTR phát sinh từ hộ gia đình cũng khác nhau, đặc biệt vào những tháng là mùa của một loại trái cây nào đó hay vào mùa thu hoạch thủy hải sản. Vào các tháng mùa mưa, các loại thực phẩm tươi sống cũng khác và một phần do thời tiết mọi thứ đều trở nên ướt hơn, kể cả rác. Trong trường hợp này, khối lượng rác tính trên hộ gia đình trong ngày có thể lớn hơn so với các ngày trong mùa khô, nhưng chủ yếu là độ ẩm cao hơn. Với những đặc điểm này, chu kỳ khảo sát lấy mẫu phải đặc trưng cho các mùa đặc biệt trong năm, ít nhất là hai mùa: mùa khô và mùa mưa. Nếu kỹ hơn có thể khảo sát theo các mùa trái cây và thu hoạch thủy hải sản. + Vào những tháng có lễ đặc biệt (như mùa giáng sinh, lễ Phật đản, quốc khánh, quốc tế lao động,…) hoặc tết (tết nguyên đán, tết nguyên tiêu, tết đoan ngọ, dương lịch) thường là dịp các gia đình tổ chức họp mặt gia đình, bày mâm cỗ đặc biệt. Trong những ngày giáp lễ, tết, gia đình thường tổng vệ sinh, sửa sang nhà cửa, vườn tược,… nên khối lượng CTR phát sinh từ hộ gia đình trong những ngày lễ tết đều rất cao so với ngày thường. Đó là chưa kể, trong những ngày tết cổ truyền của dân tộc, rác phải được lưu lại ở hộ gia đình từ mồng 1 tết đến hết ngày mồng 3 tết, nên khi phải thu gom sau tết, khối lượng CTR/hộ gia đình sẽ còn cao hơn nhiều. Do đó, để có được những giá trị đặc trưng cho trường hợp này, việc khảo sát lấy mẫu cũng cần được thực hiện trong những ngày giáp lễ tết và ngày thu gom đầu tiên sau tết. Trong trường hợp này có thể chọn cho ba trường hợp: dịp noel, giáp tết nguyên đán và ngày thu gom đầu tiên sau tết nguyên đán. 8
- Giáo trình Quản lý chất thải rắn đô thị + Việc khảo sát lấy mẫu xác định tốc độ phát sinh CTR từ các hộ gia đình nên được thực hiện thường xuyên (hàng năm) để số liệu có tính thống kê và đặc trưng được cho từng giai đoạn phát triển kinh tế, xã hội. Tuy nhiên, tùy theo kinh phí và thời gian có để thực hiện khảo sát mà giới hạn chu kỳ khảo sát lấy mẫu cho phù hợp với từng giai đoạn thực hiện dự án. - Bước 4 - Xác định thời gian lấy mẫu. Trong trường hợp CTR không được tách riêng những thành phần dễ thối rữa (rác thực phẩm) với các thành phần khác, khó có thể tồn trữ rác trong nhà lâu hơn một ngày. Do đó, thời gian gởi túi nilon đựng mẫu và thời gian lấy mẫu phải được bố trí sao cho đặc trưng được lượng rác sinh ra từ hộ gia đình là 1 ngày. Trong trường hợp có phân loại CTR tại hộ gia đình, thời gian gởi túi nilon và lấy mẫu có thể lâu hơn 1 ngày, tùy theo phương án phân loại đã chọn. - Bước 5 - Tập huấn và chuẩn bị dụng cụ khảo sát. Trước khi tiến hành lấy mẫu thực tế, nhân viên khảo sát cần được tập huấn để nắm rõ yêu cầu khảo sát, chuẩn bị đầy đủ dụng cụ và xác định được những thông tin cần thu thập như sau: + Bản đồ khảo sát; + Số hộ gia đình cần khảo sát tại khu vực do mình đảm trách; + Mạng lưới lấy mẫu; + Chu kỳ lấy mẫu; + Nội dung cần ghi lại ở từng hộ gia đình khảo sát: (1) địa chỉ (ghi rõ số nhà, tên đường, phường/khóm, quận), (2) đặc điểm nhà (mặt tiền, hẻm, cao tầng, thấp tầng, chung cư, biệt thự), (3) số người/hộ (nên xác định rõ số người dưới 18 tuổi, từ 18 đến 55 tuổi và trên 55 tuổi), (4) nếu có thể nên hỏi thêm thu nhập của gia đình, (5) thứ-ngày-tháng-năm và giờ gởi túi nilon đựng mẫu, (6) thứ-ngày-tháng-năm và giờ lấy lại túi nilon đã chứa CTR và (7) ghi chú ngày lấy mẫu (mùa khô, mùa mưa, mùa trái cây, lễ, tết,…). Trong đó các thông tin số (1), (3), (5) và (6) là những thông tin bắt buộc; + Chuẩn bị đủ túi nilon để gởi cho các hộ gia đình và ghi chú trên từng túi khi hộ gia đình đồng ý hợp tác thực hiện việc khảo sát;+ + Nếu không phải mang mẫu về phòng thí nghiệm hay đến nơi tập trung để phân tích thành phần (chỉ cần xác định khối lượng CTR/hộ gia đình.ngđ hay khối lượng CTR/người.ngđ), mỗi nhóm khảo sát phải mang theo cân (khoảng 10-15 kg) để cân tại chỗ túi chứa rác lấy từ các hộ gia đình (và đổ CTR sau khi cân lên xe thu gom). Trong trường hợp phải xác định thành phần CTR, không cần mang theo cân, lấy tất cả mẫu với đầy đủ những thông tin cần thiết đã ghi chú trên túi nilon chứa mẫu, mang về phòng thí nghiệm, tiến hành cân và phân tích thành phần tại phòng thí nghiệm. - Bước 6 - Liên hệ với cơ quan quản lý hành chính địa phương. Trong trường hợp cần thiết (khi người dân không chịu hợp tác với nhân viên khảo sát), nhóm khảo sát phải liên hệ với Ủy ban Nhân dân Phường nơi dự kiến khảo sát để trình bày kế hoạch, xin giấy giới thiệu đến tiếp xúc các tổ dân phố. Các tổ trưởng và tổ phó tổ dân phố sẽ giúp nhân viên khảo sát tiếp cận người dân được dễ dàng hơn. Tuy nhiên, những khảo sát đã thực hiện cho thấy đa số người dân ủng hộ các nghiên cứu cải thiện chất lượng môi trường nên cũng không mấy khó khăn trong việc tiếp xúc với người dân. 9
- Chương 2 – Nguồn phát sinh, khối lượng, thành phần và tính chất Trong trường hợp chỉ cần xác định khối lượng CTR/hộ gia đình (không cần xác định khối lượng CTR/người.ngđ), cách đơn giản nhất là đi theo xe thu gom, lấy rác của hộ gia đình, cân trực tiếp và đổ lên xe. Khi đó, nhân viên khảo sát nên liên hệ với công nhân vệ sinh của các tổ thu gom trước để nắm rõ thời gian, tuyến thu gom và được sự đồng ý của công nhân thu gom. - Bước 7 - Tiến hành khảo sát. Sau khi đã thực hiện đầy đủ các bước 1-6 nói trên, tiến hành gởi túi nilon đựng mẫu cho các hộ gia đình. Trong thực tế sẽ có một số hộ gia đình từ chối lưu trữ mẫu ngay từ đầu và cũng có trường hợp đồng ý, nhận túi nhưng do thói quen hàng ngày, họ không chứa CTR vào túi đã gởi mà vứt vào nơi chứa rác chung của khu phố, xuống kênh rạch, ao hồ cạnh nhà hoặc giao cho người thu gom khi nhân viên khảo sát chưa kịp đến lấy mẫu. Do đó, để bảo đảm đủ số lượng mẫu đã dự kiến, số hộ gia đình thực sự phải khảo sát (gởi túi) nên nhiều hơn con số đã tính toán khoảng 10-20%. Khi gởi túi nilon chứa mẫu ở hộ gia đình nào, nhân viên khảo sát cần ghi lại địa chỉ và thời gian hẹn lấy mẫu (tránh trường hợp quên nơi đã gởi túi để đến lấy mẫu và trong trường hợp đột xuất không thể đến lấy mẫu, nhân viên khảo sát có thể nhờ đồng nghiệp đi lấy hộ khi có địa chỉ rõ ràng và thời gian cụ thể). Tốt nhất, nên gởi mẫu vào thời điểm hộ gia đình vừa bỏ rác cho công nhân thu gom và lấy mẫu vào thời Hình 2.1 Khảo sát tốc độ phát sinh rác tại các hộ điểm trước giờ thu gom rác của ngày gia đình. hôm sau, có như vậy mới bảo đảm đúng lượng rác chứa trong túi đã gởi là lượng rác của một ngày. - Bước 8 - Phân tích số liệu. Với khối lượng CTR phát sinh/hộ gia đình.ngđ và số người/hộ, kết quả khảo sát cho phép xác định tốc độ phát sinh CTR từ hộ gia đình tính bằng kg CTR/người.ngđ, đặc trưng cho ngày thường, ngày cuối tuần, ngày lễ tết, các mùa trong năm cũng như giá trị trung bình cho tất cả các trường hợp. Với hàng ngàn số liệu đã khảo sát, để có thể sử dụng giá trị này trong tính toán thiết kế hệ thống quản lý CTRĐT cho khu vực, cần phân tích và chọn số liệu phục vụ thiết kế. Phương pháp phân tích số liệu chính được áp dụng cho trường hợp này là phương pháp xác suất thống kê, trong đó các thông số cần phân tích bao gồm: + Giá trị trung bình mean; + Độ lệch chuẩn; + Hệ số dao động; + Tần suất xuất hiện các giá trị tốc độ phát sinh CTR tính bằng kg/người.ngđ. Trên cơ sở phân tích các số liệu thu thập được theo phương pháp xác suất thống kê, lựa chọn giá trị tốc độ phát sinh CTR từ hộ gia đình tính bằng kg/người.ngđ có tần suất xuất hiện cao nhất với độ lệch chuẩn và hệ số dao động thấp nhất là giá trị phục vụ cho các tính toán thiết kế hay so sánh, đánh giá tương ứng (xem ví dụ 2.1). 10
- Giáo trình Quản lý chất thải rắn đô thị Ví dụ 2.1 – Phân tích số liệu khảo sát theo phương pháp xác suất thống kê Kết quả khảo sát tốc độ phát sinh CTR từ các hộ gia đình trên địa bàn Quận A được trình bày trong Bảng 2.1. Hãy xác định thông số tốc độ phát sinh CTR từ hộ gia đình để phục vụ cho các tính toán thiết kế sau này. Bảng 2.1 Kết quả thống kê khoảng giá trị tốc độ phát sinh rác (kg/người.ngđ) trên địa bàn Quận A và tần suất xuất hiện các giá trị này Tốc độ phát sinh rác Số lần xuất Tần suất xuất Tốc độ phát sinh rác Số lần xuất Tần suất xuất (kg/người.ngđ), xi hiện, fi hiện (%), fi (kg/người.ngđ), xi hiện, fi hiện (%), fi 0,02-0,10 28 3,83 1,71-1,80 4 0,55 0,11-0,20 95 12,98 1,81-1,91 5 0,68 0,21-0,30 103 14,07 1,91-2,00 0 0,00 0,31-0,40 118 16,12 2,01-2,10 0 0,00 0,41-0,50 91 12,43 2,11-2,20 4 0,55 0,51-0,60 68 9,29 2,21-2,30 2 0,27 0,61-0,70 42 5,74 2,31-2,40 0 0,00 0,71-0,80 44 6,01 2,41-2,50 2 0,27 0,81-0,90 23 3,14 2,51-2,60 1 0,14 0,91-1,00 32 4,37 2,61-2,70 0 0,00 1,01-1,10 16 2,19 2,71-2,80 1 0,14 1,11-1,20 7 0,96 2,81-2,90 0 0,00 1,21-1,30 9 1,23 2,91-3,00 0 0,00 1,31-1,40 10 1,37 3,01-3,10 0 0,00 1,41-1,50 15 2,05 3,11-3,20 0 0,00 1,51-1,60 3 0,41 3,31-3,40 0 0,00 1,61-1,70 7 0,96 3,41-3,50 2 0,27 Bài giải Dựa trên số liệu trình bày trong Bảng 2.1, vẽ biểu đồ sự phân bố tần suất khoảng giá - trị tốc độ phát sinh CTRSH (kg/người.ngđ) từ hộ gia đình trên địa bàn Quận A (Hình 2.2). Kết quả khảo sát và phân tích số liệu cho thấy tốc độ phát sinh rác hộ gia đình trên địa bàn Quận A tính theo kg/người.ngđ dao động từ 0,02-3,50 kg/người.ngđ. Nếu tính theo các khoảng giá trị như trình bày trong Hình 2.2, tốc độ phát sinh rác trên địa bàn Quận A ở mức 0,30-0,40 kg/người.ngđ. Đây là những khoảng giá trị có tần suất xuất hiện cao nhất trong tập số liệu khảo sát (118 lần so với 732 lần khảo sát, chiếm 16,12%). Nếu tính trung bình (mean), giá trị tốc độ phát sinh rác từ hộ gia đình trên địa bàn Quận A là: ∑ f i xi Mean = x = = 0,567 ~ 0,57 kg/người/ngđ n 11
- Chương 2 – Nguồn phát sinh, khối lượng, thành phần và tính chất 18 16 14 12 Tần suất (%) 10 8 6 4 2 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 .1 .3 .5 .9 .1 .7 .1 .3 .5 .7 .9 .1 .3 .5 .7 .9 .4 -0 -0 -0 -0 -3 -0 -1 -1 -1 -1 -1 -2 -2 -2 -2 -2 -3 02 21 41 81 01 61 01 21 41 61 81 01 21 41 61 81 31 0. 0. 0. 0. 3. 0. 1. 1. 1. 1. 1. 2. 2. 2. 2. 2. 3. kg/người/ngày Hình 2.2 Sự phân bố tần suất khoảng giá trị tốc độ phát sinh CTRSH (kg/người.ngđ) từ hộ gia đình trên địa bàn Quận A. Trong đó, fi là tần suất xuất hiện giá trị xi. Độ lệch chuẩn ( ) 2 ∑ f i xi − x 152,94 s= = = 0,46 kg/người/ngđ n −1 732 − 1 Hệ số dao động 100 × s 100 × 0,46 CV = = = 80% 0,57 x Giá trị độ lệch chuẩn (standard deviation) s = 0,46 kg/người/ngđ và hệ số dao động (coefficient of variation) CV = 80% cho thấy trị số khảo sát có độ dao động rất lớn. Điều này cho thấy còn có nhiều yếu tố khách quan ảnh hưởng đến kết quả khảo sát mà chưa được kiểm soát. Các giá trị này, một lần nữa cho thấy cần xác định các điều kiện biên cụ thể khi tiến hành khảo sát và đánh giá kết quả thu thập. Khi tiến hành khảo sát khối lượng rác phát sinh từ các hộ gia đình, nhóm khảo sát đã lấy mẫu ngẫu nhiên ở những hộ gia đình có giao rác cho người thu gom hay đồng ý cho cân rác. Do đó, tập số liệu thu thập được đã không thể hiện rõ các yếu tố ảnh hưởng như (1) mức thu nhập của gia đình, (2) tỷ lệ rác phát sinh so với rác giao lại cho người thu gom (do đốt, chôn, đổ ở thùng rác dọc đường, bán phế liệu và không bán phế liệu,…), (3) các truờng hợp đặc biệt như có tổ chức tiệc tùng, tổng vệ sinh nhà cửa,… 12
- Giáo trình Quản lý chất thải rắn đô thị Trường hợp 2- Chất thải rắn từ hộ gia đình được phân loại thành hai thành phần Trong trường hợp việc khảo sát xác định tốc độ phát sinh CTR từ hộ gia đình (tính theo kg/người.ngđ) phục vụ cho quy hoạch, tính toán thiết kế hệ thống quản lý CTRĐT theo chương trình phân loại CTRĐT tại nguồn (PLCTRĐTTN), phương pháp khảo sát lấy mẫu sẽ có một số điểm khác với trường hợp 1. Trình tự thực hiện khảo sát lấy mẫu vẫn phải tuân theo 7 bước kể trên. Trong đó các bước 1, 2, 3, 5, 6 và 8 sẽ giống như trường hợp 1. Riêng bước 4 và bước 7 sẽ phải thay đổi cho phù hợp với hình thức phân loại. - Bước 4 - Xác định thời gian lấy mẫu. Trong trường hợp CTR tại hộ gia đình được phân loại thành 2 thành phần: rác thực phẩm và phần còn lại, cần có 2 túi chứa rác riêng cho mỗi thành phần. Nếu chỉ gởi một túi để chứa rác hỗn hợp, sau đó mang mẫu về phòng thí nghiệm mới tiến hành phân loại xác định khối lượng của từng thành phần, kết quả sẽ không chính xác. Nguyên nhân chính là do khi chứa rác hỗn hợp, các thành phần rác khô như giấy, báo, vải, gỗ, túi nilon, tro,… sẽ bị thấm nước từ rác thực phẩm và dính những mẩu vụn rác thực phẩm. Do đó, khi phân loại thành 2 thành phần (rác thực phẩm và phần còn lại) và cân để xác định khối lượng, khối lượng các thành phần còn lại sẽ có giá trị cao hơn giá trị thực của chúng. Đó là chưa kể các phân tích về độ ẩm, khối lượng riêng và tỷ lệ phần trăm của từng thành phần có trong rác cũng không được chính xác. Do đó, để thiết kế hệ thống quản lý CTR theo hướng PLCTRĐTTN, khi khảo sát số liệu phục vụ cho tính toán thiết kế, phải gởi ít nhất 2 túi nilon chứa mẫu rác ít nhất thành 2 thành phần riêng biệt. Thời gian gởi túi, lấy mẫu 2 thành phần này cũng sẽ khác nhau tùy thuộc những yếu tố sau: + Tùy theo phương án thu gom lựa chọn (thu gom 1 lần/ngày đối với cả 2 thành phần hoặc chỉ thu gom 1 lần/ngày đối với rác thực phẩm và 3 lần/ngày đối với phần còn lại). Đối với rác thực phẩm - thành phần dễ thối rửa – nên chu kỳ thu gom vẫn phải thu gom theo chu kỳ 1 lần/ngày (đặc biệt ở những nước thuộc vùng khí hậu nhiệt đới, nóng ẩm như Việt Nam. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý ở các nước có khí hậu ôn đới, thành phần rác thực phẩm ở thùng chứa tập trung được thu gom theo chu kỳ dài hơn, có thể 1 lần/tuần). Như vậy túi nilon gởi ở hộ gia đình để lấy mẫu rác thực phẩm sẽ được sắp xếp để có thể lấy mẫu đặc trưng là lượng rác thực phẩm phát sinh từ hộ gia đình trong một ngày. Đối với thành phần còn lại, do tính chất khó phân hủy hơn, khô ráo hơn nên ít gây mùi hôi thối hơn so với rác thực phẩm. Thêm vào đó, thành phần này có khối lượng ít hơn nên thường không cần thiết thu gom mỗi ngày một lần. Cách tốt nhất là chọn thời gian gởi túi và lấy mẫu bằng thời gian của chu kỳ thu gom sẽ được thiết kế (ví dụ 2 ngày/lần hay 3 ngày/lần). + Tùy theo khối lượng và đặc tính của lượng rác đã phân loại để chọn thời gian phù hợp. Không kể thành phần rác thực phẩm (vì ở nước ta, thành phần này bắt buộc phải thu gom mỗi ngày một lần), thành phần rác còn lại thường rất ít và khác nhau rất nhiều giữa các ngày khác nhau. Do đó, để mẫu thu được có khối lượng đủ lớn, cho phép cân xác định khối lượng và thành phần, thời gian gởi túi lấy mẫu ở hộ gia đình nên từ 2-3 ngày. Tuy nhiên cũng cần lưu ý rằng do phần rác còn lại không hoàn toàn khô nên nếu lưu trữ lâu trong nhà vẫn tạo mùi hôi khó chịu. Những đợt khảo sát đã thực hiện cho thấy người dân không thích lưu trữ phần rác còn lại lâu hơn 2 ngày. Đây cũng là yếu tố cần lưu ý trong tính toán thiết kế. 13
- Chương 2 – Nguồn phát sinh, khối lượng, thành phần và tính chất - Bước 7 - Tiến hành khảo sát. Sau khi đã thực hiện đầy đủ các bước 1-6, tiến hành gởi túi nilon đựng mẫu cho các hộ gia đình. Đối với túi chứa rác thực phẩm, sau 1 ngày, nhân viên khảo sát đến lấy túi chứa mẫu, cân trực tiếp và bỏ rác lên xe thu gom, không cần mang về phòng thí nghiệm. Đối với túi chứa thành phần còn lại, sau 2 (hoặc 3 ngày), nhân viên khảo sát đến lấy túi chứa mẫu và mang về phòng thí nghiệm (hoặc nơi tập trung) để xác định khối lượng và phân tích xác định thành phần phần trăm của từng loại. Khảo sát xác định tốc độ phát sinh chất thải rắn từ trường học Chất thải rắn từ trường học phát sinh do hai nguồn chính: (1) rác từ lớp học (chủ yếu là giấy nháp của học sinh, sinh viên) và sân trường (lá cây) và (2) rác từ căntin của trường. Việc khảo sát tốc độ phát sinh CTR từ trường học cần được tiến hành với các đối tượng sau: (1) nhà trẻ; (2) trường mầm non; (3) trường tiểu học, trung học cơ sở (cấp 1, 2); (4) trường trung học phổ thông (cấp 3), (5) trường cao đẳng, trung học chuyên nghiệp và đại học, (6) trung tâm ngoại ngữ/tin học và (7) cơ sở dạy nghề. Công tác khảo sát, lấy mẫu xác định tốc độ phát sinh CTR có thể được tiến hành theo các bước sau đây: - Bước 1 – Thu thập số liệu cơ sở. Thu thập những thông tin chung về số lượng, địa chỉ, quy mô, loại hình của các trường học hiện có trong khu vực. Các thông số này giúp việc xây dựng mạng lưới lấy mẫu được đồng đều và thể hiện tính đặc trưng của các trường học trong khu vực khảo sát. - Bước 2 - Xây dựng Mạng lưới lấy mẫu. Dựa trên số trường (theo từng loại hình) hiện có trong khu vực, xác định số trường cần khảo sát. Ở mỗi quận/huyện, tổng số trường học thường ở mức hàng trăm trở xuống. Do đó, số lượng khảo sát có thể lấy 30% tổng số trường hiện có. Trong trường hợp số lượng này không nhiều (khoảng vài chục trường), nên tiến hành khảo sát cho tất cả các trường. - Bước 3 - Xác định chu kỳ khảo sát. Khối lượng CTR phát sinh sẽ thay đổi theo đặc điểm của từng trường. Do đó, không thể có số liệu đặc trưng khi chỉ tiến hành lấy mẫu phân tích một lần. Chu kỳ khảo sát lấy mẫu phải thể hiện được các yếu tố ảnh hưởng đến tốc độ phát sinh CTR của từng đối tượng trường học, cụ thể như sau: + Tùy theo từng loại trường mà số lượng học sinh, sinh viên đến học tại trường sẽ thay đổi theo các ngày khác nhau trong tuần. Ở những trường mầm non, mẫu giáo, thời gian hoạt động của trường thường từ 6-7 giờ sáng đến 4-5 giờ chiều, từ thứ hai đến thứ sáu hàng tuần, thứ bảy và chủ nhật trường nghỉ và số lượng trẻ em được gởi ở đây là cố định. Như vậy, khối lượng CTR phát sinh ở những dạng trường này sẽ tương đối ổn định giữa các ngày làm việc trong tuần và chỉ khác vào ngày cuối tuần. Trong khi đó, ở các trường tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông, kể cả những trường cao đẳng, trung học chuyên nghiệp và đại học, ngoài giờ học chính của học sinh, sinh viên trong trường (theo hai buổi sáng và chiều), vào buổi tối và ngày chủ nhật, các cơ sở này thường cho thuê địa điểm để dạy ngoại ngữ, vi tính, luyện thi đại học, võ thuật hoặc các khóa học khác. Số lượng học viên đến trường sẽ khác nhau giữa các ngày khác nhau trong tuần. Đây là một trong những yếu tố làm cho khối lượng CTR phát sinh ở các trường sẽ khác nhau. Do đó, chu kỳ khảo sát nên thực hiện như sau: hai ngày làm việc (có thể chọn một trong các ngày từ thứ hai 14
- Giáo trình Quản lý chất thải rắn đô thị đến thứ sáu) và hai ngày cuối tuần (thứ bảy và chủ nhật). Như vậy, với yếu tố này, số mẫu lấy ở mỗi trường là 4 mẫu. + Giữa các tháng của học kỳ và các tháng mùa hè, số lượng học sinh, sinh viên đến trường sẽ rất khác nhau. Do đó, khối lượng CTR phát sinh ở các trường cũng sẽ khác nhau, nhất là những trường học bán trú. Với đặc điểm này, chu kỳ khảo sát lấy mẫu phải đặc trưng cho ít nhất hai giai đoạn: một trong hai học kỳ chính và mùa hè. + Ở mỗi trường, phải xác định khối lượng CTR từ lớp học, sân trường và khối lượng CTR từ các căntin trong trường. + Việc khảo sát lấy mẫu xác định tốc độ phát sinh CTR từ trường học cũng nên được thực hiện thường xuyên (hàng năm) để số liệu có tính thống kê và đặc trưng được cho từng giai đoạn phát triển của trường. Tuy nhiên, tùy theo kinh phí và thời gian có để thực hiện khảo sát mà giới hạn chu kỳ khảo sát lấy mẫu cho phù hợp với từng giai đoạn thực hiện dự án. - Bước 4 - Xác định thời gian lấy mẫu. Đối với CTR từ căntin trong trường, thời gian gởi túi và lấy mẫu được thực hiện tương tự như trường hợp khảo sát CTR từ hộ gia đình khi không cũng như có phân loại CRT tại nguồn (tức là 1 ngày đối với mẫu CTR hỗn hợp hay mẫu rác thực phẩm và 2-3 ngày đối với phần rác còn lại). Đối với rác từ lớp học và sân trường, chủ yếu chỉ có giấy vụn, lá cây, cũng như túi nilon, vỏ hộp đựng thức uống, chai pet,… được chứa trong các thùng rác công cộng xung quanh trường với khối lượng mỗi ngày tương đối nhiều, nên thời gian gởi túi và lấy mẫu có thể thực hiện trong 1 ngày (cho cả hai trường hợp có và không PLCTR tại nguồn). - Bước 5 - Tập huấn và chuẩn bị dụng cụ khảo sát. Trước khi tiến hành lấy mẫu thực tế, nhân viên khảo sát cần được tập huấn để nắm rõ yêu cầu khảo sát, chuẩn bị đầy đủ dụng cụ và xác định những thông tin cần thu thập sau đây: + Bản đồ khảo sát; + Số trường học cần khảo sát tại khu vực do mình đảm trách; + Mạng lưới lấy mẫu; + Chu kỳ lấy mẫu; + Nội dung cần ghi lại ở từng trường khảo sát: (1) địa chỉ (ghi rõ số, tên đường, phường/khóm, quận), (2) loại hình (nhà trẻ, mầm non, tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp, đại học, trung tâm ngoại ngữ/tin học, cơ sở dạy nghề), (3) đặc điểm (trường học 2 ca, 3 ca, bán trú, không bán trú, có học cuối tuần và ban đêm), (4) số học sinh/sinh viên/học viên đến trường trong một ngày đêm (nếu có thể, xác định rõ số học sinh, sinh viên chính thức – học ca ngày – và số học viên học ca đêm và chủ nhật), (5) số lượng cán bộ công nhân viên làm việc tại trường, (6) số căntin có trong trường, (7) thứ-ngày-tháng-năm và giờ gởi túi nilon đựng mẫu, (7) thứ-ngày-tháng-năm và giờ lấy lại túi nilon đã chứa CTR và (8) ghi chú ngày lấy mẫu (học kỳ 1, học kỳ 2, mùa hè). + Chuẩn bị đủ túi nilon để gởi cho căn-tin của trường (1 hoặc 2 loại túi tùy phương án không hoặc có PLCTR tại nguồn) cũng như túi nilon có kích thước phù hợp đối với tất cả các thùng chứa rác công cộng xung quanh trường và ghi chú trên từng túi để tránh nhầm lẫn. 15
- Chương 2 – Nguồn phát sinh, khối lượng, thành phần và tính chất + Nếu không phải mang mẫu về phòng thí nghiệm hay đến nơi tập trung để phân tích thành phần (chỉ cần xác định khối lượng CTR/trường.ngđ hay khối lượng CTR/học sinh.ngđ), mỗi nhóm khảo sát phải mang theo cân (khoảng 15-20 kg) để cân tại chỗ túi chứa rác lấy từ trường (và đổ CTR sau khi cân lên xe thu gom). Trong trường hợp phải xác định thành phần CTR, không cần mang theo cân, lấy tất cả mẫu với đầy đủ những thông tin cần thiết đã ghi chú trên túi nilon chứa mẫu, mang về phòng thí nghiệm, tiến hành cân và phân tích thành phần tại phòng thí nghiệm. - Bước 6 - Liên hệ với cơ quan quản lý hành chính địa phương. Nhóm khảo sát nên liên hệ với Sở Giáo dục để nắm rõ tình hình của các trường trên địa bàn khảo sát, trình bày kế hoặch thực hiện và xin giới thiệu đến làm việc với từng trường trước khi tiến hành khảo sát. Trong trường hợp chỉ cần xác định tổng khối lượng CTR/trường (không cần xác định khối lượng CTR/học sinh.ngđ), cách đơn giản nhất là đi theo xe thu gom, cùng lấy rác, cân trực tiếp và đổ lên xe. Khi đó, nhân viên khảo sát nên liên hệ với công nhân vệ sinh của các tổ thu gom trước để nắm rõ thời gian, tuyến thu gom và được sự đồng ý của công nhân thu gom. - Bước 7 - Tiến hành khảo sát. Sau khi đã thực hiện đầy đủ các bước 1-6 nói trên, tiến hành gởi túi nilon đựng mẫu cho căntin và đến các thùng chứa rác công cộng của từng trường. Lấy mẫu và phân tích tương tự như trường hợp CTR phát sinh từ hộ gia đình đã trình bày ở trên. - Bước 8 - Phân tích số liệu. Phân tích số liệu tương tự như trường hợp CTR phát sinh từ hộ gia đình và tính thành đơn vị khối lượng CTR phát sinh/trường.ngđ và khối lượng CTR/học sinh (sinh viên).ngđ. Khảo sát xác định tốc độ phát sinh chất thải rắn từ công sở Các bước tiến hành khảo sát xác định tốc độ phát sinh CTR từ công sở được thực hiện tương tự như đối với CTR từ hộ gia đình. Tuy nhiên, đối với bước 5 cần lưu ý các nội dung sau đây: - Nội dung cần ghi lại ở từng công sở khảo sát: (1) địa chỉ (ghi rõ số, tên đường, phường/khóm, quận), (2) đặc điểm (có căn-tin, không có căntin), (3) số cán bộ công nhân viên làm việc tại công sở, (7) thứ-ngày-tháng-năm và giờ gởi túi nilon đựng mẫu, (7) thứ-ngày-tháng-năm và giờ lấy lại túi nilon đã chứa CTR và (8) ghi chú ngày lấy mẫu (ngày trong tuần, ngày thứ bảy). - Chuẩn bị đủ túi nilon để gởi cho căntin (1 hoặc 2 loại túi tùy phương án không hoặc có PLCTR tại nguồn) cũng như túi nilon chứa CTR văn phòng và ghi chú trên từng túi để tránh nhầm lẫn. Khảo sát xác định tốc độ phát sinh chất thải rắn từ chợ Tám bước tiến hành khảo sát xác định tốc độ phát sinh chất thải rắn từ chợ sẽ được triển khai tương tự như đối với trường hợp CTR phát sinh từ hộ gia đình. Tuy nhiên, trong trường hợp này cần lưu ý những điểm sau đây: 16
- Giáo trình Quản lý chất thải rắn đô thị - Số lượng chợ có trên địa bàn một quận không nhiều (so với các nguồn phát sinh CTR khác) và chỉ có thể xác định bằng tổng khối lượng CTR/ngày (không thể quy đổi theo số sạp, theo số lượng hàng hóa bán ra hoặc tổng doanh thu vì phụ thuộc vào nhiều thành phần tham gia buôn bán tại chợ), do đó, phương pháp đơn giản nhất là khảo sát tại điểm tập trung CTR chung của chợ. - Đối với các chợ bán các mặt hàng lương thực, thực phẩm, hoạt động buôn bán vào ngày cuối tuần (thứ bảy, chủ nhật) và những dịp lễ, tết cũng như mùa trái cây sẽ nhiều hơn những ngày thường. Do đó, chu kỳ khảo sát phải đặc trưng cho: + Ngày thường và ngày cuối tuần (thứ bảy, chủ nhật); + Các dịp lễ, tết; + Các mùa trái cây. - Phương pháp khảo sát chính là theo xe thu gom, vận chuyển CTR của chợ đến nơi xe đổ rác (ở trạm trung chuyển hoặc bãi chôn lấp) để có thể xác định khối lượng tại trạm cân. - Đối với các chợ bán các mặt hàng điện, điện tử, chợ vải,… những chợ không có điểm tập trung CTR, lượng CTR phát sinh không nhiều như các chợ bán hàng lương thực, thực phẩm, do đó phải gởi túi nilon lấy mẫu cho từng sạp trong chợ để lấy mẫu xác định khối lượng. Khảo sát xác định tốc độ phát sinh chất thải rắn từ siêu thị Tám bước tiến hành khảo sát xác định tốc độ phát sinh chất thải rắn từ siêu thị sẽ được triển khai tương tự như đối với trường hợp CTR phát sinh từ hộ gia đình. Tuy nhiên, trong trường hợp này cần lưu ý những điểm sau đây: - Số lượng siêu thị có trên địa bàn một quận không nhiều (so với các nguồn phát sinh CTR khác), nhiều thành phần CTR có khả năng tái sinh, tái chế được lưu trữ riêng để bán lại, còn lại là CTR từ khu vực bán hàng ăn uống. Tuy nhiên, trong trường hợp của siêu thị, có thể thu thập được thông tin về tổng giá trị mặt hàng bán ra mỗi ngày (tính bằng VND/ngày) nên kết quả khảo sát có thể tính bằng đơn vị tấn/giá trị bán ra/ngày. Trên cơ sở đó có thể so sánh hoặc ước tính cho các siêu thị khác. - Tương tự như chợ, hoạt động buôn bán ở các siêu thị sẽ tập trung nhiều hơn vào những ngày cuối tuần và dịp lễ tết. Do đó, chu kỳ khảo sát phải đặc trưng cho: + Ngày thường và ngày cuối tuần (thứ bảy, chủ nhật); + Các dịp lễ, tết. - Nhân viên khảo sát cần liên hệ với ban quản lý siêu thị để nắm được khối lượng và thành phần CTR có thể tái chế và tái sử dụng đã được thu gom và lưu trữ riêng. Đối với phần CTR còn lại, phương pháp khảo sát chính là cân tại nơi tập trung rác của siêu thị. 17

markdown:
# GIÁO TRÌNH MÔN QUẢN LÍ CHẤT THẢI RẮN SINH HOẠT
Chia sẻ:
[kisutrungdung](http://tailieu.vn/kisutrungdung)
| Ngày: 17-06-2011
Chất thải được hiểu như quy định tại Điều 2 của Luật Bảo Vệ Môi Trường năm 2005: “chất thải là vật chất ở dạng rắn, lỏng, khí, mùi hoặc các dạng khác thải ra từ sinh hoạt, sản xuất, kinh doanh, dịch vụ hoặc các hoạt động khác của con người”.
**TAGS:** ![](images/graphics/blank.gif)
![](images/graphics/blank.gif)
Nội dung Text script theo trang:
- TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN LANG KHOA CÔNG NGHỆ VÀ QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG GIÁO TRÌNH MÔN HỌC QUẢN LÝ CHẤT THẢI RẮN SINH HOẠT GVC. TS. Trần Thị Mỹ Diệu TP. Hồ Chí Minh, tháng 9 năm 2010
- MỤC LỤC Chương 1 GIỚI THIỆU CHUNG 1 1.1 Một số khái niệm và định nghĩa cơ bản 2 1.2 Chất thải rắn đô thị và các vấn đề môi trường 3 1.3 Tổng quan về hệ thống quản lý chất thải rắn đô thị Chương 2 NGUỒN PHÁT SINH, KHỐI LƯỢNG, THÀNH PHẦN VÀ TÍNH CHẤT CHẤT THẢI RẮN ĐÔ THỊ 2.1 Các nguồn phát sinh chất thải rắn đô thị 5 2.2 Khối lượng, tốc độ phát sinh chất thải rắn đô thị 5 2.2.1 Lựa chọn đơn vị biểu diễn khối lượng, tốc độ phát sinh chất thải rắn 5 2.2.2 Phương pháp khảo sát xác định tốc độ phát sinh chất thải rắn 7 2.2.3 Phương pháp dự đoán khối lượng và tốc độ phát sinh chất thải rắn 20 2.3 Thành phần chất thải rắn đô thị và phương pháp xác định 23 2.3.1 Thành ph ần chất thải rắn đô thị 23 2.3.2 Phương pháp phân tích thành ph ần chất thải rắn 24 2.4 Tính chất lý học, hóa học, sinh h ọc của chất thải rắn đô thị 25 2.4.1 Tính chất lý học 25 2.4.2 Tính chất hóa học 31 2.4.3 Tính chất sinh học 36 Chương 3 QUẢN LÝ CHẤT THẢI RẮN ĐÔ THỊ TẠI NGUỒN 3.1 Lưu trữ chất thải rắn tại nguồn 38 3.1.1 Ảnh hưởng của việc lưu trữ đến các thành phần chất thải 38 3.1.2 Loại thùng chứa 41 3.1.3 Vị trí đặt thùng chứa 41 3.1.4 Sức khỏe cộng đồng và mỹ quan 42 3.2 Xử lý chất thải tại nguồn 42 Chương 4 HỆ THỐNG THU GOM CHẤT THẢI RẮN 4.1 Hệ Thống thu gom chất thải rắn từ các nguồn phát sinh có khối lượng 44 nhỏ 4.1.1 Hình thức thu gom 44 4.1.2 Phương tiện thu gom 45 4.1.3 Phân tích tuyến thu gom, tính toán trang thiết bị và nhân công 46 4.2 Hệ thống thu gom chất thải rắn từ các nguồn phát sinh tập trung 51 4.2.1 Hình thức thu gom 51 4.2.2 Phương tiện thu gom 52 4.2.3 Phân tích tuyến thu gom, tính toán trang thiết bị và nhân công 52 4.3 Vạch Tuyến Thu Gom 54 4.3.1 Nguyên tắc vạch tuyến 54 4.3.2 Các bước vạch tuyến thu gom 55 Chương 5 TRUNG CHUYỂN VÀ VẬN CHUYỂN Sự cần thiết của trạm trung chuyển 5.1 57 Phân loại trạm trung chuyển 5.1 57 Những yêu cầu thiết kế trạm trung chuyển 5.4 61 Phương tiện và phương pháp vận chuyển 5.3 61
- Chương 6 CÔNG NGHỆ TÁI CHẾ CHẤT THẢI 6.1 Lon nhôm 65 Giấy và carton 6.2 65 Nhựa 6.3 66 Thủy tinh 6.4 68 Sắt và thép 6.5 69 Kim loại màu 6.6 69 6.7 Cao su 69 Pin gia dụng 6.8 69 Rác thực phẩm 6.9 Chương 7 CÔNG NGHỆ XỬ LÝ CHẤT THẢI RẮN ĐÔ THỊ Giới thiệu chung 7.1 71 Phương pháp cơ học 7.2 71 Công nghệ sinh học xử lý kỵ khí 7.3 72 Công nghệ sinh học xử lý hiếu khí 7.4 80 Công nghệ xử lý nhiệt 7.5 94 Chương 8 BÃI CHÔN LẤP HỢP VỆ SINH Phương pháp chôn lấp chất thải rắn 8.1 97 Phân loại, loại hình và phương pháp chôn lấp 8.2 102 Kiểm soát nước rỉ rác 8.3 105 Kiểm soát khí bãi chôn lấp 8.4 110 ii
- CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU CHUNG 1.1 MỘT SỐ KHÁI NIỆM VÀ ĐỊNH NGHĨA CƠ BẢN Chất thải được hiểu như quy định tại Điều 2 của Luật Bảo Vệ Môi Trường năm 2005: “chất thải là vật chất ở dạng rắn, lỏng, khí, mùi hoặc các dạng khác thải ra từ sinh hoạt, sản xuất, kinh doanh, dịch vụ hoặc các hoạt động khác của con người”. Chất thải rắn là tất cả các chất thải, phát sinh từ các hoạt động của con người và động vật, thường ở dạng rắn và bị đổ bỏ vì không sử dụng được hoặc không được mong muốn nữa. Chất thải rắn sinh hoạt là chất thải rắn sinh ra từ các khu nhà ở (biệt thự, hộ gia đình riêng lẻ, chung cư,…), khu thương mại (cửa hàng, nhà hàng, chợ, siêu thị, văn phòng, khách sạn, nhà nghỉ, trạm dịch vụ, của hàng sử xe,…), cơ quan (trường học, viện nghiên cứu, trung tâm, bệnh viện, nhà tù, các trung tâm hành chánh nhà nước,…) khu dịch vụ công cộng (quét đường, công viên, giải trí, tỉa cây xanh,…) và từ công tác nạo vét cống rãnh thoát nước. Chất thải rắn sinh hoạt bao gồm cả chất thải nguy hại sinh ra từ các nguồn trên. Chất thải rắn công nghiệp là chất thải rắn sinh ra trong quá trình sản xuất của các khu công nghiệp, nhà máy, xí nghiệp, các cơ sở sản xuất vừa và nhỏ. Chất thải rắn công nghiệp không bao gồm chất thải rắn sinh hoạt của cán bộ, công nhân thải ra từ các khu công nghiệp, nhà máy, xí nghiệp, các cơ sở sản xuất vừa và nhỏ. Chất thải rắn sinh hoạt và công nghiệp cũng còn được chia làm hai loại: (1) chất thải rắn không nguy hại và (2) chất thải rắn nguy hại. Chất thải rắn nguy hại là chất thải răn hoặc hợp chất của các chất thải rắn, do khối lượng, nồng độ hoặc do tính chất vật lý, hóa học hoặc lây nhiễm có thể: (a) gây hoặc góp phần đáng kể làm tăng số lượng tử vong hoặc làm tăng các bệnh nguy hiểm (b) gây nguy hại đến sức khỏe con người hoặc môi trường khi không được xử lý, lưu trữ, vận chuyển, đổ bỏ hoặc quản lý không hợp lý. Chất thải nguy hại là các loại chất thải (rắn, bùn, lỏng và các loại khí đóng bình) trừ các chất thải phóng xạ (và lây nhiễm), do hoạt tính hóa học của chúng hoặc tính chất độc hại, cháy nổ, ăn mòn, hoặc các tính chất khác, gây nên mối nguy hiểm hoặc tương tự đến sức khỏe hoặc môi trường, dù đơn độc hay tiếp xúc với các chất thải khác. Như vậy, chất thải nguy hại là chất thải có một trong bốn tính chất cháy (ignitable), ăn mòn (corrosive), phản ứng (reactive), hoặc độc hại (toxic):
- Chương 1 - Giới thiệu chung - Chất ăn mòn: là các chất lỏng có pH < 2 hoặc >12,5 hoặc có khả năng ăn mòn thép lớn hơn 0,25 inches/năm (6,35 mm/năm). Chất thải cháy là các chất lỏng có nhiệt độ chớp cháy nhỏ hơn 60oC hoặc chất rắn có - khả năng gây cháy ở nhiệt độ và áp suất tiêu chuẩn. - Chất thải phản ứng thường là các chất không ổn định, phản ứng mãnh liệt với nước hoặc không khí, hoặc tạo thành hỗn hợp có khả năng nổ với nước. - Chất thải có tính độc hại là các chất thải có khả năng thoát ra với khối lượng đáng kể trong nước ở nồng độ đáng kể. Chất thải rắn đô thị bao gồm chất thải rắn sinh hoạt từ các khu dân cư, từ các cơ sở công nghiệp (khu công nghiệp, khu chế xuất, nhà máy, cơ sở sản xuất vừa và nhỏ), từ các khu vực xây dựng và đập phá (xà bần), khu vực nhà máy xử lý (nhà máy xử lý nước, nước thải sinh hoạt), lò đốt chất thải rắn đô thị. 1.2 CHẤT THẢI RẮN ĐÔ THỊ VÀ CÁC VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG Chất thải rắn sinh ra chưa được thu gom và xử lý triệt để là nguồn gây ô nhiễm cả ba môi trường: đất, nước và không khí. Tại các bãi rác, nước rỉ rác và khí bãi rác là mối đe dọa đối với nguồn nước mặt và nước ngầm trong khu vực. Khối lượng chất thải rắn của các khu đô thị ngày càng gia tăng nhanh chóng theo tốc độ gia tăng dân số và phát triển kinh tế xã hội. Lượng chất thải rắn nếu không được xử lý tốt sẽ dẫn đến hàng loạt các hậu quả môi trường không thể lường trước được. Các vấn đề môi trường do chất thải rắn gây ra thường là hậu quả của việc không quản lý hợp lý chất thải rắn từ nguồn phát sinh đến nơi thải bỏ cuối cùng. Xả thải bừa bãi chất thải rắn xuống kênh rạch đã làm ô nhiễm nguồn nước mặt ở nhiều khu vực. Chôn lấp chất thải rắn không hợp vệ sinh đã gây ô nhiễm môi trường đất, nước mặt, nước ngầm và không khí ở hầu hết các khu vực có bãi rác. Đó là chưa kể đến các sự cố môi trường khác như lún, trượt bãi chôn lấp, tràn nước rỉ rác ra môi trường xung quanh, mùi hôi thối ảnh hưởng trên diện rộng, phát sinh ruồi muỗi và các loại côn trùng,… Chỉ bằng cách tổ chức, vận hành và quản lý một cách hiệu quả chất thải rắn từ nguồn phát sinh đến nơi thải bỏ cuối cùng mới có thể giảm được chi phí cũng như hạn chế các vấn đề môi trường do rác gây ra. Khi từng khâu trong hệ thống quản lý chất thải rắn đô thị được tổ chức hợp lý và các khâu trong hệ thống này được phối hợp vận hành một cách nhịp nhàng, rác sẽ không còn là vấn nạn môi trường cho con người. Những nội dung trọng tâm trong tính toán, thiết kế và vận hành hệ thống quản lý chất thải rắn đô thị sẽ được trình bày xuyên suốt giáo trình này. 1.3 TỔNG QUAN VỀ HỆ THỐNG QUẢN LÝ CHẤT THẢI RẮN ĐÔ THỊ Quản lý chất thải rắn là sự kết hợp kiểm soát nguồn thải, tồn trữ, tho gom, trung chuyển và vận chuyển, xử lý và đổ chất thải rắn theo phương thức tốt nhất nhằm đảm bảo không ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng, thỏa mãn các yếu tố về kinh tế, kỹ thuật, bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, giữ gìn cảnh quan đô thị và hạn chế tất cả các vấn đề môi trường liên quan. Quản lý thống nhất chất thải rắn là việc lựa chọn và áp dụng kỹ thuật, công nghệ và chương trình quản lý thích hợp nhằm hoàn thành mục tiêu đặc biệt quản lý chất thải rắn. 2
- Giáo trình Quản lý chất thải rắn đô thị Một cách tổng quát, sơ đồ hệ thống kỹ thuật quản lý chất thải rắn đô thị được trình bày tóm tắt trong Hình 1.1. Nguồn phát sinh. Nguồn chủ yếu phát sinh chất thải rắn đô thị bao gồm: (1) từ các khu dân cư (chất thải rắn sinh hoạt), (2) các trung tâm thương mại, (3) các công sở, trường học, công trình công cộng, (4) dịch vụ đô thị, sân bay, (5) các hoạt động công nghiệp, (6) các hoạt động xây dựng đô thị, (7) các trạm xử lý nước thải và từ các đường cống thoát nước của thành phố. Nguồn phát sinh Tồn trữ tại nguồn Thu gom Trung chuyển và Tái chế và vận chuyển xử lý Bãi chôn lấp Hình 1.1 Sơ đồ tổng quát hệ thống quản lý chất thải rắn đô thị (Tchobanoglous và cộng sự, 1993). Tồn trữ tại nguồn. Chất thải rắn phát sinh được lưu trữ trong các loại thùng chứa khác nhau tùy theo đặc điểm nguồn phát sinh rác, khối lượng rác cần lưu trữ, vị trí đặt thùng chứa, chu kỳ thu gom, phương tiện thu gom,… Một cách tổng quát, các phương tiện thu chứa rác thường được thiết kế, lựa chọn sao cho thỏa mãn các tiêu chuẩn sau: (1) chống sự xâm nhập của súc vật, côn trùng, (2) bền, chắc, đẹp và không bị hư hỏng do thời tiết, (3) dễ cọ rửa khi cần thiết. Thu gom. Rác sau khi được tập trung tại các điểm quy định sẽ được thu gom và vận chuyển đến trạm trung chuyển/trạm xử lý hoặc bãi chôn lấp. Theo kiểu vận hành, hệ thống thu gom được phân loại thành: (1) hệ thống thu gom kiểu thùng chứa di động: loại cổ điển và loại trao đổi thùng chứa và (2) hệ thống thu gom kiểu thùng chứa cố định. Tùy theo đặc điểm của phương tiện thu gom – vận chuyển, lượng rác và đoạn đường vận chuyển, sau khi thu gom, rác sẽ được chuyển đến các trạm trung chuyển/điểm hẹn để chuyển sang xe có tải trọng lớn hơn hoặc được vận chuyển thẳng đến bãi chôn lấp. Rác cũng có thể được chuyển đến khu tái chế, xử lý để thu hồi những thành phần có giá trị, phần còn lại sau đó mới được vận chuyển đến bãi chôn lấp. Trung chuyển và vận chuyển. Các trạm trung chuyển được sử dụng để tối ưu hóa năng suất lao động của đội thu gom và đội xe. Trạm trung chuyển được sử dụng khi: (1) xảy ra hiện tượng đổ chất thải rắn không đúng quy định do khoảng cách vận chuyển quá xa, (2) vị trí thải bỏ quá xa tuyến đường thu gom (thường lớn hơn 16 km), (3) sử dụng xe thu gom có dung tích nhỏ (thường nhỏ hơn 15 m3), (4) khu vực phục vụ là khu dân cư thưa thớt, (5) sử dụng thùng chứa tương đối nhỏ để thu gom chất thải từ khu thương mại. Hoạt 3
- Chương 1 - Giới thiệu chung động của mỗi trạm trung chuyển bao gồm: (1) tiếp nhận các xe thu gom rác, (2) xác định tải trọng rác đưa về trạm, (3) hướng dẫn các xe đến điểm đổ rác, (4) đưa xe thu gom ra khỏi trạm, (5) xử lý rác (nếu cần thiết), (6) chuyển rác lên xe vận chuyển để đưa đến bãi chôn lấp. Đối với mỗi trạm trung chuyển cần xem xét: (1) số lượng xe đồng thời trong trạm, (2) khối lượng và thành phần rác được thu gom về trạm, (3) bán kính hiệu quả kinh tế đối với mỗi loại xe thu gom, (4) thời gian để xe thu gom đi từ vị trí lấy rác cuối cùng của tuyến thu gom về trạm trung chuyển. Tái chế và xử lý. Rất nhiều thành phần trong rác thải có khả năng tái chế như: giấy, carton, túi nilon, nhựa, cao su, da, gỗ, thủy tinh, kim loại, … Các thành phần còn lại, tùy theo phương tiện kỹ thuật hiện có sẽ được xử lý bằng các phương pháp khác nhau như: (1) sản xuất phân compost, (2) sản xuất khí sinh học (biogas), (3) đốt thu hồi năng lượng hay (4) đổ ra bãi chôn lấp. Bãi chôn lấp hợp vệ sinh. Bãi chôn lấp hợp vệ sinh là phương pháp xử lý và tiêu hủy chất thải rắn đơn giản nhất và chấp nhận được về mặt môi trường. Ngay cả khi áp dụng các biện pháp giảm lượng chất thải, tái sử dụng và tái chế, việc thải bỏ phần chất thải còn lại ra bãi chôn lấp vẫn là một khâu quan trọng trong hệ thống quản lý thống nhất chất thải rắn. Một bãi chôn lấp chất thải rắn đô thị được gọi là bãi chôn lấp hợp vệ sinh khi được thiết kế và vận hành sao cho giảm đến mức thấp nhất các tác động đến sức khỏe cộng đồng và môi trường. Bãi chôn lấp hợp vệ sinh được thiết kế và vận hành có lớp lót đáy, các lớp che phủ hàng ngày và che phủ trung gian, có hệ thống thu gom và xử lý nước rỉ rác, hệ thống thu gom và xử lý khí thải, được che phủ cuối cùng và duy tu, bảo trì sau khi đóng bãi chôn lấp. Mỗi khâu trong hệ thống quản lý này sẽ được lần lượt trình bày chi tiết trong các chương tiếp theo của giáo trình này. 4
- Giáo trình Quản lý chất thải rắn đô thị CHƯƠNG 2 NGUỒN PHÁT SINH, KHỐI LƯỢNG, THÀNH PHẦN VÀ TÍNH CHẤT CHẤT THẢI RẮN ĐÔ THỊ 2.1 CÁC NGUỒN PHÁT SINH CHẤT THẢI RẮN ĐÔ THỊ Cùng với số liệu về thành phần và tốc độ phát sinh, nguồn và loại chất thải rắn là những thông số cơ bản cần thiết để thiết kế và vận hành các khâu liên quan trong hệ thống quản lý chất thải rắn. Nguồn phát sinh chất thải rắn của một khu đô thị thay đổi tùy theo mục đích sử dụng đất và cách phân vùng. Mặc dù có nhiều cách phân loại nguồn phát sinh chất thải rắn đô thị (CTRĐT) khác nhau, việc phân loại CTRĐT theo các nguồn phát sinh sau đây thường được sử dụng nhất: (1) hộ gia đình; (2) khu thương mại (nhà hàng, khách sạn, siêu thị, chợ,…); (3) công sở (cơ quan, trường học, trung tâm và viện nghiên cứu, bệnh viện,…); (4) khu xây dựng; (5) khu công cộng (nhà ga, bến tàu, sân bay, công viên, khu vui chơi giải trí, đường phố,…); (6) trạm xử lý chất thải (trạm xử lý nước thải sinh hoạt,...); (7) nhà máy, xí nghiệp trong khu dân cư và (8) vùng nông nghiệp. Trong những nguồn phát sinh chất thải rắn kể trên, CTRĐT là tất cả các loại chất thải rắn phát sinh từ khu đô thị ngoại trừ CTR từ sản xuất công nghiệp (CTR công nghiệp). Tuy nhiên, chất thải rắn y tế được quản lý theo hệ thống riêng, do đó, trong chương trình học này không đề cập đến chất thải rắn công nghiệp và chất thải rắn y tế. 2.2 KHỐI LƯỢNG, TỐC ĐỘ PHÁT SINH CHẤT THẢI RẮN ĐÔ THỊ 2.2.1 Lựa chọn đơn vị biểu diễn khối lượng, tốc độ phát sinh chất thải rắn Khối lượng chất thải rắn sinh ra và thu gom được có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc lựa chọn thiết bị, vạch tuyến thu gom, lựa chọn công nghệ và thiết kế hệ thống thiết bị thu hồi, xử lý cũng như thải bỏ CTRĐT một cách hợp vệ sinh. Ví dụ việc thiết kế một loại xe đặc biệt thu gom riêng các thành phần chất thải đã được phân loại tại nguồn sẽ phụ thuộc vào khối lượng của từng thành phần chất thải này. Quy mô, công suất của hệ thống tái chế chất thải phụ thuộc vào khối lượng chất thải thu gom được cũng như sự thay đổi khối lượng chất thải theo thời gian. Cũng tương tự như vậy, diện tích bãi chôn lấp hợp vệ sinh sẽ phụ thuộc vào lượng chất thải còn lại sau khi đã tách riêng những thành phần có khả năng tái chế và tái sử dụng. Tùy theo mục đích quản lý, giám sát hay tính toán thiết kế cho từng hạng mục cụ thể trong hệ thống quản lý CTRĐT mà thông số khối lượng CTRĐT phát sinh hay thu gom sẽ được biểu diễn theo những cách khác nhau như sau: - Đối với một khu dân cư (có thể là một thành phố, quận, huyện, thị trấn hay một cụm dân cư đang xét đến như làng, xã, phường, khóm, tổ dân phố,…), khối lượng CTR phát sinh hay thu gom được biểu diễn bằng khối lượng CTR/thời gian như: tấn/ngày; tấn/tháng; tấn/năm. Trong trường hợp giá trị này rất nhỏ, có thể biểu diễn bằng kg/ngày; kg/tháng; kg/năm. Bên cạnh đó, cũng có thể sử dụng thông số thể tích để biểu 5
- Chương 2 – Nguồn phát sinh, khối lượng, thành phần và tính chất diễn lượng CTR phát sinh hay thu gom tính (thể tích CTR/thời gian) bằng m3/ngày; m3/tháng; m3/năm. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng việc sử dụng thông số thể tích để xác định lượng CTR có thể gây nhầm lẫn vì 1 m3 CTR trong thiết bị lưu trữ tại nguồn (khi chưa bị nén ép) sẽ có khối lượng khác với 1 m3 CTR đã được ép trong xe thu gom và cả hai giá trị này sẽ khác với khối lượng của 1 m3 CTR tiếp tục được ép ở bãi chôn lấp. Do đó, thông số m3 CTR/thời gian chỉ có nghĩa khi được biểu diễn cùng với mức độ nén ép hay khối lượng riêng của CTR trong điều kiện lưu trữ tương ứng. Vì vậy, để tránh nhầm lẫn, lượng CTR phát sinh hay thu gom từ một khu dân cư nên được biểu diễn dưới dạng khối lượng CTR/thời gian. Khối lượng là thông số biểu diễn chính xác nhất lượng CTR vì có thể cân trực tiếp mà không cần kể đến mức độ nén ép. Biểu diễn bằng khối lượng cũng cần thiết trong quá trình vận chuyển vì lượng CTR được phép chuyên chở trên đường (theo tải trọng xe) thường được quy định bởi giới hạn khối lượng hơn là thể tích. - Để so sánh mức độ phát sinh CTR giữa các khu dân cư khác nhau trong cùng một thành phố, giữa các thành phố khác nhau trong cùng một quốc gia hay giữa các quốc gia khác nhau trong cùng một khu vực,… việc sử dụng thông số khối lượng CTR/thời gian chưa cung cấp đủ thông tin và do đó có thể dẫn đến sự so sánh khập khiểng. Ví dụ số liệu A tấn CTR/ngày của khu dân cư A so với B tấn CTR/ngày của khu dân cư B chỉ cho biết trong một ngày, mỗi khu dân cư này đã thải ra một lượng CTR tương ứng là A và B tấn. Tuy nhiên, để có thể so sánh mức độ phát sinh CTR giữa hai khu dân cư này cần phải xem xét thêm các yếu tố về: dân số, mật độ dân số (và diện tích), khu dân cư thuộc vùng nông thôn hay thành thị, số liệu này được thống kê vào mùa nào trong năm,… Do đó, để thuận tiện hơn trong việc so sánh (cũng như ước tính khối lượng CTR phát sinh của một khu dân cư trong tương lai), đơn vị khối lượng CTR phát sinh hay thu gom/người.ngđ (kg/người.ngđ) thường được sử dụng. - Tùy theo từng nguồn phát sinh CTR khác nhau, tốc độ phát sinh hay thu gom CTR sẽ được biểu diễn sao cho có thể so sánh, đánh giá và ước tính khối lượng CTR được dễ dàng và chính xác nhất. + Đối với CTR phát sinh từ các khu thương mại (như chợ, siêu thị,…), cách biểu diễn hợp lý phải thể hiện được mối liên quan giữa khối lượng CTR phát sinh hay thu gom với số lượng khách hàng, số lượng sản phẩm hoặc giá trị bán được, hay một số đơn vị tương tự như kg CTR/khách hàng.ngđ; kg CTR/triệu đồng giá trị sản phẩm bán ra.ngđ. Bằng cách này cho phép so sánh các số liệu ở các khu thương mại khác nhau trong cả nước. + Chất thải rắn phát sinh từ các xí nghiệp công nghiệp phải được biểu diễn trên đơn vị sản phẩm như kg/xe đối với cơ sở lắp ráp xe hoặc kg/ca đối với cơ sở đóng gói. Số liệu này cho phép so sánh giữa cơ sở có hoạt động sản xuất tương tự trong cả nước. + Hầu hết số liệu về chất thải rắn sinh ra từ hoạt động nông nghiệp được biểu diễn dựa trên đơn vị sản phẩm như kg phân/kg bò và kg chất thải/tấn sản phẩm. 6
- Giáo trình Quản lý chất thải rắn đô thị 2.2.2 Phương pháp khảo sát xác định tốc độ phát sinh chất thải rắn Khảo sát xác định tốc độ phát sinh chất thải rắn từ hộ gia đình Cách thức tổ chức khảo sát, đo đạc, lấy mẫu để xác định tốc độ phát sinh từ hộ gia đình sẽ thay đổi tùy theo mục đích sử dụng số liệu thu thập được cũng như phương án quy hoạch quản lý CTRĐT của khu vực trong tương lai. Để đơn giản và dễ hiểu, trong phần này sẽ trình bày phương pháp khảo sát cho hai trường hợp: (1) không thực hiện phân loại CTR tại hộ gia đình trước khi thu gom và (2) CTR từ hộ gia đình sẽ được phân loại thành hai thành phần (rác thực phẩm và phần còn lại) trước khi thu gom. Trường hợp 1- Không thực hiện phân loại chất thải rắn từ hộ gia đình Công tác khảo sát, lấy mẫu xác định tốc độ phát sinh CTR từ hộ gia đình có thể được tiến hành theo các bước sau đây: - Bước 1 – Thu thập số liệu cơ sở. Thu thập những thông tin chung về khu dân cư cần khảo sát bao gồm: bản đồ hành chính khu vực khảo sát, diện tích, số hộ gia đình, dân số, mật độ dân số, sự phân bố dân cư trên địa bàn (có thể xác định đơn giản bằng thông số bao nhiêu phường/quận, số khu phố/phường, số tổ dân phố/khu phố), khu trung tâm, khu nhà ổ chuột, nhà chung cư, nhà biệt thự, đặc điểm phát triển kinh tế xã hội trong khu vực. Các thông số này giúp việc xây dựng mạng lưới lấy mẫu được đồng đều và thể hiện tính đặc trưng của khu dân cư khảo sát. - Bước 2 - Xây dựng mạng lưới khảo sát lấy mẫu. Mạng lưới khảo sát lấy mẫu phải được phân bố đồng đều trong toàn khu vực khảo sát và cho phép xác định giá trị đặc trưng theo phương pháp xác suất thống kê. Do đó, tùy theo thời gian và kinh phí cho phép, số lượng mẫu khảo sát càng nhiều, độ chính xác của kết quả thu được càng cao. Dựa trên tổng số hộ gia đình hiện có trong khu vực, xác định số hộ gia đình cần khảo sát. Nếu tính theo giá trị phù hợp về mặt xác suất, số lượng hộ gia đình khảo sát phải chiếm khoảng 30% tổng số hộ hiện có trong khu vực. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng, đối với những khu dân cư lớn với tổng số hộ dân lên đến vài chục ngàn hộ (ví dụ 35.000 hộ), chỉ cần khảo sát 10% tổng số hộ này, số lượng hộ gia đình cần khảo sát cũng đã rất lớn (trong ví dụ này là 3.500 hộ). Đó là chưa kể, đối với mỗi hộ gia đình, việc khảo sát lấy mẫu còn phải đặc trưng cho các thời điểm khác nhau trong tuần, giữa các tuần khác nhau trong tháng, giữa các tháng khác nhau trong năm và đặc biệt vào các dịp lễ tết. Vì vậy, ở mỗi khu dân cư, số lượng hộ gia đình khảo sát nếu có thể bố trí từ 500-1.000 hộ là đạt yêu cầu. Với tổng số hộ gia đình phải khảo sát đã chọn, xác định số hộ gia đình phải khảo sát cho từng khu vực trong khu dân cư, cụ thể: số hộ/phường, số hộ/khu phố, số hộ/tổ dân phố. Nếu không quan tâm đến đặc điểm nhà ở (nhà thấp tầng, nhà cao tầng, chung cư, biệt thự, nhà ở đường phố chính, nhà ở các đường hẻm, nhà gần kênh rạch,…) hay thu nhập (hộ có thu nhập thấp, trung bình và cao), các hộ gia đình khảo sát sẽ được chọn ngẫu nhiên. Nếu quan tâm đến những đặc điểm kể trên, hộ gia đình khảo sát ở từng khu vực phải được thiết kế sao cho có thể lấy mẫu đặc trưng với các đặc điểm đã liệt kê. Vị trí của các hộ gia đình khảo sát sẽ được chọn một cách tương đối dựa vào mạng lưới 7
- Chương 2 – Nguồn phát sinh, khối lượng, thành phần và tính chất đường phố thể hiện trên bản đồ và xác định lại địa chỉ chính xác khi triển khai khảo sát thực tế. - Bước 3-Xác định chu kỳ khảo sát lấy mẫu. Khối lượng rác phát sinh ở từng hộ gia đình sẽ thay đổi theo sinh hoạt của gia đình giữa các ngày khác nhau trong tuần, trong tháng và năm. Do đó, không thể có số liệu đặc trưng khi chỉ tiến hành lấy mẫu phân tích một lần. Chu kỳ khảo sát lấy mẫu phải thể hiện được các yếu tố ảnh hưởng đến tốc độ phát sinh CTR của hộ gia đình, cụ thể như sau: + Sinh hoạt của người dân giữa các ngày khác nhau trong tuần không giống nhau. Những ngày làm việc (từ thứ hai đến thứ sáu) thường không có nhiều thời gian để tổ chức họp mặt gia đình, gặp gỡ bạn bè, nấu nướng các món ăn đặc biệt, trong khi đó, điều này thường xảy ra vào những ngày nghỉ cuối tuần (thứ bảy và chủ nhật). Đây là một trong những lý do làm cho khối lượng rác ở một số hộ gia đình vào những ngày nghỉ cuối tuần sẽ cao hơn những ngày khác. Tuy nhiên, cũng có trường hợp, các gia đình tổ chức đi chơi xa hoặc về quê thăm bố mẹ, ông bà,… nên vào ngày cuối tuần lại không có rác. Bên cạnh đó, cũng cần lưu ý rằng một số cán bộ, công nhân,… vẫn phải làm việc sáng thứ bảy hay cả ngày thứ bảy nên ở nhiều hộ gia đình các hoạt động này chỉ tập trung vào ngày chủ nhật. Vì vậy, khối lượng rác phát sinh từ các hộ gia đình phải được khảo sát giữa ngày làm việc và ngày nghỉ cuối tuần. Chu kỳ khảo sát có thể thực hiện như sau: một ngày làm việc (có thể chọn một trong các ngày từ thứ hai đến thứ sáu) và hai ngày cuối tuần (cả thứ bảy và chủ nhật). Như vậy, với yếu tố này, số mẫu lấy ở mỗi hộ gia đình đã là 3 mẫu. + Giữa các tháng mùa hè (mùa nắng) và các tháng mùa mưa, khối lượng CTR phát sinh từ hộ gia đình cũng khác nhau, đặc biệt vào những tháng là mùa của một loại trái cây nào đó hay vào mùa thu hoạch thủy hải sản. Vào các tháng mùa mưa, các loại thực phẩm tươi sống cũng khác và một phần do thời tiết mọi thứ đều trở nên ướt hơn, kể cả rác. Trong trường hợp này, khối lượng rác tính trên hộ gia đình trong ngày có thể lớn hơn so với các ngày trong mùa khô, nhưng chủ yếu là độ ẩm cao hơn. Với những đặc điểm này, chu kỳ khảo sát lấy mẫu phải đặc trưng cho các mùa đặc biệt trong năm, ít nhất là hai mùa: mùa khô và mùa mưa. Nếu kỹ hơn có thể khảo sát theo các mùa trái cây và thu hoạch thủy hải sản. + Vào những tháng có lễ đặc biệt (như mùa giáng sinh, lễ Phật đản, quốc khánh, quốc tế lao động,…) hoặc tết (tết nguyên đán, tết nguyên tiêu, tết đoan ngọ, dương lịch) thường là dịp các gia đình tổ chức họp mặt gia đình, bày mâm cỗ đặc biệt. Trong những ngày giáp lễ, tết, gia đình thường tổng vệ sinh, sửa sang nhà cửa, vườn tược,… nên khối lượng CTR phát sinh từ hộ gia đình trong những ngày lễ tết đều rất cao so với ngày thường. Đó là chưa kể, trong những ngày tết cổ truyền của dân tộc, rác phải được lưu lại ở hộ gia đình từ mồng 1 tết đến hết ngày mồng 3 tết, nên khi phải thu gom sau tết, khối lượng CTR/hộ gia đình sẽ còn cao hơn nhiều. Do đó, để có được những giá trị đặc trưng cho trường hợp này, việc khảo sát lấy mẫu cũng cần được thực hiện trong những ngày giáp lễ tết và ngày thu gom đầu tiên sau tết. Trong trường hợp này có thể chọn cho ba trường hợp: dịp noel, giáp tết nguyên đán và ngày thu gom đầu tiên sau tết nguyên đán. 8
- Giáo trình Quản lý chất thải rắn đô thị + Việc khảo sát lấy mẫu xác định tốc độ phát sinh CTR từ các hộ gia đình nên được thực hiện thường xuyên (hàng năm) để số liệu có tính thống kê và đặc trưng được cho từng giai đoạn phát triển kinh tế, xã hội. Tuy nhiên, tùy theo kinh phí và thời gian có để thực hiện khảo sát mà giới hạn chu kỳ khảo sát lấy mẫu cho phù hợp với từng giai đoạn thực hiện dự án. - Bước 4 - Xác định thời gian lấy mẫu. Trong trường hợp CTR không được tách riêng những thành phần dễ thối rữa (rác thực phẩm) với các thành phần khác, khó có thể tồn trữ rác trong nhà lâu hơn một ngày. Do đó, thời gian gởi túi nilon đựng mẫu và thời gian lấy mẫu phải được bố trí sao cho đặc trưng được lượng rác sinh ra từ hộ gia đình là 1 ngày. Trong trường hợp có phân loại CTR tại hộ gia đình, thời gian gởi túi nilon và lấy mẫu có thể lâu hơn 1 ngày, tùy theo phương án phân loại đã chọn. - Bước 5 - Tập huấn và chuẩn bị dụng cụ khảo sát. Trước khi tiến hành lấy mẫu thực tế, nhân viên khảo sát cần được tập huấn để nắm rõ yêu cầu khảo sát, chuẩn bị đầy đủ dụng cụ và xác định được những thông tin cần thu thập như sau: + Bản đồ khảo sát; + Số hộ gia đình cần khảo sát tại khu vực do mình đảm trách; + Mạng lưới lấy mẫu; + Chu kỳ lấy mẫu; + Nội dung cần ghi lại ở từng hộ gia đình khảo sát: (1) địa chỉ (ghi rõ số nhà, tên đường, phường/khóm, quận), (2) đặc điểm nhà (mặt tiền, hẻm, cao tầng, thấp tầng, chung cư, biệt thự), (3) số người/hộ (nên xác định rõ số người dưới 18 tuổi, từ 18 đến 55 tuổi và trên 55 tuổi), (4) nếu có thể nên hỏi thêm thu nhập của gia đình, (5) thứ-ngày-tháng-năm và giờ gởi túi nilon đựng mẫu, (6) thứ-ngày-tháng-năm và giờ lấy lại túi nilon đã chứa CTR và (7) ghi chú ngày lấy mẫu (mùa khô, mùa mưa, mùa trái cây, lễ, tết,…). Trong đó các thông tin số (1), (3), (5) và (6) là những thông tin bắt buộc; + Chuẩn bị đủ túi nilon để gởi cho các hộ gia đình và ghi chú trên từng túi khi hộ gia đình đồng ý hợp tác thực hiện việc khảo sát;+ + Nếu không phải mang mẫu về phòng thí nghiệm hay đến nơi tập trung để phân tích thành phần (chỉ cần xác định khối lượng CTR/hộ gia đình.ngđ hay khối lượng CTR/người.ngđ), mỗi nhóm khảo sát phải mang theo cân (khoảng 10-15 kg) để cân tại chỗ túi chứa rác lấy từ các hộ gia đình (và đổ CTR sau khi cân lên xe thu gom). Trong trường hợp phải xác định thành phần CTR, không cần mang theo cân, lấy tất cả mẫu với đầy đủ những thông tin cần thiết đã ghi chú trên túi nilon chứa mẫu, mang về phòng thí nghiệm, tiến hành cân và phân tích thành phần tại phòng thí nghiệm. - Bước 6 - Liên hệ với cơ quan quản lý hành chính địa phương. Trong trường hợp cần thiết (khi người dân không chịu hợp tác với nhân viên khảo sát), nhóm khảo sát phải liên hệ với Ủy ban Nhân dân Phường nơi dự kiến khảo sát để trình bày kế hoạch, xin giấy giới thiệu đến tiếp xúc các tổ dân phố. Các tổ trưởng và tổ phó tổ dân phố sẽ giúp nhân viên khảo sát tiếp cận người dân được dễ dàng hơn. Tuy nhiên, những khảo sát đã thực hiện cho thấy đa số người dân ủng hộ các nghiên cứu cải thiện chất lượng môi trường nên cũng không mấy khó khăn trong việc tiếp xúc với người dân. 9
- Chương 2 – Nguồn phát sinh, khối lượng, thành phần và tính chất Trong trường hợp chỉ cần xác định khối lượng CTR/hộ gia đình (không cần xác định khối lượng CTR/người.ngđ), cách đơn giản nhất là đi theo xe thu gom, lấy rác của hộ gia đình, cân trực tiếp và đổ lên xe. Khi đó, nhân viên khảo sát nên liên hệ với công nhân vệ sinh của các tổ thu gom trước để nắm rõ thời gian, tuyến thu gom và được sự đồng ý của công nhân thu gom. - Bước 7 - Tiến hành khảo sát. Sau khi đã thực hiện đầy đủ các bước 1-6 nói trên, tiến hành gởi túi nilon đựng mẫu cho các hộ gia đình. Trong thực tế sẽ có một số hộ gia đình từ chối lưu trữ mẫu ngay từ đầu và cũng có trường hợp đồng ý, nhận túi nhưng do thói quen hàng ngày, họ không chứa CTR vào túi đã gởi mà vứt vào nơi chứa rác chung của khu phố, xuống kênh rạch, ao hồ cạnh nhà hoặc giao cho người thu gom khi nhân viên khảo sát chưa kịp đến lấy mẫu. Do đó, để bảo đảm đủ số lượng mẫu đã dự kiến, số hộ gia đình thực sự phải khảo sát (gởi túi) nên nhiều hơn con số đã tính toán khoảng 10-20%. Khi gởi túi nilon chứa mẫu ở hộ gia đình nào, nhân viên khảo sát cần ghi lại địa chỉ và thời gian hẹn lấy mẫu (tránh trường hợp quên nơi đã gởi túi để đến lấy mẫu và trong trường hợp đột xuất không thể đến lấy mẫu, nhân viên khảo sát có thể nhờ đồng nghiệp đi lấy hộ khi có địa chỉ rõ ràng và thời gian cụ thể). Tốt nhất, nên gởi mẫu vào thời điểm hộ gia đình vừa bỏ rác cho công nhân thu gom và lấy mẫu vào thời Hình 2.1 Khảo sát tốc độ phát sinh rác tại các hộ điểm trước giờ thu gom rác của ngày gia đình. hôm sau, có như vậy mới bảo đảm đúng lượng rác chứa trong túi đã gởi là lượng rác của một ngày. - Bước 8 - Phân tích số liệu. Với khối lượng CTR phát sinh/hộ gia đình.ngđ và số người/hộ, kết quả khảo sát cho phép xác định tốc độ phát sinh CTR từ hộ gia đình tính bằng kg CTR/người.ngđ, đặc trưng cho ngày thường, ngày cuối tuần, ngày lễ tết, các mùa trong năm cũng như giá trị trung bình cho tất cả các trường hợp. Với hàng ngàn số liệu đã khảo sát, để có thể sử dụng giá trị này trong tính toán thiết kế hệ thống quản lý CTRĐT cho khu vực, cần phân tích và chọn số liệu phục vụ thiết kế. Phương pháp phân tích số liệu chính được áp dụng cho trường hợp này là phương pháp xác suất thống kê, trong đó các thông số cần phân tích bao gồm: + Giá trị trung bình mean; + Độ lệch chuẩn; + Hệ số dao động; + Tần suất xuất hiện các giá trị tốc độ phát sinh CTR tính bằng kg/người.ngđ. Trên cơ sở phân tích các số liệu thu thập được theo phương pháp xác suất thống kê, lựa chọn giá trị tốc độ phát sinh CTR từ hộ gia đình tính bằng kg/người.ngđ có tần suất xuất hiện cao nhất với độ lệch chuẩn và hệ số dao động thấp nhất là giá trị phục vụ cho các tính toán thiết kế hay so sánh, đánh giá tương ứng (xem ví dụ 2.1). 10
- Giáo trình Quản lý chất thải rắn đô thị Ví dụ 2.1 – Phân tích số liệu khảo sát theo phương pháp xác suất thống kê Kết quả khảo sát tốc độ phát sinh CTR từ các hộ gia đình trên địa bàn Quận A được trình bày trong Bảng 2.1. Hãy xác định thông số tốc độ phát sinh CTR từ hộ gia đình để phục vụ cho các tính toán thiết kế sau này. Bảng 2.1 Kết quả thống kê khoảng giá trị tốc độ phát sinh rác (kg/người.ngđ) trên địa bàn Quận A và tần suất xuất hiện các giá trị này Tốc độ phát sinh rác Số lần xuất Tần suất xuất Tốc độ phát sinh rác Số lần xuất Tần suất xuất (kg/người.ngđ), xi hiện, fi hiện (%), fi (kg/người.ngđ), xi hiện, fi hiện (%), fi 0,02-0,10 28 3,83 1,71-1,80 4 0,55 0,11-0,20 95 12,98 1,81-1,91 5 0,68 0,21-0,30 103 14,07 1,91-2,00 0 0,00 0,31-0,40 118 16,12 2,01-2,10 0 0,00 0,41-0,50 91 12,43 2,11-2,20 4 0,55 0,51-0,60 68 9,29 2,21-2,30 2 0,27 0,61-0,70 42 5,74 2,31-2,40 0 0,00 0,71-0,80 44 6,01 2,41-2,50 2 0,27 0,81-0,90 23 3,14 2,51-2,60 1 0,14 0,91-1,00 32 4,37 2,61-2,70 0 0,00 1,01-1,10 16 2,19 2,71-2,80 1 0,14 1,11-1,20 7 0,96 2,81-2,90 0 0,00 1,21-1,30 9 1,23 2,91-3,00 0 0,00 1,31-1,40 10 1,37 3,01-3,10 0 0,00 1,41-1,50 15 2,05 3,11-3,20 0 0,00 1,51-1,60 3 0,41 3,31-3,40 0 0,00 1,61-1,70 7 0,96 3,41-3,50 2 0,27 Bài giải Dựa trên số liệu trình bày trong Bảng 2.1, vẽ biểu đồ sự phân bố tần suất khoảng giá - trị tốc độ phát sinh CTRSH (kg/người.ngđ) từ hộ gia đình trên địa bàn Quận A (Hình 2.2). Kết quả khảo sát và phân tích số liệu cho thấy tốc độ phát sinh rác hộ gia đình trên địa bàn Quận A tính theo kg/người.ngđ dao động từ 0,02-3,50 kg/người.ngđ. Nếu tính theo các khoảng giá trị như trình bày trong Hình 2.2, tốc độ phát sinh rác trên địa bàn Quận A ở mức 0,30-0,40 kg/người.ngđ. Đây là những khoảng giá trị có tần suất xuất hiện cao nhất trong tập số liệu khảo sát (118 lần so với 732 lần khảo sát, chiếm 16,12%). Nếu tính trung bình (mean), giá trị tốc độ phát sinh rác từ hộ gia đình trên địa bàn Quận A là: ∑ f i xi Mean = x = = 0,567 ~ 0,57 kg/người/ngđ n 11
- Chương 2 – Nguồn phát sinh, khối lượng, thành phần và tính chất 18 16 14 12 Tần suất (%) 10 8 6 4 2 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 .1 .3 .5 .9 .1 .7 .1 .3 .5 .7 .9 .1 .3 .5 .7 .9 .4 -0 -0 -0 -0 -3 -0 -1 -1 -1 -1 -1 -2 -2 -2 -2 -2 -3 02 21 41 81 01 61 01 21 41 61 81 01 21 41 61 81 31 0. 0. 0. 0. 3. 0. 1. 1. 1. 1. 1. 2. 2. 2. 2. 2. 3. kg/người/ngày Hình 2.2 Sự phân bố tần suất khoảng giá trị tốc độ phát sinh CTRSH (kg/người.ngđ) từ hộ gia đình trên địa bàn Quận A. Trong đó, fi là tần suất xuất hiện giá trị xi. Độ lệch chuẩn ( ) 2 ∑ f i xi − x 152,94 s= = = 0,46 kg/người/ngđ n −1 732 − 1 Hệ số dao động 100 × s 100 × 0,46 CV = = = 80% 0,57 x Giá trị độ lệch chuẩn (standard deviation) s = 0,46 kg/người/ngđ và hệ số dao động (coefficient of variation) CV = 80% cho thấy trị số khảo sát có độ dao động rất lớn. Điều này cho thấy còn có nhiều yếu tố khách quan ảnh hưởng đến kết quả khảo sát mà chưa được kiểm soát. Các giá trị này, một lần nữa cho thấy cần xác định các điều kiện biên cụ thể khi tiến hành khảo sát và đánh giá kết quả thu thập. Khi tiến hành khảo sát khối lượng rác phát sinh từ các hộ gia đình, nhóm khảo sát đã lấy mẫu ngẫu nhiên ở những hộ gia đình có giao rác cho người thu gom hay đồng ý cho cân rác. Do đó, tập số liệu thu thập được đã không thể hiện rõ các yếu tố ảnh hưởng như (1) mức thu nhập của gia đình, (2) tỷ lệ rác phát sinh so với rác giao lại cho người thu gom (do đốt, chôn, đổ ở thùng rác dọc đường, bán phế liệu và không bán phế liệu,…), (3) các truờng hợp đặc biệt như có tổ chức tiệc tùng, tổng vệ sinh nhà cửa,… 12
- Giáo trình Quản lý chất thải rắn đô thị Trường hợp 2- Chất thải rắn từ hộ gia đình được phân loại thành hai thành phần Trong trường hợp việc khảo sát xác định tốc độ phát sinh CTR từ hộ gia đình (tính theo kg/người.ngđ) phục vụ cho quy hoạch, tính toán thiết kế hệ thống quản lý CTRĐT theo chương trình phân loại CTRĐT tại nguồn (PLCTRĐTTN), phương pháp khảo sát lấy mẫu sẽ có một số điểm khác với trường hợp 1. Trình tự thực hiện khảo sát lấy mẫu vẫn phải tuân theo 7 bước kể trên. Trong đó các bước 1, 2, 3, 5, 6 và 8 sẽ giống như trường hợp 1. Riêng bước 4 và bước 7 sẽ phải thay đổi cho phù hợp với hình thức phân loại. - Bước 4 - Xác định thời gian lấy mẫu. Trong trường hợp CTR tại hộ gia đình được phân loại thành 2 thành phần: rác thực phẩm và phần còn lại, cần có 2 túi chứa rác riêng cho mỗi thành phần. Nếu chỉ gởi một túi để chứa rác hỗn hợp, sau đó mang mẫu về phòng thí nghiệm mới tiến hành phân loại xác định khối lượng của từng thành phần, kết quả sẽ không chính xác. Nguyên nhân chính là do khi chứa rác hỗn hợp, các thành phần rác khô như giấy, báo, vải, gỗ, túi nilon, tro,… sẽ bị thấm nước từ rác thực phẩm và dính những mẩu vụn rác thực phẩm. Do đó, khi phân loại thành 2 thành phần (rác thực phẩm và phần còn lại) và cân để xác định khối lượng, khối lượng các thành phần còn lại sẽ có giá trị cao hơn giá trị thực của chúng. Đó là chưa kể các phân tích về độ ẩm, khối lượng riêng và tỷ lệ phần trăm của từng thành phần có trong rác cũng không được chính xác. Do đó, để thiết kế hệ thống quản lý CTR theo hướng PLCTRĐTTN, khi khảo sát số liệu phục vụ cho tính toán thiết kế, phải gởi ít nhất 2 túi nilon chứa mẫu rác ít nhất thành 2 thành phần riêng biệt. Thời gian gởi túi, lấy mẫu 2 thành phần này cũng sẽ khác nhau tùy thuộc những yếu tố sau: + Tùy theo phương án thu gom lựa chọn (thu gom 1 lần/ngày đối với cả 2 thành phần hoặc chỉ thu gom 1 lần/ngày đối với rác thực phẩm và 3 lần/ngày đối với phần còn lại). Đối với rác thực phẩm - thành phần dễ thối rửa – nên chu kỳ thu gom vẫn phải thu gom theo chu kỳ 1 lần/ngày (đặc biệt ở những nước thuộc vùng khí hậu nhiệt đới, nóng ẩm như Việt Nam. Tuy nhiên, cũng cần lưu ý ở các nước có khí hậu ôn đới, thành phần rác thực phẩm ở thùng chứa tập trung được thu gom theo chu kỳ dài hơn, có thể 1 lần/tuần). Như vậy túi nilon gởi ở hộ gia đình để lấy mẫu rác thực phẩm sẽ được sắp xếp để có thể lấy mẫu đặc trưng là lượng rác thực phẩm phát sinh từ hộ gia đình trong một ngày. Đối với thành phần còn lại, do tính chất khó phân hủy hơn, khô ráo hơn nên ít gây mùi hôi thối hơn so với rác thực phẩm. Thêm vào đó, thành phần này có khối lượng ít hơn nên thường không cần thiết thu gom mỗi ngày một lần. Cách tốt nhất là chọn thời gian gởi túi và lấy mẫu bằng thời gian của chu kỳ thu gom sẽ được thiết kế (ví dụ 2 ngày/lần hay 3 ngày/lần). + Tùy theo khối lượng và đặc tính của lượng rác đã phân loại để chọn thời gian phù hợp. Không kể thành phần rác thực phẩm (vì ở nước ta, thành phần này bắt buộc phải thu gom mỗi ngày một lần), thành phần rác còn lại thường rất ít và khác nhau rất nhiều giữa các ngày khác nhau. Do đó, để mẫu thu được có khối lượng đủ lớn, cho phép cân xác định khối lượng và thành phần, thời gian gởi túi lấy mẫu ở hộ gia đình nên từ 2-3 ngày. Tuy nhiên cũng cần lưu ý rằng do phần rác còn lại không hoàn toàn khô nên nếu lưu trữ lâu trong nhà vẫn tạo mùi hôi khó chịu. Những đợt khảo sát đã thực hiện cho thấy người dân không thích lưu trữ phần rác còn lại lâu hơn 2 ngày. Đây cũng là yếu tố cần lưu ý trong tính toán thiết kế. 13
- Chương 2 – Nguồn phát sinh, khối lượng, thành phần và tính chất - Bước 7 - Tiến hành khảo sát. Sau khi đã thực hiện đầy đủ các bước 1-6, tiến hành gởi túi nilon đựng mẫu cho các hộ gia đình. Đối với túi chứa rác thực phẩm, sau 1 ngày, nhân viên khảo sát đến lấy túi chứa mẫu, cân trực tiếp và bỏ rác lên xe thu gom, không cần mang về phòng thí nghiệm. Đối với túi chứa thành phần còn lại, sau 2 (hoặc 3 ngày), nhân viên khảo sát đến lấy túi chứa mẫu và mang về phòng thí nghiệm (hoặc nơi tập trung) để xác định khối lượng và phân tích xác định thành phần phần trăm của từng loại. Khảo sát xác định tốc độ phát sinh chất thải rắn từ trường học Chất thải rắn từ trường học phát sinh do hai nguồn chính: (1) rác từ lớp học (chủ yếu là giấy nháp của học sinh, sinh viên) và sân trường (lá cây) và (2) rác từ căntin của trường. Việc khảo sát tốc độ phát sinh CTR từ trường học cần được tiến hành với các đối tượng sau: (1) nhà trẻ; (2) trường mầm non; (3) trường tiểu học, trung học cơ sở (cấp 1, 2); (4) trường trung học phổ thông (cấp 3), (5) trường cao đẳng, trung học chuyên nghiệp và đại học, (6) trung tâm ngoại ngữ/tin học và (7) cơ sở dạy nghề. Công tác khảo sát, lấy mẫu xác định tốc độ phát sinh CTR có thể được tiến hành theo các bước sau đây: - Bước 1 – Thu thập số liệu cơ sở. Thu thập những thông tin chung về số lượng, địa chỉ, quy mô, loại hình của các trường học hiện có trong khu vực. Các thông số này giúp việc xây dựng mạng lưới lấy mẫu được đồng đều và thể hiện tính đặc trưng của các trường học trong khu vực khảo sát. - Bước 2 - Xây dựng Mạng lưới lấy mẫu. Dựa trên số trường (theo từng loại hình) hiện có trong khu vực, xác định số trường cần khảo sát. Ở mỗi quận/huyện, tổng số trường học thường ở mức hàng trăm trở xuống. Do đó, số lượng khảo sát có thể lấy 30% tổng số trường hiện có. Trong trường hợp số lượng này không nhiều (khoảng vài chục trường), nên tiến hành khảo sát cho tất cả các trường. - Bước 3 - Xác định chu kỳ khảo sát. Khối lượng CTR phát sinh sẽ thay đổi theo đặc điểm của từng trường. Do đó, không thể có số liệu đặc trưng khi chỉ tiến hành lấy mẫu phân tích một lần. Chu kỳ khảo sát lấy mẫu phải thể hiện được các yếu tố ảnh hưởng đến tốc độ phát sinh CTR của từng đối tượng trường học, cụ thể như sau: + Tùy theo từng loại trường mà số lượng học sinh, sinh viên đến học tại trường sẽ thay đổi theo các ngày khác nhau trong tuần. Ở những trường mầm non, mẫu giáo, thời gian hoạt động của trường thường từ 6-7 giờ sáng đến 4-5 giờ chiều, từ thứ hai đến thứ sáu hàng tuần, thứ bảy và chủ nhật trường nghỉ và số lượng trẻ em được gởi ở đây là cố định. Như vậy, khối lượng CTR phát sinh ở những dạng trường này sẽ tương đối ổn định giữa các ngày làm việc trong tuần và chỉ khác vào ngày cuối tuần. Trong khi đó, ở các trường tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông, kể cả những trường cao đẳng, trung học chuyên nghiệp và đại học, ngoài giờ học chính của học sinh, sinh viên trong trường (theo hai buổi sáng và chiều), vào buổi tối và ngày chủ nhật, các cơ sở này thường cho thuê địa điểm để dạy ngoại ngữ, vi tính, luyện thi đại học, võ thuật hoặc các khóa học khác. Số lượng học viên đến trường sẽ khác nhau giữa các ngày khác nhau trong tuần. Đây là một trong những yếu tố làm cho khối lượng CTR phát sinh ở các trường sẽ khác nhau. Do đó, chu kỳ khảo sát nên thực hiện như sau: hai ngày làm việc (có thể chọn một trong các ngày từ thứ hai 14
- Giáo trình Quản lý chất thải rắn đô thị đến thứ sáu) và hai ngày cuối tuần (thứ bảy và chủ nhật). Như vậy, với yếu tố này, số mẫu lấy ở mỗi trường là 4 mẫu. + Giữa các tháng của học kỳ và các tháng mùa hè, số lượng học sinh, sinh viên đến trường sẽ rất khác nhau. Do đó, khối lượng CTR phát sinh ở các trường cũng sẽ khác nhau, nhất là những trường học bán trú. Với đặc điểm này, chu kỳ khảo sát lấy mẫu phải đặc trưng cho ít nhất hai giai đoạn: một trong hai học kỳ chính và mùa hè. + Ở mỗi trường, phải xác định khối lượng CTR từ lớp học, sân trường và khối lượng CTR từ các căntin trong trường. + Việc khảo sát lấy mẫu xác định tốc độ phát sinh CTR từ trường học cũng nên được thực hiện thường xuyên (hàng năm) để số liệu có tính thống kê và đặc trưng được cho từng giai đoạn phát triển của trường. Tuy nhiên, tùy theo kinh phí và thời gian có để thực hiện khảo sát mà giới hạn chu kỳ khảo sát lấy mẫu cho phù hợp với từng giai đoạn thực hiện dự án. - Bước 4 - Xác định thời gian lấy mẫu. Đối với CTR từ căntin trong trường, thời gian gởi túi và lấy mẫu được thực hiện tương tự như trường hợp khảo sát CTR từ hộ gia đình khi không cũng như có phân loại CRT tại nguồn (tức là 1 ngày đối với mẫu CTR hỗn hợp hay mẫu rác thực phẩm và 2-3 ngày đối với phần rác còn lại). Đối với rác từ lớp học và sân trường, chủ yếu chỉ có giấy vụn, lá cây, cũng như túi nilon, vỏ hộp đựng thức uống, chai pet,… được chứa trong các thùng rác công cộng xung quanh trường với khối lượng mỗi ngày tương đối nhiều, nên thời gian gởi túi và lấy mẫu có thể thực hiện trong 1 ngày (cho cả hai trường hợp có và không PLCTR tại nguồn). - Bước 5 - Tập huấn và chuẩn bị dụng cụ khảo sát. Trước khi tiến hành lấy mẫu thực tế, nhân viên khảo sát cần được tập huấn để nắm rõ yêu cầu khảo sát, chuẩn bị đầy đủ dụng cụ và xác định những thông tin cần thu thập sau đây: + Bản đồ khảo sát; + Số trường học cần khảo sát tại khu vực do mình đảm trách; + Mạng lưới lấy mẫu; + Chu kỳ lấy mẫu; + Nội dung cần ghi lại ở từng trường khảo sát: (1) địa chỉ (ghi rõ số, tên đường, phường/khóm, quận), (2) loại hình (nhà trẻ, mầm non, tiểu học, trung học cơ sở, trung học phổ thông, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp, đại học, trung tâm ngoại ngữ/tin học, cơ sở dạy nghề), (3) đặc điểm (trường học 2 ca, 3 ca, bán trú, không bán trú, có học cuối tuần và ban đêm), (4) số học sinh/sinh viên/học viên đến trường trong một ngày đêm (nếu có thể, xác định rõ số học sinh, sinh viên chính thức – học ca ngày – và số học viên học ca đêm và chủ nhật), (5) số lượng cán bộ công nhân viên làm việc tại trường, (6) số căntin có trong trường, (7) thứ-ngày-tháng-năm và giờ gởi túi nilon đựng mẫu, (7) thứ-ngày-tháng-năm và giờ lấy lại túi nilon đã chứa CTR và (8) ghi chú ngày lấy mẫu (học kỳ 1, học kỳ 2, mùa hè). + Chuẩn bị đủ túi nilon để gởi cho căn-tin của trường (1 hoặc 2 loại túi tùy phương án không hoặc có PLCTR tại nguồn) cũng như túi nilon có kích thước phù hợp đối với tất cả các thùng chứa rác công cộng xung quanh trường và ghi chú trên từng túi để tránh nhầm lẫn. 15
- Chương 2 – Nguồn phát sinh, khối lượng, thành phần và tính chất + Nếu không phải mang mẫu về phòng thí nghiệm hay đến nơi tập trung để phân tích thành phần (chỉ cần xác định khối lượng CTR/trường.ngđ hay khối lượng CTR/học sinh.ngđ), mỗi nhóm khảo sát phải mang theo cân (khoảng 15-20 kg) để cân tại chỗ túi chứa rác lấy từ trường (và đổ CTR sau khi cân lên xe thu gom). Trong trường hợp phải xác định thành phần CTR, không cần mang theo cân, lấy tất cả mẫu với đầy đủ những thông tin cần thiết đã ghi chú trên túi nilon chứa mẫu, mang về phòng thí nghiệm, tiến hành cân và phân tích thành phần tại phòng thí nghiệm. - Bước 6 - Liên hệ với cơ quan quản lý hành chính địa phương. Nhóm khảo sát nên liên hệ với Sở Giáo dục để nắm rõ tình hình của các trường trên địa bàn khảo sát, trình bày kế hoặch thực hiện và xin giới thiệu đến làm việc với từng trường trước khi tiến hành khảo sát. Trong trường hợp chỉ cần xác định tổng khối lượng CTR/trường (không cần xác định khối lượng CTR/học sinh.ngđ), cách đơn giản nhất là đi theo xe thu gom, cùng lấy rác, cân trực tiếp và đổ lên xe. Khi đó, nhân viên khảo sát nên liên hệ với công nhân vệ sinh của các tổ thu gom trước để nắm rõ thời gian, tuyến thu gom và được sự đồng ý của công nhân thu gom. - Bước 7 - Tiến hành khảo sát. Sau khi đã thực hiện đầy đủ các bước 1-6 nói trên, tiến hành gởi túi nilon đựng mẫu cho căntin và đến các thùng chứa rác công cộng của từng trường. Lấy mẫu và phân tích tương tự như trường hợp CTR phát sinh từ hộ gia đình đã trình bày ở trên. - Bước 8 - Phân tích số liệu. Phân tích số liệu tương tự như trường hợp CTR phát sinh từ hộ gia đình và tính thành đơn vị khối lượng CTR phát sinh/trường.ngđ và khối lượng CTR/học sinh (sinh viên).ngđ. Khảo sát xác định tốc độ phát sinh chất thải rắn từ công sở Các bước tiến hành khảo sát xác định tốc độ phát sinh CTR từ công sở được thực hiện tương tự như đối với CTR từ hộ gia đình. Tuy nhiên, đối với bước 5 cần lưu ý các nội dung sau đây: - Nội dung cần ghi lại ở từng công sở khảo sát: (1) địa chỉ (ghi rõ số, tên đường, phường/khóm, quận), (2) đặc điểm (có căn-tin, không có căntin), (3) số cán bộ công nhân viên làm việc tại công sở, (7) thứ-ngày-tháng-năm và giờ gởi túi nilon đựng mẫu, (7) thứ-ngày-tháng-năm và giờ lấy lại túi nilon đã chứa CTR và (8) ghi chú ngày lấy mẫu (ngày trong tuần, ngày thứ bảy). - Chuẩn bị đủ túi nilon để gởi cho căntin (1 hoặc 2 loại túi tùy phương án không hoặc có PLCTR tại nguồn) cũng như túi nilon chứa CTR văn phòng và ghi chú trên từng túi để tránh nhầm lẫn. Khảo sát xác định tốc độ phát sinh chất thải rắn từ chợ Tám bước tiến hành khảo sát xác định tốc độ phát sinh chất thải rắn từ chợ sẽ được triển khai tương tự như đối với trường hợp CTR phát sinh từ hộ gia đình. Tuy nhiên, trong trường hợp này cần lưu ý những điểm sau đây: 16
- Giáo trình Quản lý chất thải rắn đô thị - Số lượng chợ có trên địa bàn một quận không nhiều (so với các nguồn phát sinh CTR khác) và chỉ có thể xác định bằng tổng khối lượng CTR/ngày (không thể quy đổi theo số sạp, theo số lượng hàng hóa bán ra hoặc tổng doanh thu vì phụ thuộc vào nhiều thành phần tham gia buôn bán tại chợ), do đó, phương pháp đơn giản nhất là khảo sát tại điểm tập trung CTR chung của chợ. - Đối với các chợ bán các mặt hàng lương thực, thực phẩm, hoạt động buôn bán vào ngày cuối tuần (thứ bảy, chủ nhật) và những dịp lễ, tết cũng như mùa trái cây sẽ nhiều hơn những ngày thường. Do đó, chu kỳ khảo sát phải đặc trưng cho: + Ngày thường và ngày cuối tuần (thứ bảy, chủ nhật); + Các dịp lễ, tết; + Các mùa trái cây. - Phương pháp khảo sát chính là theo xe thu gom, vận chuyển CTR của chợ đến nơi xe đổ rác (ở trạm trung chuyển hoặc bãi chôn lấp) để có thể xác định khối lượng tại trạm cân. - Đối với các chợ bán các mặt hàng điện, điện tử, chợ vải,… những chợ không có điểm tập trung CTR, lượng CTR phát sinh không nhiều như các chợ bán hàng lương thực, thực phẩm, do đó phải gởi túi nilon lấy mẫu cho từng sạp trong chợ để lấy mẫu xác định khối lượng. Khảo sát xác định tốc độ phát sinh chất thải rắn từ siêu thị Tám bước tiến hành khảo sát xác định tốc độ phát sinh chất thải rắn từ siêu thị sẽ được triển khai tương tự như đối với trường hợp CTR phát sinh từ hộ gia đình. Tuy nhiên, trong trường hợp này cần lưu ý những điểm sau đây: - Số lượng siêu thị có trên địa bàn một quận không nhiều (so với các nguồn phát sinh CTR khác), nhiều thành phần CTR có khả năng tái sinh, tái chế được lưu trữ riêng để bán lại, còn lại là CTR từ khu vực bán hàng ăn uống. Tuy nhiên, trong trường hợp của siêu thị, có thể thu thập được thông tin về tổng giá trị mặt hàng bán ra mỗi ngày (tính bằng VND/ngày) nên kết quả khảo sát có thể tính bằng đơn vị tấn/giá trị bán ra/ngày. Trên cơ sở đó có thể so sánh hoặc ước tính cho các siêu thị khác. - Tương tự như chợ, hoạt động buôn bán ở các siêu thị sẽ tập trung nhiều hơn vào những ngày cuối tuần và dịp lễ tết. Do đó, chu kỳ khảo sát phải đặc trưng cho: + Ngày thường và ngày cuối tuần (thứ bảy, chủ nhật); + Các dịp lễ, tết. - Nhân viên khảo sát cần liên hệ với ban quản lý siêu thị để nắm được khối lượng và thành phần CTR có thể tái chế và tái sử dụng đã được thu gom và lưu trữ riêng. Đối với phần CTR còn lại, phương pháp khảo sát chính là cân tại nơi tập trung rác của siêu thị. 17