text:
Minh Tư Tông
Minh Tư Tông (chữ Hán: 明思宗; 6 tháng 2 năm 1611 - 25 tháng 4 năm 1644) tức Sùng Trinh Đế (崇禎帝), là vị hoàng đế cuối cùng của triều đại nhà Minh và cũng là vị hoàng đế người Hán cuối cùng cai trị Trung Quốc trước khi triều đình rơi vào tay nhà Thanh của người Mãn Châu. Các sử gia Trung Hoa còn dùng miếu hiệu Minh Nghị Tông để gọi ông. Ông còn được nhà Nam Minh truy thụy khác là Thiệu Thiên Dịch Đạo Cương Minh Khác Kiệm Quỹ Văn Phấn Võ Đôn Nhân Mậu Hiếu Liệt Hoàng đế (紹天繹道剛明恪儉揆文奮武敦仁懋孝烈皇帝). Nhà Thanh tiến vào Trung nguyên truy đặt miếu hiệu và thụy hiệu cho ông là Hoài Tông Trang Liệt Hoàng đế.[3]
Mục lục
Thời trẻ[sửa | sửa mã nguồn]
Chu Do Kiểm là con thứ năm của Minh Quang Tông Chu Thường Lạc và là em cùng cha khác mẹ của Minh Hy Tông Chu Do Hiệu. Ông sinh ngày 24 tháng 12 âm lịch năm Vạn Lịch thứ 38, theo dương lịch là đầu năm 1611. Mẹ ông là Lưu thị không được vua cha sủng ái. Năm 1614 khi ông lên 4 tuổi thì mẹ ông qua đời, ông được giao cho Thị vệ Lý Tuyển dạy dỗ.
Năm 1622 lúc 11 tuổi, Chu Do Kiểm được phong làm Tín vương, ở cung Huân Cần. Lúc này ông mới biết ngôi mộ mẹ mình chôn ở Sơn Tây[4].
Năm 1627, vua anh Minh Hy Tông lâm bệnh nặng. Hy Tông không có con trai, vì vậy lúc lâm chung đã di chiếu cho Chu Do Kiểm lên kế vị.
Hai ngày sau khi vua anh qua đời, Chu Do Kiểm lên nối ngôi ở điện Trung Cực, tức là Minh Tư Tông. Ông đổi niên hiệu là Sùng Trinh.
Đăng cơ đế vị[sửa | sửa mã nguồn]
Nhà Minh đã sa sút từ thời ông nội Sùng Trinh là Minh Thần Tông[4]. Từ thời Hy Tông, quyền hành trong triều đã lọt vào tay hoạn quan Ngụy Trung Hiền - đứng đầu Đông xưởng. Trung Hiền câu kết với nhũ mẫu của Hy Tông là Khách thị lũng đoạn triều chính.
Minh Tư Tông vừa lên ngôi, trong nội bộ thế lực Ngụy Trung Hiền có rạn nứt. Ngự sử Dương Duy Hoàn có thù với Thôi Trình Tú là người cầm đầu quân sĩ dưới quyền Trung Hiền, bèn tố cáo Trình Tú. Vua Sùng Trinh bèn cách chức Thôi Trình Tú đuổi về quê.
Tiếp sau đó có thư tố cáo 10 tội trạng của Ngụy Trung Hiền như dám sánh ngang với hoàng đế, mưu hại hoàng hậu và tự luyện quân trong cung… Sùng Trinh lập tức triệu Ngụy Trung Hiền vào cung. Trung Hiền sợ hãi sai bèn mang của quý biếu Từ Ứng Nguyên là người từng hầu hạ Sùng Trinh khi làm Tín vương.
Nhờ sự biện bạch của Ứng Nguyên, Sùng Trinh giảm tội cho Trung Hiền, hạ lệnh đi Phượng Dương trông coi mộ tổ vua nhà Minh. Trung Hiền lên đường mang theo các tùy tùng. Sùng Trinh sợ Trung Hiền mang theo nhiều người sẽ làm loạn, bèn sai Cẩm y vệ đuổi theo bắt lại. Trung Hiền đi đến Phụ Thành[5], được tin bị truy đuổi, biết không thoát nên thắt cổ tự vẫn.
Sau khi Ngụy Trung Hiền chết, Sùng Trinh sai người đến bắt Khách thị, bắt giết hết gia quyến họ Ngụy và họ Khách. Những người cùng cánh với Ngụy, Khách cũng bị xử tội như Ngụy Lương Phụ, Thôi Trình Tú, Lưu Chí Viễn, Ngụy Quảng Vi, Lý Thực, Cố Bình Nghiêm… Ngụy Trung Hiền đã chết vẫn bị mang phanh thây xé xác vào đầu năm 1628[6].
Đồng thời, Sùng Trinh còn hạ lệnh dỡ bỏ hết các từ đường do Ngụy Trung Hiền xây dựng ở các địa phương và khôi phục lại danh dự cho đảng Đông Lâm đối địch với họ Ngụy và bị hại trước đây. Việc thanh trừng nhanh chóng phe Ngụy, Khách của vua Sùng Trinh khiến nhiều người khâm phục[7].
Chính sách đối nội[sửa | sửa mã nguồn]
Để khắc phục những tệ nạn xảy ra từ các đời vua trước, Minh Tư Tông có ý định thực hiện cải cách, quy hoạch nhân sự mới, đốc thúc bộ máy vận hành. Ông chăm chú việc triều chính, thức khuya dậy sớm, tự mình xem văn bản vì sợ các quan lại sao nhãng không tâu báo hết[8]. Tuy nhiên, việc thực thi chính sách của Sùng Trinh không mang lại hiệu quả.
Để xây dựng đội ngũ nhân sự mới, Sùng Trinh không tự mình lựa chọn bổ nhiệm đại thần, cũng không nghe theo sự tiến cử của mọi người mà dùng cách bốc thăm: Ông tập hợp bá quan vào cung Càn Thanh, sai ghi họ tên từng người bỏ vào trong bình vàng, rồi vái lạy trời xanh phù hộ và dùng đũa gắp thăm[9]. Kết quả lần đó Tiền Long Tích, Lý Tiêu, Lại Tông Đạo, Dương Cảnh Thìn, Chu Đạo Đăng, Lưu Hồng Huấn trúng thăm và được cất nhắc.
Tuy nhiên, những người này đều vốn có quan hệ rất sâu với cánh Ngụy Trung Hiền trước đây nên ý tưởng rất khác với Minh Tư Tông. Điều đó khiến Tư Tông không bằng lòng và bãi chức họ[10], rồi bổ nhiệm những người trong đảng Đông Lâm đối nghịch Đông Xưởng như Hàn Khoáng, Thành Cơ Mệnh, Chu Diên Nho, Hà Như Sủng, Tiền Tượng Khôn... Nhưng sang năm 1630 những người này đều bị bãi chức nốt vì vụ án Viên Sùng Hoán.
Tuy vừa thanh trừng hoạn quan Ngụy Trung Hiền nhưng chỉ 1 năm sau Sùng Trinh lại lập tức trọng dụng lực lượng hoạn quan khác trong triều mà không có bố trí nhân sự xứng đáng[11].
Việc sử dụng hoạn quan ngày càng có quy mô lớn. Tới tháng 4 năm 1631, Sùng Trinh khôi phục lại chế độ giám quân do các thái giám đảm nhiệm, ở biên giới gọi là giám thị, trong các trấn nội địa thì gọi là giám quân. Các thái giám này có quyền hành rất lớn, được tham gia việc quân và được Sùng Trinh sử dụng làm mật thám trong quân đội[12].
Không chỉ khống chế quân sự, hoạn quan còn được trọng dụng vào việc kinh tế của đất nước. Hoạn quan Trương Di Hiến được giám sát việc chi thu của Bộ Công và Bộ Hộ, có đặc quyền ngang với Tổng đốc, được xây riêng nha môn gọi là Tổng lý Hộ Công, đứng trên 2 vị Thượng thư 2 bộ này[12].
Các quan lại trong triều đều bị hoạn quan theo dõi dò xét. Việc trọng dụng hoạn quan của Sùng Trinh bị một số đại thần như Cao Biêu, Ngụy Trình Nhuận, Cao Hoằng Đỗ phản đối, nhưng Sùng Trinh không nghe theo và cách chức những người phản đối. Đông Xưởng lại khôi phục quyền lực như khi Ngụy Trung Hiền còn sống. Năm 1640 Sùng Trinh nghe theo lời gièm của Đông Xưởng giết chết Thượng thư Bộ Hộ là Tôn Cư Tương.
Nhà Minh từ thời Minh Thần Tông đã có nhiều biểu hiện suy yếu. Các quý tộc, đại thần cùng nhau tích trữ của cải làm giàu, bóc lột dân chúng, Sùng Trinh không có biện pháp nào cải thiện được. Chi dùng của hoàng gia mỗi năm là hơn 1 triệu lạng bạc trắng[13]. Thuế thu ngày càng cao khiến nhân dân cơ cực, nhiều nơi bị đói kém, phải tha hương, ăn thịt lẫn nhau[14]. Quan lại địa phương không có cách cứu tế lại tăng cường trưng thu thuế khiến dân chúng không chịu nổi, nhiều nơi nổi dậy chống triều đình.
Sùng Trinh đứng trước tình hình đó không ra biện pháp khắc phục. Trước những đề nghị tiếp tế cho những nơi bị đói, Sùng Trinh thẳng thừng từ chối.[15]
Sau đó ông lại ra lệnh bỏ các dịch trạm, mà người làm việc ở đây vốn là những sĩ tốt lương bổng thấp và nông dân nghèo. Các trạm dịch bị giải thể khiến hàng vạn dịch tốt không còn đường sống, cũng nổi dậy chống triều đình khiến phong trào nông dân ngày càng mạnh[16].
Để trấn áp các cuộc khởi nghĩa, Sùng Trinh cần có tiền, do đó lại ra lệnh tăng thêm thuế. Tháng 12 năm 1629, lệnh tăng thêm mỗi mẫu 3 li, ban đầu công bố chỉ thực hiện trong 1 năm nhưng sau đó lại cho thực hiện dài hạn, thu được thêm 2,8 triệu lượng. Sang năm 1639 tăng thuế lần thứ 2 thu được 16,7 triệu lượng, tới năm 1640 lại tăng lần thứ 3 thu được 16,9 triệu lượng[17].
Từ khi lên ngôi, Minh Tư Tông luôn tự nhận mình nghèo nhưng trong kho tàng riêng (nội noa) của ông luôn chứa số lượng lớn vàng bạc châu báu. Sự tham lam của Sùng Trinh và các vương hầu được các sử gia đánh giá là "xem tiền tài hơn mạng sống"[15][18].
Nội ưu ngoại hoạn[sửa | sửa mã nguồn]
Khi Sùng Trinh tại vị phải đối phó với 2 nguy cơ lớn về quân sự: sự uy hiếp của chính quyền Hậu Kim của người Nữ Chân nổi lên từ thời Minh Thần Tông và các cuộc nổi dậy của nông dân như Bạch Thủy, Vương Nhị, Cao Nghênh Tường, Lý Tự Thành, Trương Hiến Trung… Nguyên do các cuộc khởi nghĩa nông dân vì đời sống khổ cực, mất mùa đói kém[19].
Ở phía Tây Bắc, Sùng Trinh theo đề nghị của Vương Tượng Cán thường dùng biện pháp vỗ về, lấy của cải tặng các bộ tộc này để giữ yên vùng biên giới.
Đối với các cuộc khởi binh của nông dân, Sùng Trinh theo kế của Dương Hạc, sai đi phát chẩn lương thực và phủ dụ. Tại vùng Thiểm Tây, Dương Hạc phủ dụ được Thần Nhất Khôi. Nhưng các lực lượng nổi dậy sau đó vẫn không dẹp yên được hoàn toàn mà vẫn chống đối triều đình.
Vì vậy sang năm 1630 Sùng Trinh thấy biện pháp này không hiệu quả bèn cách chức Dương Hạc, sai Hồng Thừa Trù làm tổng đốc quân sự Tam Biên, thống lĩnh các tướng tại đây. Sau chiến thắng ở Tây Hào, Hồng Thừa Trù cơ bản dẹp yên được vùng Thiểm Tây.
Để chống lại quân Hậu Kim đang nổi lên ở phía đông bắc, Sùng Trinh cho trọng dụng lại Viên Sùng Hoán, vốn là đại tướng bị Hy Tông xử phạt. Viên Sùng Hoán được phong làm Thượng thư Bộ Binh, tổng đốc Liêu Đông trấn thủ Sơn Hải quan đánh bại nhiều cuộc tấn công của quân Hậu Kim. Nỗ Nhĩ Cáp Xích không thể tiến vào trung nguyên được, bị trúng đạn của Viên Sùng Hoán, không lâu sau qua đời, con là Hoàng Thái Cực lên thay, tiếp tục cuộc nam chinh.
Trong lúc đó, những người cùng cánh cũ của Ngụy Trung Hiền vu oan Sùng Hoán có ý định làm phản hàng địch khiến Sùng Trinh nghi ngờ.
Năm 1630, Hoàng Thái Cực sau nhiều lần tấn công không được, phải tránh Viên Sùng Hoán, mang 10 vạn quân không đi qua Cẩm châu, Ninh Viễn và Sơn Hải quan mà vòng qua đường Mông Cổ tiến vào Trường Thành, đánh chiếm Tuân Hóa. Viên Sùng Hoán nghe tin vội mang quân về bảo vệ kinh thành, kịp thời tới Thông châu trước quân Hậu Kim, đánh lui Hậu Kim ở Quảng Cừ Môn.
Hoàng Thái Cực thấy Viên Sùng Hoán bất ngờ xuất hiện ở Thông châu rất kinh ngạc, bèn dùng kế phản gián, phao tin Sùng Hoán thả lỏng khiến quân Hậu Kim mới tiến được tới Bắc Kinh và mình đã hẹn với Viên Sùng Hoán kết liên minh dưới chân thành. Hoàng Thái Cực cố ý nói lộ việc này ra ngoài, rồi thả cho một tù binh là hoạn quan họ Dương trốn thoát về. Viên hoạn quan trở về liền báo cho Sùng Trinh biết. Hoàng Thái Cực còn cho viết văn bản mật ước rải ra ngoài thành Bắc Kinh.
Sùng Trinh nghe tin cho là thật, bèn hạ lệnh cho Cẩm Y vệ bắt ngay Viên Sùng Hoán giam vào ngục[20]. Sau đó Viên Sùng Hoán bị xử lăng trì tại cầu Cam Thạch. Những người can ngăn đều bị giáng chức. Cái chết của Viên Sùng Hoán khiến cho quân Hậu Kim từ lúc đó ngày càng chiếm thế chủ động chiến trường.
Năm 1637, Hùng Văn Xán được phong làm Thượng thư Bộ Binh kiêm Hữu phó đô ngự sử, tổng đốc Hà Nam, Sơn Tây, Hồ Quảng, Tứ Xuyên đi trấn áp cuộc khởi nghĩa của Trương Hiến Trung. Hùng Văn Xán có 10 vạn quân, khí thế mạnh mẽ, bao vây nhiều lớp khiến Trương Hiến Trung không chống nổi, phải dâng thư về triều xin đầu hàng.
Sùng Trinh chấp nhận cho Trương Hiến Trung đầu hàng. Hiến Trung mang vài vạn hàng binh đóng ở Bạch Sa châu, cách Cốc Thành (Hồ Bắc) 15 dặm dựng nhà làm ruộng. Nhiều đại thần nghi ngờ Hiến Trung không thực lòng đầu hàng, đề nghị nên phân tán quân sĩ của Hiến Trung đi, nhưng Sùng Trinh không tán thành.
Sang năm 1639, Trương Hiến Trung lại khởi binh phản lại triều đình. Sùng Trinh không nhận lỗi do mình thả lỏng Hiến Trung mà quy lỗi cho Hùng Văn Xán tiếp nhận cho Hiến Trung đầu hàng, sai bắt Văn Xán bỏ ngục rồi sau đó tử hình[21].
Sau khi Viên Sùng Hoán bị giết, quân Hậu Kim ngày càng chiếm ưu thế. Năm 1636, Hoàng Thái Cực đổi tên nước là Thanh, liên tiếp uy hiếp biên giới nhà Minh.
Năm 1642, Sùng Trinh sai Hồng Thừa Trù mang 10 vạn quân ra giúp Tổ Đại Thọ chống quân Thanh. Hai tướng ngăn chặn đánh lui được Hoàng Thái Cực. Nhưng sau đó Sùng Trinh lại nghe theo Phương Nhược Kỳ cho rằng quân Thanh yếu ớt phải xuất kích tiêu diệt, vì vậy bắt các tướng phải tổ chức tiến công quân Thanh, không được phòng thủ. Kết quả quân Minh đại bại, bị tiêu diệt hoàn toàn, cả Tổ Đại Thọ và Hồng Thừa Trù đều bị bắt. Sùng Trinh ban đầu cho rằng Hồng Thừa Trù tử trận vì nước nên sai làm nghi lễ, sau mới biết tin Thừa Trù hàng Thanh mới hủy bỏ việc này[22].
Từ đó nhà Minh không còn đủ thực lực chống quân Thanh phía đông bắc nữa. Hoàng Thái Cực mang quân bao vây Ninh Viễn. Lo lắng về tình hình đông bắc, Minh Tư Tông quyết định nghị hòa với Hoàng Thái Cực. Ông nghe theo Dương Tự Xương bí mật sai Trần Tân Giáp đi thương lượng và lệnh cho Tân Giáp giữ kín nội dung nghị hòa vì sợ mất uy thế của "thiên triều" đối với ngoại tộc, không muốn công khai với mọi người về việc triều Minh phải đứng ngang hàng với Mãn Thanh trong hòa đàm[21][23].
Trần Tân Giáp sai Mã Thiệu Du sang trại Hoàng Thái Cực thương lượng. Bàn bạc xong, Mã Thiệu Du viết nội dung vào văn bản trình Trần Tân Giáp. Tân Giáp xem xong để trên kỷ. Gia nhân tưởng là văn bản đê điều hàng ngày bèn mang đi sao chép thành nhiều bản. Chỉ qua mấy hôm, nội dung nghị hòa đã loan khắp kinh thành, Trần Tân Giáp bị chỉ trích dữ dội.
Sùng Trinh nghe tin bèn bắt Trần Tân Giáp trách cứ về tội dám tự nghị hòa với Hậu Kim. Tân Giáp không nhận tội vì làm theo lệnh của vua. Sùng Trinh nhất định hạ lệnh xử tử Tân Giáp để bịt đầu mối, bất chấp nhiều lời can ngăn[24].
Thượng thư Bộ Lại là Tạ Thăng biết chân tướng sự việc bèn nói cho mọi người biết việc nghị hòa do bản ý của Sùng Trinh. Sùng Trinh vì mất thể diện bèn cách chức Tạ Thăng.
Nước mất thân vong[sửa | sửa mã nguồn]
Trong lúc đó tình hình triều Minh ngày càng nghiêm trọng. Phía đông bắc quân Thanh uy hiếp nặng nề, bên trong quân khởi nghĩa Lý Tự Thành và Trương Hiến Trung ngày càng lớn mạnh. Lý Tự Thành nêu cao khẩu hiệu "chia ruộng đất cho dân cày, miễn nộp lương thực", "không đi phu" khiến dân chúng nhiều nơi hưởng ứng. Năm 1641, Lý Tự Thành đánh chiếm Lạc Dương, phát triển lực lượng lên hàng triệu người, còn Trương Hiến Trung cũng đánh chiếm Hán Dương, Vũ Xương, Nhạc châu, Trường Sa, Bảo Khánh…[25][26].
Tháng 8 năm 1643, Minh Tư Tông cử Tôn Truyền Đình làm Binh bộ Thượng thư mang 10 vạn quân ra dẹp quân nổi dậy. Tôn Truyền Đình đánh từ Đồng Quan, còn Tả Lương Ngọc mang quân Hà Nam, Tứ Xuyên cùng tiến. Lý Tự Thành tập trung quân tinh nhuệ ở Hồ Quảng tới Hà Nam, dụ Tôn Truyền Đình vào sâu và đánh cho đại bại. Nhiều trấn đầu hàng Lý Tự Thành.
Đầu năm 1644, Sấm vương Lý Tự Thành tự xưng là hoàng đế, đặt tên nước là Đại Thuận và chia quân làm 2 đường tiến đánh Bắc Kinh. Lý Tự Thành viết thư cho Sùng Trinh, ra tối hậu thư tới ngày 15 tháng 3 phải đầu hàng; đồng thời viết thông báo đi các nơi công bố tội trạng của vua quan nhà Minh.
Sùng Trinh muốn điều động Ngô Tam Quế về cứu viện, nhưng Tam Quế bị mắc ở biên cương không thể quay về, do đó Sùng Trinh thôi ý định triệu hồi Tam Quế. Ông sai thái giám tới đôn đốc phòng thủ Sơn Hải Quan, Đức châu, Tô châu, Thiên Tân, Lâm Thanh…
Nhưng tin thất trận liên tiếp báo về. Sang tháng 3 âm lịch, Lý Tự Thành bắt sống Tấn vương Chu Cầu Quế, còn Tuần phủ Sái Mậu Đức tự vẫn; Trương Hiến Trung vây hãm Trùng Khánh, giết Đoan vương Chu Thường Hạo và Tuần phủ Trần Sĩ Kỳ. Các trấn Ninh Vũ, Đại Đồng, Bảo Định, Tuyên Phủ đều thất thủ. Tướng Đỗ Huấn từ phủ Đại Danh ra nghênh đón đầu hàng Lý Tự Thành. Minh Tư Tông không tin, cho rằng Đỗ Huấn tử tiết vì nước nên phong cho con em Huấn làm quan[27].
Lý Kiến Thái nghe tin Tổng đốc Đại Danh là Khương Tương hàng Đại Thuận, bèn viết biểu khẩn cấp gửi về triều, đề nghị Sùng Trinh đưa thái tử Chu Tử Lãng chạy xuống phía nam vì thế quân Đại Thuận rất mạnh không thể chống nổi. Trong triều có những ý kiến tán đồng, nhưng Minh Tư Tông nhất định không nghe theo. Ông họp đại thần và nói rằng[28]:
- Không phải trẫm là hoàng đế mất nước mà các khanh đều là bề tôi mất nước
Minh Tư Tông còn ra chiếu tự kể tội mình đã mắc sai lầm để ổn định lòng người. Trước tình hình nguy cấp, ông đề nghị các vương hầu đóng góp tiền bạc, lương thảo. Nhiều đại thần đề nghị ông xuất tiền của trong kho (nội noa) ra để cứu vãn tình hình, nhưng Sùng Trinh nhất định không chịu, rồi nhỏ lệ khóc và nói rằng kho đã hết sạch[18].
Ngày 12 tháng 3, quân Đại Thuận tiến đánh Nam Bình. Tổng binh nhà Minh là Lý Luyện tự vẫn. Quân khởi nghĩa phóng hỏa đốt cháy hưởng điện của 12 lăng nhà Minh. Ngay đêm đó Lý Tự Thành vượt sông Sa Hà tiến thẳng đến Bắc Kinh.
Trong thành, một số thái giám báo tin ra ngoài cho quân Đại Thuận biết và hẹn ngày mở cổng thành. Thái giám Tào Hóa Thuần được sai giữ thành lại cho rằng nếu Ngụy Trung Hiền còn sống có thể đã không xảy ra việc như vậy, Sùng Trinh trong lúc hoảng loạn nghe theo, lại sai người thu thập xác Ngụy Trung Hiền để chôn cất[29].
Trong kinh thành nháo nhác, tới ngày 16 Sùng Trinh mới biết tin quân địch đã đến. Trưa ngày 16, quân Đại Thuận hoàn tất việc bao vây thành và bắt đầu tấn công. Quân Đại Thuận đánh vào Lư Cầu Kiều và Bình Tắc Môn, Chương Nghĩa Môn. Ba đại doanh đóng bên ngoài bảo vệ cổng thành đều tan vỡ, quân trang và kho thuốc súng đều lọt vào tay quân Đại Thuận.
Quân Minh bị thiếu ăn nhiều ngày đã oán giận, nên lúc đó nhiều người đào ngũ hoặc ngồi yên không chiến đấu. Hoạn quan Đỗ Huấn đã hàng Lý Tự Thành gửi thư dụ hàng nhưng Sùng Trinh không tiếp nhận thư.
Ngày 18 tháng 3, quân Đại Thuận đã đến rất gần, các hoạn quan mà ông trọng dụng lũ lượt ra hàng. Tào Hóa Thuần, Vương Tương Nghiêu, Vương Đức Hóa mang 300 tiểu thái giám ra quy phục Lý Tự Thành. Thành ngoài thất thủ. Một thái giám khác cũng theo lệnh Lý Tự Thành vào thành đề nghị ông nhường ngôi, nhưng ông không chấp nhận[30].
Đêm 18, Minh Tư Tông viết lệnh giao việc đốc quân phò tá thái tử cho Chu Thuần Thần, nhưng khi gọi các thái giám mang lệnh đi thì không còn ai[31].
Sùng Trinh biết cơ nghiệp đã mất, bèn gọi Chu hoàng hậu tới đưa cho rượu độc uống tự vẫn trước. Sau đó ông bảo Viên quý phi treo cổ tự vẫn, nhưng sợi dây đứt và Viên phi rơi xuống đất. Sùng Trinh liền tự tay chém vào vai Viên phi nhưng vết thương chỉ khiến nàng ngất đi.
Sau đó ông giao thái tử Chu Tử Lãng, Định vương Chu Tử Quýnh và Vĩnh vương Chu Tử Chiếu cho các ngoại thích họ Điền, họ Chu trốn đi và dặn phải mai danh ẩn tích, nếu có cơ hội phải báo thù. Còn lại 2 công chúa Trường Bình và Chiêu Nhân, Sùng Trinh lấy tay áo che và vung kiếm chém, Trường Bình đã lớn, giơ tay lên đỡ, bị chém đứt cánh tay phải lăn ra bất tỉnh. Còn công chúa Chiêu Nhân ít tuổi, bị Sùng Trinh chém chết.
Minh Tư Tông cải trang thành dân thường, dẫn theo hơn 10 nội giám bỏ trốn. Canh 3 đêm đó ra cửa Đông Hoa, tới cửa Tế Bắc thì sợ đến phía nam sẽ bị cản lại, bèn men theo ngõ hẹp vòng ra Tiền Môn, không ra được phải vòng qua An Định môn. Loanh quanh vẫn không ra được bèn trở về cung, đích thân gióng chuông định bàn bạc với các quan, nhưng không còn ai tới ngoài người thái giám trung thành Vương Thừa Ân[32].
Sáng ngày 19 tháng 3 (tức ngày 25 tháng 4 dương lịch), quân Đại Thuận được các thái giám mở cổng thành ồ ạt tiến vào thành. Sùng Trinh bèn cùng Vương Thừa Ân bỏ chạy, trèo lên núi Vạn Thọ (tức Môi Sơn, nay là Cảnh Sơn), bước tới dưới một gốc cây hòe ở đình Thọ Hoàng, từng là kiểm duyệt nội thao của hoàng đế. Ông cởi bỏ hoàng bào, giận dữ viết lên vạt áo[33]:
Sau đó Minh Tư Tông đi chân đất mặc quần áo nhẹ, rối tóc che mặt, đứng đối diện với Vương Thừa Ân và treo cổ tự vẫn. Năm đó ông 33 tuổi, tính theo tuổi ta là 35 tuổi[34]. Vương Thừa Ân cũng tự vẫn theo ông cùng với trên 40 người nữa.
An táng[sửa | sửa mã nguồn]
Quân dân Bắc Kinh nghênh đón vua Đại Thuận Lý Tự Thành. Lý Tự Thành tịch thu được từ kho riêng (nội noa) của Sùng Trinh, kiểm được còn 37 triệu lạng bạc, 1,5 triệu lạng vàng chứ không phải đã hết như Sùng Trinh từng tuyên bố[35].
Lý Tự Thành treo thưởng 1 vạn lạng bạc cho ai tìm được Sùng Trinh. Ngày 21 tháng 3, người ta phát hiện ra vua Sùng Trinh chết đã cứng tại Môi Sơn.
Ngày hôm sau, quân Đại Thuận mang quan tài, dựng thi thể Sùng Trinh và Chu hoàng hậu ra ngoài đặt ở cửa Đông Hoa để bêu trước dân chúng. Đầu tháng 4 năm đó, Lý Tự Thành sai mang xác Sùng Trinh và Chu hoàng hậu ra táng chung tại mộ của Điền quý phi ở huyện Xương Bình[36].
Sau này, khi nhà Thanh tiến vào Trung Nguyên, để lấy lòng người Hán, đã xây dựng kiến trúc trên phần mộ Điền quý phi, nâng cấp lên thành quy mô to lớn, đặt tên là Tư lăng[37].
Thụy hiệu, miếu hiệu[sửa | sửa mã nguồn]
Ngày 6 tháng 5 âm lịch năm Sùng Trinh thứ 17 (Thanh Thuận Trị nguyên niên), Duệ Thân vương Đa Nhĩ Cổn lấy cựu thần nhà Minh Lý Minh Duệ làm Lễ bộ Thị lang, phụ trách việc tế táng cho Đại hành Hoàng đế, ban đầu đặt thụy hiệu là Khâm Thiên Thủ Đạo Mẫn Nghị Đôn Kiệm Hoằng Văn Tương Vũ Thể Nhân Trí Hiếu Đoan Hoàng đế (欽天守道敏毅敦儉弘文襄武體仁致孝端皇帝), miếu hiệu là Hoài Tông (懷宗) [38][39].
Hoằng Quang Đế nhà Nam Minh đặt thụy hiệu là Thiệu Thiên Dịch Đạo Cương Minh Khác Kiệm Quỹ Văn Phấn Vũ Đôn Nhân Mậu Hiếu Liệt Hoàng đế (紹天繹道剛明恪儉揆文奮武敦仁懋孝烈皇帝), miếu hiệu là Tư Tông (思宗). Tháng 2 Hoằng Quang nguyên niên, cải miếu hiệu thành Nghị Tông (毅宗) [40]. Đường vương Chu Duật Kiện nối ngôi, lại cải miếu hiệu thành Uy Tông (威宗).
Nhà Thanh đặt miếu hiệu cho Sùng Trinh là Hoài Tông, nhưng theo lễ thì triều vua sau đối với vua triều trước không đặt miếu hiệu mà chỉ đặt thụy hiệu[41], nên vào tháng 11 năm Thuận Trị thứ 16 (1659) đã thay nội dung bia của lăng tẩm, chỉ đặt thụy hiệu cho ông là Trang Liệt Mẫn Hoàng đế (莊烈愍皇帝) [38][39], do đó các sách vở đời Thanh đều gọi tắt là Trang Liệt Đế hoặc Minh Mẫn Đế.
Gia quyến[sửa | sửa mã nguồn]
- Cha: Minh Quang Tông.
- Mẹ: Hiếu Thuần hoàng hậu Lưu thị (孝纯皇后刘氏; 1588 - 1615).
Hậu phi[sửa | sửa mã nguồn]
- Hiếu Tiết Liệt hoàng hậu Chu thị (孝節烈皇后 周氏; 1610 - 1644), khi nhà Minh diệt vong tự vẫn tại Khôn Ninh cung. Thuận Trị Đế nhà Thanh, đặt thụy hiệu Hiếu Kính Trinh Liệt Từ Huệ Trang Mẫn Thừa Thiên Phối Thánh Đoan Hoàng hậu (孝敬貞烈慈惠莊敏承天配聖端皇后). Tháng 11 năm Thuận Trị thứ 16, cải thụy hiệu thành Trang Liệt Mẫn Hoàng hậu (莊烈愍皇后). Nam Minh Hoằng Quang Đế đặt thụy hiệu là Hiếu Tiết Trinh Túc Uyên Cung Trang Nghị Phụng Thiên Tĩnh Thánh Liệt Hoàng hậu (孝節貞肅淵恭莊毅奉天靖聖烈皇后).
- Viên Quý phi (袁贵妃; 1616 - 1654), con gái của Viên Hữu (袁祐), một sủng phi của Sùng Trinh đế. Là phi tần duy nhất của ông còn sống sau khi nhà Minh sụp đổ, được nhà Thanh chu cấp sinh hoạt phí. Bà sinh được một hoàng nữ nhưng chết sớm, không rõ tên.
- Cung Thục Hoàng quý phi (恭淑皇貴妃, 1611 - 1642), sủng phi của Sùng Trinh đế, tên là Điền Tú Anh (田秀英), cha là Điền Hoằng Ngộ (田弘遇), mẹ là Ngô thị (吳氏). Mất năm 1642 vì bệnh, thụy Cung Thục Đoan Huệ Tĩnh Hoài Hoàng quý phi (恭淑端惠静怀皇贵妃). Hạ sinh được 4 hoàng tử.
- Vương Thuận phi (王順妃; ? - 1629), nguyên là Tuyển thị. Có thuyết cho rằng bà là sinh mẫu của Trường Bình công chúa, vì mất ngay sau khi sinh nên Chu Hoàng hậu nhận nuôi công chúa.
- Một số ngự thiếp khác không rõ phong hiệu
Con trai[sửa | sửa mã nguồn]
Con gái[sửa | sửa mã nguồn]
Ngoài ra còn 3 hoàng nữ mất sớm, không thấy ghi chép thông tin gì thêm.
Nhận định[sửa | sửa mã nguồn]
Có những ý kiến khác nhau đánh giá về Minh Tư Tông Chu Do Kiểm. Đương thời, Minh sử là sách do nhà Thanh soạn cho rằng Chu Do Kiểm mất nước vì không may mắn, còn bản thân ông là vị vua tốt, siêng năng cần cù làm việc, chọn cái chết vẻ vang[43]
Cát Kiếm Hùng cho rằng Minh Tư Tông là người ngang bướng cố chấp, chỉ muốn làm theo ý mình[44]. Mặt khác, tuy cho rằng Minh Tư Tông nói câu "Trẫm không phải là vua mất nước" là muốn che giấu lỗi lầm của mình, nhưng Cát Kiếm Hùng cũng đồng tình với ý kiến cho rằng ông là vị vua không gặp may, vì những yếu tố làm dấy lên phong trào nông dân phản kháng triều đình đã hình thành từ những đời vua trước[45].
An Tác Chương nhìn nhận Minh Tư Tông chỉ là vị vua tầm thường, hôn quân bất tài, tính tình hay thay đổi; tự cao tự đại không chịu nhìn nhận lỗi lầm của mình, làm mất lòng tin của quân dân cả nước[46].
Hồ Hán Sinh cho rằng Sùng Trinh gặp tình hình khó khăn đã vội vã và nôn nóng muốn thay đổi cục diện, dẫn tới hàng loạt quyết sách sai lầm, trong đó có vấn đề nhân sự; lại thêm lòng dạ hẹp hòi, thích xu nịnh, đa nghi, ghét lời nói thẳng… làm cho tham vọng trị quốc an dân, chấn hưng nhà Minh của ông hoàn toàn sụp đổ[41].
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- An Tác Chương (1996), Chuyện những kẻ bạo tàn trong lịch sử, Nhà xuất bản Văn hóa thông tin
- Vương Thiên Hữu chủ biên (2004), Mười sáu hoàng đế triều Minh, Nhà xuất bản Văn hóa thông tin
- Cát Kiếm Hùng chủ biên (2006), Bước thịnh suy của các triều đại phong kiến Trung Quốc, tập 3, Nhà xuất bản Văn hóa thông tin
- Hồ Hán Sinh (2002), Bí mật lăng tẩm triều Minh, Nhà xuất bản Văn hóa thông tin
- Tiêu Lê (2000), Những ông vua nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc, tập 3, Nhà xuất bản Đà Nẵng
- Đặng Huy Phúc (2001), Các hoàng đế Trung Hoa, Nhà xuất bản Hà Nội
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Miếu hiệu do Phúc vương (福王), vị vua tự phong của Nam Minh truy tặng. Miếu hiệu này ít được ghi nhận trong sử sách, mặc dù nhà Nam Minh nhanh chóng đổi miếu hiệu thành Nghị Tông (毅宗), và sau đó thành Uy Tông (威宗). Nhà Thanh truy tặng Sùng Trinh đế miếu hiệu Minh Hoài Tông (懷宗).
- ^ Ghi chú chung: Ngày tháng lấy theo lịch Gregory. Nó không phải là lịch Julius còn được dùng tại Anh quốc tới năm 1752.
- ^ Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 833
- ^ a ă An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 226
- ^ Nay là huyện Phụ Thành, Hà Bắc
- ^ Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 834
- ^ An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 231
- ^ Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 897
- ^ Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 846
- ^ Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 847
- ^ An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 232
- ^ a ă An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 234
- ^ Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 289
- ^ An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 249
- ^ a ă Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 291
- ^ An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 250
- ^ An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 251
- ^ a ă An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 253
- ^ Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 868
- ^ An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 242
- ^ a ă An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 244
- ^ Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 883
- ^ Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 891
- ^ An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 246
- ^ An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 252
- ^ Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 917
- ^ An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 257-258
- ^ Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 926
- ^ Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 928
- ^ Tiêu Lê, sách đã dẫn, tr 406
- ^ An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 261
- ^ An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 263
- ^ Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 931
- ^ Hồ Hán Sinh, sách đã dẫn, tr 360. Chu Do Kiểm sinh ngày 24/12 âm lịch năm Vạn Lịch thứ 38, theo âm lịch là 1610 nhưng theo dương lịch đã sang năm 1611, vì vậy tính tuổi dương chỉ có 33 nhưng tuổi âm đã là 35
- ^ An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 254
- ^ Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 932
- ^ Hồ Hán Sinh, sách đã dẫn, tr 366
- ^ a ă 《欽定四庫全書·御選四朝詩》之<明詩姓名爵里一·帝系>：莊烈皇帝諱由檢，光宗第五子初封信王，天啟七年即位，改元崇禎，在位十七年。諡曰欽天守道敏毅敦儉弘文襄武體仁致孝懷宗端皇帝，更定莊烈愍皇帝。
- ^ a ă 《欽定四庫全書·明詩綜》卷一：南福藩稱制，遥上帝諡，曰紹天繹道剛明恪儉揆文奮武敦仁懋孝烈皇帝，廟號思宗。后諡曰孝節貞肅淵恭莊奉天靖聖烈皇后。尋改帝廟號曰毅宗。唐藩稱制，復改威宗。皇朝順治初，更諡帝曰欽天守道敏毅敦儉弘文襄武體仁致孝懷宗端皇帝，后曰孝敬貞烈慈惠莊敏承天配聖端皇后，既而改稱莊烈愍皇帝。凡五易而後定焉。今神牌所書，即順治初定一十六字，第其下改書莊烈愍皇帝。
- ^ 據《聖安皇帝本紀》，《南渡錄》均作二月丙子，《弘光實錄鈔》作二月庚辰
- ^ a ă Hồ Hán Sinh, sách đã dẫn, tr 361
- ^ Nguyên văn: 民間傳說朱慈煥並未病死，只是一度生病，夢見九莲菩萨欲殺盡皇子，但明思宗在宮中禮拜九莲菩萨之後，慈煥即病癒，甲申之變時，慈煥偽裝為僧，逃至江南，人稱「朱三太子」
- ^ An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 225-226
- ^ Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 9
- ^ Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 284
- ^ An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 226, 263

markdown:
# Minh Tư Tông
|Minh Tư Tông
|
明思宗
|
| ![ Ming Chongzhen.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Ming_Chongzhen.jpg/250px-Ming_Chongzhen.jpg)
![ Ming Chongzhen.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Ming_Chongzhen.jpg/250px-Ming_Chongzhen.jpg)
[Hoàng đế Đại Minh](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_vua_nh%C3%A0_Minh) [2 tháng 10](/wiki/2_th%C3%A1ng_10)năm [1627](/wiki/1627)– [25 tháng 4](/wiki/25_th%C3%A1ng_4)năm [1644](/wiki/1644)
( 16 năm, 206 ngày)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/vi/timeline/801e638a6b1c4b78488128d8fa579254.png)
[Minh Hy Tông](/wiki/Minh_Hy_T%C3%B4ng) [Minh An Tông](/wiki/Chu_Do_Tung)( [Triều Nam Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Nam_Minh)) [5/2](/wiki/5_th%C3%A1ng_2)/ [1628](/wiki/1628)– [25/4](/wiki/25_th%C3%A1ng_4)/ [1644](/wiki/1644))
( 16 năm, 80 ngày)
Trang Liệt Mẫn Hoàng đế
(莊烈愍皇帝)
[[1]](#cite_note-1) [Minh Quang Tông](/wiki/Minh_Quang_T%C3%B4ng) [Lưu thục nữ](/wiki/L%C6%B0u_Th%E1%BB%A5c_n%E1%BB%AF_(Minh_Quang_T%C3%B4ng)) [[2]](#cite_note-2) [Cảnh Sơn](/wiki/C%E1%BA%A3nh_S%C6%A1n)(景山), [Bắc Kinh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh), [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) [Tư Lăng](/wiki/T%C6%B0_L%C4%83ng_(nh%C3%A0_Minh))(思陵), [Thập Tam Lăng](/wiki/Th%E1%BA%ADp_Tam_L%C4%83ng) **Minh Tư Tông** ( [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 明思宗; [6 tháng 2](/wiki/6_th%C3%A1ng_2) năm [1611](/wiki/1611) - [25 tháng 4](/wiki/25_th%C3%A1ng_4) năm [1644](/wiki/1644)) tức **Sùng Trinh Đế** (崇禎帝), là vị [hoàng đế](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) cuối cùng của [triều đại nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) và cũng là vị hoàng đế người Hán cuối cùng cai trị [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) trước khi triều đình rơi vào tay [nhà Thanh](/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) của [người Mãn Châu](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%C3%A3n_Ch%C3%A2u). Các sử gia [Trung Hoa](/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c) còn dùng miếu hiệu **Minh Nghị Tông** để gọi ông. Ông còn được [nhà Nam Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Nam_Minh) truy thụy khác là **Thiệu Thiên Dịch Đạo Cương Minh Khác Kiệm Quỹ Văn Phấn Võ Đôn Nhân Mậu Hiếu Liệt Hoàng đế** (紹天繹道剛明恪儉揆文奮武敦仁懋孝烈皇帝). [Nhà Thanh](/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) tiến vào [Trung nguyên](/wiki/Trung_nguy%C3%AAn) truy đặt [miếu hiệu](/wiki/Mi%E1%BA%BFu_hi%E1%BB%87u) và [thụy hiệu](/wiki/Th%E1%BB%A5y_hi%E1%BB%87u) cho ông là *Hoài Tông Trang Liệt Hoàng đế*. [[3]](#cite_note-vth833-3)
## Mục lục
## Thời trẻ[
[sửa](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&action=edit§ion=1)]
Chu Do Kiểm là con thứ năm của
[Minh Quang Tông](/wiki/Minh_Quang_T%C3%B4ng) Chu Thường Lạc và là em cùng cha khác mẹ của [Minh Hy Tông](/wiki/Minh_Hy_T%C3%B4ng) Chu Do Hiệu. Ông sinh ngày 24 tháng 12 âm lịch năm Vạn Lịch thứ 38, theo dương lịch là đầu năm [1611](/wiki/1611). Mẹ ông là [Lưu thị](/wiki/L%C6%B0u_Th%E1%BB%A5c_n%E1%BB%AF_(Minh_Quang_T%C3%B4ng)) không được vua cha sủng ái. Năm [1614](/wiki/1614) khi ông lên 4 tuổi thì mẹ ông qua đời, ông được giao cho Thị vệ Lý Tuyển dạy dỗ.
Năm
[1622](/wiki/1622) lúc 11 tuổi, Chu Do Kiểm được phong làm Tín vương, ở cung Huân Cần. Lúc này ông mới biết ngôi mộ mẹ mình chôn ở Sơn Tây . [4]
Năm
[1627](/wiki/1627), vua anh Minh Hy Tông lâm bệnh nặng. Hy Tông không có con trai, vì vậy lúc lâm chung đã di chiếu cho Chu Do Kiểm lên kế vị.
Hai ngày sau khi vua anh qua đời, Chu Do Kiểm lên nối ngôi ở điện Trung Cực, tức là Minh Tư Tông. Ông đổi niên hiệu là Sùng Trinh.
## Đăng cơ đế vị[
[sửa](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&action=edit§ion=2)] [Nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) đã sa sút từ thời ông nội Sùng Trinh là [Minh Thần Tông](/wiki/Minh_Th%E1%BA%A7n_T%C3%B4ng) . Từ thời Hy Tông, quyền hành trong triều đã lọt vào tay [4] [hoạn quan](/wiki/Ho%E1%BA%A1n_quan) [Ngụy Trung Hiền](/wiki/Ng%E1%BB%A5y_Trung_Hi%E1%BB%81n)- đứng đầu [Đông xưởng](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_x%C6%B0%E1%BB%9Fng). Trung Hiền câu kết với nhũ mẫu của Hy Tông là Khách thị lũng đoạn triều chính.
Minh Tư Tông vừa lên ngôi, trong nội bộ thế lực Ngụy Trung Hiền có rạn nứt. Ngự sử Dương Duy Hoàn có thù với Thôi Trình Tú là người cầm đầu quân sĩ dưới quyền Trung Hiền, bèn tố cáo Trình Tú. Vua Sùng Trinh bèn cách chức Thôi Trình Tú đuổi về quê.
Tiếp sau đó có thư tố cáo 10 tội trạng của Ngụy Trung Hiền như dám sánh ngang với
[hoàng đế](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF), mưu hại [hoàng hậu](/wiki/Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) và tự luyện quân trong cung… Sùng Trinh lập tức triệu Ngụy Trung Hiền vào cung. Trung Hiền sợ hãi sai bèn mang của quý biếu Từ Ứng Nguyên là người từng hầu hạ Sùng Trinh khi làm Tín vương.
Nhờ sự biện bạch của Ứng Nguyên, Sùng Trinh giảm tội cho Trung Hiền, hạ lệnh đi Phượng Dương trông coi mộ tổ vua nhà Minh. Trung Hiền lên đường mang theo các tùy tùng. Sùng Trinh sợ Trung Hiền mang theo nhiều người sẽ làm loạn, bèn sai
[Cẩm y vệ](/wiki/C%E1%BA%A9m_y_v%E1%BB%87) đuổi theo bắt lại. Trung Hiền đi đến [Phụ Thành](/wiki/Ph%E1%BB%A5_Th%C3%A0nh) , được tin bị truy đuổi, biết không thoát nên thắt cổ tự vẫn. [5]
Sau khi Ngụy Trung Hiền chết, Sùng Trinh sai người đến bắt Khách thị, bắt giết hết gia quyến họ Ngụy và họ Khách. Những người cùng cánh với Ngụy, Khách cũng bị xử tội như Ngụy Lương Phụ, Thôi Trình Tú, Lưu Chí Viễn, Ngụy Quảng Vi, Lý Thực, Cố Bình Nghiêm… Ngụy Trung Hiền đã chết vẫn bị mang phanh thây xé xác vào đầu năm 1628
. [6]
Đồng thời, Sùng Trinh còn hạ lệnh dỡ bỏ hết các từ đường do Ngụy Trung Hiền xây dựng ở các địa phương và khôi phục lại danh dự cho đảng Đông Lâm đối địch với họ Ngụy và bị hại trước đây. Việc thanh trừng nhanh chóng phe Ngụy, Khách của vua Sùng Trinh khiến nhiều người khâm phục
. [7]
## Chính sách đối nội[
[sửa](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&action=edit§ion=3)]
Để khắc phục những tệ nạn xảy ra từ các đời vua trước, Minh Tư Tông có ý định thực hiện cải cách, quy hoạch nhân sự mới, đốc thúc bộ máy vận hành. Ông chăm chú việc triều chính, thức khuya dậy sớm, tự mình xem văn bản vì sợ các quan lại sao nhãng không tâu báo hết
. Tuy nhiên, việc thực thi chính sách của Sùng Trinh không mang lại hiệu quả. [8]
Để xây dựng đội ngũ nhân sự mới, Sùng Trinh không tự mình lựa chọn bổ nhiệm đại thần, cũng không nghe theo sự tiến cử của mọi người mà dùng cách bốc thăm: Ông tập hợp bá quan vào cung Càn Thanh, sai ghi họ tên từng người bỏ vào trong bình vàng, rồi vái lạy trời xanh phù hộ và dùng đũa gắp thăm
. Kết quả lần đó Tiền Long Tích, Lý Tiêu, Lại Tông Đạo, Dương Cảnh Thìn, Chu Đạo Đăng, Lưu Hồng Huấn trúng thăm và được cất nhắc. [9]
Tuy nhiên, những người này đều vốn có quan hệ rất sâu với cánh
[Ngụy Trung Hiền](/wiki/Ng%E1%BB%A5y_Trung_Hi%E1%BB%81n) trước đây nên ý tưởng rất khác với Minh Tư Tông. Điều đó khiến Tư Tông không bằng lòng và bãi chức họ , rồi bổ nhiệm những người trong đảng Đông Lâm đối nghịch Đông Xưởng như Hàn Khoáng, Thành Cơ Mệnh, Chu Diên Nho, Hà Như Sủng, Tiền Tượng Khôn... Nhưng sang năm [10] [1630](/wiki/1630)những người này đều bị bãi chức nốt vì vụ án [Viên Sùng Hoán](/wiki/Vi%C3%AAn_S%C3%B9ng_Ho%C3%A1n).
Tuy vừa thanh trừng hoạn quan Ngụy Trung Hiền nhưng chỉ 1 năm sau Sùng Trinh lại lập tức trọng dụng lực lượng hoạn quan khác trong triều mà không có bố trí nhân sự xứng đáng
. [11]
Việc sử dụng
[hoạn quan](/wiki/Ho%E1%BA%A1n_quan) ngày càng có quy mô lớn. Tới tháng 4 năm [1631](/wiki/1631), Sùng Trinh khôi phục lại chế độ giám quân do các thái giám đảm nhiệm, ở biên giới gọi là giám thị, trong các trấn nội địa thì gọi là giám quân. Các thái giám này có quyền hành rất lớn, được tham gia việc quân và được Sùng Trinh sử dụng làm mật thám trong quân đội . [12]
Không chỉ khống chế quân sự, hoạn quan còn được trọng dụng vào việc kinh tế của đất nước. Hoạn quan Trương Di Hiến được giám sát việc chi thu của Bộ Công và Bộ Hộ, có đặc quyền ngang với Tổng đốc, được xây riêng nha môn gọi là Tổng lý Hộ Công, đứng trên 2 vị Thượng thư 2 bộ này
. [12]
Các quan lại trong triều đều bị hoạn quan theo dõi dò xét. Việc trọng dụng hoạn quan của Sùng Trinh bị một số đại thần như Cao Biêu, Ngụy Trình Nhuận, Cao Hoằng Đỗ phản đối, nhưng Sùng Trinh không nghe theo và cách chức những người phản đối. Đông Xưởng lại khôi phục quyền lực như khi Ngụy Trung Hiền còn sống. Năm 1640 Sùng Trinh nghe theo lời gièm của Đông Xưởng giết chết Thượng thư Bộ Hộ là Tôn Cư Tương.
Nhà Minh từ thời Minh Thần Tông đã có nhiều biểu hiện suy yếu. Các quý tộc, đại thần cùng nhau tích trữ của cải làm giàu, bóc lột dân chúng, Sùng Trinh không có biện pháp nào cải thiện được. Chi dùng của hoàng gia mỗi năm là hơn 1 triệu lạng bạc trắng
. Thuế thu ngày càng cao khiến nhân dân cơ cực, nhiều nơi bị đói kém, phải tha hương, ăn thịt lẫn nhau [13] . Quan lại địa phương không có cách cứu tế lại tăng cường trưng thu thuế khiến dân chúng không chịu nổi, nhiều nơi nổi dậy chống triều đình. [[14]](#cite_note-atc249-14)
Sùng Trinh đứng trước tình hình đó không ra biện pháp khắc phục. Trước những đề nghị tiếp tế cho những nơi bị đói, Sùng Trinh thẳng thừng từ chối.
[[15]](#cite_note-ckh291-15)
Sau đó ông lại ra lệnh bỏ các dịch trạm, mà người làm việc ở đây vốn là những sĩ tốt lương bổng thấp và nông dân nghèo. Các trạm dịch bị giải thể khiến hàng vạn dịch tốt không còn đường sống, cũng nổi dậy chống triều đình khiến phong trào nông dân ngày càng mạnh
. [16]
Để trấn áp các cuộc khởi nghĩa, Sùng Trinh cần có tiền, do đó lại ra lệnh tăng thêm thuế. Tháng 12 năm 1629, lệnh tăng thêm mỗi mẫu 3 li, ban đầu công bố chỉ thực hiện trong 1 năm nhưng sau đó lại cho thực hiện dài hạn, thu được thêm 2,8 triệu lượng. Sang năm 1639 tăng thuế lần thứ 2 thu được 16,7 triệu lượng, tới năm 1640 lại tăng lần thứ 3 thu được 16,9 triệu lượng
. [17]
Từ khi lên ngôi, Minh Tư Tông luôn tự nhận mình nghèo nhưng trong kho tàng riêng (nội noa) của ông luôn chứa số lượng lớn vàng bạc châu báu. Sự tham lam của Sùng Trinh và các vương hầu được các sử gia đánh giá là "xem tiền tài hơn mạng sống"
[[15]](#cite_note-ckh291-15) . [18]
## Nội ưu ngoại hoạn[
[sửa](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&action=edit§ion=4)]
Khi Sùng Trinh tại vị phải đối phó với 2 nguy cơ lớn về quân sự: sự uy hiếp của chính quyền Hậu Kim của người
[Nữ Chân](/wiki/N%E1%BB%AF_Ch%C3%A2n) nổi lên từ thời [Minh Thần Tông](/wiki/Minh_Th%E1%BA%A7n_T%C3%B4ng) và các cuộc nổi dậy của nông dân như Bạch Thủy, [Vương Nhị](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Nh%E1%BB%8B), [Cao Nghênh Tường](/wiki/Cao_Ngh%C3%AAnh_T%C6%B0%E1%BB%9Dng), [Lý Tự Thành](/wiki/L%C3%BD_T%E1%BB%B1_Th%C3%A0nh), [Trương Hiến Trung](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Hi%E1%BA%BFn_Trung)… Nguyên do các cuộc khởi nghĩa nông dân vì đời sống khổ cực, mất mùa đói kém . [19]
Ở phía Tây Bắc, Sùng Trinh theo đề nghị của Vương Tượng Cán thường dùng biện pháp vỗ về, lấy của cải tặng các bộ tộc này để giữ yên vùng biên giới.
Đối với các cuộc khởi binh của nông dân, Sùng Trinh theo kế của Dương Hạc, sai đi phát chẩn lương thực và phủ dụ. Tại vùng Thiểm Tây, Dương Hạc phủ dụ được Thần Nhất Khôi. Nhưng các lực lượng nổi dậy sau đó vẫn không dẹp yên được hoàn toàn mà vẫn chống đối triều đình.
Vì vậy sang năm
[1630](/wiki/1630) Sùng Trinh thấy biện pháp này không hiệu quả bèn cách chức Dương Hạc, sai [Hồng Thừa Trù](/wiki/H%E1%BB%93ng_Th%E1%BB%ABa_Tr%C3%B9) làm tổng đốc quân sự Tam Biên, thống lĩnh các tướng tại đây. Sau chiến thắng ở Tây Hào, Hồng Thừa Trù cơ bản dẹp yên được vùng [Thiểm Tây](/wiki/Thi%E1%BB%83m_T%C3%A2y).
Để chống lại quân
[Hậu Kim](/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) đang nổi lên ở phía đông bắc, Sùng Trinh cho trọng dụng lại [Viên Sùng Hoán](/wiki/Vi%C3%AAn_S%C3%B9ng_Ho%C3%A1n), vốn là đại tướng bị Hy Tông xử phạt. Viên Sùng Hoán được phong làm Thượng thư Bộ Binh, tổng đốc [Liêu Đông](/wiki/Li%C3%AAu_%C4%90%C3%B4ng) trấn thủ Sơn Hải quan đánh bại nhiều cuộc tấn công của quân Hậu Kim. Nỗ Nhĩ Cáp Xích không thể tiến vào trung nguyên được, bị trúng đạn của Viên Sùng Hoán, không lâu sau qua đời, con là [Hoàng Thái Cực](/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c) lên thay, tiếp tục cuộc nam chinh.
Trong lúc đó, những người cùng cánh cũ của
[Ngụy Trung Hiền](/wiki/Ng%E1%BB%A5y_Trung_Hi%E1%BB%81n) vu oan Sùng Hoán có ý định làm phản hàng địch khiến Sùng Trinh nghi ngờ.
Năm
[1630](/wiki/1630), Hoàng Thái Cực sau nhiều lần tấn công không được, phải tránh Viên Sùng Hoán, mang 10 vạn quân không đi qua Cẩm châu, Ninh Viễn và Sơn Hải quan mà vòng qua đường Mông Cổ tiến vào Trường Thành, đánh chiếm Tuân Hóa. Viên Sùng Hoán nghe tin vội mang quân về bảo vệ kinh thành, kịp thời tới Thông châu trước quân Hậu Kim, đánh lui Hậu Kim ở Quảng Cừ Môn.
Hoàng Thái Cực thấy Viên Sùng Hoán bất ngờ xuất hiện ở Thông châu rất kinh ngạc, bèn dùng kế phản gián, phao tin Sùng Hoán thả lỏng khiến quân Hậu Kim mới tiến được tới
[Bắc Kinh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh) và mình đã hẹn với Viên Sùng Hoán kết liên minh dưới chân thành. Hoàng Thái Cực cố ý nói lộ việc này ra ngoài, rồi thả cho một tù binh là [hoạn quan](/wiki/Ho%E1%BA%A1n_quan) họ Dương trốn thoát về. Viên hoạn quan trở về liền báo cho Sùng Trinh biết. Hoàng Thái Cực còn cho viết văn bản mật ước rải ra ngoài thành [Bắc Kinh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh).
Sùng Trinh nghe tin cho là thật, bèn hạ lệnh cho Cẩm Y vệ bắt ngay Viên Sùng Hoán giam vào ngục
. Sau đó Viên Sùng Hoán bị xử [20] [lăng trì](/wiki/T%C3%B9ng_x%E1%BA%BBo)tại cầu Cam Thạch. Những người can ngăn đều bị giáng chức. Cái chết của Viên Sùng Hoán khiến cho quân Hậu Kim từ lúc đó ngày càng chiếm thế chủ động chiến trường.
Năm
[1637](/wiki/1637), Hùng Văn Xán được phong làm Thượng thư Bộ Binh kiêm Hữu phó đô ngự sử, tổng đốc [Hà Nam](/wiki/H%C3%A0_Nam_(Trung_Qu%E1%BB%91c)), [Sơn Tây](/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y_(Trung_Qu%E1%BB%91c)), Hồ Quảng, [Tứ Xuyên](/wiki/T%E1%BB%A9_Xuy%C3%AAn) đi trấn áp cuộc khởi nghĩa của Trương Hiến Trung. Hùng Văn Xán có 10 vạn quân, khí thế mạnh mẽ, bao vây nhiều lớp khiến Trương Hiến Trung không chống nổi, phải dâng thư về triều xin đầu hàng.
Sùng Trinh chấp nhận cho Trương Hiến Trung đầu hàng. Hiến Trung mang vài vạn hàng binh đóng ở Bạch Sa châu, cách Cốc Thành (
[Hồ Bắc](/wiki/H%E1%BB%93_B%E1%BA%AFc)) 15 dặm dựng nhà làm ruộng. Nhiều đại thần nghi ngờ Hiến Trung không thực lòng đầu hàng, đề nghị nên phân tán quân sĩ của Hiến Trung đi, nhưng Sùng Trinh không tán thành.
Sang năm
[1639](/wiki/1639), Trương Hiến Trung lại khởi binh phản lại triều đình. Sùng Trinh không nhận lỗi do mình thả lỏng Hiến Trung mà quy lỗi cho Hùng Văn Xán tiếp nhận cho Hiến Trung đầu hàng, sai bắt Văn Xán bỏ ngục rồi sau đó tử hình . [21]
Sau khi Viên Sùng Hoán bị giết, quân Hậu Kim ngày càng chiếm ưu thế. Năm
[1636](/wiki/1636), Hoàng Thái Cực đổi tên nước là Thanh, liên tiếp uy hiếp biên giới [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh).
Năm
[1642](/wiki/1642), Sùng Trinh sai [Hồng Thừa Trù](/wiki/H%E1%BB%93ng_Th%E1%BB%ABa_Tr%C3%B9) mang 10 vạn quân ra giúp Tổ Đại Thọ chống quân Thanh. Hai tướng ngăn chặn đánh lui được Hoàng Thái Cực. Nhưng sau đó Sùng Trinh lại nghe theo Phương Nhược Kỳ cho rằng quân Thanh yếu ớt phải xuất kích tiêu diệt, vì vậy bắt các tướng phải tổ chức tiến công quân Thanh, không được phòng thủ. Kết quả quân Minh đại bại, bị tiêu diệt hoàn toàn, cả Tổ Đại Thọ và Hồng Thừa Trù đều bị bắt. Sùng Trinh ban đầu cho rằng [Hồng Thừa Trù](/wiki/H%E1%BB%93ng_Th%E1%BB%ABa_Tr%C3%B9) tử trận vì nước nên sai làm nghi lễ, sau mới biết tin Thừa Trù hàng Thanh mới hủy bỏ việc này . [22]
Từ đó
[nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) không còn đủ thực lực chống quân Thanh phía đông bắc nữa. [Hoàng Thái Cực](/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%C3%A1i_C%E1%BB%B1c) mang quân bao vây Ninh Viễn. Lo lắng về tình hình đông bắc, Minh Tư Tông quyết định nghị hòa với Hoàng Thái Cực. Ông nghe theo Dương Tự Xương bí mật sai Trần Tân Giáp đi thương lượng và lệnh cho Tân Giáp giữ kín nội dung nghị hòa vì sợ mất uy thế của "thiên triều" đối với ngoại tộc, không muốn công khai với mọi người về việc triều Minh phải đứng ngang hàng với Mãn Thanh trong hòa đàm [[21]](#cite_note-An_T.C3.A1c_Ch.C6.B0.C6.A1ng.2C_s.C3.A1ch_.C4.91.C3.A3_d.E1.BA.ABn.2C_tr_244-21) . [23]
Trần Tân Giáp sai Mã Thiệu Du sang trại Hoàng Thái Cực thương lượng. Bàn bạc xong, Mã Thiệu Du viết nội dung vào văn bản trình Trần Tân Giáp. Tân Giáp xem xong để trên kỷ. Gia nhân tưởng là văn bản đê điều hàng ngày bèn mang đi sao chép thành nhiều bản. Chỉ qua mấy hôm, nội dung nghị hòa đã loan khắp kinh thành, Trần Tân Giáp bị chỉ trích dữ dội.
Sùng Trinh nghe tin bèn bắt Trần Tân Giáp trách cứ về tội dám tự nghị hòa với Hậu Kim. Tân Giáp không nhận tội vì làm theo lệnh của vua. Sùng Trinh nhất định hạ lệnh xử tử Tân Giáp để bịt đầu mối, bất chấp nhiều lời can ngăn
. [24]
Thượng thư Bộ Lại là Tạ Thăng biết chân tướng sự việc bèn nói cho mọi người biết việc nghị hòa do bản ý của Sùng Trinh. Sùng Trinh vì mất thể diện bèn cách chức Tạ Thăng.
## Nước mất thân vong[
[sửa](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&action=edit§ion=5)]
Trong lúc đó tình hình triều Minh ngày càng nghiêm trọng. Phía đông bắc quân Thanh uy hiếp nặng nề, bên trong quân khởi nghĩa
[Lý Tự Thành](/wiki/L%C3%BD_T%E1%BB%B1_Th%C3%A0nh) và [Trương Hiến Trung](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_Hi%E1%BA%BFn_Trung) ngày càng lớn mạnh. Lý Tự Thành nêu cao khẩu hiệu "chia ruộng đất cho dân cày, miễn nộp lương thực", "không đi phu" khiến dân chúng nhiều nơi hưởng ứng. Năm 1641, Lý Tự Thành đánh chiếm [Lạc Dương](/wiki/L%E1%BA%A1c_D%C6%B0%C6%A1ng), phát triển lực lượng lên hàng triệu người, còn Trương Hiến Trung cũng đánh chiếm Hán Dương, [Vũ Xương](/wiki/V%C5%A9_X%C6%B0%C6%A1ng), Nhạc châu, Trường Sa, Bảo Khánh… [[25]](#cite_note-25) . [26]
Tháng 8 năm
[1643](/wiki/1643), Minh Tư Tông cử Tôn Truyền Đình làm Binh bộ Thượng thư mang 10 vạn quân ra dẹp quân nổi dậy. Tôn Truyền Đình đánh từ Đồng Quan, còn Tả Lương Ngọc mang quân Hà Nam, Tứ Xuyên cùng tiến. Lý Tự Thành tập trung quân tinh nhuệ ở Hồ Quảng tới Hà Nam, dụ Tôn Truyền Đình vào sâu và đánh cho đại bại. Nhiều trấn đầu hàng Lý Tự Thành.
Đầu năm 1644, Sấm vương Lý Tự Thành tự xưng là hoàng đế, đặt tên nước là
[Đại Thuận](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Thu%E1%BA%ADn) và chia quân làm 2 đường tiến đánh [Bắc Kinh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh). Lý Tự Thành viết thư cho Sùng Trinh, ra tối hậu thư tới ngày 15 tháng 3 phải đầu hàng; đồng thời viết thông báo đi các nơi công bố tội trạng của vua quan [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh).
Sùng Trinh muốn điều động
[Ngô Tam Quế](/wiki/Ng%C3%B4_Tam_Qu%E1%BA%BF) về cứu viện, nhưng Tam Quế bị mắc ở biên cương không thể quay về, do đó Sùng Trinh thôi ý định triệu hồi Tam Quế. Ông sai thái giám tới đôn đốc phòng thủ Sơn Hải Quan, Đức châu, Tô châu, Thiên Tân, Lâm Thanh…
Nhưng tin thất trận liên tiếp báo về. Sang tháng 3 âm lịch, Lý Tự Thành bắt sống Tấn vương Chu Cầu Quế, còn Tuần phủ Sái Mậu Đức tự vẫn; Trương Hiến Trung vây hãm Trùng Khánh, giết Đoan vương Chu Thường Hạo và Tuần phủ Trần Sĩ Kỳ. Các trấn Ninh Vũ, Đại Đồng, Bảo Định, Tuyên Phủ đều thất thủ. Tướng Đỗ Huấn từ phủ Đại Danh ra nghênh đón đầu hàng Lý Tự Thành. Minh Tư Tông không tin, cho rằng Đỗ Huấn tử tiết vì nước nên phong cho con em Huấn làm quan
. [27]
Lý Kiến Thái nghe tin Tổng đốc Đại Danh là Khương Tương hàng Đại Thuận, bèn viết biểu khẩn cấp gửi về triều, đề nghị Sùng Trinh đưa thái tử Chu Tử Lãng chạy xuống phía nam vì thế quân Đại Thuận rất mạnh không thể chống nổi. Trong triều có những ý kiến tán đồng, nhưng Minh Tư Tông nhất định không nghe theo. Ông họp đại thần và nói rằng
: [28] *Không phải trẫm là hoàng đế mất nước mà các khanh đều là bề tôi mất nước*
Minh Tư Tông còn ra chiếu tự kể tội mình đã mắc sai lầm để ổn định lòng người. Trước tình hình nguy cấp, ông đề nghị các vương hầu đóng góp tiền bạc, lương thảo. Nhiều đại thần đề nghị ông xuất tiền của trong kho (nội noa) ra để cứu vãn tình hình, nhưng Sùng Trinh nhất định không chịu, rồi nhỏ lệ khóc và nói rằng kho đã hết sạch
. [18]
Ngày 12 tháng 3, quân Đại Thuận tiến đánh Nam Bình. Tổng binh
[nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) là Lý Luyện tự vẫn. Quân khởi nghĩa phóng hỏa đốt cháy hưởng điện của 12 lăng nhà Minh. Ngay đêm đó Lý Tự Thành vượt sông Sa Hà tiến thẳng đến Bắc Kinh.
Trong thành, một số thái giám báo tin ra ngoài cho quân Đại Thuận biết và hẹn ngày mở cổng thành. Thái giám Tào Hóa Thuần được sai giữ thành lại cho rằng nếu
[Ngụy Trung Hiền](/wiki/Ng%E1%BB%A5y_Trung_Hi%E1%BB%81n) còn sống có thể đã không xảy ra việc như vậy, Sùng Trinh trong lúc hoảng loạn nghe theo, lại sai người thu thập xác Ngụy Trung Hiền để chôn cất . [29]
Trong kinh thành nháo nhác, tới ngày 16 Sùng Trinh mới biết tin quân địch đã đến. Trưa ngày 16, quân Đại Thuận hoàn tất việc bao vây thành và bắt đầu tấn công. Quân Đại Thuận đánh vào Lư Cầu Kiều và Bình Tắc Môn, Chương Nghĩa Môn. Ba đại doanh đóng bên ngoài bảo vệ cổng thành đều tan vỡ, quân trang và kho thuốc súng đều lọt vào tay quân Đại Thuận.
Quân Minh bị thiếu ăn nhiều ngày đã oán giận, nên lúc đó nhiều người đào ngũ hoặc ngồi yên không chiến đấu.
[Hoạn quan](/wiki/Ho%E1%BA%A1n_quan) Đỗ Huấn đã hàng Lý Tự Thành gửi thư dụ hàng nhưng Sùng Trinh không tiếp nhận thư.
Ngày 18 tháng 3, quân Đại Thuận đã đến rất gần, các hoạn quan mà ông trọng dụng lũ lượt ra hàng. Tào Hóa Thuần, Vương Tương Nghiêu, Vương Đức Hóa mang 300 tiểu thái giám ra quy phục Lý Tự Thành. Thành ngoài thất thủ. Một thái giám khác cũng theo lệnh Lý Tự Thành vào thành đề nghị ông nhường ngôi, nhưng ông không chấp nhận
. [30]
Đêm 18, Minh Tư Tông viết lệnh giao việc đốc quân phò tá thái tử cho Chu Thuần Thần, nhưng khi gọi các thái giám mang lệnh đi thì không còn ai
. [31]
Sùng Trinh biết cơ nghiệp đã mất, bèn gọi Chu hoàng hậu tới đưa cho rượu độc uống tự vẫn trước. Sau đó ông bảo Viên quý phi treo cổ tự vẫn, nhưng sợi dây đứt và Viên phi rơi xuống đất. Sùng Trinh liền tự tay chém vào vai Viên phi nhưng vết thương chỉ khiến nàng ngất đi.
Sau đó ông giao thái tử
[Chu Tử Lãng](/w/index.php?title=Chu_T%E1%BB%AD_L%C3%A3ng&action=edit&redlink=1), Định vương Chu Tử Quýnh và Vĩnh vương Chu Tử Chiếu cho các ngoại thích họ Điền, họ Chu trốn đi và dặn phải mai danh ẩn tích, nếu có cơ hội phải báo thù. Còn lại 2 công chúa Trường Bình và Chiêu Nhân, Sùng Trinh lấy tay áo che và vung kiếm chém, Trường Bình đã lớn, giơ tay lên đỡ, bị chém đứt cánh tay phải lăn ra bất tỉnh. Còn công chúa Chiêu Nhân ít tuổi, bị Sùng Trinh chém chết.
Minh Tư Tông cải trang thành dân thường, dẫn theo hơn 10 nội giám bỏ trốn. Canh 3 đêm đó ra cửa Đông Hoa, tới cửa Tế Bắc thì sợ đến phía nam sẽ bị cản lại, bèn men theo ngõ hẹp vòng ra Tiền Môn, không ra được phải vòng qua An Định môn. Loanh quanh vẫn không ra được bèn trở về cung, đích thân gióng chuông định bàn bạc với các quan, nhưng không còn ai tới ngoài người thái giám trung thành
[Vương Thừa Ân](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Th%E1%BB%ABa_%C3%82n) . [32]
Sáng ngày 19 tháng 3 (tức ngày 25 tháng 4 dương lịch), quân Đại Thuận được các thái giám mở cổng thành ồ ạt tiến vào thành. Sùng Trinh bèn cùng Vương Thừa Ân bỏ chạy, trèo lên núi Vạn Thọ (tức Môi Sơn, nay là Cảnh Sơn), bước tới dưới một gốc cây hòe ở đình Thọ Hoàng, từng là kiểm duyệt nội thao của
[hoàng đế](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF). Ông cởi bỏ hoàng bào, giận dữ viết lên vạt áo : [33]
|“||
||”|
Sau đó Minh Tư Tông đi chân đất mặc quần áo nhẹ, rối
[tóc](/wiki/T%C3%B3c) che mặt, đứng đối diện với Vương Thừa Ân và treo cổ tự vẫn. Năm đó ông 33 tuổi, tính theo tuổi ta là 35 tuổi . Vương Thừa Ân cũng tự vẫn theo ông cùng với trên 40 người nữa. [34]
## An táng[
[sửa](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&action=edit§ion=6)]
Quân dân Bắc Kinh nghênh đón vua Đại Thuận Lý Tự Thành. Lý Tự Thành tịch thu được từ kho riêng (nội noa) của Sùng Trinh, kiểm được còn 37 triệu lạng bạc, 1,5 triệu lạng vàng chứ không phải đã hết như Sùng Trinh từng tuyên bố
. [35]
Lý Tự Thành treo thưởng 1 vạn lạng bạc cho ai tìm được Sùng Trinh. Ngày 21 tháng 3, người ta phát hiện ra vua Sùng Trinh chết đã cứng tại Môi Sơn.
Ngày hôm sau, quân Đại Thuận mang quan tài, dựng thi thể Sùng Trinh và Chu hoàng hậu ra ngoài đặt ở cửa Đông Hoa để bêu trước dân chúng. Đầu tháng 4 năm đó, Lý Tự Thành sai mang xác Sùng Trinh và Chu hoàng hậu ra táng chung tại mộ của Điền quý phi ở huyện Xương Bình
. [36]
Sau này, khi nhà Thanh tiến vào Trung Nguyên, để lấy lòng người Hán, đã xây dựng kiến trúc trên phần mộ Điền quý phi, nâng cấp lên thành quy mô to lớn, đặt tên là Tư lăng
. [37]
## Thụy hiệu, miếu hiệu[
[sửa](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&action=edit§ion=7)]
Ngày 6 tháng 5 âm lịch năm Sùng Trinh thứ 17 (Thanh Thuận Trị nguyên niên), Duệ Thân vương
[Đa Nhĩ Cổn](/wiki/%C4%90a_Nh%C4%A9_C%E1%BB%95n) lấy cựu thần nhà Minh [Lý Minh Duệ](/w/index.php?title=L%C3%BD_Minh_Du%E1%BB%87&action=edit&redlink=1) làm [Lễ bộ](/wiki/B%E1%BB%99_L%E1%BB%85) [Thị lang](/wiki/Th%E1%BB%8B_lang), phụ trách việc tế táng cho Đại hành Hoàng đế, ban đầu đặt thụy hiệu là **Khâm Thiên Thủ Đạo Mẫn Nghị Đôn Kiệm Hoằng Văn Tương Vũ Thể Nhân Trí Hiếu Đoan Hoàng đế** (欽天守道敏毅敦儉弘文襄武體仁致孝端皇帝), miếu hiệu là **Hoài Tông** (懷宗) [[38]](#cite_note-msxm-38) . [39] [Hoằng Quang Đế](/wiki/Chu_Do_Tung) [nhà Nam Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Nam_Minh) đặt thụy hiệu là **Thiệu Thiên Dịch Đạo Cương Minh Khác Kiệm Quỹ Văn Phấn Vũ Đôn Nhân Mậu Hiếu Liệt Hoàng đế** (紹天繹道剛明恪儉揆文奮武敦仁懋孝烈皇帝), miếu hiệu là **Tư Tông** (思宗). Tháng 2 Hoằng Quang nguyên niên, cải miếu hiệu thành **Nghị Tông** (毅宗) . Đường vương [40] [Chu Duật Kiện](/wiki/Chu_Du%E1%BA%ADt_Ki%E1%BB%87n)nối ngôi, lại cải miếu hiệu thành **Uy Tông**(威宗). [Nhà Thanh](/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) đặt miếu hiệu cho Sùng Trinh là Hoài Tông, nhưng theo lễ thì triều vua sau đối với vua triều trước không đặt [miếu hiệu](/wiki/Mi%E1%BA%BFu_hi%E1%BB%87u) mà chỉ đặt [thụy hiệu](/wiki/Th%E1%BB%A5y_hi%E1%BB%87u) , nên vào tháng 11 năm Thuận Trị thứ 16 ( [41] [1659](/wiki/1659)) đã thay nội dung bia của lăng tẩm, chỉ đặt thụy hiệu cho ông là **Trang Liệt Mẫn Hoàng đế**(莊烈愍皇帝) [[38]](#cite_note-msxm-38) , do đó các sách vở đời Thanh đều gọi tắt là [[39]](#cite_note-msz-39) **Trang Liệt Đế**hoặc **Minh Mẫn Đế**.
## Gia quyến[
[sửa](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&action=edit§ion=8)]
- Cha:
[Minh Quang Tông](/wiki/Minh_Quang_T%C3%B4ng).
- Mẹ:
[Hiếu Thuần hoàng hậu Lưu thị](/wiki/L%C6%B0u_Th%E1%BB%A5c_n%E1%BB%AF_(Minh_Quang_T%C3%B4ng))(孝纯皇后刘氏; 1588 - 1615).
### Hậu phi[
[sửa](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&action=edit§ion=9)] [Hiếu Tiết Liệt hoàng hậu](/wiki/Chu_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu_(Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng))Chu thị (孝節烈皇后 周氏; 1610 - 1644), khi nhà Minh diệt vong tự vẫn tại Khôn Ninh cung. [Thuận Trị Đế](/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Tr%E1%BB%8B) [nhà Thanh](/wiki/Nh%C3%A0_Thanh), đặt thụy hiệu **Hiếu Kính Trinh Liệt Từ Huệ Trang Mẫn Thừa Thiên Phối Thánh Đoan Hoàng hậu**(孝敬貞烈慈惠莊敏承天配聖端皇后). Tháng 11 năm Thuận Trị thứ 16, cải thụy hiệu thành **Trang Liệt Mẫn Hoàng hậu**(莊烈愍皇后). [Nam Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Nam_Minh) [Hoằng Quang Đế](/wiki/Chu_Do_Tung)đặt thụy hiệu là **Hiếu Tiết Trinh Túc Uyên Cung Trang Nghị Phụng Thiên Tĩnh Thánh Liệt Hoàng hậu**(孝節貞肅淵恭莊毅奉天靖聖烈皇后). [Viên Quý phi](/w/index.php?title=Vi%C3%AAn_Qu%C3%BD_phi_(Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng)&action=edit&redlink=1)(袁贵妃; 1616 - 1654), con gái của [Viên Hữu](/w/index.php?title=Vi%C3%AAn_H%E1%BB%AFu&action=edit&redlink=1)(袁祐), một sủng phi của Sùng Trinh đế. Là phi tần duy nhất của ông còn sống sau khi nhà Minh sụp đổ, được nhà Thanh chu cấp sinh hoạt phí. Bà sinh được một hoàng nữ nhưng chết sớm, không rõ tên. [Cung Thục Hoàng quý phi](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%81n_Qu%C3%BD_phi_(Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng)&action=edit&redlink=1)(恭淑皇貴妃, 1611 - 1642), sủng phi của Sùng Trinh đế, tên là *Điền Tú Anh*(田秀英), cha là [Điền Hoằng Ngộ](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%81n_Ho%E1%BA%B1ng_Ng%E1%BB%99&action=edit&redlink=1)(田弘遇), mẹ là Ngô thị (吳氏). Mất năm [1642](/wiki/1642)vì bệnh, thụy **Cung Thục Đoan Huệ Tĩnh Hoài Hoàng quý phi**(恭淑端惠静怀皇贵妃). Hạ sinh được 4 hoàng tử. [Vương Thuận phi](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_Thu%E1%BA%ADn_phi_(Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng)&action=edit&redlink=1)(王順妃; ? - 1629), nguyên là *Tuyển thị*. Có thuyết cho rằng bà là sinh mẫu của [Trường Bình công chúa](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_B%C3%ACnh_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa), vì mất ngay sau khi sinh nên Chu Hoàng hậu nhận nuôi công chúa.
- Một số ngự thiếp khác không rõ phong hiệu
### Con trai[
[sửa](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&action=edit§ion=10)]
|TT||Họ tên||Tước vị||Sinh||Mất||Mẹ||Ghi chú|
|1||
|
朱慈烺
獻愍太子
[Hiếu Tiết Liệt hoàng hậu](/wiki/Chu_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu_(Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng)) [1630](/wiki/1630), sau bị giết dưới triều [Đại Thuận](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Thu%E1%BA%ADn) [Hoằng Quang đế](/wiki/Chu_Do_Tung)truy phong **Hiến Mẫn Thái tử**(獻愍太子)
Lỗ vương
[Chu Dĩ Hải](/wiki/Chu_D%C4%A9_H%E1%BA%A3i)truy thụy là **Điệu hoàng đế**(悼皇帝) [Chu Tử Huyễn](/w/index.php?title=Chu_T%E1%BB%AD_Huy%E1%BB%85n&action=edit&redlink=1)
朱慈烜
懷隱王
[Hiếu Tiết Liệt hoàng hậu](/wiki/Chu_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu_(Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng)) [Chu Tử Quýnh](/w/index.php?title=Chu_T%E1%BB%AD_Qu%C3%BDnh&action=edit&redlink=1)
朱慈炯
定哀王
[Hiếu Tiết Liệt hoàng hậu](/wiki/Chu_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu_(Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng)) [Đại Thuận](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Thu%E1%BA%ADn) [Nhà Nam Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Nam_Minh)truy phong **Định Ai vương**(定哀王) [Chu Tử Chiếu](/w/index.php?title=Chu_T%E1%BB%AD_Chi%E1%BA%BFu&action=edit&redlink=1)
朱慈炤
沅怀王
[Cung Thục Hoàng quý phi](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%81n_Qu%C3%BD_phi_(Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng)&action=edit&redlink=1) [Đại Thuận](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Thu%E1%BA%ADn) [Nhà Nam Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Nam_Minh)truy phong **Vĩnh Điệu vương**(沅怀王) [Chu Tử Hoán](/w/index.php?title=Chu_T%E1%BB%AD_Ho%C3%A1n&action=edit&redlink=1)
朱慈煥
悼靈王
[Cung Thục Hoàng quý phi](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%81n_Qu%C3%BD_phi_(Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng)&action=edit&redlink=1)
Có thuyết cho là còn sống và bỏ trốn về
[Giang Nam](/wiki/Giang_Nam) [[42]](#cite_note-42) [Chu Tử Sán](/w/index.php?title=Chu_T%E1%BB%AD_S%C3%A1n&action=edit&redlink=1)
朱慈燦
悼懷王
[Cung Thục Hoàng quý phi](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%81n_Qu%C3%BD_phi_(Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng)&action=edit&redlink=1) *không rõ*
悼良王
[Cung Thục Hoàng quý phi](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%81n_Qu%C3%BD_phi_(Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng)&action=edit&redlink=1)
### Con gái[
[sửa](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&action=edit§ion=11)]
|Họ tên||TT||Tước vị||Sinh||Mất||Mẹ||Ghi chú|
|
|không rõ |1||Khôn Nghi Công chúa
|
坤仪公主
|?||?||
|
朱媺娖
[Trường Bình Công chúa](/wiki/C%C3%B4ng_ch%C3%BAa_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_B%C3%ACnh)
長平公主
[Vương Thuận phi](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_Thu%E1%BA%ADn_phi_(Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng)&action=edit&redlink=1)
Qua đời dưới thời
[Thuận Trị](/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Tr%E1%BB%8B)trong sự uất ức *không rõ*
昭仁公主
*không rõ*
Ngoài ra còn 3 hoàng nữ mất sớm, không thấy ghi chép thông tin gì thêm.
## Nhận định[
[sửa](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&action=edit§ion=12)]
Có những ý kiến khác nhau đánh giá về Minh Tư Tông Chu Do Kiểm. Đương thời, Minh sử là sách do nhà Thanh soạn cho rằng Chu Do Kiểm mất nước vì không may mắn, còn bản thân ông là vị vua tốt, siêng năng cần cù làm việc, chọn cái chết vẻ vang
[[43]](#cite_note-43)
Cát Kiếm Hùng cho rằng Minh Tư Tông là người ngang bướng cố chấp, chỉ muốn làm theo ý mình
. Mặt khác, tuy cho rằng Minh Tư Tông nói câu "Trẫm không phải là vua mất nước" là muốn che giấu lỗi lầm của mình, nhưng Cát Kiếm Hùng cũng đồng tình với ý kiến cho rằng ông là vị vua không gặp may, vì những yếu tố làm dấy lên phong trào nông dân phản kháng triều đình đã hình thành từ những đời vua trước [44] . [[45]](#cite_note-45)
An Tác Chương nhìn nhận Minh Tư Tông chỉ là vị vua tầm thường, hôn quân bất tài, tính tình hay thay đổi; tự cao tự đại không chịu nhìn nhận lỗi lầm của mình, làm mất lòng tin của quân dân cả nước
. [46]
Hồ Hán Sinh cho rằng Sùng Trinh gặp tình hình khó khăn đã vội vã và nôn nóng muốn thay đổi cục diện, dẫn tới hàng loạt quyết sách sai lầm, trong đó có vấn đề nhân sự; lại thêm lòng dạ hẹp hòi, thích xu nịnh, đa nghi, ghét lời nói thẳng… làm cho tham vọng trị quốc an dân, chấn hưng nhà Minh của ông hoàn toàn sụp đổ
. [41]
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&action=edit§ion=13)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&action=edit§ion=14)]
- An Tác Chương (
[1996](/wiki/1996)), *Chuyện những kẻ bạo tàn trong lịch sử*, Nhà xuất bản Văn hóa thông tin
- Vương Thiên Hữu chủ biên (
[2004](/wiki/2004)), *Mười sáu hoàng đế triều Minh*, Nhà xuất bản Văn hóa thông tin
- Cát Kiếm Hùng chủ biên (
[2006](/wiki/2006)), *Bước thịnh suy của các triều đại phong kiến Trung Quốc, tập 3,*Nhà xuất bản Văn hóa thông tin
- Hồ Hán Sinh (
[2002](/wiki/2002)), *Bí mật lăng tẩm triều Minh*, Nhà xuất bản Văn hóa thông tin
- Tiêu Lê (
[2000](/wiki/2000)), *Những ông vua nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc, tập 3*, Nhà xuất bản Đà Nẵng
- Đặng Huy Phúc (
*2001*), *Các hoàng đế Trung Hoa*, Nhà xuất bản Hà Nội
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng&action=edit§ion=15)] **Miếu hiệu do** [^](#cite_ref-1) [Phúc vương](/wiki/Ph%C3%BAc_v%C6%B0%C6%A1ng) *(福王)*, vị vua tự phong của Nam Minh truy tặng. Miếu hiệu này ít được ghi nhận trong sử sách, mặc dù nhà Nam Minh nhanh chóng đổi miếu hiệu thành Nghị Tông *(毅宗)*, và sau đó thành Uy Tông *(威宗)*. [Nhà Thanh](/wiki/Nh%C3%A0_Thanh)truy tặng Sùng Trinh đế miếu hiệu Minh Hoài Tông *(懷宗)*. [^](#cite_ref-2) *Ghi chú chung:*Ngày tháng lấy theo [lịch Gregory](/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Nó không phải là [lịch Julius](/wiki/L%E1%BB%8Bch_Julius)còn được dùng tại [Anh quốc](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland)tới năm 1752. **Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 833** [^](#cite_ref-vth833_3-0)
- ^
**a** [An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 226](#cite_ref-atc226_4-1) **ă** **Nay là huyện Phụ Thành, Hà Bắc** [^](#cite_ref-5) **Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 834** [^](#cite_ref-vth834_6-0) **An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 231** [^](#cite_ref-atc231_7-0) **Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 897** [^](#cite_ref-vth897_8-0) **Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 846** [^](#cite_ref-vth846_9-0) **Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 847** [^](#cite_ref-vth847_10-0) **An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 232** [^](#cite_ref-atc232_11-0)
- ^
**a** [An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 234](#cite_ref-atc234_12-1) **ă** **Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 289** [^](#cite_ref-ckh289_13-0) **An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 249** [^](#cite_ref-atc249_14-0)
- ^
**a** [Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 291](#cite_ref-ckh291_15-1) **ă** **An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 250** [^](#cite_ref-atc250_16-0) **An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 251** [^](#cite_ref-atc251_17-0)
- ^
**a** [An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 253](#cite_ref-atc253_18-1) **ă** **Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 868** [^](#cite_ref-19) **An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 242** [^](#cite_ref-20)
- ^
**a** [An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 244](#cite_ref-An_T.C3.A1c_Ch.C6.B0.C6.A1ng.2C_s.C3.A1ch_.C4.91.C3.A3_d.E1.BA.ABn.2C_tr_244_21-1) **ă** **Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 883** [^](#cite_ref-22) **Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 891** [^](#cite_ref-23) **An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 246** [^](#cite_ref-24) **An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 252** [^](#cite_ref-25) **Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 917** [^](#cite_ref-26) **An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 257-258** [^](#cite_ref-27) **Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 926** [^](#cite_ref-28) **Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 928** [^](#cite_ref-29) **Tiêu Lê, sách đã dẫn, tr 406** [^](#cite_ref-30) **An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 261** [^](#cite_ref-31) **An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 263** [^](#cite_ref-32) **Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 931** [^](#cite_ref-33) **Hồ Hán Sinh, sách đã dẫn, tr 360. Chu Do Kiểm sinh ngày 24/12 âm lịch năm Vạn Lịch thứ 38, theo âm lịch là 1610 nhưng theo dương lịch đã sang năm 1611, vì vậy tính tuổi dương chỉ có 33 nhưng tuổi âm đã là 35** [^](#cite_ref-34) **An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 254** [^](#cite_ref-35) **Vương Thiên Hữu, sách đã dẫn, tr 932** [^](#cite_ref-36) **Hồ Hán Sinh, sách đã dẫn, tr 366** [^](#cite_ref-37)
- ^
**a** [《欽定四庫全書·御選四朝詩》之<明詩姓名爵里一·帝系>：莊烈皇帝諱由檢，光宗第五子初封信王，天啟七年即位，改元崇禎，在位十七年。諡曰欽天守道敏毅敦儉弘文襄武體仁致孝懷宗端皇帝，更定莊烈愍皇帝。](#cite_ref-msxm_38-1) **ă**
- ^
**a** [《欽定四庫全書·明詩綜》卷一：南福藩稱制，遥上帝諡，曰紹天繹道剛明恪儉揆文奮武敦仁懋孝烈皇帝，廟號思宗。后諡曰孝節貞肅淵恭莊奉天靖聖烈皇后。尋改帝廟號曰毅宗。唐藩稱制，復改威宗。皇朝順治初，更諡帝曰欽天守道敏毅敦儉弘文襄武體仁致孝懷宗端皇帝，后曰孝敬貞烈慈惠莊敏承天配聖端皇后，既而改稱莊烈愍皇帝。凡五易而後定焉。今神牌所書，即順治初定一十六字，第其下改書莊烈愍皇帝。](#cite_ref-msz_39-1) **ă** **據《** [^](#cite_ref-40) [聖安皇帝本紀](/w/index.php?title=%E8%81%96%E5%AE%89%E7%9A%87%E5%B8%9D%E6%9C%AC%E7%B4%80&action=edit&redlink=1)》，《 [南渡錄](/w/index.php?title=%E5%8D%97%E6%B8%A1%E9%8C%84&action=edit&redlink=1)》均作二月丙子，《 [弘光實錄鈔](/w/index.php?title=%E5%BC%98%E5%85%89%E5%AF%A6%E9%8C%84%E9%88%94&action=edit&redlink=1)》作二月庚辰
- ^
**a** [Hồ Hán Sinh, sách đã dẫn, tr 361](#cite_ref-H.E1.BB.93_H.C3.A1n_Sinh.2C_s.C3.A1ch_.C4.91.C3.A3_d.E1.BA.ABn.2C_tr_361_41-1) **ă** **Nguyên văn: 民間傳說朱慈煥並未病死，只是一度生病，夢見九莲菩萨欲殺盡皇子，但明思宗在宮中禮拜九莲菩萨之後，慈煥即病癒，甲申之變時，慈煥偽裝為僧，逃至江南，人稱「朱三太子」** [^](#cite_ref-42) **An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 225-226** [^](#cite_ref-43) **Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 9** [^](#cite_ref-44) **Cát Kiếm Hùng, sách đã dẫn, tr 284** [^](#cite_ref-45) **An Tác Chương, sách đã dẫn, tr 226, 263** [^](#cite_ref-46)
|
|
|
|
|Hoàng tộc
||Các địch thủ độc lập
||Các tướng lĩnh quan lại khác
|
& nhân vật chủ chốt
|Những trận đánh lớn
|

X-Cache: cp1053 miss, cp1055 miss


text:
afterlife
Từ điển mở Wiktionary
Bước tới:
dẫn lái
,
tìm
Mục lục
1
Tiếng Anh
1.1
Cách phát âm
1.2
Danh từ
1.3
Tham khảo
Tiếng Anh
[
sửa
]
Cách phát âm
[
sửa
]
IPA
:
/ˈæf.tɜː.ˌlɑɪf/
Danh từ
[
sửa
]
afterlife
/ˈæf.tɜː.ˌlɑɪf/
Kiếp
sau
.
Tham khảo
[
sửa
]
Hồ Ngọc Đức,
Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí
(
chi tiết
)
Lấy từ “
https://vi.wiktionary.org/w/index.php?title=afterlife&oldid=1791210
”
Thể loại
:
Mục từ tiếng Anh
Danh từ
Danh từ tiếng Anh
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Chưa đăng nhập
Thảo luận
Đóng góp
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Mục từ
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Tra
Sửa đổi
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Chuyển hướng
Trang Chính
Cộng đồng
Thay đổi gần đây
Mục từ ngẫu nhiên
Trợ giúp
Thảo luận chung
Quyên góp
Chỉ mục
Ngôn ngữ
Chữ cái
Bộ thủ
Từ loại
Chuyên ngành
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản in được
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Tải tập tin lên
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Trích dẫn trang này
Ngôn ngữ định nghĩa
Cymraeg
Ελληνικά
English
Eesti
Suomi
Français
Magyar
日本語
ಕನ್ನಡ
한국어
Kurdî
Malagasy
മലയാളം
မြန်မာဘာသာ
Polski
Română
Svenska
Kiswahili
தமிழ்
తెలుగు
Türkçe
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 15:47 ngày 5 tháng 5 năm 2017.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wiktionary
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Tuyên bố về cookie
Phiên bản di động

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wiktionary.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache-Status: miss

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wiktionary.org

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

X-Cache: cp1065 miss, cp1068 miss

X-Content-Type-Options: nosniff

Connection: close

Via: 1.1 varnish-v4, 1.1 varnish-v4

Accept-Ranges: bytes

X-UA-Compatible: IE=Edge

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Content-Language: vi

Link: </static/images/project-logos/viwiktionary.png>;rel=preload;as=image;media=not all and (min-resolution: 1.5dppx),</static/images/project-logos/viwiktionary-1.5x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 1.5dppx) and (max-resolution: 1.999999dppx),</static/images/project-logos/viwiktionary-2x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 2dppx)


text:
close
Mục lục
Tiếng Anh[sửa]
Cách phát âm[sửa]
Tính từ[sửa]
close (cấp hơn closer, cấp nhất closest) /ˈkloʊs/
- Đóng kín.
- Chật, chật chội; kín, bí hơi, ngột ngạt.
- close prisoner — người tù giam trong khám kín
- close air — không khí ngột ngạt
- Chặt, bền, sít, khít.
- a close texture — vải dệt mau
- a close thicket — bụi rậm
- Che đậy, bí mật, giấu giếm, kín.
- to keep a thing close — giữ cái gì bí mật
- Dè dặt, kín đáo.
- a very close man — người rất kín đáo
- Hà tiện, bủn xỉn.
- to be close with one's money — bủn xỉn, sít sao với đồng tiền
- Gần, thân, sát.
- a close friend — bạn thân
- a close translation — bản dịch sát
- a close resemblance — sự giống hệt
- close combat — trận đánh gần, trận đánh giáp lá cà
- Chặt chẽ, kỹ lưỡng, tỉ mỉ, cẩn thận.
- a close argument — lý lẽ chặt chẽ
- close attention — sự chú ý cẩn thận
- a close examination — sự xem xét kỹ lưỡng
- Hạn chế, cấm.
- close scholarship — học bổng hạn chế
- close season — mùa cấm (săn bắn, câu cá...)
- Gay go, ngang nhau, ngang sức.
- a close contest — một cuộc đấu gay go, một cuộc đấu ngang sức
- a close vote — cuộc bầu ngang phiếu
Thành ngữ[sửa]
- close call: (Thông tục) Cái suýt làm nguy đến tính mạng.
- close shave:
- to fight in close order: Sát cánh vào nhau mà chiến đấu.
Phó từ[sửa]
close (cấp hơn closer, cấp nhất closest) /ˈkloʊs/
- Ẩn, kín đáo, giấu giếm.
- to keep (lie) close — ẩn mình
- Gần, sát, ngắn.
- there were close on a hundred people — có tới gần một trăm người
- to cut one's hair close — cạo trọc lóc
Thành ngữ[sửa]
Danh từ[sửa]
close (số nhiều closes) /ˈkloʊz/
- Sự kết thúc, lúc kết thúc; phần cuối.
- the close of a meeting — sự kết thúc buổi mít tinh
- day reaches its close — trời đã tối
- Khu đất có rào.
- to break someone's close — xâm phạm vào đất đai của ai
- Sân trường.
- Sân trong (nhà thờ).
- Sự ôm nhau vật; sự đánh giáp lá cà.
- (Âm nhạc) Kết.
Thành ngữ[sửa]
Ngoại động từ[sửa]
close ngoại động từ /ˈkloʊz/
- Đóng, khép.
- to close the door — đóng cửa
- to close the door shut — đóng cửa kín
- Làm khít lại, dồn lại gần, làm sát lại nhau.
- close the ranks! — hãy dồn hàng lại!; hãy siết chặt hàng ngũ!
- Kết thúc, chấm dứt, làm xong.
- to close one's days — kết thúc cuộc đời, chết
- to close a speech — kết thúc bài nói
Chia động từ[sửa]
close
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói will; chỉ nói shall để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói shall và chỉ nói will để nhấn mạnh.
Nội động từ[sửa]
close nội động từ /ˈkloʊz/
- Đóng, khép.
- shops close at six — các cửa hiệu đóng cửa vào lúc 6 giờ
- this door closes easily — cửa này dễ khép
- Kết thúc, chấm dứt.
- his speech closed with an appeal to patriotism — bài nói của ông ta kết thúc bằng lời kêu gọi tinh thần yêu nước
Thành ngữ[sửa]
- to close about: Bao bọc, bao quanh.
- to close down:
- to close in:
- the days are closing in:
- to close up:
- to close with:
Chia động từ[sửa]
close
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói will; chỉ nói shall để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói shall và chỉ nói will để nhấn mạnh.
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)

markdown:
# close
## Mục lục
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
### Tính từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-adj-&action=edit§ion=T-1)] **close** ( *cấp hơn* **, closer** *cấp nhất* **)** [closest](/wiki/closest) [/ˈkloʊs/](/wiki/Wiktionary:IPA) [Đóng](/wiki/%C4%91%C3%B3ng) [kín](/wiki/k%C3%ADn). [Chật](/wiki/ch%E1%BA%ADt), [chật chội](/wiki/ch%E1%BA%ADt_ch%E1%BB%99i); [kín](/wiki/k%C3%ADn), [bí](/wiki/b%C3%AD) [hơi](/wiki/h%C6%A1i), [ngột ngạt](/wiki/ng%E1%BB%99t_ng%E1%BA%A1t). *— người tù giam trong khám kín* **close**prisoner *— không khí ngột ngạt* **close**air
-
[Chặt](/wiki/ch%E1%BA%B7t), [bền](/wiki/b%E1%BB%81n), [sít](/wiki/s%C3%ADt), [khít](/wiki/kh%C3%ADt). *a*— vải dệt mau **close**texture *a*— bụi rậm **close**thicket
-
[Che](/wiki/che) [đậy](/wiki/%C4%91%E1%BA%ADy), [bí mật](/wiki/b%C3%AD_m%E1%BA%ADt), [giấu giếm](/wiki/gi%E1%BA%A5u_gi%E1%BA%BFm), [kín](/wiki/k%C3%ADn). *to keep a thing*— giữ cái gì bí mật **close**
-
[Dè dặt](/wiki/d%C3%A8_d%E1%BA%B7t), [kín đáo](/wiki/k%C3%ADn_%C4%91%C3%A1o). *a very*— người rất kín đáo **close**man
-
[Hà tiện](/wiki/h%C3%A0_ti%E1%BB%87n), [bủn xỉn](/wiki/b%E1%BB%A7n_x%E1%BB%89n). *to be*— bủn xỉn, sít sao với đồng tiền **close**with one's money
-
[Gần](/wiki/g%E1%BA%A7n), [thân](/wiki/th%C3%A2n), [sát](/wiki/s%C3%A1t). *a*— bạn thân **close**friend *a*— bản dịch sát **close**translation *a*— sự giống hệt **close**resemblance *— trận đánh gần, trận đánh giáp lá cà* **close**combat
-
[Chặt chẽ](/wiki/ch%E1%BA%B7t_ch%E1%BA%BD), [kỹ lưỡng](/wiki/k%E1%BB%B9_l%C6%B0%E1%BB%A1ng), [tỉ mỉ](/wiki/t%E1%BB%89_m%E1%BB%89), [cẩn thận](/wiki/c%E1%BA%A9n_th%E1%BA%ADn). *a*— lý lẽ chặt chẽ **close**argument *— sự chú ý cẩn thận* **close**attention *a*— sự xem xét kỹ lưỡng **close**examination
-
[Hạn chế](/wiki/h%E1%BA%A1n_ch%E1%BA%BF), [cấm](/wiki/c%E1%BA%A5m). *— học bổng hạn chế* **close**scholarship *— mùa cấm (săn bắn, câu cá...)* **close**season
-
[Gay go](/wiki/gay_go), [ngang nhau](/wiki/ngang_nhau), [ngang](/wiki/ngang) [sức](/wiki/s%E1%BB%A9c). *a*— một cuộc đấu gay go, một cuộc đấu ngang sức **close**contest *a*— cuộc bầu ngang phiếu **close**vote
-
#### Thành ngữ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-expr-&action=edit§ion=T-1)] **close call**: ( *Thông tục*) Cái [suýt](/wiki/su%C3%BDt)làm [nguy](/wiki/nguy)đến [tính mạng](/wiki/t%C3%ADnh_m%E1%BA%A1ng). **close shave**: **to fight in close order**: [Sát cánh](/wiki/s%C3%A1t_c%C3%A1nh)vào [nhau](/wiki/nhau)mà [chiến đấu](/wiki/chi%E1%BA%BFn_%C4%91%E1%BA%A5u).
### Phó từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-adv-&action=edit§ion=T-1)] **close** ( *cấp hơn* **, closer** *cấp nhất* **)** [closest](/wiki/closest) [/ˈkloʊs/](/wiki/Wiktionary:IPA) [Ẩn](/wiki/%E1%BA%A9n), [kín đáo](/wiki/k%C3%ADn_%C4%91%C3%A1o), [giấu giếm](/wiki/gi%E1%BA%A5u_gi%E1%BA%BFm). *to keep (lie)*— ẩn mình **close**
-
[Gần](/wiki/g%E1%BA%A7n), [sát](/wiki/s%C3%A1t), [ngắn](/wiki/ng%E1%BA%AFn). *there were*— có tới gần một trăm người **close**on a hundred people *to cut one's hair*— cạo trọc lóc **close**
-
#### Thành ngữ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-expr-&action=edit§ion=T-1)]
### Danh từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-noun-&action=edit§ion=T-1)] **close** ( *số nhiều* **) closes** [/ˈkloʊz/](/wiki/Wiktionary:IPA)
- Sự
[kết thúc](/wiki/k%E1%BA%BFt_th%C3%BAc), [lúc](/wiki/l%C3%BAc)kết thúc; [phần](/wiki/ph%E1%BA%A7n) [cuối](/wiki/cu%E1%BB%91i). *the*— sự kết thúc buổi mít tinh **close**of a meeting *day reaches its*— trời đã tối **close**
-
[Khu](/wiki/khu) [đất](/wiki/%C4%91%E1%BA%A5t)có [rào](/wiki/r%C3%A0o). *to break someone's*— xâm phạm vào đất đai của ai **close**
-
[Sân](/wiki/s%C3%A2n) [trường](/wiki/tr%C6%B0%E1%BB%9Dng). [Sân](/wiki/s%C3%A2n)trong ( [nhà thờ](/wiki/nh%C3%A0_th%E1%BB%9D)).
- Sự
[ôm](/wiki/%C3%B4m)nhau [vật](/wiki/v%E1%BA%ADt); sự [đánh](/wiki/%C4%91%C3%A1nh) [giáp lá cà](/wiki/gi%C3%A1p_l%C3%A1_c%C3%A0).
- (
*Âm nhạc*) [Kết](/wiki/k%E1%BA%BFt).
#### Thành ngữ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-expr-&action=edit§ion=T-1)]
### Ngoại động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-tr-verb-&action=edit§ion=T-1)] **close** *ngoại động từ* [/ˈkloʊz/](/wiki/Wiktionary:IPA)
- Đóng,
[khép](/wiki/kh%C3%A9p). *to*— đóng cửa **close**the door *to*— đóng cửa kín **close**the door shut
-
- Làm
[khít](/wiki/kh%C3%ADt)lại, [dồn](/wiki/d%E1%BB%93n)lại [gần](/wiki/g%E1%BA%A7n), làm [sát](/wiki/s%C3%A1t)lại nhau. *— hãy dồn hàng lại!; hãy siết chặt hàng ngũ!* **close**the ranks!
-
[Kết thúc](/wiki/k%E1%BA%BFt_th%C3%BAc), [chấm dứt](/wiki/ch%E1%BA%A5m_d%E1%BB%A9t), [làm xong](/wiki/l%C3%A0m_xong). *to*— kết thúc cuộc đời, chết **close**one's days *to*— kết thúc bài nói **close**a speech
-
#### Chia động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-forms-&action=edit§ion=T-1)]
close
|Dạng không chỉ ngôi|
|Động từ
|[close] [Phân từ](/wiki/ph%C3%A2n_t%E1%BB%AB) [hiện tại](/wiki/hi%E1%BB%87n_t%E1%BA%A1i) [closing](/wiki/closing) [quá khứ](/wiki/qu%C3%A1_kh%E1%BB%A9) [closed](/wiki/closed) [Lối trình bày](/wiki/l%E1%BB%91i_tr%C3%ACnh_b%C3%A0y) [close] [close]hoặc [closest](/wiki/closest)¹ [closes](/wiki/closes)hoặc [closeth](/w/index.php?title=closeth&action=edit&redlink=1)¹ [close] [close] [close] [closed](/wiki/closed) [closed](/wiki/closed)hoặc [closedst](/w/index.php?title=closedst&action=edit&redlink=1)¹ [closed](/wiki/closed) [closed](/wiki/closed) [closed](/wiki/closed) [closed](/wiki/closed) [Tương lai](/wiki/t%C6%B0%C6%A1ng_lai) [will](/wiki/will)/ [shall](/wiki/shall)² [close] [close]hoặc [wilt](/wiki/wilt)/ [shalt](/wiki/shalt)¹ [close] [close] [close] [close] [close] [Lối cầu khẩn](/wiki/l%E1%BB%91i_c%E1%BA%A7u_kh%E1%BA%A9n) [close] [close]hoặc [closest](/wiki/closest)¹ [close] [close] [close] [close] [closed](/wiki/closed) [closed](/wiki/closed) [closed](/wiki/closed) [closed](/wiki/closed) [closed](/wiki/closed) [closed](/wiki/closed) [were](/wiki/were)to [close]hoặc [should](/wiki/should) [close] [close]hoặc should [close] [close]hoặc should [close] [close]hoặc should [close] [close]hoặc should [close] [close]hoặc should [close] [Lối mệnh lệnh](/wiki/l%E1%BB%91i_m%E1%BB%87nh_l%E1%BB%87nh) [close] [close] [close]
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói
*will*; chỉ nói *shall*để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói *shall*và chỉ nói *will*để nhấn mạnh.
### Nội động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-intr-verb-&action=edit§ion=T-1)] **close** *nội động từ* [/ˈkloʊz/](/wiki/Wiktionary:IPA) [Đóng](/wiki/%C4%91%C3%B3ng), [khép](/wiki/kh%C3%A9p). *shops*— các cửa hiệu đóng cửa vào lúc 6 giờ **close**at six *this door closes easily*— cửa này dễ khép
-
[Kết thúc](/wiki/k%E1%BA%BFt_th%C3%BAc), [chấm dứt](/wiki/ch%E1%BA%A5m_d%E1%BB%A9t). *his speech closed with an appeal to patriotism*— bài nói của ông ta kết thúc bằng lời kêu gọi tinh thần yêu nước
-
#### Thành ngữ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-expr-&action=edit§ion=T-1)] **to close about**: [Bao bọc](/wiki/bao_b%E1%BB%8Dc), [bao quanh](/wiki/bao_quanh). **to close down**: **to close in**: **the days are closing in**: **to close up**: **to close with**:
#### Chia động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-forms-&action=edit§ion=T-1)]
close
|Dạng không chỉ ngôi|
|Động từ
|[close] [Phân từ](/wiki/ph%C3%A2n_t%E1%BB%AB) [hiện tại](/wiki/hi%E1%BB%87n_t%E1%BA%A1i) [closing](/wiki/closing) [quá khứ](/wiki/qu%C3%A1_kh%E1%BB%A9) [closed](/wiki/closed) [Lối trình bày](/wiki/l%E1%BB%91i_tr%C3%ACnh_b%C3%A0y) [close] [close]hoặc [closest](/wiki/closest)¹ [closes](/wiki/closes)hoặc [closeth](/w/index.php?title=closeth&action=edit&redlink=1)¹ [close] [close] [close] [closed](/wiki/closed) [closed](/wiki/closed)hoặc [closedst](/w/index.php?title=closedst&action=edit&redlink=1)¹ [closed](/wiki/closed) [closed](/wiki/closed) [closed](/wiki/closed) [closed](/wiki/closed) [Tương lai](/wiki/t%C6%B0%C6%A1ng_lai) [will](/wiki/will)/ [shall](/wiki/shall)² [close] [close]hoặc [wilt](/wiki/wilt)/ [shalt](/wiki/shalt)¹ [close] [close] [close] [close] [close] [Lối cầu khẩn](/wiki/l%E1%BB%91i_c%E1%BA%A7u_kh%E1%BA%A9n) [close] [close]hoặc [closest](/wiki/closest)¹ [close] [close] [close] [close] [closed](/wiki/closed) [closed](/wiki/closed) [closed](/wiki/closed) [closed](/wiki/closed) [closed](/wiki/closed) [closed](/wiki/closed) [were](/wiki/were)to [close]hoặc [should](/wiki/should) [close] [close]hoặc should [close] [close]hoặc should [close] [close]hoặc should [close] [close]hoặc should [close] [close]hoặc should [close] [Lối mệnh lệnh](/wiki/l%E1%BB%91i_m%E1%BB%87nh_l%E1%BB%87nh) [close] [close] [close]
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói
*will*; chỉ nói *shall*để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói *shall*và chỉ nói *will*để nhấn mạnh.
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))

X-Cache: cp1055 miss, cp1068 miss


text:
groover
Từ điển mở Wiktionary
Bước tới:
dẫn lái
,
tìm
Mục lục
1
Tiếng Anh
1.1
Cách phát âm
1.2
Danh từ
1.3
Tham khảo
Tiếng Anh
[
sửa
]
Cách phát âm
[
sửa
]
IPA
:
/ˈɡruː.vɜː/
Danh từ
[
sửa
]
groover
/ˈɡruː.vɜː/
Cái
bào
rãnh
.
Tham khảo
[
sửa
]
Hồ Ngọc Đức,
Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí
(
chi tiết
)
Lấy từ “
https://vi.wiktionary.org/w/index.php?title=groover&oldid=1848730
”
Thể loại
:
Mục từ tiếng Anh
Danh từ
Danh từ tiếng Anh
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Chưa đăng nhập
Thảo luận
Đóng góp
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Mục từ
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Tra
Sửa đổi
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Chuyển hướng
Trang Chính
Cộng đồng
Thay đổi gần đây
Mục từ ngẫu nhiên
Trợ giúp
Thảo luận chung
Quyên góp
Chỉ mục
Ngôn ngữ
Chữ cái
Bộ thủ
Từ loại
Chuyên ngành
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản in được
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Tải tập tin lên
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Trích dẫn trang này
Ngôn ngữ định nghĩa
English
Français
தமிழ்
中文
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 23:42 ngày 6 tháng 5 năm 2017.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wiktionary
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Tuyên bố về cookie
Phiên bản di động


text:
plugged
Từ điển mở Wiktionary
Bước tới:
dẫn lái
,
tìm
Tiếng Anh
[
sửa
]
Động từ
[
sửa
]
plugged
Quá khứ
và
phân từ
quá khứ của
plug
.
Chia động từ
[
sửa
]
plug
Dạng không chỉ ngôi
Động từ
nguyên mẫu
to
plug
Phân từ
hiện tại
plugging
Phân từ
quá khứ
plugged
Dạng chỉ ngôi
số
ít
nhiều
ngôi
thứ nhất
thứ hai
thứ ba
thứ nhất
thứ hai
thứ ba
Lối trình bày
I
you/thou¹
he/she/it/one
we
you/ye¹
they
Hiện tại
plug
plug
hoặc
pluggest
¹
plugs
hoặc
pluggeth
¹
plug
plug
plug
Quá khứ
plugged
plugged
hoặc
pluggedst
¹
plugged
plugged
plugged
plugged
Tương lai
will
/
shall
²
plug
will/shall
plug
hoặc
wilt
/
shalt
¹
plug
will/shall
plug
will/shall
plug
will/shall
plug
will/shall
plug
Lối cầu khẩn
I
you/thou¹
he/she/it/one
we
you/ye¹
they
Hiện tại
plug
plug
hoặc
pluggest
¹
plug
plug
plug
plug
Quá khứ
plugged
plugged
plugged
plugged
plugged
plugged
Tương lai
were
to
plug
hoặc
should
plug
were to
plug
hoặc should
plug
were to
plug
hoặc should
plug
were to
plug
hoặc should
plug
were to
plug
hoặc should
plug
were to
plug
hoặc should
plug
Lối mệnh lệnh
—
you/thou¹
—
we
you/ye¹
—
Hiện tại
—
plug
—
let’s
plug
plug
—
Cách chia động từ cổ.
Thường nói
will
; chỉ nói
shall
để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói
shall
và chỉ nói
will
để nhấn mạnh.
Lấy từ “
https://vi.wiktionary.org/w/index.php?title=plugged&oldid=1894316
”
Thể loại
:
Mục từ tiếng Anh
Động từ
Hình thức quá khứ
Phân từ quá khứ
Chia động từ
Động từ tiếng Anh
Chia động từ tiếng Anh
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Chưa đăng nhập
Thảo luận
Đóng góp
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Mục từ
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Tra
Sửa đổi
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Chuyển hướng
Trang Chính
Cộng đồng
Thay đổi gần đây
Mục từ ngẫu nhiên
Trợ giúp
Thảo luận chung
Quyên góp
Chỉ mục
Ngôn ngữ
Chữ cái
Bộ thủ
Từ loại
Chuyên ngành
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản in được
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Tải tập tin lên
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Trích dẫn trang này
Ngôn ngữ định nghĩa
Català
Deutsch
English
Français
Magyar
日本語
Kurdî
Malagasy
မြန်မာဘာသာ
Simple English
Svenska
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 06:13 ngày 10 tháng 5 năm 2017.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wiktionary
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Tuyên bố về cookie
Phiên bản di động

markdown:
# plugged
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-verb-&action=edit§ion=T-1)] **plugged**
#### Chia động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-forms-&action=edit§ion=T-1)]
plug
|Dạng không chỉ ngôi|
|Động từ
|[plug](/wiki/plug) [Phân từ](/wiki/ph%C3%A2n_t%E1%BB%AB) [hiện tại](/wiki/hi%E1%BB%87n_t%E1%BA%A1i) [plugging](/wiki/plugging) [quá khứ](/wiki/qu%C3%A1_kh%E1%BB%A9) [plugged] [Lối trình bày](/wiki/l%E1%BB%91i_tr%C3%ACnh_b%C3%A0y) [plug](/wiki/plug) [plug](/wiki/plug)hoặc [pluggest](/w/index.php?title=pluggest&action=edit&redlink=1)¹ [plugs](/wiki/plugs)hoặc [pluggeth](/w/index.php?title=pluggeth&action=edit&redlink=1)¹ [plug](/wiki/plug) [plug](/wiki/plug) [plug](/wiki/plug) [plugged] [plugged]hoặc [pluggedst](/w/index.php?title=pluggedst&action=edit&redlink=1)¹ [plugged] [plugged] [plugged] [plugged] [Tương lai](/wiki/t%C6%B0%C6%A1ng_lai) [will](/wiki/will)/ [shall](/wiki/shall)² [plug](/wiki/plug) [plug](/wiki/plug)hoặc [wilt](/wiki/wilt)/ [shalt](/wiki/shalt)¹ [plug](/wiki/plug) [plug](/wiki/plug) [plug](/wiki/plug) [plug](/wiki/plug) [plug](/wiki/plug) [Lối cầu khẩn](/wiki/l%E1%BB%91i_c%E1%BA%A7u_kh%E1%BA%A9n) [plug](/wiki/plug) [plug](/wiki/plug)hoặc [pluggest](/w/index.php?title=pluggest&action=edit&redlink=1)¹ [plug](/wiki/plug) [plug](/wiki/plug) [plug](/wiki/plug) [plug](/wiki/plug) [plugged] [plugged] [plugged] [plugged] [plugged] [plugged] [were](/wiki/were)to [plug](/wiki/plug)hoặc [should](/wiki/should) [plug](/wiki/plug) [plug](/wiki/plug)hoặc should [plug](/wiki/plug) [plug](/wiki/plug)hoặc should [plug](/wiki/plug) [plug](/wiki/plug)hoặc should [plug](/wiki/plug) [plug](/wiki/plug)hoặc should [plug](/wiki/plug) [plug](/wiki/plug)hoặc should [plug](/wiki/plug) [Lối mệnh lệnh](/wiki/l%E1%BB%91i_m%E1%BB%87nh_l%E1%BB%87nh) [plug](/wiki/plug) [plug](/wiki/plug) [plug](/wiki/plug)
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói
*will*; chỉ nói *shall*để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói *shall*và chỉ nói *will*để nhấn mạnh.

X-Cache: cp1054 miss, cp1068 miss


text:
startling
Tiếng Anh[sửa]
Cách phát âm[sửa]
Động từ[sửa]
startling
Chia động từ[sửa]
startle
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói will; chỉ nói shall để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói shall và chỉ nói will để nhấn mạnh.
Tính từ[sửa]
startling /ˈstɑːr.tᵊ.liɳ/
- Làm giật mình, làm hoảng hốt, làm sửng sốt.
- startling discovery — sự phát hiện làm mọi người phải sửng sốt
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)

markdown:
# startling
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
### Động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-verb-&action=edit§ion=T-1)] **startling**
#### Chia động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-forms-&action=edit§ion=T-1)]
startle
|Dạng không chỉ ngôi|
|Động từ
|[startle](/wiki/startle) [Phân từ](/wiki/ph%C3%A2n_t%E1%BB%AB) [hiện tại](/wiki/hi%E1%BB%87n_t%E1%BA%A1i) [startling] [quá khứ](/wiki/qu%C3%A1_kh%E1%BB%A9) [startled](/wiki/startled) [Lối trình bày](/wiki/l%E1%BB%91i_tr%C3%ACnh_b%C3%A0y) [startle](/wiki/startle) [startle](/wiki/startle)hoặc [startlest](/w/index.php?title=startlest&action=edit&redlink=1)¹ [startles](/wiki/startles)hoặc [startleth](/w/index.php?title=startleth&action=edit&redlink=1)¹ [startle](/wiki/startle) [startle](/wiki/startle) [startle](/wiki/startle) [startled](/wiki/startled) [startled](/wiki/startled)hoặc [startledst](/w/index.php?title=startledst&action=edit&redlink=1)¹ [startled](/wiki/startled) [startled](/wiki/startled) [startled](/wiki/startled) [startled](/wiki/startled) [Tương lai](/wiki/t%C6%B0%C6%A1ng_lai) [will](/wiki/will)/ [shall](/wiki/shall)² [startle](/wiki/startle) [startle](/wiki/startle)hoặc [wilt](/wiki/wilt)/ [shalt](/wiki/shalt)¹ [startle](/wiki/startle) [startle](/wiki/startle) [startle](/wiki/startle) [startle](/wiki/startle) [startle](/wiki/startle) [Lối cầu khẩn](/wiki/l%E1%BB%91i_c%E1%BA%A7u_kh%E1%BA%A9n) [startle](/wiki/startle) [startle](/wiki/startle)hoặc [startlest](/w/index.php?title=startlest&action=edit&redlink=1)¹ [startle](/wiki/startle) [startle](/wiki/startle) [startle](/wiki/startle) [startle](/wiki/startle) [startled](/wiki/startled) [startled](/wiki/startled) [startled](/wiki/startled) [startled](/wiki/startled) [startled](/wiki/startled) [startled](/wiki/startled) [were](/wiki/were)to [startle](/wiki/startle)hoặc [should](/wiki/should) [startle](/wiki/startle) [startle](/wiki/startle)hoặc should [startle](/wiki/startle) [startle](/wiki/startle)hoặc should [startle](/wiki/startle) [startle](/wiki/startle)hoặc should [startle](/wiki/startle) [startle](/wiki/startle)hoặc should [startle](/wiki/startle) [startle](/wiki/startle)hoặc should [startle](/wiki/startle) [Lối mệnh lệnh](/wiki/l%E1%BB%91i_m%E1%BB%87nh_l%E1%BB%87nh) [startle](/wiki/startle) [startle](/wiki/startle) [startle](/wiki/startle)
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói
*will*; chỉ nói *shall*để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói *shall*và chỉ nói *will*để nhấn mạnh.
### Tính từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-adj-&action=edit§ion=T-1)] **startling** [/ˈstɑːr.tᵊ.liɳ/](/wiki/Wiktionary:IPA)
- Làm
[giật mình](/wiki/gi%E1%BA%ADt_m%C3%ACnh), làm [hoảng hốt](/wiki/ho%E1%BA%A3ng_h%E1%BB%91t), làm [sửng sốt](/wiki/s%E1%BB%ADng_s%E1%BB%91t). *— sự phát hiện làm mọi người phải sửng sốt* **startling**discovery
-
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))


text:
Huyền My và dàn mỹ nhân Miss Grand diễn bikini ở Phú Quốc
Gần 80 thí sinh của Hoa hậu Hòa bình Quốc tế trình diễn trang phục áo tắm sáng 17/10. ...
Bên trong ngôi nhà dát vàng đắt nhất Thụy Sĩ
Với các thiết bị cao cấp, góc nhìn đẹp ra núi tuyết, tòa nhà này hiện có giá đắt nhất Thụy Sĩ.
Những tai nạn khủng khiếp nhất với các thủ môn khi thi đấu
Công việc trấn giữ khung thành có lúc khiến cầu thủ dính chấn thương nặng, thậm chí đánh đổi cả mạng sống.

markdown:
[Huyền My và dàn mỹ nhân Miss Grand diễn bikini ở Phú Quốc](https://giaitri.vnexpress.net/photo/quoc-te/huyen-my-va-dan-my--nhan-miss-grand-dien-bikini-o--phu--quo-c-3657023.html)
Gần 80 thí sinh của Hoa hậu Hòa bình Quốc tế trình diễn trang phục áo tắm sáng 17/10.
[...](https://giaitri.vnexpress.net/photo/quoc-te/huyen-my-va-dan-my--nhan-miss-grand-dien-bikini-o--phu--quo-c-3657023.html) [Bên trong ngôi nhà dát vàng đắt nhất Thụy Sĩ](https://giadinh.vnexpress.net/photo/tu-van-nha-dep/ben-trong-ngoi-nha-dat-vang-dat-nhat-thuy-si-3656823.html)
Với các thiết bị cao cấp, góc nhìn đẹp ra núi tuyết, tòa nhà này hiện có giá đắt nhất Thụy Sĩ.
[Những tai nạn khủng khiếp nhất với các thủ môn khi thi đấu](https://thethao.vnexpress.net/photo/hau-truong/nhung-tai-nan-khung-khiep-nhat-voi-cac-thu-mon-khi-thi-dau-3656587.html)
Công việc trấn giữ khung thành có lúc khiến cầu thủ dính chấn thương nặng, thậm chí đánh đổi cả mạng sống.

server: nginx

Cache-Control: max-age=120, stale-while-revalidate=6, stale-if-error=864000, private

Set-Cookie: device_env=4; expires=Wed, 25-Oct-2017 00:28:53 GMT; path=/; domain=vnexpress.net

Vary: Accept-Encoding

Content-Type: text/html; charset=utf-8


text:
Dự án nhằm xây dựng và củng cố hệ thống giải phẫu bệnh chuyên ngành lao và bệnh phổi tại Việt Nam, đáp ứng yêu cầu kỹ thuật cao trong điều trị ung thư phổi, được thực hiện từ năm 2015 đến năm 2018. Bộ Y tế là cơ quan chủ quản Dự án. Tổng kinh phí của Dự án là 2.312.334 Euro, trong đó viện trợ không hoàn lại của Chính phủ Luxembourg 2.012.334 Euro, vốn đối ứng 300.000 Euro.
PV

WARC-Identified-Payload-Type: application/xhtml+xml

Cache-Control: private

X-Cache: MISS from cache30


text:
Tiết đoạn này sẽ giúp đỡ bạn quyết định những kiểu vật chứa nào bạn có thể sử dụng để cài đặt hệ thống Debian. Có một chương hoàn toàn dành riêng cho phương tiện chứa, Chương 4, Lấy vật chứa cài đặt hệ thống, trong đó liệt kê những lợi ích và bất lợi của mỗi kiểu phương tiện chứa. Một khi tới tiết đoạn đó, bạn có thể muốn tham chiếu về lại trang này.
Mạng co thể được sử dụng trong khi cài đặt, để lấy các tập tin cần thiết cho tiến trình cài đặt. Cách sử dụng mạng phụ thuộc vào phương pháp cơ sở dữ liệu đã chọn và các trả lời một số câu sẽ được hỏi trong khi cài đặt. Bộ cài đặt hỗ trợ phần lớn kiểu sự kết nối mạng (gồm PPPoE, nhưng không phải ISDN hay PPP), thông qua hoặc HTTP hoặc FTP. Sau khi cài đặt xong, bạn cũng có khả năng cấu hình hệ thống để sử dụng IDSN và PPP.
You can also boot the installation system over the network without needing any local media like CDs/DVDs or USB sticks. If you already have a netboot-infrastructure available (i.e. you are already running DHCP and TFTP services in your network), this allows an easy and fast deployment of a large number of machines. Setting up the necessary infrastructure requires a certain level of technical experience, so this is not recommended for novice users. This is the preferred installation technique for 32-bit MIPS (big-endian) .
Một tùy chọn khác là tiến trình cài đặt không có đĩa, dùng khả năng khởi động qua mạng từ mạng cục bộ và khả năng gắn kết bằng NFS các hệ thống tập tin cục bộ.
Booting the installation system directly from a hard disk is another option for many architectures. This will require some other operating system to load the installer onto the hard disk. This method is only recommended for special cases when no other installation method is available.
If you are running another Unix-like system, you could use it to install Debian GNU/Linux without using the
debian-installer described in the rest of this manual. This kind of install may be useful for users with otherwise unsupported hardware or on hosts which can't afford downtime. If you are interested in this technique, skip to the Phần D.3, “Cài đặt Debian GNU/Linux từ hệ thống UNIX/Linux”. This installation method is only recommended for advanced users when no other installation method is available.

markdown:
Tiết đoạn này sẽ giúp đỡ bạn quyết định những kiểu vật chứa nào bạn có thể sử dụng để cài đặt hệ thống Debian. Có một chương hoàn toàn dành riêng cho phương tiện chứa,
[Chương 4, Lấy vật chứa cài đặt hệ thống](ch04.html.vi), trong đó liệt kê những lợi ích và bất lợi của mỗi kiểu phương tiện chứa. Một khi tới tiết đoạn đó, bạn có thể muốn tham chiếu về lại trang này.
|
|![]()
|Ghi chú|
Whenever you see “CD-ROM” in this manual, it applies to all of CD-ROMs, DVD-ROMs and BD-ROMs, because all these technologies are really the same from the operating system's point of view.
CD-ROM based installation is supported for most architectures.
Mạng co thể được sử dụng trong khi cài đặt, để lấy các tập tin cần thiết cho tiến trình cài đặt. Cách sử dụng mạng phụ thuộc vào phương pháp cơ sở dữ liệu đã chọn và các trả lời một số câu sẽ được hỏi trong khi cài đặt. Bộ cài đặt hỗ trợ phần lớn kiểu sự kết nối mạng (gồm PPPoE, nhưng không phải ISDN hay PPP), thông qua hoặc HTTP hoặc FTP. Sau khi cài đặt xong, bạn cũng có khả năng cấu hình hệ thống để sử dụng IDSN và PPP.
You can also
*boot* the installation system over the network without needing any local media like CDs/DVDs or USB sticks. If you already have a netboot-infrastructure available (i.e. you are already running DHCP and TFTP services in your network), this allows an easy and fast deployment of a large number of machines. Setting up the necessary infrastructure requires a certain level of technical experience, so this is not recommended for novice users. This is the preferred installation technique for
32-bit MIPS (big-endian)
.
Một tùy chọn khác là tiến trình cài đặt không có đĩa, dùng khả năng khởi động qua mạng từ mạng cục bộ và khả năng gắn kết bằng NFS các hệ thống tập tin cục bộ.
Booting the installation system directly from a hard disk is another option for many architectures. This will require some other operating system to load the installer onto the hard disk. This method is only recommended for special cases when no other installation method is available.
If you are running another Unix-like system, you could use it to install Debian GNU/Linux without using the
debian-installer described in the rest of this manual. This kind of install may be useful for users with otherwise unsupported hardware or on hosts which can't afford downtime. If you are interested in this technique, skip to the
[Phần D.3, “Cài đặt Debian GNU/Linux từ hệ thống UNIX/Linux”](apds03.html.vi). This installation method is only recommended for advanced users when no other installation method is available.

Server: Apache

X-Frame-Options: sameorigin

Referrer-Policy: no-referrer

Content-Type: text/html

X-Clacks-Overhead: GNU Terry Pratchett


text:
Các sinh hoạt mục vụ cấp Giáo phận chắc chắn đòi hỏi một không gian rộng rãi và thuận lợi. Dự án xây dựng Trung tâm Mục vụ đã được Đức Giám mục Giáo phận xét duyệt và quyết định thực hiện tại khu đất có diện tích khoảng 17.000 m2, nằm cạnh quốc lộ 51A, giữa hai xứ Phước Lộc và Hải Sơn.
Thiết kế kiến trúc của các dãy nhà nhắm đến chức năng sử dụng thuận tiện cho các tuần tĩnh tâm và thường huấn linh mục, các đại nghị, hội thảo, khoá học dành cho chủng sinh, tu sĩ và giáo dân các Ban các Giới.

Server: Apache/2.4.27 (Ubuntu)

Connection: Upgrade, close

Cache-Control: max-age=0, no-cache, s-maxage=10

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Link: <https://www.giaophanbaria.org/wp-json/>; rel="https://api.w.org/", <https://wp.me/P7jvho-Di>; rel=shortlink


text:
1900 1870
CSKH: 1900 1870
Từ 7h30 - 21h hằng ngày
DKKD: 0312788481, Ngày cấp: 21/05/2014, Sở kế hoạch đầu tư thành phố Hồ Chí Minh
HCM: Lầu 7, Tòa nhà Anh Đăng, 215 Nam Kỳ Khởi Nghĩa, Phường 7, Quận 3, Tp. Hồ Chí Minh
(Xem bản đồ)
HN: Tầng 1, 70-72 Bà Triệu, Quận Hoàn Kiếm, Hà Nội
(Xem bản đồ)
Cần Thơ: 166B Trần Hưng Đạo, P. An Nghiệp, Quận Ninh Kiều, Tp Cần Thơ
(Xem bản đồ)

Server: Microsoft IIS 6.0 - Setup and config by duocnt.tech@gmail.com

Cache-Control: private, no-cache="Set-Cookie"

Access-Control-Allow-Methods: GET, PUT, POST, DELETE, OPTIONS

X-Cache: MISS from DuocNguyen

X-Cache-Lookup: MISS from DuocNguyen:82