text:
CNM365. Chào ngày mới 7 tháng 6. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm 1654 – Louis XIV cử hành nghi lễ đăng quang quốc vương của Pháp. Ông là người năm 1682, xây dựng Điện Versailles , là cung điện hoàng gia vĩ đại nhất thế giới, di sản thế giới tại Pháp. Năm 1891 – ngày mất Đỗ Huy Liêu, danh sĩ và quan nhà Nguyễn Việt Nam (sinh năm 1845)
7 tháng 6
Ngày 7 tháng 6 là ngày thứ 158 (159 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 207 ngày trong năm.
Mục lục
Sự kiện
- 1099 – Cuộc thập tự chinh thứ nhất: Liên quân Cơ Đốc bắt đầu bao vây Jerusalem nhằm đoạt thành từ Đế quốc Fatima Hồi giáo.
- 1654 – Louis XIV cử hành nghi lễ đăng quang quốc vương của Pháp.
- 1942 – Chiến tranh thế giới thứ hai: Hải quân Hoa Kỳ đánh bại cuộc tấn công của Hải quân Đế quốc Nhật Bản tại đảo san hô Midway.
- 1981 – Không quân Israel phá hủy Lò phản ứng hạt nhân Osiraq của Iraq trong Chiến dịch Opera.
- 1991 – Núi lửa Pinatubo tại Philippines phun trào tạo ra cột tro bụi cao 7 km.
- 2006 – Thủ lĩnh của Al-Qaeda tại Iraq là Abu Musab al-Zarqawi bị giết chết khi Không lực Hoa Kỳ đánh bom một cứ điểm gần Baqubah.
Sinh
- 1985 – Charlie Simpson, ca sĩ nhạc pop người Anh
- 1988 – Michael Cera, nam diễn viên Mỹ
- 1993 – Park JiYeon,thành viên nhóm nhạc T-ara của Hàn Quốc
Mất
- 1891 – Đỗ Huy Liêu, danh sĩ và quan nhà Nguyễn Việt Nam (s. 1845)
- 2003 – Trevor Goddard, diễn viên Anh (s. 1962)
Ngày lễ và kỷ niệm
Tham khảo
Lâu đài Versailles
Lâu đài Versailles (tiếng Pháp: Château de Versailles) thường được gọi là cung điện Versailles hay đơn giản là Versailles là nơi ở của các vua (và hoàng hậu) Pháp Louis XIII, Louis XIV, Louis XV và Louis XVI. Nằm ở phía Tây của Paris tại thành phố Versailles, lâu đài Versailles là biểu tượng của quyền lực tối thượng của các triều đại phong kiến Pháp với một diện tích và các công trình kiến trúc cực kì đồ sộ và lộng lẫy. Với một cung điện rộng 67.000 mét vuông gồm trên 2000 phòng, một công viên có diện tích 815 héc ta, Versailles là một trong các lâu đài đẹp nhất và lớn nhất châu Âu cũng như trên thế giới. Năm 1979, lâu đài Versailles đã được UNESCO đưa vào danh sách Di sản thế giới.
Mục lục
Kiến trúc
Đặc điểm
Lâu đài Versailles là công trình ghi dấu những tinh hoa của nghệ thuật Pháp thế kỉ 17 và 18, kiến trúc của nó tuân theo những quy tắc chuẩn mực của chủ nghĩa cổ điển như tính đối xứng của công trình, các hành lang nhiều cột, các công trình nghệ thuật lấy cảm hứng từ truyền thuyết và nghệ thuật cổ đại. Xen vào sự chính xác này là một số nét nghệ thuật Baroque.
Lâu đài hiện nay hầu như vẫn mang dáng vẻ công trình do vua Louis XIV (1643–1715) giao cho kiến trúc sư Le Vau xây dựng năm 1668. Bên trong cung điện của lâu đài là nhiều phòng lớn (Grand Appartement) như Phòng lớn của Đức vua, Phòng lớn của Hoàng hậu hay Phòng Gương (Galerie des Glaces). Các phòng lớn này được thông nhau bằng các dãy hành lang trang trí lộng lẫy từ sàn nhà đến trần, đây là tác phẩm của những người thợ thủ công do Charles Le Brun phụ trách. Phòng Gương là căn phòng lớn nhất của lâu đài, nó dài tới 73 mét, một bên nhìn ra khu vườn, một bên được bao phủ bởi 17 tấm gương cực lớn. Bên cạnh các phòng lớn còn có các phòng nhỏ (Petit Appartement) như Phòng ngủ của Đức vua (Chambre du roi) với rất nhiều tấm thảm và gỗ lát tường mạ vàng. Ngoài ra còn có các buồng con và các phòng chức năng khác. Không chỉ gồm các phòng ở và làm việc, lâu đài còn có một nhà nguyện và một nhà hát riêng. Tại nhà nguyện của Versailles từ năm 1689 đến năm 1710 các vị hoàng đế Pháp đã tổ chức những buổi cầu nguyện của hoàng gia. Nhà hát được khánh thành năm 1770 là một trong những công trình lớn cuối cùng được xây dựng của lâu đài
Một vài con số
Hiện nay lâu đài là tài sản công cộng của Nhà nước Pháp. Để quản lý và điều hành lâu đài, người ta cần một đội ngũ 900 nhân viên, trong đó có 400 là nhân viên bảo vệ. Mỗi năm khu lâu đài thu hút 3 triệu lượt người tham quan cung điện và 7 triệu lượt người tham quan công viên, trong số này 70% là khách nước ngoài.
Lâu đài Versailles hiện bao gồm các cung điện Versailles, Grand Trianon và Petit Trianon, với 700 phòng, 2.513 cửa sổ, 352 ống khói, 67 cầu thang, 483 gương và 13 héc ta mái ngói. Diện tích mở cửa cho công chúng tổng cộng là 67.121 mét vuông. Phần công viên bao phủ diện tích 800 héc ta, trong đó có 300 héc ta rừng, 2 vườn cảnh kiểu Pháp (Petit Parc, 80 ha, và Trianon, 50 ha). Phần công viên này có 20 km hàng rào, 42 km đường mòn và 372 bức tượng. Ngoài ra Versailles còn có 55 hồ, bể chứa nước trong đó lớn nhất là Grand Canal, rộng 23 ha với dung tích 500.000 mét khối, còn phải kể đến 600 vòi phun nước và 35 km kênh đào.
Các bảo tàng của lâu đài Versailles được Camille Bachasson, bá tước Montalivet thành lập năm 1837 theo lệnh của vua Louis-Philippe I dưới cái tên “Bảo tàng Lịch sử Pháp“ (Musée d’Histoire de France). Với diện tích 18.000 mét vuông, đây là bảo tàng lịch sử lớn nhất thế giới lúc bấy giờ. Nó có một bộ sưu tập tranh cực lớn được sắp xếp theo niên đại lịch sử, tất cả đều do vua Louis-Philippe ra lệnh mua và sưu tầm. Để hoàn thành khối lượng công trình khổng lồ này, vào thời vua Louis XIV người ta đã phải huy động tới hàng chục nghìn lượt lao động (cao nhất là 36.000 nhân công một năm) và tiêu tốn ít nhất là 100 triệu livre.
Danh hiệu được trao “miền hoàng gia lớn nhất thế giới,” được đo bằng tổng diện tích đất với sân của Versailles bao gồm 87.728.720 feet vuông (8.150.265 m 2 ), hoặc 2.014 mẫu Anh, bao gồm 230 mẫu Anh khu vườn. Các cung điện chính nó chứa 721.206 feet vuông (67.002 m 2 ) của diện tích sàn.[1]
Lịch sử
Khởi đầu
Danh từ Versailles ra đời lần đầu vào năm 1038 trong tấm bản đồ của tu viện Saint-Père de Chartres mà Hugo de Versaillis là một trong các chữ ký trên đó. Vào thế kỉ 10, các tu sĩ cũng cho xây dựng công trình đầu tiên ở vùng đất này, đó là nhà thờ – tu viện Saint-Julien. Năm 1472 thị trấn nhỏ Versaille-aux-bourg-de-Galie bắt đầu xuất hiện. Một lâu đài nhỏ của chúa đất Versailles bắt đầu thay thế cho nhà thờ cũ, 3 năm sau đó Gilles de Versailles nhượng lại quyền sở hữu Trianon cho giám mục vùng Saint-Germain. Trên vùng đất này vua Louis XI đã cho xây dựng một lâu đài nhỏ để làm nơi nghỉ ngơi.
Năm 1561, toàn bộ mảnh đất được bán cho Martial de Loménie, thư kí tài chính của vua Charles IX, người đã mở rộng mảnh đất lên 150 héc ta. Ngày 24 tháng 8 năm 1572 Loménie bị ám sát trong vụ Thảm sát Ngày lễ Thánh Barthélemy, khu đất rơi vào tay nam tước Retz là Albert de Gondi, ông này sau đó trao quyền thừa kế Versailles cho con mình là Jean-François de Gondi năm 1616.
Năm 1623, vua Louis XIII, cho xây dựng tại khu rừng Versailles một khu nhà nhỏ bằng gạch và đá để làm nơi dừng chân khi săn bắn. Sau đó ông này mua thêm một mảnh đất của Jean de Soisy, để xây dựng lâu đài đầu tiên của Versailles với một cung điện bằng đá cẩm thạch. Theo những khảo quật mới[2], vua Louis XIII đã cho xây dựng một sàn đấu jeu de paume tại đây, đó là một tòa nhà hình chữ nhật dài 14 x 33 mét với các bức tường dày 1,3 mét.
Ngày 8 tháng 4 năm 1632, Louis XIII mua lại toàn bộ vùng đất Versailles từ Jean-François de Gondi. Ngày 26 tháng 5 cùng năm, ông ra lệnh khởi công việc mở rộng lâu đài dưới sự điều khiển của kiến trúc sư Philibert Le Roy. Công việc này hoàn thành năm 1634, 2 năm sau đó một vườn cảnh kiểu Pháp được xây dựng thêm theo thiết kế của Boyceau et Menours. Năm 1643, Louis XIII qua đời, truyền ngôi lại cho con trai mình, một trong những vị vua vĩ đại nhất của Pháp, Louis XIV hay Louis Mặt Trời.
Louis XIV
Sau khi Louis XIV lên ngôi, ông này cảm thấy không thoải mái với bất cứ cung điện hoàng gia nào lúc đó, từ Palais-Royal, đến Louvre, Tuileries và cả Fontainebleau. Ngay lần đầu tiên đến thăm Versailles, ông đã cảm thấy thích thú với lâu đài tại đây, ông quyết định chuyển dần hoàng gia về Versailles và đến ngày 25 tháng 10 năm 1660 thì Louis XIV chính thức chuyển về lâu đài này cùng hoàng hậu Marie-Thérèse.
Năm 1661, vua quyết định chi 1,1 triệu livre để mở rộng lâu đài với ý định biến nó thành lâu đài tráng lệ hàng đầu trong các hoàng gia châu Âu. Người được giao thiết kế công trình này là Louis Le Vau, kiến trúc sư của Lâu đài Vaux-le-Vicomte. Công việc trang trí các tòa nhà được giao cho Charles Errard và Noël Coypel, còn André Le Nôtre được giao xây dựng khu vườn cảnh orangerie và vườn thú. Tháng 5 năm 1664 lễ hội đầu tiên được tổ chức tại Versailles với sự tham gia của Molière, người cho công diễn ba hồi đầu của vở Tartuffe. Từ năm 1664 đến năm 1666 lâu đài tiếp tục được Le Vau mở rộng gấp 3 lần, khu vườn cũng được đặt thêm các bức tượng do Girardon và Le Hongre sáng tác. Năm 1667 hồ chứa nước lớn của lâu đài, Grand Canal (Kênh lớn), được khởi công xây dựng.
Từ năm 1668 đến năm 1670, Le Vau chỉ huy xây dựng phần cung điện mới Enveloppe (Vỏ bọc). Phần công trình này bao gồm một tòa nhà bao bọc lấy cung điện ban đầu. Các Phòng lớn (Grand Appartement) của vua, hoàng hậu cũng được xây dựng ở hai cánh, thêm vào đó là một sân lớn đối diện với vườn cảnh. Sau khi Le Vau qua đời ngày 11 tháng 10 năm 1670, việc chỉ huy xây dựng được giao cho François d’Orbay. Sau khi hoàn thành, phần lâu đài mới này được gọi là “Château Neuf” (Lâu đài Mới) để phân biệt với phần lâu đài cũ “Château Vieux” do vua Louis XIII cho xây dựng. Cũng trong năm 1670 cung điện Trianon bằng sứ được xây dựng. Từ năm 1678 đến năm 1684, Phòng Gương (Galerie des Glaces), gian phòng xa hoa nhất của cung điện được xây dựng.
Ngày 6 tháng 5 năm 1682, vua Louis XIV quyết định không chờ cung điện mới hoàn thành mà rời Saint-Cloud về Versailles và tuyên bố đây là lâu đài chính thức của hoàng đế Pháp. Từ năm 1685 đến năm 1689, lâu đài tiếp tục được mở rộng để đáp ứng được nhu cầu của hoàng gia và các thị thần. Để hoàn thành công việc này, người ta đã huy động từ 22.000 đến 30.000 nhân công, 6.000 ngựa và thậm chí trồng nguyên một khu rừng mới cho lâu đài. Năm 1684, phòng triển lãm của lâu đài được hoàn thành.
Giai đoạn sau
Sau khi Louis XIV qua đời năm 1715, các vua Louis XV và Louis XVI tiếp tục coi Versailles là lâu đài chính thức của nhà vua và xây dựng thêm các công trình khác trong đó có một nhà hát hoàng gia và một thư viện lớn ở ngay trong lâu đài
Sau khi Cách mạng Pháp nổ ra, chế độ phong kiến Pháp dưới triều vua Louis XVI sụp đổ thì lâu đài Versailles cũng mất đi vị trí vốn có của mình. Rất nhiều vật báu của lâu đài hoặc được đưa về bảo tàng Louvre, hoặc bị bán sang cho triều đình Anh. Khi vương triều Bourbon trở lại, dưới thời vua Louis-Philippe I, Versailles được chuyển thành “Bảo tàng Lịch sử Pháp” (Musée d’Histoire de France). Cung điện Versailles cũng là nơi chứng kiến việc kí Hòa ước Versailles dẫn đến sự kết thúc của Thế chiến thứ nhất.
Một số hình ảnh
Tham khảo
Liên kết ngoài
Louis XIV của Pháp
Louis XIV (tiếng Pháp: Louis-Dieudonné; 1638–1715) là vua của Pháp và của Navarre. Louis XIV cũng được biết như Louis Đại đế (Louis le Grand hay Le Grand Monarque). Ông được xem là một trong những nhà chinh phạt lớn trong lịch sử.[1] Triều đại của ông kéo dài 72 năm, dài nhất trong lịch sử nước Pháp. Ông sinh năm 1638 và lên ngôi khi được 4 tuổi. Lúc ấy, mẹ ông, Anne của Áo làm phụ chính. Khi lên 9, sau những cuộc nổi loạn, ông được dẫn đi ẩn náu khỏi kinh đô Paris. Ông cảm thấy bị sỉ nhục và nhất quyết muốn tự chủ, không để ai chi phối như Hồng y Richelieu đã chi phối cha ông và Hồng y Mazarin đã chi phối mẹ ông. Cũng từ đây trở về sau, ông có ác cảm với kinh đô Paris và không bao giờ muốn trở lại thành phố này.
Louis XIV được biết như Vua Mặt Trời (Le Roi Soleil). Ông luôn là con người của dã ngoại[2]. Trong những năm đầu, ông cùng với quần thần di chuyển qua lại giữa những cung điện hoàng gia bên ngoài Paris. Năm 1666, ông chọn địa điểm của cung điện cho riêng ông, cách Paris 20 kílômét về hướng tây, rồi ra lệnh thi công. Ông huy động 36.000 công nhân, thêm 6.000 ngựa để chuyên chở vật liệu xây dựng. Thương vong của công nhân khá cao. Mỗi đêm, xe goòng đi nhặt xác chết do tai nạn nghề nghiệp. Hàng chục người chết mỗi tuần vì sốt rét. Năm 1682, Điện Versailles hoàn thành, trở thành một cung điện hoàng gia vĩ đại nhất thế giới. Điện Versailles không có thành lũy: vị vua đã xây hoàng cung trị vì không được che chắn, giữa đồng trống, để chứng tỏ một đấng quân vương đủ quyền lực không cần đến hào và tường thành để bảo vệ.
Versailles trở nên biểu tượng của vị thế giàu có và quyền lực của đế chế hùng mạnh nhất châu Âu. Trên toàn lục địa, những quân vương khác – kể cả người đang có chiến tranh với Pháp – thể hiện tình thân hữu, lòng ganh tỵ và thách đố họ bằng cách xây cung điện theo mẫu Versailles. Mỗi quân vương đều muốn xây một Versailles cho riêng mình. Ngay cả những đại lộ dài và hoành tráng ở thủ đô Washington, D.C. của Mỹ, được quy hoạch 100 năm sau, cũng do một kiến trúc sư người Pháp thiết kế tổng thể theo mẫu Versailles.
Quân đội Pháp bao gồm 15 vạn binh sĩ vào thời bình và 40 vạn quân tinh nhuệ trong thời chiến. Bản thân vua Louis XIV không có kinh nghiệm chiến trường, nhưng ông là nhà chiến lược và quản lý quân sự tài ba. Kiêm nhiệm chức vụ Bộ trưởng Chiến tranh, nhà vua bàn luận về vĩ mô chiến lược với các tướng lĩnh dày dạn trận mạc của ông, rồi chỉ đạo các hoạt động cung ứng quân nhu, tuyển quân, huấn luyện, tình báo quân đội… Theo thời gian, uy tín của Louis XIV và của nước Pháp dâng cao mỗi năm. Quân đội Pháp trở nên đáng sợ nhất châu Âu. Turenne – vị thống soái được Hoàng đế Napoléon Bonaparte ngợi ca là “vị tướng Pháp vĩ đại nhất…” – đã phò tá dưới triều vua Louis XIV.[3] Vào năm 1672, nhà vua sai tướng Turenne mang quân đi đánh Hà Lan nhưng không thành, phải rút lui.[4] Vẻ lộng lẫy của cung điện Versailles dấy lên lòng ngưỡng mộ và ganh tỵ của thế giới. Tiếng Pháp trở nên ngôn ngữ phổ cập trong ngoại giao, xã hội và văn học. Dường như bất kỳ việc gì – mọi việc – đều khả thi, nếu dưới văn bản chỉ thị có mang chữ ký cao to, nguệch ngoạc “Louis”.
Những năm cuối của triều đại Louis XIV xảy ra nhiều thảm họa. Trong cuộc Chiến tranh Kế vị Tây Ban Nha, liên quân Anh – Áo – Phổ do Công tước thứ nhất của Marlborough, Vương công Leopold I xứ Anhalt-Dessau và Vương công Eugène xứ Savoie chỉ huy đập tan tác Quân đội vua Louis XIV trong trận đánh lớn tại Blenheim (1704)[5] – một đòn đánh cực kỳ đau vào quân Pháp.[6] Sau chiến bại thê thảm tại Blenheim, Quân đội vua Louis XIV lại bị Quận công Marlborough đại phá trong trận đánh tại Ramilies (1706).[7] Cùng năm đó, liên quân Áo – Phổ của Vương công Leopold và Vương công Eugène đè bẹp trong trận đánh tại Turin.[8] Mãi đến năm 1712, Quân đội Pháp do Thống chế Claude-Louis-Hector de Villars thống lĩnh mới đánh tan tác liên quân Áo – Hà Lan của Eugène trong trận đánh nhỏ tại Denain.[9][10] Song, người con chính thức độc nhất, người kế vị ngai vàng của nhà vua, qua đời năm 1711. Con trai của ông, Quận công của Bourgogne, hiện thân cho niềm hy vọng của nước Pháp trong tương lai, qua đời năm 1711 vì bệnh sởi ở tuổi 30. Đứa con trai trưởng của Quận công, cháu nội của Louis XIV, cũng chết vì bệnh sởi ít ngày sau.
Chỉ còn có một đứa trẻ thuộc dòng dõi kế vị ngai vàng trực tiếp, mới lên 2, là cháu kêu Louis XIV bằng ông cố. Đứa trẻ này cũng mắc bệnh sởi, nhưng thoát chết nhờ người bảo mẫu nhốt kín cậu bé và không cho phép các bác sĩ sờ đến cậu với hai bàn tay mang những bọc mọng nước. Cậu hoàng con này được sống sót để trị vì nước Pháp trong 59 năm dưới tên Louis XV. Trên giường bệnh, Louis XIV triệu đứa chắt lên 5 tuổi đến và nói: “Cháu ạ, một ngày cháu sẽ là vị vua vĩ đại. Đừng bắt chước tính hiếu chiến của ta. Hãy luôn hành xử dựa theo Thượng đế và khiến cho thần dân phải trọng vọng Người. Ta đau lòng mà thấy đã để cho thần dân trong tình trạng như thế.”[cần dẫn nguồn]
Vua Louis XIV qua đời năm 1715 sau khi trị vì 72 năm, thọ 76 tuổi. Có lẽ ông là vị vua vĩ đại nhất của Pháp[2]. Những vị vua kế tục ông không tham vọng như ông, và huyền thoại về một lực lượng Quân đội Pháp bất khả chiến bại đã bị phá vỡ tan tành với việc họ bị Quân đội tinh nhuệ Phổ của vua Friedrich II Đại Đế đè bẹp trong trận đánh lớn tại Rossbach (1757), và sau này là đại bại trong Chiến tranh Bảy năm trước người Anh, và mất hết lãnh thổ Bắc Mỹ vào tay Anh.[11][12]
Mục lục
Thời thơ ấu
Louis XIV sinh vào ngày 05 tháng 9 năm 1638 tại Lâu đài Château de Saint-Germain-en-Laye,là con trai của vua Louis XIII và Anne của Áo. Cha mẹ của ông đã kết hôn được 23 năm trước khi sinh ra ông. Mẹ ông đã từng mang thai bốn lần, nhưng cả bốn lần đều bị hỏng. Do đó, mọi người coi ông như là một món quà mà Thiên Chúa ban tặng, và ngày sinh của ông là một phép lạ của Chúa Trời. Ông thường được gọi là “Louis-Dieudonné” (Louis Chúa ban)[13] và ông cũng mang danh hiệu Hoàng thái tử (Dauphin).[14]
Biết rằng mình sắp chết, nên vào năm 1643, Louis XIII đã chuẩn bị tất cả mọi thứ để giúp đỡ con trai mình trong những năm đầu trên ngai vàng. Ông lập một hội đồng nhiếp chính, đại diện cho Louis trong thời gian còn thơ ấu. Trái ngược với phong tục, ông không cho Anne độc chiếm chức nhiếp chính ngay cả Louis là con đẻ của bà và em trai của ông là Phillipe vì ông không chắc chắn về tài năng chính trị của bà. Nhưng rốt cuộc bà cũng trở thành người đứng đầu Hội đồng. Khi Louis XIII qua đời, hoàng hậu đã đưa Louis (lúc này ông chưa đầy năm tuổi) đến để viếng cha. Cậu bé Louis đã có thể nắm được tình hình thực tế bởi khi người cha hỏi con trai của mình rằng có biết mình là ai, thì cậu trả lời rằng, “Louis thứ mười bốn, thưa phụ hoàng!” Cha ông trả lời rằng: “Con không phải Louis thứ mười bốn vào lúc này.”
Ghi chú
- ^ Christopher Duffy, Siege Warfare: The fortress in the early modern world, 1494-1660, trang 247
- ^ a ă Theo cuốn Lịch sử thế giới
- ^ Jay Luvaas, Napoleon on the Art of War, trang 35
- ^ Jay Luvaas, Napoleon on the Art of War, trang 36
- ^ Christopher Duffy, Frederick the Great: A Military Life, trang XVI
- ^ Jay Luvaas, Frederick the Great on the Art of War, trang 65
- ^ Christopher Duffy, The fortress in the age of Vauban and Frederick the Great, 1660-1789, trang 37
- ^ Jay Luvaas, Frederick the Great on the Art of War, trang 32
- ^ Christopher Duffy, The fortress in the age of Vauban and Frederick the Great, 1660-1789, trang 44
- ^ Jay Luvaas, Napoleon on the Art of War, trang 100
- ^ Christopher Duffy, Borodino and the War of 1812, trang 15
- ^ Jay Luvaas, Frederick the Great on the Art of War, trang 230
- ^ (tiếng Pháp)Brémond, Henri La Provence mystique au XVIIe siècle. Paris: Plon-Nourrit, 1908. các trang. 381, 382.
- ^ François Bluche (translated by Mark Greengrass (1990). Louis XIV. New York: Franklin Watts. tr. 11. ISBN 0-531-15112-3.
Đọc thêm
- Ashley, Maurice P. Louis XIV And The Greatness Of France (1965) excerpt and text search
- Beik, William. Louis XIV and Absolutism: A Brief Study with Documents (2000) excerpt and text search
- Beik, William. “The Absolutism of Louis XIV as Social Collaboration.” Past & Present 2005 (188): 195–224. online at Project MUSE
- Bluche, François, Louis XIV, (Franklin Watts, 1990)
- Buckley, Veronica. Madame de Maintenon: The Secret Wife of Louis XIV. London: Bloomsbury, 2008
- Burke, Peter. The Fabrication of Louis XIV (1994) excerpt and text search
- Cambridge Modern History: Vol. 5 The Age Of Louis XIV (1908), old, solid articles by scholars; complete text online
- Campbell, Peter Robert. Louis XIV, 1661–1715 (London, 1993)
- Church, William F., ed. The Greatness of Louis XIV. (1972).
- Cowart, Georgia J. The Triumph of Pleasure: Louis XIV and the Politics of Spectacle (U of Chicago Press, 2008) 299 pp; focus on opera and ballet
- Cronin, Vincent. Louis XIV. London: HarperCollins, 1996 (ISBN 0002720728)
- Dunlop, Ian. Louis XIV (2000), 512pp excerpt and text search
- Erlanger, Philippe, Louis XIV (Praeger 1970)
- Fraser, Antonia. Love and Louis XIV: The Women in the Life of the Sun King. London: Weidenfeld & Nicolson, 2006 (hardcover, ISBN 0-297-82997-1); New York: Nan A. Talese, 2006 (hardcover, ISBN 0385509847)
- Goubert, Pierre. Louis XIV and Twenty Million Frenchmen (1972), social history from Annales School
- Jones, Colin. The Great Nation: France from Louis XIV to Napoleon (1715–1799) (2002)
- Lewis, W. H. The Splendid Century: Life in the France of Louis XIV (1953) excerpt and text search; also online complete edition
- Le Roy Ladurie, Emmanuel. The Ancien Regime: A History of France 1610–1774 (1999), survey by leader of the Annales School excerpt and text search
- Lynn, John A. The Wars of Louis XIV, 1667–1714 (1999) excerpt and text search
- Mitford, Nancy. The Sun King (1995), popular excerpt and text search
- Nolan, Cathal J. Wars of the Age of Louis XIV, 1650–1715: An Encyclopedia of Global Warfare and Civilization. (2008) 607pp; over 1000 entries; ISBN 978-0-313-33046-9
- Rowlands, Guy. The Dynastic State and the Army under Louis XIV: Royal Service and Private Interest, 1661–1701 (2002) online edition
- Rubin, David Lee, ed. Sun King: The Ascendancy of French Culture during the Reign of Louis XIV. Washington: Folger Books and Cranbury: Associated University Presses, 1992.
- Shennan, J. H. Louis XIV (1993) online edition
- Thompson, Ian. The Sun King’s Garden: Louis XIV, André Le Nôtre And the Creation of the Gardens of Versailles. London: Bloomsbury Publishing, 2006 ISBN 1582346313
- Treasure, Geoffrey. Louis XIV (London, 2001).
- Wilkinson, Rich. Louis XIV (2007)
- Wolf, John B. Louis XIV (1968), the standard scholarly biography online edition
Liên kết ngoài
- Sơ khai nhân vật hoàng gia châu Âu
- Sinh 1638
- Mất 1715
- Vua Pháp
- Vua thiếu nhi
- Nhà Bourbon
- Chống đạo Tin Lành
- Vua theo đạo Công giáo Rôma
Đỗ Huy Liêu
Đỗ Huy Liêu[1] (chữ Hán: 杜輝寮, 1845–1891), tự Ông Tích, hiệu Đông La; là quan nhà Nguyễn và là danh sĩ yêu nước ở Nam Định vào cuối thế kỷ 19 trong lịch sử Việt Nam.
Mục lục
Cuộc đời và sự nghiệp
Ông sinh ngày 30 tháng Chạp năm Giáp Thìn (tức 6 tháng 2 năm 1845) tại làng La Ngạn, xã Yên Đồng, huyện Ý Yên tỉnh Nam Định. Ông nội ông là Cử nhân Đỗ Huy Cảnh làm Tuần phủ Biên Hòa, cha ông là Phó bảng Đỗ Huy Uyển làm Biện lý bộ Hộ (tục gọi Biện Lý La Ngạn), cả hai đều là bậc danh sĩ triều Nguyễn.
Năm Đinh Mão (1867), Đỗ Huy Liêu đi thi Hương đỗ Giải nguyên, được bổ làm Điển tịch Viện Hàn lâm, Huấn đạo huyện Yên Mô (Ninh Bình).
Năm Kỷ Mão (1879), ông thi Hội (ân khoa) đỗ thứ 8. Dự thi Đình, ông đỗ Đình nguyên, Đệ nhị giáp tiến sỹ xuất thân (Hoàng giáp)[2] nên được tục gọi là Hoàng giáp Liêu. Trong kỳ thi này, bài của ông được vua Tự Đức châu phê là: Quả có thực học, những kẻ dẫm theo vết mòn không thể làm được.
Thi đỗ hạng cao, Đỗ Huy Liêu được bổ làm Hàn lâm viện trước tác, sau đó bổ giữ chức Tri phủ Đoan Hùng (nay thuộc tỉnh Phú Thọ).
Tháng Bảy năm Canh Thìn (1880), triều đình đổi ông làm Tri phủ Lâm Thao (cũng thuộc tỉnh Phú Thọ). Tháng Tư năm Nhâm Ngọ (1882), ông được thăng làm Án sát Hà Nội. Tháng Năm năm Tân Mão (1882), cha mất, ông về nhà cư tang.
Năm Giáp Thân (1884), vua Hàm Nghi được đưa lên ngôi ở tuổi 13, Đỗ Huy Liêu được triệu vào kinh làm Biện lý bộ Hộ, rồi Tham Tá nội các sự vụ. Trong khoảng thời gian này, ông còn giữ chức Phụ đạo, dạy cho vua học và dạy cho hai con của Phụ chính Tôn Thất Thuyết là Tôn Thất Đạm và Tôn Thất Thiệp, sau này đều là các dũng tướng trong phong trào Cần vương chống Pháp.
Năm Ất Dậu (1885), quân Nam đánh úp quân Pháp ở Huế không thành, Tôn Thất Thuyết phải đưa vua Hàm Nghi xuất bôn. Đỗ Huy Liêu bị quân Pháp bắt giam vì có liên can. Để mua chuộc, sau đó người Pháp thả tự do và cho ông làm Bố chính Bắc Ninh, nhưng ông cương quyết từ chối.
Về lại La Ngạn, ông lo phụng dưỡng mẹ già. Theo nhà chí sĩ Phan Bội Châu thì sau khi quân Pháp đánh chiếm Nam Định, ông cùng với bạn là Vũ Hữu Lợi (lúc bấy giờ cũng đang bỏ quan về đây dạy học), ngầm chiêu mộ nghĩa quân, chuẩn bị khởi nghĩa chiếm lại tỉnh thành này[3]. Tuy nhiên cuộc khởi nghĩa không thành, vì bị Tổng đốc Vũ Văn Báo cáo giác. Dụ hàng không được, Vũ Hữu Lợi bị quân Pháp chém chết tại chợ Nam Định vào đầu năm 1887, còn Đỗ Huy Liêu thì bị bắt giam đến mấy năm mới được tha, nhưng vẫn phải chịu sự quản thúc của chính quyền thực dân Pháp.
Ngày 1 tháng Năm năm Tân Mão (tức 7 tháng 6 năm 1891), tổ chức xong lễ mãn tang cho mẹ vào buổi sáng thì buổi chiều Đỗ Huy Liêu đột ngột từ trần. Theo Phan Bội Châu, thì ông đã uống thuốc độc tự vẫn. Năm ấy, ông mới 47 tuổi.
Tác phẩm
Thơ văn Đỗ Huy Liêu được người sau tập hợp lại thành bộ La Ngạn Đỗ đại gia thi tập. Tuy nhiên, ở Thư viện Thông tin khoa học Xã hội (Hà Nội) hiện chỉ có phần Đông La thi tập và La Ngạn Đỗ đại gia phú tập của bộ sách này.
Gần 200 bài thơ trong Đông La thi tập, phần lớn đều được ông sáng tác vào những năm cuối đời, nên đều trĩu nặng nỗi u buồn vì thời thế không thể cứu vãn, tiêu biểu nhất là một chùm gồm 120 bài có tên chung là Sầu ngâm.
Nhìn chung, thơ ông đều toát lên một tinh thần yêu nước sâu sắc, bộc lộ được những suy tư triết lý về cuộc sống, những tâm tư sầu não và bế tắc của mình, mà cũng là của tầng lớp sĩ phu lúc đó.[4]
Trong Việt Nam vong quốc sử
Năm 1905, cuộc đời của Đỗ Huy Liêu đã được nhà chí sĩ Phan Bội Châu giới thiệu trong sách Việt Nam vong quốc sử như sau:
- …Nước mất, cùng với Vũ Hữu Lợi đồng mưu, (ông bị) người Pháp bắt giam trong nhà pha, cấm không cho ăn uống. Liệu (theo cách gọi của tác giả) vì còn mẹ già không có ai nuôi, nên không dám chết, ngồi tù đợi mệnh như thế đến mấy năm. Sau… Liệu được tha vì mới âm mưu khởi loạn, chưa có thực trạng, nhưng hàng tháng phải đến điểm danh trình diện với Tây một lần… Mẹ mất rồi, hết hạn để tang, ông mời tất cả môn sinh tử đệ đến dặn rằng: “Trước đây sở dĩ bo bo không nỡ chết là vì có mẹ già. Nay tang mẹ xong rồi, ta chết đây”. Liền uống thuốc chết.
- Phong tư ông ôn nhã mà vẫn bao hàm vẻ lẫm liệt không ai xâm phạm đến được. Người ta có nói đến người Pháp và việc bị người Pháp nô lệ, ông chỉ mỉm cười không đáp. Nhưng cái chí báo thù của Tử Phòng, Gia Cát thực không khoảnh khắc nào quên. Bị người Pháp bó buộc nghiêm ngặt quá, không thể cựa quậy được, ông ôm chí cho đến chết…[5]
Câu đối viếng và ghi công
Tin Đỗ Huy Liêu mất đã gây xúc động trong giới sĩ phu và nhân dân lúc bấy giờ. Có nhiều bài thơ và câu đối điếu ông. Trích giới thiệu câu đối điếu bằng chữ Hán của Cao Xuân Dục (lúc này ông đang làm Tổng đốc Nam Định):
- Cái kỳ sinh kỳ cố kỳ tử diệc kỳ, mạc hoặc giả nhân trọc nhi ngã thanh, nhân túy nhi ngã tinh, thuật lai chúc tử sổ ngôn, quát nhãn quan hà lưu thế lệ;
- Duy kỳ hành hiển, cố kỳ tàng diệc hiển, dĩ yên tai tương kiến năng kỷ thời, tương thức năng kỷ nhân, tài khứ đàm thân nhất nhật, hồi đâu thân thế hận ba đào.
Tạm dịch:
- Lúc sống vốn kỳ, lúc chết cũng kỳ, có phải chăng người say mà ta tỉnh, người đục mà ta trong, những trối trăng con cháu đôi lời, ngoảnh lại non sông giàn nước mắt;
- Khi xuất đã rõ, khi xử càng rõ, rành là thế cùng hiểu nào mấy người, cùng gặp nào mấy độ, vừa xong tang mẹ già một bữa, đoái trông thân thế hận ba đào.[6]
Tên Đỗ Huy Liêu hiện được dùng để đặt tên cho một đường phố thuộc phường Thống Nhất, thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định.
Đỗ Huy Liêu hiện cũng được đặt tên cho một trường Phổ Thông Trung Học tại xã Yên Thắng huyện Ý Yên – tỉnh Nam Định. Trường THPT Đỗ Huy Liêu (tên gọi cũ là trung tâm Giáo dục Thường xuyên Ý Yên B)
Xem thêm
- Vũ Hữu Lợi
- Bài thơ Việt điểu của Đỗ Huy Liêu ở Wikisource.
- Theo nhà nghiên cứu Trần Mỹ Giống thì các tác phẩm của Đỗ Huy Liêu gồm có: Điện thí chế sách (văn sách thi Đình), Đông La thi tập (trong bộ La Ngạn Đỗ đại gia thi tập), Đông La văn tập, La Ngạn biện lý xã (Soạn chung với Đỗ Huy Uyển), La Ngạn Đỗ đại gia phú tập, Tân Xuyên văn tập, Tỉnh Ông thi tập… [cần dẫn nguồn]
Chú thích
- ^ Có sách chép là Đỗ Huy Liệu. Tuy nhiên, theo cách “phiên, thiết” chữ Hán trong từ điển Từ Hải của Trung Quốc thì tên ông phải đọc là Liêu mới đúng. Giải thích này của nhóm tác giả Văn học yêu nước và cách mạng Hà Nam Ninh (tập 1), tr. 176.
- ^ Nhà Nguyễn không lấy hạng đệ nhất giáp (tam khôi), nên người đỗ Hoàng giáp có thể coi là Đình nguyên
- ^ Việt Nam vong quốc sử, tr. 80.
- ^ Thông tin và nhận định chép theo sách Văn học yêu nước và cách mạng Hà Nam Ninh, tư liệu của gia đình (tập 1), tr. 176.
- ^ Việt Nam vong quốc sử, tr. 81.
- ^ Văn học yêu nước và cách mạng Hà Nam Ninh (tập 1), tr. 286-287.
Sách tham khảo
- Phan Bội Châu, Việt Nam vong quốc sử. Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1992.
- Nguyễn Q. Thắng & Nguyễn Bá Thế, Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam. NxbKhoa học xã hội, Hà Nội, 1992.
- Nhiều người soạn – Văn học yêu nước và cách mạng Hà Nam Ninh (tập 1). Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1981.
- Quốc triều hương khoa lục. Nxb TP.Hồ Chí Minh, 1993.
- Các nhà khoa bảng Việt Nam. Nxb Văn học, Hà Nội, 1993.
Liên kết ngoài
Bài viết mới
Biển Đông vạn dặm
Chào ngày mới 6 tháng 6
Biển Đông và sông Mekong
Chào ngày mới 5 tháng 6
Tô Đông Pha uống rượu ở Tây Hồ
Chào ngày mới 4 tháng 6
Quà tặng cuộc sống
Tiếng Anh cho em
Chào ngày mới 3 tháng 6
Trăng rằm cổ tích
Chào ngày mới 2 tháng 6
Minh triết sống thung dung phúc hậu
Từ Trường Giang Tam Hiệp đến Mekong
Chào ngày mới 1 tháng 6
Chào ngày mới 31 tháng 5
Chào ngày mới 30 tháng 5
Trả lời thư Luân Đôn
Tuyết Sơn phi hồ và Kim Dung
Chào ngày mới 29 tháng 5
Cao Xuân Huy nhà hiền triết Việt
Chào ngày mới 28 tháng 5
Nhân vật lịch sử vĩ đại nhất nước Nga
Quà tặng cuộc sống
Chào ngày mới 27 tháng 5
Bài học lịch sử Nga hoàng Nikolai II
Chào ngày mới 26 tháng 5
Đọc “Tony buổi sáng”
Góc thư giản trí tuệ
Chào ngày mới 25 tháng 5
Sholokhov sông Đông êm đềm
Khen cho con mắt tinh đời
Chào ngày mới 24 tháng 5
Vua Hàm Nghi và ông Trương Thạc
Sông Thương
Vườn Quốc gia ở Việt Nam
Chào ngày mới 23 tháng 5
Video yêu thích
Du lịch Việt Nam (Phú Yên)
KimYouTube
Trở về trang chính
Hoàng Kim Ngọc Phương Nam Thung dung Dạy và học Cây Lương thực Dạy và Học Tình yêu cuộc sống Kim on LinkedIn Kim on Facebook
Chào ngày mới 7 tháng 6
Louis XIV của Pháp
Louis XIV (tiếng Pháp: Louis-Dieudonné; 1638–1715) là vua của Pháp và của Navarre. Louis XIV cũng được biết như Louis Đại đế (Louis le Grand hay Le Grand Monarque). Ông được xem là một trong những nhà chinh phạt lớn trong lịch sử.[1] Triều đại của ông kéo dài 72 năm, dài nhất trong lịch sử nước Pháp. Ông sinh năm 1638 và lên ngôi khi được 4 tuổi. Lúc ấy, mẹ ông, Anne của Áo làm phụ chính. Khi lên 9, sau những cuộc nổi loạn, ông được dẫn đi ẩn náu khỏi kinh đô Paris. Ông cảm thấy bị sỉ nhục và nhất quyết muốn tự chủ, không để ai chi phối như Hồng y Richelieu đã chi phối cha ông và Hồng y Mazarin đã chi phối mẹ ông. Cũng từ đây trở về sau, ông có ác cảm với kinh đô Paris và không bao giờ muốn trở lại thành phố này.
Louis XIV được biết như Vua Mặt Trời (Le Roi Soleil). Ông luôn là con người của dã ngoại[2]. Trong những năm đầu, ông cùng với quần thần di chuyển qua lại giữa những cung điện hoàng gia bên ngoài Paris. Năm 1666, ông chọn địa điểm của cung điện cho riêng ông, cách Paris 20 kílômét về hướng tây, rồi ra lệnh thi công. Ông huy động 36.000 công nhân, thêm 6.000 ngựa để chuyên chở vật liệu xây dựng. Thương vong của công nhân khá cao. Mỗi đêm, xe goòng đi nhặt xác chết do tai nạn nghề nghiệp. Hàng chục người chết mỗi tuần vì sốt rét. Năm 1682, Điện Versailles hoàn thành, trở thành một cung điện hoàng gia vĩ đại nhất thế giới. Điện Versailles không có thành lũy: vị vua đã xây hoàng cung trị vì không được che chắn, giữa đồng trống, để chứng tỏ một đấng quân vương đủ quyền lực không cần đến hào và tường thành để bảo vệ.
Versailles trở nên biểu tượng của vị thế giàu có và quyền lực của đế chế hùng mạnh nhất châu Âu. Trên toàn lục địa, những quân vương khác – kể cả người đang có chiến tranh với Pháp – thể hiện tình thân hữu, lòng ganh tỵ và thách đố họ bằng cách xây cung điện theo mẫu Versailles. Mỗi quân vương đều muốn xây một Versailles cho riêng mình. Ngay cả những đại lộ dài và hoành tráng ở thủ đô Washington, D.C. của Mỹ, được quy hoạch 100 năm sau, cũng do một kiến trúc sư người Pháp thiết kế tổng thể theo mẫu Versailles.
Quân đội Pháp bao gồm 15 vạn binh sĩ vào thời bình và 40 vạn quân tinh nhuệ trong thời chiến. Bản thân vua Louis XIV không có kinh nghiệm chiến trường, nhưng ông là nhà chiến lược và quản lý quân sự tài ba. Kiêm nhiệm chức vụ Bộ trưởng Chiến tranh, nhà vua bàn luận về vĩ mô chiến lược với các tướng lĩnh dày dạn trận mạc của ông, rồi chỉ đạo các hoạt động cung ứng quân nhu, tuyển quân, huấn luyện, tình báo quân đội… Theo thời gian, uy tín của Louis XIV và của nước Pháp dâng cao mỗi năm. Quân đội Pháp trở nên đáng sợ nhất châu Âu. Turenne – vị thống soái được Hoàng đế Napoléon Bonaparte ngợi ca là “vị tướng Pháp vĩ đại nhất…” – đã phò tá dưới triều vua Louis XIV.[3] Vào năm 1672, nhà vua sai tướng Turenne mang quân đi đánh Hà Lan nhưng không thành, phải rút lui.[4] Vẻ lộng lẫy của cung điện Versailles dấy lên lòng ngưỡng mộ và ganh tỵ của thế giới. Tiếng Pháp trở nên ngôn ngữ phổ cập trong ngoại giao, xã hội và văn học. Dường như bất kỳ việc gì – mọi việc – đều khả thi, nếu dưới văn bản chỉ thị có mang chữ ký cao to, nguệch ngoạc “Louis”.
Những năm cuối của triều đại Louis XIV xảy ra nhiều thảm họa. Trong cuộc Chiến tranh Kế vị Tây Ban Nha, liên quân Anh – Áo – Phổ do Công tước thứ nhất của Marlborough, Vương công Leopold I xứ Anhalt-Dessau và Vương công Eugène xứ Savoie chỉ huy đập tan tác Quân đội vua Louis XIV trong trận đánh lớn tại Blenheim (1704)[5] – một đòn đánh cực kỳ đau vào quân Pháp.[6] Sau chiến bại thê thảm tại Blenheim, Quân đội vua Louis XIV lại bị Quận công Marlborough đại phá trong trận đánh tại Ramilies (1706).[7] Cùng năm đó, liên quân Áo – Phổ của Vương công Leopold và Vương công Eugène đè bẹp trong trận đánh tại Turin.[8] Mãi đến năm 1712, Quân đội Pháp do Thống chế Claude-Louis-Hector de Villars thống lĩnh mới đánh tan tác liên quân Áo – Hà Lan của Eugène trong trận đánh nhỏ tại Denain.[9][10] Song, người con chính thức độc nhất, người kế vị ngai vàng của nhà vua, qua đời năm 1711. Con trai của ông, Quận công của Bourgogne, hiện thân cho niềm hy vọng của nước Pháp trong tương lai, qua đời năm 1711 vì bệnh sởi ở tuổi 30. Đứa con trai trưởng của Quận công, cháu nội của Louis XIV, cũng chết vì bệnh sởi ít ngày sau.
Chỉ còn có một đứa trẻ thuộc dòng dõi kế vị ngai vàng trực tiếp, mới lên 2, là cháu kêu Louis XIV bằng ông cố. Đứa trẻ này cũng mắc bệnh sởi, nhưng thoát chết nhờ người bảo mẫu nhốt kín cậu bé và không cho phép các bác sĩ sờ đến cậu với hai bàn tay mang những bọc mọng nước. Cậu hoàng con này được sống sót để trị vì nước Pháp trong 59 năm dưới tên Louis XV. Trên giường bệnh, Louis XIV triệu đứa chắt lên 5 tuổi đến và nói: “Cháu ạ, một ngày cháu sẽ là vị vua vĩ đại. Đừng bắt chước tính hiếu chiến của ta. Hãy luôn hành xử dựa theo Thượng đế và khiến cho thần dân phải trọng vọng Người. Ta đau lòng mà thấy đã để cho thần dân trong tình trạng như thế.”[cần dẫn nguồn]
Vua Louis XIV qua đời năm 1715 sau khi trị vì 72 năm, thọ 76 tuổi. Có lẽ ông là vị vua vĩ đại nhất của Pháp[2]. Những vị vua kế tục ông không tham vọng như ông, và huyền thoại về một lực lượng Quân đội Pháp bất khả chiến bại đã bị phá vỡ tan tành với việc họ bị Quân đội tinh nhuệ Phổ của vua Friedrich II Đại Đế đè bẹp trong trận đánh lớn tại Rossbach (1757), và sau này là đại bại trong Chiến tranh Bảy năm trước người Anh, và mất hết lãnh thổ Bắc Mỹ vào tay Anh.[11][12]
Thời thơ ấu
Louis XIV sinh vào ngày 05 tháng 9 năm 1638 tại Lâu đài Château de Saint-Germain-en-Laye,là con trai của vua Louis XIII và Anne của Áo. Cha mẹ của ông đã kết hôn được 23 năm trước khi sinh ra ông. Mẹ ông đã từng mang thai bốn lần, nhưng cả bốn lần đều bị hỏng. Do đó, mọi người coi ông như là một món quà mà Thiên Chúa ban tặng, và ngày sinh của ông là một phép lạ của Chúa Trời. Ông thường được gọi là “Louis-Dieudonné” (Louis Chúa ban)[13] và ông cũng mang danh hiệu Hoàng thái tử (Dauphin).[14]
Biết rằng mình sắp chết, nên vào năm 1643, Louis XIII đã chuẩn bị tất cả mọi thứ để giúp đỡ con trai mình trong những năm đầu trên ngai vàng. Ông lập một hội đồng nhiếp chính, đại diện cho Louis trong thời gian còn thơ ấu. Trái ngược với phong tục, ông không cho Anne độc chiếm chức nhiếp chính ngay cả Louis là con đẻ của bà và em trai của ông là Phillipe vì ông không chắc chắn về tài năng chính trị của bà. Nhưng rốt cuộc bà cũng trở thành người đứng đầu Hội đồng. Khi Louis XIII qua đời, hoàng hậu đã đưa Louis (lúc này ông chưa đầy năm tuổi) đến để viếng cha. Cậu bé Louis đã có thể nắm được tình hình thực tế bởi khi người cha hỏi con trai của mình rằng có biết mình là ai, thì cậu trả lời rằng, “Louis thứ mười bốn, thưa phụ hoàng!” Cha ông trả lời rằng: “Con không phải Louis thứ mười bốn vào lúc này.”
Ghi chú
- ^ Christopher Duffy, Siege Warfare: The fortress in the early modern world, 1494-1660, trang 247
- ^ a ă Theo cuốn Lịch sử thế giới
- ^ Jay Luvaas, Napoleon on the Art of War, trang 35
- ^ Jay Luvaas, Napoleon on the Art of War, trang 36
- ^ Christopher Duffy, Frederick the Great: A Military Life, trang XVI
- ^ Jay Luvaas, Frederick the Great on the Art of War, trang 65
- ^ Christopher Duffy, The fortress in the age of Vauban and Frederick the Great, 1660-1789, trang 37
- ^ Jay Luvaas, Frederick the Great on the Art of War, trang 32
- ^ Christopher Duffy, The fortress in the age of Vauban and Frederick the Great, 1660-1789, trang 44
- ^ Jay Luvaas, Napoleon on the Art of War, trang 100
- ^ Christopher Duffy, Borodino and the War of 1812, trang 15
- ^ Jay Luvaas, Frederick the Great on the Art of War, trang 230
- ^ (tiếng Pháp)Brémond, Henri La Provence mystique au XVIIe siècle. Paris: Plon-Nourrit, 1908. các trang. 381, 382.
- ^ François Bluche (translated by Mark Greengrass (1990). Louis XIV. New York: Franklin Watts. tr. 11. ISBN 0-531-15112-3.
Đọc thêm
- Ashley, Maurice P. Louis XIV And The Greatness Of France (1965) excerpt and text search
- Beik, William. Louis XIV and Absolutism: A Brief Study with Documents (2000) excerpt and text search
- Beik, William. “The Absolutism of Louis XIV as Social Collaboration.” Past & Present 2005 (188): 195–224. online at Project MUSE
- Bluche, François, Louis XIV, (Franklin Watts, 1990)
- Buckley, Veronica. Madame de Maintenon: The Secret Wife of Louis XIV. London: Bloomsbury, 2008
- Burke, Peter. The Fabrication of Louis XIV (1994) excerpt and text search
- Cambridge Modern History: Vol. 5 The Age Of Louis XIV (1908), old, solid articles by scholars; complete text online
- Campbell, Peter Robert. Louis XIV, 1661–1715 (London, 1993)
- Church, William F., ed. The Greatness of Louis XIV. (1972).
- Cowart, Georgia J. The Triumph of Pleasure: Louis XIV and the Politics of Spectacle (U of Chicago Press, 2008) 299 pp; focus on opera and ballet
- Cronin, Vincent. Louis XIV. London: HarperCollins, 1996 (ISBN 0002720728)
- Dunlop, Ian. Louis XIV (2000), 512pp excerpt and text search
- Erlanger, Philippe, Louis XIV (Praeger 1970)
- Fraser, Antonia. Love and Louis XIV: The Women in the Life of the Sun King. London: Weidenfeld & Nicolson, 2006 (hardcover, ISBN 0-297-82997-1); New York: Nan A. Talese, 2006 (hardcover, ISBN 0385509847)
- Goubert, Pierre. Louis XIV and Twenty Million Frenchmen (1972), social history from Annales School
- Jones, Colin. The Great Nation: France from Louis XIV to Napoleon (1715–1799) (2002)
- Lewis, W. H. The Splendid Century: Life in the France of Louis XIV (1953) excerpt and text search; also online complete edition
- Le Roy Ladurie, Emmanuel. The Ancien Regime: A History of France 1610–1774 (1999), survey by leader of the Annales School excerpt and text search
- Lynn, John A. The Wars of Louis XIV, 1667–1714 (1999) excerpt and text search
- Mitford, Nancy. The Sun King (1995), popular excerpt and text search
- Nolan, Cathal J. Wars of the Age of Louis XIV, 1650–1715: An Encyclopedia of Global Warfare and Civilization. (2008) 607pp; over 1000 entries; ISBN 978-0-313-33046-9
- Rowlands, Guy. The Dynastic State and the Army under Louis XIV: Royal Service and Private Interest, 1661–1701 (2002) online edition
- Rubin, David Lee, ed. Sun King: The Ascendancy of French Culture during the Reign of Louis XIV. Washington: Folger Books and Cranbury: Associated University Presses, 1992.
- Shennan, J. H. Louis XIV (1993) online edition
- Thompson, Ian. The Sun King’s Garden: Louis XIV, André Le Nôtre And the Creation of the Gardens of Versailles. London: Bloomsbury Publishing, 2006 ISBN 1582346313
- Treasure, Geoffrey. Louis XIV (London, 2001).
- Wilkinson, Rich. Louis XIV (2007)
- Wolf, John B. Louis XIV (1968), the standard scholarly biography online edition
Liên kết ngoài
Trận Midway
Trận Midway là một trận hải chiến quan trọng trong thế chiến thứ hai tại chiến trường Thái Bình Dương, diễn ra ngày từ ngày 4 tháng 6 – 7 tháng 6 năm 1942. Hai bên tham chiến là hạm đội Nhật Bản và hạm đội Thái Bình Dương của Mỹ. Chỉ một tháng sau trận chiến biển Coral quyết định, hải quân Hoa Kỳ đã đánh bại một cuộc tấn công nữa của Hải quân Nhật Bản tại đảo san hô Midway, đánh dấu bước ngoặt trong chiến tranh Thái Bình Dương (1937–1945). Về những hậu quả ngắn hạn và dài hạn mà nó đem lại, nó là một trong những trận chiến hải quân quan trọng nhất ở vùng Thái Bình Dương, và có lẽ trong cả Chiến tranh thế giới thứ hai.
Cuộc tấn công của người Nhật vào Midway, cũng gồm một cuộc tấn công thứ hai nữa vào các cứ điểm tại quần đảo Aleut ở Alaska bởi một hạm đội nhỏ hơn, là một âm mưu của Hải quân Nhật Bản để nhử hạm đội tàu sân bay Mỹ vào một cái bẫy để tiêu diệt. Nhờ vậy tiêu diệt một cách có hiệu quả hạm đội Thái Bình Dương Hoa Kỳ, và đảm bảo ưu thế hải quân của Nhật trên Thái Bình Dương ít nhất cho tới cuối năm 1943. Như vậy, việc chiếm Midway sẽ đẩy xa thêm vành đai bảo vệ ra khỏi hòn đảo Nhật Bản. Thành công của chiến dịch này được coi là bước chuẩn bị cho những chiến dịch kế tiếp ở Fiji và Samoa, cũng thúc đẩy chiến dịch đánh chiếm Hawaii. Nếu người Nhật thành công trong mục tiêu Midway, vùng phía đông bắc vành đai Thái Bình Dương sẽ là vùng không có nguy cơ đối với Hải quân Nhật Bản. Nhờ vậy, chiến dịch Midway, cũng như cuộc tấn công Trân Châu Cảng đã mở ra chiến tranh, không phải là một phần của chiến dịch chinh phục nước Mỹ mà là để chiếm lấy sức mạnh chiến lược ở Thái Bình Dương, để người Nhật có thể rảnh tay thành lập vùng bá chủ của họ, được gọi là khối Thịnh vượng chung Đại Đông Á. Trong những hoàn cảnh tốt nhất, họ hy vọng rằng người Mỹ sẽ bắt buộc phải tìm giải pháp đàm phán để chấm dứt Chiến tranh Thái Bình Dương. Tuy nhiên, như những gì đã xảy ra, trận chiến là một thất bại nặng nề cho người Nhật.
Với việc bẻ gãy cuộc tiến công của quân Nhật, Hoa Kỳ đã đạt được thắng lợi quyết định cho cả cuộc chiến.[1]
Mục lục
- 1 Hoàn cảnh chiến lược
- 2 Kế hoạch
- 3 Tình báo Hoa Kỳ
- 4 Mở đầu trận đánh
- 5 Trận chiến
- 6 Kết cục
- 7 Ảnh hưởng của cuộc chiến
- 8 Khám phá
- 9 Các bộ phim
- 10 Tham khảo
- 11 Đọc thêm
- 12 Liên kết ngoài
Hoàn cảnh chiến lược
Nhật Bản đã rất thành công trong việc nhanh chóng hoàn thành các mục tiêu chiến tranh ban đầu của họ, gồm cả việc chinh phục Philippines, chiếm Malaysia và Singapore, chiếm giữ các vùng tài nguyên sống còn ở Java, Borneo, và Indonesia. Hiểu theo nghĩa thông thường, mở đầu cho một giai đoạn các chiến dịch thứ hai được bắt đầu sớm vào tháng 1 năm 1942. Tuy nhiên, vì có những khác biệt về chiến lược giữa hải quân và quân đội của họ, cũng như cuộc đấu tranh nội bộ giữa Tổng hành dinh của Hải quân và Hạm đội Liên hợp của Đô đốc Yamamoto, việc thành lập một chiến lược hiệu quả đã bị cản trở, và chiến lược tiếp theo không được cung cấp tài chính cho tới tận tháng 4 năm 1942..[6] Lúc đó, Đô đốc Yamamoto đã thành công trong cuộc đấu tranh trong giới quan trường để đưa khái niệm tác chiến của ông vào thực thi – đó là những chiến dịch tiếp theo ở vùng Trung Thái Bình Dương – trước khi các đối thủ khác có hành động tác chiến. Chúng gồm cả các chiến dịch khác cả trực tiếp hay gián tiếp nhằm vào Australia, cũng như các chiến dịch nhằm vào Ấn Độ Dương. Tuy nhiên, cuối cùng, Yamamoto đã công khai đe dọa từ chức trừ khi ông được tiếp tục kế hoạch của mình.[7]
Lo ngại chiến lược ban đầu của Yamamoto là sự loại trừ các lực lượng tàu sân bay của Mỹ hiện đang còn ở đó.[nb 1] Sự lo ngại này càng tăng thêm khi quân đội Hoa Kỳ tiến hành chiến dịch “không kích Doolittle” ném bom vào Tokyo (18 tháng 4 năm 1942) bằng các máy bay B-25 xuất phát tàu sân bay USS Hornet nhằm gây ra một cú sốc tâm lý lớn cho người dân Nhật và cho thấy rằng quân đội Nhật Bản không thể ngăn chặn các cuộc tấn công thẳng vào hòn đảo Nhật Bản.[8][nb 2] Yamamoto cho rằng một chiến dịch nhắm vào căn cứ tàu sân bay chính ở Trân Châu Cảng sẽ khiến họ phải chiến đấu.[9] Tuy nhiên, vì sức mạnh không quân trên bộ của Hoa Kỳ hiện đang ở Hawaii, Yamamoto kết luận rằng không thể đánh trực tiếp vào cứ điểm quân sự mạnh mẽ của Hoa Kỳ. Thay vào đó, ông lựa chọn đảo san hô Midway, nằm ở phía cực tây bắc của dãy quần đảo Hawaii, khoảng 1.300 hải lý từ Oahu. Bản thân Midway không có tầm chiến lược đặc biệt quan trọng trong kế hoạch lớn hơn của Nhật Bản, tuy nhiên, người Nhật cảm thấy rằng người Mỹ sẽ coi Midway là một tiền đồn có tính sống còn đối với Trân Châu Cảng, và vì thế sẽ mạnh mẽ bảo vệ nó.[10]
Kế hoạch
Tương tự như nhiều kế hoạch hải quân của Nhật Bản trong chiến tranh thế giới thứ hai, kế hoạch trận đánh của Đô đốc Yamamoto Isoroku rất phức tạp và khó hiểu. Tin rằng người Mỹ đã mất tinh thần vì phải chịu nhiều thất bại trước người Nhật trong vòng sáu tháng trước đó, Yamamoto cảm thấy rằng mánh khóe cần thiết phải nhử được những phần chính của của hạm đội Hoa Kỳ vào trong một tình huống đặc biệt nguy hiểm. Hiểu theo nghĩa thường, ông chia các lực lượng của mình theo kiểu ở quy mô rộng nhất khiến cho chúng không bị người Mỹ phát hiện trước trận đánh có tính chất quyết định. Vì vậy, Yamamoto dàn các lực lượng tàu chiến và tuần dương hạm của mình và lực lượng tàu sân bay tấn công của Phó đô đốc Chuichi Nagumo thành một vệt dài hàng trăm dặm; kiểu này nhằm để đối đầu với các lực lượng bất kỳ nào của hạm đội Mỹ có ý định tới cứu trợ cho Midway, một khi các tàu sân bay của Nagumo đã tấn công làm cho chúng bị yếu đi. Không may cho người Nhật, vì nhấn mạnh tới yếu tố bí mật và việc phân chia lực lượng của họ đồng nghĩa với việc không một lực lượng nào trong hạm đội của họ có thể giúp đỡ được nhau, và nó đã dẫn tới sự chôn vùi lực lượng tàu sân bay của Nagumo trong cuộc chiến.
Kế hoạch của Yamamoto cũng xác nhận thông tin tình báo cho rằng chiếc USS Enterprise và USS Hornet, thuộc Lực lượng Đặc nhiệm 16 là những chiếc tàu duy nhất đang hoạt động thuộc các lực lượng Thái Bình Dương của Mỹ ở thời điểm đó. USS Lexington đã bị đánh chìm và USS Yorktown bị hư hỏng nặng (và họ tin rằng nó đã chìm) tại trận biển Coral chỉ một tháng trước, và người Nhật tin rằng chiếc USS Saratoga đang được sửa chữa ở bờ biển phía tây nước Mỹ sau khi bị dính ngư lôi làm hư hại.
Tình báo Hoa Kỳ
Tình báo hải quân Hoa Kỳ (hợp tác với tình báo Anh và Hà Lan) đã biết được một số phần trong hệ thống bộ giải mã liên lạc gốc của Hải quân Đế quốc Nhật Bản (JN-25), và đã rất gắng sức nhằm có được những phiên bản về sau này, nó chỉ được tung ra ngay trước cuộc tấn công Trân Châu Cảng. Việc thu thập được nhiều thông tin tình báo qua radio của hải quân Nhật từ cuộc không kích Doolittle càng làm JN-25 mất giá trị.
Vì vậy, tới tháng 5 năm 1942 người Mỹ đã biết rằng người Nhật đang chuẩn bị tung ra một cuộc tấn công lớn nhằm vào một mục tiêu (được gọi là “AF” từ đầu tháng 6), và có thể hy vọng phục kích trước cuộc tấn công này. Mặc dù những phân tích về các dữ kiện đó, “Hypo,” đơn vị mật mã của Nimiz tại Trân Châu Cảng, đã tin rằng “AF” chính là Midway. Mặt khác, cấp trên của Nimiz tại Washington, Đô đốc Ernest King, và đơn vị mật mã của riêng ông – OP-20-G – tin rằng AF thuộc quần đảo Aleut.
Một sỹ quan hải quân trẻ, Jasper Holmes, đã đưa ra một mưu kế tài tình ở Ban giải mã Hypo để có thể xác định chính xác vị trí của AF. Bằng cách sử dụng dây cáp ngầm dưới biển, ông yêu cầu chỉ huy căn cứ Midway gửi qua radio một tin nhắn về Trân Châu Cảng nói rằng nước uống đang cạn kiệt ở Midway vì nhà máy nước hỏng — và tin này được gửi bằng một kiểu mật mã mà họ cho rằng người Nhật đã biết cách giải mã. Ngay sau đó, một bức mật mã của người Nhật hóa mã bằng JN-25 đã nói rằng “AF” gặp phải những vấn đề về nước ngọt, và rằng lực lượng tấn công phải sắp sẵn kế hoạch về vấn đề này. Từ đó “AF” được khẳng định là Midway.
Các thông tin có được thông qua bộ giải mã JN-25 đến rất chậm, một phần vì nó là kết quả của những sự chuẩn bị vội vã của người Nhật, và không phải đến phút cuối cùng Đô đốc Chester Nimitz của CINCPAC mới có đủ thông tin để tổng hợp và xếp đặt phục kích cho lực lượng tấn công ở Midway. Ông có trong tay hai tàu sân bay thuộc lực lượng tấn công của Phó đô đốc William Halsey—nhưng chính Halsey lúc ấy đang bị bệnh vảy nến, và đã được thay thế bằng Đô đốc Raymond A. Spruance (chỉ huy lực lượng hộ tống Halsey) từ tuyến sau.
Mở đầu trận đánh
Để có thể tập hợp đầy đủ lực lượng cho cuộc chiến đấu sắp tới, Nimitz gọi trở lại các lực lượng của vị tướng hậu phương là Đô Đốc Frank Jack Fletcher từ vùng tây nam Thái Bình Dương. Chiếc Yorktown vốn đã bị hư hại nặng trong trận biển Coral, nhưng xưởng hải quân Trân Châu Cảng đã gắng sửa chữa nó để đưa vào phục vụ. Trong vòng 72 giờ, chiếc Yorktown được biến từ tình trạng hỏng hoàn toàn thành một chiếc tàu sân bay (nếu có thể nói như vậy) hoạt động được. Đường băng trên boong của nó được chữa tạm, các bộ phận rầm trong bị bỏ đi và được thay thế, và nhiều phi đội mới (được chuyển từ chiếc tàu sân bay Saratoga sang) được đưa lên boong. Đô đốc Nimitz hoàn toàn không cần tới chiếc tàu sân bay thứ ba đang hoàn thành để đưa vào lực lượng của mình, những việc sửa chữa thậm chí còn tiếp tục khi chiếc Yorktown đã xuất kích. Chỉ ba ngày sau khi được đưa vào ụ tàu ở Trân Châu Cảng, chiếc tàu này đã lại có thể hoạt động, và đoàn thủy thủ của nó tấu lên bài “California, Here I Come“.
Trong lúc ấy, vì đã tham gia vào trận biển Coral, chiếc tàu sân bay Nhật Zuikaku đang đậu ở cảng Kure (gần Hiroshima), chờ đợi một phi đội máy bay mới để thay thế những chiếc đã bị phá huỷ, trong khi chiếc tàu Shokaku bị hư hại nặng còn đang phải đợi trong ụ khô để được sửa chữa thêm những hư hỏng trong trận chiến. Dù có thể lấy máy bay từ hai chiếc tàu đó để tái trang bị cho chiếc Zuikaku với một tập hợp máy bay mới, người Nhật không hề cố gắng đưa nó vào trận chiến sắp tới.
Những sắp xếp trinh sát chiến lược của người Nhật trước trận chiến cũng rất lộn xộn. Một nhóm cảnh giới gồm các tàu ngầm Nhật đến vị trí muộn, giúp cho những chiếc tàu sân bay Mỹ đến được địa điểm tập kết ở phía đông bắc Midway (được gọi là “Point Luck”) mà không bị phát hiện. Một nỗ lực nhằm sử dụng các thủy phi cơ trinh sát bốn động cơ để do thám Trân Châu Cảng trước trận đánh (và nhờ thế phát hiện được sự vắng mặt của những chiếc tàu sân bay Mỹ), được gọi là “Chiến dịch K”, cũng bị bỏ ngang khi những tàu ngầm Nhật vốn được giao trách nhiệm tái cung cấp xăng dầu cho những chiếc máy bay trinh sát phát hiện ra rằng điểm cấp xăng – cho đến lúc ấy là vùng vịnh trống trải French Frigate Shoals – đã bị các tàu chiến Mỹ chiếm đóng. Vì vậy, Nhật Bản mất đi mọi tin tình báo liên quan tới các hoạt động của các tàu sân bay Mỹ ngay trước trận đánh. Tình báo radio của Nhật cũng nhận thấy một sự gia tăng hoạt động của cả tàu ngầm và trao đổi thông tin của Mỹ. Thông tin này đã được báo tới cả Nagumo và Yamamoto trước trận đánh. Tuy nhiên, các kế hoạch tác chiến của Nhật không được thay đổi trước những dấu hiệu đó. Trái lại, Nimitz biết rất rõ vị trí của Nagumo nhờ vào ưu thế tình báo của mình.
Trận chiến
Những cuộc tấn công không quân đầu tiên
Phó Đô đốc Chuichi Nagumo tung ra những cuộc tấn công không quân đầu tiên vào 04:30 ngày 4 tháng 6. Cùng lúc đó người Nhật cho xuất kích 7 chiếc máy bay tìm kiếm (1 chiếc chậm 30 phút), và các máy bay tuần tra chiến đấu (CAP). Những sắp xếp trinh sát của Nhật không tốt với quá ít máy bay để bao quát những một khu vực rộng lớn, và hoạt động trong điều kiện thời tiết xấu ở phía đông bắc và phía đông lực lượng tấn công.
Lúc 06:20, các máy bay Nhật ném bom và phá hoại nặng nề căn cứ quân sự của Mỹ ở Midway. Các phi công chiến đấu ở căn cứ Midway đa phần sử dụng những chiếc máy bay đã lỗi thời Brewster F2A (tên của người Anh là Buffalo), để bảo vệ Midway. Lực lượng phòng không Mỹ rất chính xác và dày đặc, làm thiệt hại nhiều máy bay Nhật. Chỉ huy tấn công người Nhật nhận thấy rằng những máy bay chiến đấu trên đảo đã xuất kích, ra hiệu cho Nagumo cần tung ra thêm một đợt tấn công nữa nhằm vô hiệu hóa khả năng phòng vệ của hòn đảo và những khả năng tấn công của nó trước khi lực lượng đổ bộ (tiến hành độc lập từ phía tây nam) có thể đổ quân vào ngày 7 tháng 6.
Vì đã cất cánh trước lúc người Nhật tấn công, những máy bay ném bom tầm xa của Mỹ ở Midway đã thực hiện nhiều cuộc tấn công vào hạm đội tàu sân bay Nhật. Chúng gồm 6 chiếc TBF Avenger trong lần tấn công đầu tiên, và B-26 Marauder được trang bị ngư lôi. Người Nhật coi thường những cuộc tấn công đó và chúng hầu như không thiệt hại gì đến tàu Nhật, trong khi nhiều máy bay ném bom Mỹ bị bắn hạ.
Nagumo, theo đúng chiến thuật thường lệ của tàu sân bay Nhật lúc ấy, vẫn giữ một nửa lực lượng của mình để dự phòng. Chúng gồm hai phi đội, một bao gồm những máy bay chống tàu ngầm và máy bay thả ngư lôi. Một đội được trang bị các ngư lôi để tấn công tàu nếu như phát hiện được vị trí của các tàu chiến Mỹ. Như một kết quả của những cuộc tấn công vào Midway, cũng như sự đề nghị quan tâm tới nhu cầu tung ra một cuộc tấn công mới của những chỉ huy, Đô đốc Nagumo ra lệnh các máy bay dự trữ của ông lắp đặt bom thông thường để tấn công các mục tiêu mặt đất lúc 07:15. Việc tái trang bị vũ khí mất 30 phút, lúc 07:40 một máy bay trinh sát từ tuần dương hạm Tone ra tín hiệu thấy một lực lượng hải quân khá lớn của Mỹ ở phía đông. Nagumo nhanh chóng thu hồi lệnh tái trang bị vũ khí, và yêu cầu máy bay trinh sát xác định rõ vị trí lực lượng tấn công Mỹ.
Lúc ấy Nagumo đang ở tình thế lúng túng. Đô đốc hậu quân Tamon Yamaguchi, chỉ huy Sư đoàn tàu sân bay số 2 (Hiryu và Soryu), đánh tín hiệu cho Nagumo rằng ông lưu ý nên tấn công ngay với các lực lượng sẵn có trong tay. Nagumo có lẽ có một cơ hội để tung ra một cuộc tấn công ngay lập tức từ một số hay toàn bộ lực lượng dự trữ của ông để tấn công các tàu Mỹ. Nhưng ông phải hành động nhanh chóng, vì lực lượng tấn công Midway của ông sẽ quay lại ngay lập tức. Chúng đã cạn nhiên liệu, và mang theo những người thương binh, và cần phải hạ cánh nhanh chóng. Việc bố trí xuất kích cho các máy bay của ông mất ít nhất 30-45 phút. Hơn nữa vì phải xuất kích ngay ông sẽ khiến một số máy bay dự trữ phải lâm trận mà không được lắp vũ khí thích hợp. Học thuyết tàu sân bay của Nhật thường thích lập thành một đội tấn công đầy đủ, và vì thiếu một sự xác định chắc chắn lực lượng Mỹ có các tàu sân bay hay không, phản ứng của Nagumo rất cẩn trọng. Hơn nữa, việc phát hiện nhiều máy bay tấn công của Mỹ đang tiến tới lúc 07:53 càng buộc Nagumo phải đưa ra quyết định nhanh chóng. Cuối cùng, Nagumo đã đưa ra một quyết định tai họa là chờ lực lượng tấn công ban đầu của ông hạ cánh, sau đó mới tung ra lực lượng dự bị tấn công (lúc ấy sẽ được trang bị vũ khí thích hợp).
Những cuộc tấn công vào hạm đội Nhật Bản
Cùng lúc, người Mỹ đã phóng không lực hải quân của họ tấn công hải quân Nhật Bản. Đô Đốc Fletcher, chỉ huy toàn cục từ tàu sân bay Yorktown với các báo cáo do thám từ sáng sớm hôm đó, ra lệnh cho Spruance tấn công Nhật vào lúc thích hợp nhất. Spruance bắt đầu cuộc tấn công lúc 07:00. Fletcher sau khi kết thúc các cuộc do thám cẩn thận cũng cho lực lượng của mình tấn công vào 08:00. Tuy vậy có một số điểm, kế hoạch tác chiến của Mỹ không hợp lý bằng đối thủ của họ. Các phi đội của Mỹ tấn công không đồng nhất. Điều này giảm bớt hiệu quả của các đợt tấn công và đẩy thương vong của Mỹ lên cao.
Không lực hải quân Mỹ giáp chiến hạm đội Nhật lúc 09:20 với Phi đội ngư lôi số 8 (VT-8), theo sau là VT-6 (lúc 09:40) tấn công mà không có máy bay tiêm kích yểm trợ. VT-8 đã bị tiêu diệt hoàn toàn và VT-6 cũng gần như vậy mà hầu như không gây được thiệt hại gì cho đối phương. Không lực hải quân Nhật, với máy bay Mitsubishi Zero bay nhanh hơn, đã chiếm ưu thế. Tuy vậy, với sự hy sinh của hai phi đội, một cách gián tiếp người Mỹ đạt được hai hệ quả quan trọng. Thứ nhất, họ giữ Nhật bên ngoài thế cân bằng, ngăn cản họ do thám phát hiện được mục tiêu của mình để tấn công. Thứ hai, VT-8 và VT-6 đã kéo các lực lượng không lực phòng thủ của Nhật ra khỏi vị trí bảo vệ. Sự xuất hiện của VT-3 lúc 10:00 đã nhanh chóng kéo các lực lượng chính của Nhật về phía Đông Nam.
Lợi dụng lúc VT-3 đang thu hút sự chú ý của Hạm đội Nhật, hai đơn vị riêng rẽ máy bay ném bom bổ nhào của Mỹ tiếp cận Hạm đội Nhật từ hướng Đông Bắc và Tây Nam. Hai đơn vị này với may mắn quyết đoán đã tiếp cận được vị trí thuận lợi bên trên để tấn công Hạm đội Nhật. Các máy bay tấn công của Nhật chất đầy vũ khí và xăng trên boong các tàu sân bay trở thành mục tiêu của các phi đội Mỹ. Lúc ấy trên các hàng không mẫu hạm Nhật đang là lúc tiếp nhiên liệu. Đây chính là thời điểm các tàu sân bay dễ bị nguy hiểm nhất.
Vào lúc 10:22, các máy bay từ tàu sân bay Enterprise tấn công tàu sân bay Kaga và Akagi, ở phía Nam máy bay từ tàu Yorktown tấn công chiếc Soryu. Cùng lúc đó, VT-3 tấn công tàu sân bay Hiryu. Các máy bay phóng lôi của Mỹ đã không đánh trúng mục tiêu. Tuy vậy, phi đội ném bom bổ nhào lại may mắn hơn. Trong khoảng 6 phút, hai phi đội bổ nhào đã làm cho ba tàu sân bay Nhật bốc cháy. Akagi trúng một qủa bom, Soryu trúng ba quả, Kaga trúng bốn hay nhiều hơn. Cả ba tàu bị loại khỏi vòng chiến và sau đó thì chìm hẳn.
Những cuộc phản công của Nhật Bản
Hiryu, lúc bấy giờ là hàng không mẫu hạm còn sống sót duy nhất của Nhật, không để phí thời gian trong việc phản công. Đợt tấn công đầu tiên của các máy bay ném bom bổ nhào gây thiệt hại nặng cho Yorktown, tuy nhiên nó được sửa chữa lại rất nhanh đến nổi đợt tấn công thứ hai gồm các máy bay ném ngư lôi cứ lầm tưởng nó là một mẫu hạm còn nguyên vẹn. Mặc dù Nhật Bản hy vọng cân bằng trận chiến bằng cách loại trừ hai hàng không mẫu hạm bằng hai đợt tấn công, Yorktown của Hoa Kỳ chịu đựng được cả hai đợt tấn công. Tuy nó không thể tham dự vào trận chiến được nữa nhưng Lực lượng Đặc nhiệm 16 thoát được mà không bị sứt mẻ. Yorktown sau cùng bị chìm vì trúng ngư lôi từ tàu ngầm Nhật trong lúc được cứu hộ vào ngày 7 tháng 6. Loạt ngư lôi đó cũng đánh chìm USS Hammann, là khu trục hạm được lệnh ở lại trợ giúp cho Yorktown. Khi các máy bay thám thính của Hoa Kỳ tìm thấy Hiryu của Nhật sau đó thì đến chiều cùng ngày, Enterprise và Hornet của Hoa Kỳ tung ra một đòn tấn công cuối cùng vào xế tối chống mẫu hạm cuối cùng của Nhật và để nó lại trong tình trạng từ từ chìm xuống.
Khi màn đêm rơi xuống, cả hai cùng kiểm tra thiệt hại và hoạch định hành động kế tiếp. Đô đốc Spruance lúc này làm tư lệnh chiến thuật các lực lượng Hoa Kỳ khi Đô đốc Fletcher bắt buộc phải bỏ lại chiếc Yorktown. Spruance biết rằng ông phải đạt được một chiến thắng oanh liệt nhất nhưng ông vẫn không biết chắc được thực lực của Nhật còn trong tay, và quyết định phòng vệ đảo và cả các mẫu hạm của ông. Cuối cùng, ông quyết định bỏ phía đông chiều tối hôm đó vì sợ đâm đầu vào một trận đánh ban đêm với lực lượng nổi hùng hậu hơn của Nhật có thể vẩn còn trong vùng. Trong những giờ đầu tiên của buổi sáng, ông quay về phía tây để sẵn sàng bảo vệ Midway nếu một cuộc tấn công khởi sự vào buổi sáng.
Về phần mình, Yamamoto lúc đầu quyết định tiếp tục nỗ lực và đưa các lực lượng nổi còn lại của mình tìm kiếm các mẫu hạm của Hoa Kỳ về hướng đông. Ngay lập tức, một lực lượng tuần duơng hạm tấn công được đưa đến pháo kích vào đảo đêm đó. Dần dần khi đêm xuống nhưng không thấy bóng dáng người Mỹ đâu, lúc 02:30 Yamamoto ra lệnh cho các lượng của ông rút về hướng tây.
Trong khi rút lui với một hàng các phương tiện quá gần nhau vào ban đêm, lực lượng pháo hạm Nhật chịu đựng một cuộc thử lửa. Sự xuất hiện của tàu ngầm Hoa Kỳ Tambor bắt buộc các tuần dương hạm trong đội hình phải nhanh chóng tách ra. Tuần dương hạm Nhật Mogami đã không đổi hướng kịp thời và đâm vào chiếc Mikuma[11]. Hai ngày sau, đầu tiên là máy bay từ Midway, rồi từ các mẫu hạm của Đô đốc Spruance tung ra đòn tấn công nhắm vào lực lượng đang rút lui của Nhật. Mikuma cuối cùng bị đắm trong lúc Mogami chống cự các máy bay ném bom thành công và tiếp tục trận đánh thêm một ngày nữa.
Kết cục
Sau khi ghi được chiến thắng rõ ràng, lực lượng Hoa Kỳ rút lui. Việc Nhật Bản mất 4 hàng không mẫu hạm (Kaga, Akagi, Soryu, và Hiryu) cùng một số lớn các tổ lái được huấn luyện kỹ lưỡng đã chặn đứng sự bành trướng của họ trên vùng Thái Bình Dương. Chỉ còn 2 hàng không mẫu hạm là Zuikaku và Shokaku có thể huy động cho các hoạt động tấn công. Các mẫu hạm còn lại là Ryūjō, Junyo và Hiyo đều là mẫu hạm nhẹ với đường băng nhỏ, chúng khó có khả năng sống sót như các hàng không mẫu hạm. Thất bại nặng nề của người Nhật xảy ra sau nửa năm khai chiến với Hoa Kỳ. Khoảng thời gian này là gần như chính xác với dự đoán của Đô đốc Yamamoto Isoroku về quãng thời gian nước Nhật có ưu thế trước khi người Mỹ giành quyền chủ động.
Với Hải quân Hoa Kỳ bây giờ đủ lực lượng áp đảo đối phương trong phương diện về hàng không mẫu hạm và đang vươn móng vuốt của nó về phía trước, Hoa Kỳ bắt đầu có thể vào thế công kích lần đầu tiên trong cuộc chiến. Sau đó không lâu Hoa Kỳ xâm chiếm Guadalcanal, mở đầu cuộc chiến quần thảo hao mòn tại Quần đảo Solomon và cuối cùng đánh tan hải quân và các đơn vị không quân thiện chiến của Nhật.
Ảnh hưởng của cuộc chiến
Đánh giá ảnh hưởng của cuộc chiến đòi hỏi phân tích thật cẩn trọng. Mặc dù trận Midway thường được gọi là một thắng lợi quyết định của Hoa Kỳ,[1] “bước ngoặt của chiến trường Thái Bình Dương”‘, rõ ràng là Hoa Kỳ chưa thể thắng cuộc chiến Thái Bình Dương trong vòng một đêm. Hải quân Nhật Bản tiếp tục chiến đấu gan lì, và phải mất nhiều tháng trước khi Hoa Kỳ xoay trở từ trạng thái cân bằng hải lực sang trạng thái chiếm ưu thế. Cho dù không có sự khác biệt to lớn về lực lượng giữa hai bên tham chiến, đặt giả thiết là Hoa Kỳ đã thua trận chiến này, Nhật Bản cuối cùng vẫn sẽ thua Hoa Kỳ trên mặt trận Thái Bình Dương. Như thế, Midway không phải là trận chiến “quyết định” trong cùng ý nghĩa như trận Salamis hay trận Trafalgar. Tuy nhiên, chiến thắng ở Midway đưa Hoa Kỳ vào thế chủ động, gây thiệt hại nặng cho lực lượng Nhật khiến nó không thể hồi phục lại được và rút ngắn chiến cuộc tại Thái Bình Dương.
Chỉ hai tháng sau trận Midway, nhận ra sự bất ổn của phía Nhật, người Mỹ tấn công Guadalcanal; nếu không có thắng lợi ở Midway, người Mỹ không thể sớm tấn công như thế hoặc có thì cũng không thành công như đã đạt được ở Guadalcanal. Bảo đảm được tuyến hậu cần đi tới Úc và Ấn Độ Dương trong thời gian đó, cùng với việc tiêu hao lực lượng Nhật trong chiến dịch Guadalcanal, đã có những ảnh hưởng sâu rộng đến tiến trình chiến tranh. Tác động của việc này đến rút ngắn thời gian cuộc chiến thì vẫn còn bàn cãi, mặc dù lực lượng tàu ngầm của Hạm đội Thái Bình Dương đã khiến nền kinh tế Nhật Bản đi đến chỗ đình trệ vào tháng 1 năm 1945.
Trong khi trận Midway chưa chứng tỏ là không quân của Hải quân Nhật hoàn toàn bị tiêu diệt, nó lại là một đòn chí tử. Chương trình huấn luyện phi công của Nhật trước chiến tranh đào tạo ra các phi công với phẩm chất rất cao nhưng với số lượng ít. Nhóm nhỏ các phi công tài giỏi này là những chiến binh dày dạn trong chiến đấu. Tại Midway, Nhật Bản mất rất nhiều các phi công thiện chiến chỉ trong một ngày mà chương trình huấn luyện đào tạo trong một năm. Trong các trận chiến sau này quanh Guadalcanal vào cuối năm 1942 như trận Đông Solomons và trận Santa Cruz không quân của Hải quân Nhật không gượng dậy được bởi bị tiêu hao cho dù tổn thất của hai bên là khá tương đương. Các nhà hoạch định chiến lược của Nhật đã sai lầm trong dự đoán một cuộc chiến tranh lâu dài và không ngừng nghỉ. Kết quả là nước Nhật đã không bổ sung, bù đắp đủ cho những thiệt hại về tàu bè, phi công và thủy thủ. Mặc dù chương trình huấn luyện của Nhật trong chiến tranh có đào tạo phi công nhưng họ không được huấn luyện thích đáng khi chiến tranh tiếp diễn, và sự mất cân đối này trở nên tồi tệ hơn khi các máy bay chiến đấu thế hệ sau của Hoa Kỳ tỏ rõ ưu việt trước máy bay của Nhật Bản. Khoảng giữa năm 1943, những thiệt hại ở Midway và quần đảo Solomons đã làm kiệt quệ lực lượng không quân của hạm đội Nhật. Tệ hơn nữa, thói quen của quân đội Nhật là vẫn giữ các phi công điêu luyện ở lại chiến đấu đã làm suy yếu năng lực huấn luyện đội ngũ phi công mới. Trái lại, Hải quân Mỹ điều các phi công xuất sắc của họ trở về các căn cứ huấn luyện để truyền thụ, nhân rộng các kỹ năng đánh bại người Nhật
Sự hủy hoại 4 hàng không mẫu hạm của hạm đội Nhật Bản là một tổn thất không thể thay thế được. Nước Nhật đã không thể bổ sung đủ 4 chiếc khác mãi cho đến đầu năm 1945[12]. Trong khoảng thời gian đó, Hải quân Hoa Kỳ đã cho vào phục vụ hàng chục mẫu hạm hạng nặng và hạng nhẹ cùng vô số mẫu hạm hộ tống. Như vậy, Midway đã gây thiệt hại lâu dài cho lực lượng tấn công của Hải quân Nhật Bản, và rút ngắn khoảng thời gian mà lực lượng hải quân Nhật có thể chiến đấu trong những điều kiện có lợi. Việc mất năng lực chiến đấu ở giai đoạn sống còn này là một tai họa cho Đế quốc Nhật Bản. Họ đã có thể tiến hành những chiến dịch quy mô hơn và có lẽ là thành công hơn, để chống lại những chiến dịch phản công của Hoa Kỳ.
Tầm quan trọng của trận Midway cũng có thể được đánh giá bằng cách nghiên cứu ngược lại thực tế rằng các mẫu hạm của Hoa Kỳ bị tiêu diệt, dù đây chỉ là chuyện giả thiết. Bằng phân tích thì thấy rõ là sự bại trận của Hoa Kỳ tại Midway đã có thể kéo dài cuộc chiến tại Thái Bình Dương. Nó làm chậm sự khởi đầu của chiến cuộc hao mòn toàn diện mà cần thiết như cách duy nhất để đem cường quốc công nghiệp hóa hiện đại như Nhật Bản phải chịu quỳ dưới chân mình[cần dẫn nguồn]. Với chỉ 2 hàng không mẫu hạm còn khả năng chiến đấu (chiếc Saratoga và Wasp), nước Mỹ buộc phải ở thế phòng ngự chiến lược cho đến cuối năm 1942. Người Nhật có thể tiếp tục tiến đến New Hebrides (sát Úc) và cắt đứt liên hệ của Hoa Kỳ với Úc, đồng thời hoàn tất việc xâm chiếm New Guinea. Hơn thế nữa, một thất bại nặng nề ở Midway có thể dẫn đến việc cách chức những tướng lĩnh quan trọng như Nimitz và Spruance. Các chiến dịch tấn công trên Thái Bình Dương sẽ bị trì hoãn đến cuối năm 1943, khi các mẫu hạm thế hệ Essex và Independence có mặt với số lượng thích đáng.
Cũng giả thiết như thế, nếu Hoa Kỳ thua trận, việc phân phối lại những nguồn nhân lực và vật chất cho hải và không quân Hoa Kỳ có thể bị trì hoãn trong các cuộc hành quân đổ bộ tại Bắc Phi, Địa Trung Hải, và có thể là Normandy. Một cuộc chiến lâu hơn ở Thái Bình Dương cũng nêu lên câu hỏi về vai trò của Liên Xô trong việc buộc Nhật đầu hàng, và không biết là sau đó Liên Xô có hiện diện trên một nửa nước Nhật, giống như nước Đức sau chiến tranh.
Khám phá
Vào ngày 19/5/1998, Robert Ballard và một nhóm các nhà khoa học và cựu binh Midway (có cả sự tham gia của một số người Nhật) đã thành công trong việc định vị và chụp ảnh Yorktown. Chiếc tàu trông còn khá nguyên vẹn; còn nhiều thiết bị ban đầu, và thậm chí lớp sơn nguyên thủy của tàu vẫn còn nhìn rõ.
Các bộ phim
Trận Midway đã được dựng thành nhiều bộ phim. Bộ phim đầu tiên nói về cuộc chiến được đạo diễn lừng danh là John Ford quay. Ông đã ghi lại được thước phim màu sống động của trận chiến thật, mà được giải thưởng phim tư liệu có tên là Battle of Midway năm 1942. Nổi tiếng nhất có thể là bộ phim “Midway” (Mỹ, 1976), do Jack Smight đạo diển, mô tả các sự kiện xảy ra khá trung thực (ngoại trừ các cảnh lãng mạn vớ vẩn, sự hiện diện của các máy bay F4U Corsair mà lúc đó chưa từng hoạt động trong trận chiến đó và việc thăng chức Rochefort lên sĩ quan Tình báo Hạm đội).
Tham khảo
Ghi chú
- ^ Trên thực tế, tàu ngầm của Mỹ có thể gây nguy hiểm cho những nỗ lực của Nhật Bản. Blair, Silent Victory passim; Parillo, Japanese Merchant Marine.
- ^ Apparently, because of poor IJN ASW training and doctrine, the Japanese ignored the presence of American submarines off their coast, beginning with Joe Grenfell’s Gudgeon which arrived some three weeks after Pearl Harbor. Blair, Silent Victory, p.110; Parillo, Japanese Merchant Marine; Peattie & Evans, Kaigun.
Trích dẫn
- ^ a ă â Theodore Ropp, War in the Modern World, trang 369
- ^ Parshall & Tully, trang. 90-91
- ^ “The Battle of Midway”. Office of Naval Intelligence.
- ^ Parshall and Tully, Shattered Sword, trang.524.
- ^ Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
ParTulcas
- ^ Prange, Miracle at Midway, các trang.13–15, 21–23; Willmott, The Barrier and the Javelin, các trang. 39–49; Parshall and Tully, Shattered Sword, các trang. 22–38.
- ^ Parshall and Tully, Shattered Sword, trang. 33; Prange, Miracle at Midway, trang. 23
- ^ Prange, Miracle at Midway, các trang. 22–26.
- ^ Parshall & Tully, Shattered Sword, các trang. 31–32.
- ^ Willmott, Barrier and the Javelin, các trang. 66–67; Parshall and Tully, Shattered Sword, các trang. 33–34.
- ^ “Mikuma” (Tuần dương hạm, 1934-1942).
- ^ Mẫu hạm Shinano hạ thủy ngày 19 tháng 11 năm 1944 là chiếc thứ tư của Nhật hoàn thành trong Thế chiến sau các mẫu hạm Taihō, Unryū và Amagi.
Thư mục
- Barde, Robert E. “Midway: Tarnished Victory”, Military Affairs, v. 47, no. 4 (December 1983)
- Bergerud, Eric M. (2000). Fire in the Sky: The Air War in the South Pacific. Boulder, Colorado: Westview Press. tr. 752. ISBN 978-0-8133-2985-7.
- Bicheno, Hugh. Midway. London: Orion Publishing Group, 2001 (reprints Cassell 2001 edition)
- Blair Jr., Clay (1975). Silent Victory: The U.S. Submarine War Against Japan. Philadelphia: J.B. Lippincott. tr. 1072.
- Buell, Thomas B. (1987). The Quiet Warrior: a Biography of Admiral Raymond A. Spruance. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. tr. 518. ISBN 0-87021-562-0.
- Cressman, Robert J.; et.al. (1990). “A Glorious page in our history”, Adm. Chester Nimitz, 1942: the Battle of Midway, 4–6 June 1942. Missoula, Mont.: Pictorial Histories Pub. Co. ISBN 0-929521-40-4.
- Dull, Paul S. (1978). A Battle History of the Imperial Japanese Navy (1941–1945). US Naval Institute Press.
- Evans, David; Peattie, Mark R. (1997). Kaigun: Strategy, Tactics, and Technology in the Imperial Japanese Navy, 1887–1941. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. ISBN 0-87021-192-7.
- Fuchida, Mitsuo; Masatake Okumiya (1955). Midway: The Battle that Doomed Japan, the Japanese Navy’s Story. Annapolis, Maryland: United States Naval Institute Press. ISBN 0-87021-372-5. A Japanese account; numerous assertions in this work have been challenged by more recent sources.
- Stephan, John J. (1984). Hawaii Under the Rising Sun: Japan’s Plans for Conquest after Pearl Harbor. Honolulu: University of Hawaii Press. ISBN 0-8248-2550-0.
- Bix, Herbert P. (2001). Hirohito and the Making of Modern Japan. New York: Perennial / HarperCollinsPublishers. ISBN 0-06-019314-X.
- Holmes, W. (1979). Double-Edged Secrets: U.S. Naval Intelligence Operations in the Pacific During World War II (Bluejacket Books). Naval Institute Press. ISBN 1-55750-324-9.
- Hakim, Joy (1995). A History of Us: War, Peace and all that Jazz. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-509514-6.
- Layton, Rear Admiral Edwin T. (1985). And I Was There: Pearl Harbor and Midway, Konecky and Konecky.
- Lord, Walter (1967). Incredible Victory. Burford. ISBN 1-58080-059-9. Focuses primarily on the human experience of the battle.
- Lundstrom, John B. (2005 (new edition)). The First Team: Pacific Naval Air Combat from Pearl Harbor to Midway. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. ISBN 1-59114-471-X.
- Parillo, Mark. Japanese Merchant Marine in World War II. Annapolis, Maryland: United States Naval Institute Press, 1993.
- Parshall, Jonathan; Tully, Anthony (2005). Shattered Sword: The Untold Story of the Battle of Midway. Dulles, Virginia: Potomac Books. ISBN 1-57488-923-0. Uses recently translated Japanese sources.
- Peattie, Mark R.. Sunburst: The Rise of Japanese Naval Air Power, 1909–1941. US Naval Institute Press. tr. 392. ISBN 1-59114-664-X.
- Potter, E. B. and Nimitz, Chester W. (1960). Sea Power. Prentice-Hall.
- Prange, Gordon W.; Goldstein, Donald M., and Dillon, Katherine V. (1982). Miracle at Midway. McGraw-Hill. ISBN 0-07-050672-8. The standard academic history of the battle based on massive research into American and Japanese sources.
- Scrivner, Charles L. (1987). TBM/TBF Avenger in Action. Carrollton, Texas: Squadron/Signal Publications, Inc. 1987. ISBN 0-89747-197-0 Page 8: Photos of VT-8 TBF-1s, including sole survivor of VT-8’s attack against Japanese carrier fleet.
- Smith, Michael (2000). The Emperor’s Codes: Bletchley Park and the breaking of Japan’s secret ciphers, Bantam Press, ISBN 0-593-04642-0. Chapter 11: “Midway: The battle that turned the tide”
- Willmott, H.P. (1983). The Barrier and the Javelin: Japanese and Allied Strategies, February to June 1942. United States Naval Institute Press. tr. 616. ISBN 1-59114-949-5. Broad-scale history of the naval war with detailed accounts of order of battle and dispositions.
Đọc thêm
- Lord Walter. Incredible Victory. New York: Harper & Row, 1967. ISBN 1-58080-059-9 (1998 Burford paperback edition). While treating many questions of historical fact, Lord (as in his other narrative-history works) focuses primarily on the human experience of the battle as recounted by survivors.
- Prange Gordon W., Donald M. Goldstein, Katherine V. Dillon. Miracle at Midway. New York: McGraw-Hill, 1982. ISBN 0-07-050672-8. The comprehensive gold-standard academic history of the battle.
- Ballard, Robert D., and Rick Archbold. Return to Midway: The quest to find Yorktown and the other lost ships from the pivotal battle of the Pacific War. Toronto: Madison Press Books. ISBN 0-7922-7500-4.
- Hanson Victor D. Carnage and Culture: Landmark Battles in the Rise of Western Power. New York: Doubleday. ISBN 0-385-50052-1.
- Kahn David. The Codebreakers, The Comprehensive History of Secret Communication from Ancient Times to the Internet. New York: Scribner. ISBN 0-684-83130-9. Significant section on Midway.
- Cook Theodore F. Jr. “Our Midway disaster”, trong Robert Cowley (chủ biên), What if? London: Macmillan, 2000. ISBN 0-333-75183-3.
- Fuchida Mitsuo và Masatake Okumiya. Midway: The Battle that Doomed Japan, the Japanese Navy’s Story. Annapolis, MD: Nhà in Viện Hải quân Hoa Kỳ, 1955. ISBN 0-87021-372-5. One of the earliest accounts of the battle from the Japanese side, used as a source by many Western histories. More recent historical research has shown, however, that Fuchida’s account of the battle and of the tactical errors committed by the Japanese is colored by hindsight and is sometimes inaccurate and self-serving.
- Wilmott H.P. The Barrier and the Javelin. Annapolis, MD: Nhà in Viện Hải quân Hoa Kỳ, 1983.
- Parshall, Jonathan, and Anthony Tully. Shattered Sword: The Untold Story of the Battle of Midway. Dulles, VA: Potomac Books, 2005. ISBN 1-57488-923-0. Working primarily from the Japanese point of view, incorporating recent historical discoveries which have not previously appeared outside Japan, and relying more heavily on documentation (fleet action records and the like) than on individual accounts, this book challenges some of the assumptions prevalent in most Western histories of the battle.
- Theodore Ropp, War in the Modern World, JHU Press, 31-05-2000. ISBN 0-8018-6445-3.
Liên kết ngoài
- The Japanese report on the battle
- Shattered Sword: The Untold Story of the Battle of Midway Contemporary revisionist history from the Japanese persective
- WW2DB: The Battle of Midway
- Animated History of The Battle of Midway
- Midway (1976) at IMDb
- Battle of Midway Movie (1942) – Actual combat footage taken by John Ford during WWII.
- Naval Historical Center Midway Page.
- Midway Chronology 1
- Midway Chronology 2
- Những trận đánh lớn trong lịch sử
- Trận Midway
- Các trận đánh trong Chiến tranh thế giới thứ hai
- Xung đột năm 1942
- Hải quân Đế quốc Nhật Bản
- Mặt trận Thái Bình Dương trong Chiến tranh thế giới thứ hai
- Chiến tranh Thái Bình Dương
- Trận đánh liên quan tới Hoa Kỳ
- Không lực Hải quân Đế quốc Nhật Bản
Video yêu thích
http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam
Trở về trang chính
Hoàng Kim, hoangkim, hoangkimvietnam, Ngọc Phương Nam, Chào ngày mới Thung dung, Dạy và học, Cây Lương thực, Tin Nông nghiệp Việt Nam, Food Crops, Cassava in Vietnam, Khát khao xanh, Dayvahoc, Học mỗi ngày, Danh nhân Việt , Food Crops News, Điểm chính, CNM365, Kim LinkedIn, KimTwitter, KimFaceBook Đọc lại và suy ngẫm, Việt Nam tổ quốc tôi, Tình yêu cuộc sống, Thơ cho con

markdown:
CNM365. Chào ngày mới 7 tháng 6. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm
[1654](http://vi.wikipedia.org/wiki/1654) – [Louis XIV](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) cử hành nghi lễ đăng quang quốc vương của Pháp. Ông là người năm [1682](http://vi.wikipedia.org/wiki/1682), xây dựng [Điện Versailles](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Versailles) , là cung điện hoàng gia vĩ đại nhất thế giới, [di sản thế giới tại Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_t%E1%BA%A1i_Ph%C3%A1p). Năm [1891](http://vi.wikipedia.org/wiki/1891) – ngày mất [Đỗ Huy Liêu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Huy_Li%C3%AAu), danh sĩ và quan [nhà Nguyễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) Việt Nam (sinh năm 1845)
# 7 tháng 6
Ngày
**7 tháng 6** là ngày thứ 158 (159 trong [năm nhuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 207 ngày trong năm.
|
|[1](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_6) [2](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_6) [3](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_6) [4](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_6) [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_6) [6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_6) **7** [8](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_6) [9](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_6) [10](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_6) [11](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_6) [12](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_6) [13](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_6) [14](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_6) [15](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_6) [16](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_6) [17](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_6) [18](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_6) [19](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_6) [20](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_6) [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_6) [22](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_6) [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_6) [24](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_6) [25](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_6) [26](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_6) [27](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_6) [28](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_6) [29](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_6) [30](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_6)
## Mục lục
## Sự kiện
[1099](http://vi.wikipedia.org/wiki/1099)– [Cuộc thập tự chinh thứ nhất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_th%E1%BA%ADp_t%E1%BB%B1_chinh_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t): Liên quân Cơ Đốc bắt đầu [bao vây Jerusalem](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_v%C3%A2y_h%C3%A3m_Jerusalem_%281099%29)nhằm đoạt thành từ Đế quốc [Fatima](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Fatima)Hồi giáo. [1654](http://vi.wikipedia.org/wiki/1654)– [Louis XIV](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p)cử hành nghi lễ đăng quang quốc vương của Pháp. [1942](http://vi.wikipedia.org/wiki/1942)– [Chiến tranh thế giới thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai): [Hải quân Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Hoa_K%E1%BB%B3) [đánh bại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway)cuộc tấn công của [Hải quân Đế quốc Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)tại [đảo san hô Midway](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_san_h%C3%B4_Midway). [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– Không quân Israel phá hủy Lò phản ứng hạt nhân Osiraq của Iraq trong [Chiến dịch Opera](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Opera). [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991)– [Núi lửa Pinatubo](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi_Pinatubo)tại [Philippines](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines)phun trào tạo ra cột tro bụi cao 7 km. [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006)– Thủ lĩnh của [Al-Qaeda](http://vi.wikipedia.org/wiki/Al-Qaeda)tại Iraq là [Abu Musab al-Zarqawi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Abu_Musab_al-Zarqawi)bị giết chết khi [Không lực Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%B4ng_l%E1%BB%B1c_Hoa_K%E1%BB%B3)đánh bom một cứ điểm gần Baqubah.
## Sinh
[1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– [Charlie Simpson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charlie_Simpson&action=edit&redlink=1), ca sĩ [nhạc pop](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pop)người Anh [1988](http://vi.wikipedia.org/wiki/1988)– [Michael Cera](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michael_Cera&action=edit&redlink=1), nam diễn viên Mỹ [1993](http://vi.wikipedia.org/wiki/1993)– [Park JiYeon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Park_JiYeon&action=edit&redlink=1),thành viên nhóm nhạc [T-ara](http://vi.wikipedia.org/wiki/T-ara)của Hàn Quốc
## Mất
[1891](http://vi.wikipedia.org/wiki/1891)– [Đỗ Huy Liêu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Huy_Li%C3%AAu), danh sĩ và quan nhà Nguyễn Việt Nam (s. 1845) [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)– [Trevor Goddard](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trevor_Goddard&action=edit&redlink=1), diễn viên Anh (s. 1962)
## Ngày lễ và kỷ niệm
|
|
## Tham khảo
|
|![]()
[7 tháng 6](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:7_June?uselang=vi) [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Lâu đài Versailles
[Versailles (định hướng)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Versailles_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29).
|Cung điện và công viên Versailles*|
|
|![]()
|
|![]()
[Quốc gia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3ng_di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_theo_qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1) ![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/22px-Flag_of_France.svg.png)
[Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) [83](http://whc.unesco.org/en/list/83) [Vùng UNESCO](http://whc.unesco.org/en/list/?search=&search_by_country=&type=&media=®ion=&order=region) **Lâu đài Versailles** ( [tiếng Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p): *Château de Versailles*) thường được gọi là **cung điện Versailles** hay đơn giản là **Versailles** là nơi ở của các vua (và hoàng hậu) Pháp [Louis XIII](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIII_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p), [Louis XIV](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p), [Louis XV](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) và [Louis XVI](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XVI_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p). Nằm ở phía Tây của Paris tại thành phố [Versailles](http://vi.wikipedia.org/wiki/Versailles), lâu đài Versailles là biểu tượng của quyền lực tối thượng của các triều đại phong kiến Pháp với một diện tích và các công trình kiến trúc cực kì đồ sộ và lộng lẫy. Với một cung điện rộng 67.000 mét vuông gồm trên 2000 phòng, một [công viên](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_Versailles) có diện tích 815 héc ta, Versailles là một trong các lâu đài đẹp nhất và lớn nhất [châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) cũng như trên thế giới. Năm [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979), lâu đài Versailles đã được [UNESCO](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c,_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_V%C4%83n_h%C3%B3a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) đưa vào danh sách [Di sản thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi).
## Mục lục
## Kiến trúc
### Đặc điểm
Lâu đài Versailles là công trình ghi dấu những tinh hoa của nghệ thuật Pháp
[thế kỉ 17](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_17) và [18](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18), kiến trúc của nó tuân theo những quy tắc chuẩn mực của [chủ nghĩa cổ điển](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%95_%C4%91i%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1) như tính đối xứng của công trình, các hành lang nhiều cột, các công trình nghệ thuật lấy cảm hứng từ truyền thuyết và nghệ thuật cổ đại. Xen vào sự chính xác này là một số nét nghệ thuật [Baroque](http://vi.wikipedia.org/wiki/Baroque).
Lâu đài hiện nay hầu như vẫn mang dáng vẻ công trình do vua
[Louis XIV](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) ( [1643](http://vi.wikipedia.org/wiki/1643)– [1715](http://vi.wikipedia.org/wiki/1715)) giao cho kiến trúc sư [Le Vau](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Le_Vau&action=edit&redlink=1) xây dựng năm [1668](http://vi.wikipedia.org/wiki/1668). Bên trong cung điện của lâu đài là nhiều phòng lớn ( *Grand Appartement*) như Phòng lớn của Đức vua, Phòng lớn của Hoàng hậu hay [Phòng Gương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%B2ng_G%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) ( *Galerie des Glaces*). Các phòng lớn này được thông nhau bằng các dãy hành lang trang trí lộng lẫy từ sàn nhà đến trần, đây là tác phẩm của những người thợ thủ công do [Charles Le Brun](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_Le_Brun&action=edit&redlink=1) phụ trách. Phòng Gương là căn phòng lớn nhất của lâu đài, nó dài tới 73 mét, một bên nhìn ra khu vườn, một bên được bao phủ bởi 17 tấm gương cực lớn. Bên cạnh các phòng lớn còn có các phòng nhỏ ( *Petit Appartement*) như Phòng ngủ của Đức vua ( *Chambre du roi*) với rất nhiều tấm thảm và gỗ lát tường mạ vàng. Ngoài ra còn có các buồng con và các phòng chức năng khác. Không chỉ gồm các phòng ở và làm việc, lâu đài còn có một nhà nguyện và một nhà hát riêng. Tại nhà nguyện của Versailles từ năm [1689](http://vi.wikipedia.org/wiki/1689) đến năm [1710](http://vi.wikipedia.org/wiki/1710) các vị hoàng đế Pháp đã tổ chức những buổi cầu nguyện của hoàng gia. Nhà hát được khánh thành năm [1770](http://vi.wikipedia.org/wiki/1770) là một trong những công trình lớn cuối cùng được xây dựng của lâu đài
### Một vài con số
Hiện nay lâu đài là tài sản công cộng của
[Nhà nước Pháp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_Ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1). Để quản lý và điều hành lâu đài, người ta cần một đội ngũ 900 nhân viên, trong đó có 400 là nhân viên bảo vệ. Mỗi năm khu lâu đài thu hút 3 triệu lượt người tham quan cung điện và 7 triệu lượt người tham quan công viên, trong số này 70% là khách nước ngoài.
Lâu đài Versailles hiện bao gồm các cung điện Versailles,
[Grand Trianon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Grand_Trianon&action=edit&redlink=1) và [Petit Trianon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Petit_Trianon), với 700 phòng, 2.513 cửa sổ, 352 ống khói, 67 cầu thang, 483 gương và 13 héc ta mái ngói. Diện tích mở cửa cho công chúng tổng cộng là 67.121 mét vuông. Phần [công viên](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_Versailles) bao phủ diện tích 800 héc ta, trong đó có 300 héc ta rừng, 2 vườn cảnh kiểu Pháp (Petit Parc, 80 ha, và Trianon, 50 ha). Phần công viên này có 20 km hàng rào, 42 km đường mòn và 372 bức tượng. Ngoài ra Versailles còn có 55 hồ, bể chứa nước trong đó lớn nhất là Grand Canal, rộng 23 ha với dung tích 500.000 mét khối, còn phải kể đến 600 vòi phun nước và 35 km kênh đào.
Các bảo tàng của lâu đài Versailles được
[Camille Bachasson, bá tước Montalivet](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Camille_de_Montalivet&action=edit&redlink=1) thành lập năm [1837](http://vi.wikipedia.org/wiki/1837) theo lệnh của vua [Louis-Philippe I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis-Philippe_I_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) dưới cái tên *“ Bảo tàng Lịch sử Pháp“* ( *Musée d’Histoire de France*). Với diện tích 18.000 mét vuông, đây là bảo tàng lịch sử lớn nhất thế giới lúc bấy giờ. Nó có một bộ sưu tập tranh cực lớn được sắp xếp theo niên đại lịch sử, tất cả đều do vua Louis-Philippe ra lệnh mua và sưu tầm. Để hoàn thành khối lượng công trình khổng lồ này, vào thời vua Louis XIV người ta đã phải huy động tới hàng chục nghìn lượt lao động (cao nhất là 36.000 nhân công một năm) và tiêu tốn ít nhất là 100 triệu [livre](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Livre&action=edit&redlink=1).
Danh hiệu được trao “miền hoàng gia lớn nhất thế giới,” được đo bằng tổng diện tích đất với sân của Versailles bao gồm 87.728.720
[feet vuông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ft%C2%B2) (8.150.265 m 2 ), hoặc 2.014 mẫu Anh, bao gồm 230 [mẫu Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%ABu_Anh) khu vườn. Các cung điện chính nó chứa 721.206 feet vuông (67.002 m 2 ) của diện tích sàn. [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Versailles#cite_note-1)
## Lịch sử
### Khởi đầu
Danh từ
*Versailles* ra đời lần đầu vào năm [1038](http://vi.wikipedia.org/wiki/1038) trong tấm bản đồ của tu viện Saint-Père de Chartres mà Hugo de Versaillis là một trong các chữ ký trên đó. Vào [thế kỉ 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_10), các tu sĩ cũng cho xây dựng công trình đầu tiên ở vùng đất này, đó là nhà thờ – tu viện Saint-Julien. Năm [1472](http://vi.wikipedia.org/wiki/1472) thị trấn nhỏ Versaille-aux-bourg-de-Galie bắt đầu xuất hiện. Một lâu đài nhỏ của chúa đất Versailles bắt đầu thay thế cho nhà thờ cũ, 3 năm sau đó Gilles de Versailles nhượng lại quyền sở hữu [Trianon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trianon&action=edit&redlink=1) cho giám mục vùng Saint-Germain. Trên vùng đất này vua [Louis XI](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XI_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) đã cho xây dựng một lâu đài nhỏ để làm nơi nghỉ ngơi.
Năm
[1561](http://vi.wikipedia.org/wiki/1561), toàn bộ mảnh đất được bán cho Martial de Loménie, thư kí tài chính của vua [Charles IX](http://vi.wikipedia.org/wiki/Charles_IX_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p), người đã mở rộng mảnh đất lên 150 héc ta. Ngày [24 tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_8) năm [1572](http://vi.wikipedia.org/wiki/1572) Loménie bị ám sát trong vụ [Thảm sát Ngày lễ Thánh Barthélemy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A3m_s%C3%A1t_Ng%C3%A0y_l%E1%BB%85_Th%C3%A1nh_Barth%C3%A9lemy), khu đất rơi vào tay nam tước Retz là [Albert de Gondi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Albert_de_Gondi&action=edit&redlink=1), ông này sau đó trao quyền thừa kế Versailles cho con mình là [Jean-François de Gondi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jean-Fran%C3%A7ois_de_Gondi&action=edit&redlink=1) năm [1616](http://vi.wikipedia.org/wiki/1616).
Năm
[1623](http://vi.wikipedia.org/wiki/1623), vua [Louis XIII](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIII_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p), cho xây dựng tại khu rừng Versailles một khu nhà nhỏ bằng gạch và đá để làm nơi dừng chân khi săn bắn. Sau đó ông này mua thêm một mảnh đất của Jean de Soisy, để xây dựng lâu đài đầu tiên của Versailles với một cung điện bằng đá cẩm thạch. Theo những khảo quật mới , vua Louis XIII đã cho xây dựng một sàn đấu [2] [jeu de paume](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jeu_de_paume&action=edit&redlink=1)tại đây, đó là một tòa nhà hình chữ nhật dài 14 x 33 mét với các bức tường dày 1,3 mét.
Ngày
[8 tháng 4](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_4) năm [1632](http://vi.wikipedia.org/wiki/1632), Louis XIII mua lại toàn bộ vùng đất Versailles từ [Jean-François de Gondi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jean-Fran%C3%A7ois_de_Gondi&action=edit&redlink=1). Ngày [26 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_5) cùng năm, ông ra lệnh khởi công việc mở rộng lâu đài dưới sự điều khiển của kiến trúc sư [Philibert Le Roy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Philibert_Le_Roy&action=edit&redlink=1). Công việc này hoàn thành năm [1634](http://vi.wikipedia.org/wiki/1634), 2 năm sau đó một vườn cảnh kiểu Pháp được xây dựng thêm theo thiết kế của Boyceau et Menours. Năm [1643](http://vi.wikipedia.org/wiki/1643), Louis XIII qua đời, truyền ngôi lại cho con trai mình, một trong những vị vua vĩ đại nhất của Pháp, [Louis XIV](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) hay Louis Mặt Trời.
### Louis XIV
Sau khi Louis XIV lên ngôi, ông này cảm thấy không thoải mái với bất cứ cung điện hoàng gia nào lúc đó, từ
[Palais-Royal](http://vi.wikipedia.org/wiki/Palais-Royal), đến [Louvre](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_Louvre), [Tuileries](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cung_%C4%91i%E1%BB%87n_Tuileries) và cả [Fontainebleau](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Fontainebleau). Ngay lần đầu tiên đến thăm Versailles, ông đã cảm thấy thích thú với lâu đài tại đây, ông quyết định chuyển dần hoàng gia về Versailles và đến ngày [25 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_10) năm [1660](http://vi.wikipedia.org/wiki/1660) thì Louis XIV chính thức chuyển về lâu đài này cùng hoàng hậu [Marie-Thérèse](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marie-Th%C3%A9r%C3%A8se_c%E1%BB%A7a_%C3%81o_%281638-1683%29&action=edit&redlink=1).
Năm
[1661](http://vi.wikipedia.org/wiki/1661), vua quyết định chi 1,1 triệu [livre](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Livre&action=edit&redlink=1) để mở rộng lâu đài với ý định biến nó thành lâu đài tráng lệ hàng đầu trong các hoàng gia châu Âu. Người được giao thiết kế công trình này là [Louis Le Vau](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Louis_Le_Vau&action=edit&redlink=1), kiến trúc sư của [Lâu đài Vaux-le-Vicomte](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Vaux-le-Vicomte). Công việc trang trí các tòa nhà được giao cho [Charles Errard](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_Errard&action=edit&redlink=1) và [Noël Coypel](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=No%C3%ABl_Coypel&action=edit&redlink=1), còn [André Le Nôtre](http://vi.wikipedia.org/wiki/Andr%C3%A9_Le_N%C3%B4tre) được giao xây dựng khu vườn cảnh [orangerie](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Orangerie_du_ch%C3%A2teau_de_Versailles&action=edit&redlink=1) và vườn thú. Tháng 5 năm [1664](http://vi.wikipedia.org/wiki/1664) lễ hội đầu tiên được tổ chức tại Versailles với sự tham gia của [Molière](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moli%C3%A8re), người cho công diễn ba hồi đầu của vở [Tartuffe](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tartuffe&action=edit&redlink=1). Từ năm [1664](http://vi.wikipedia.org/wiki/1664) đến năm [1666](http://vi.wikipedia.org/wiki/1666) lâu đài tiếp tục được Le Vau mở rộng gấp 3 lần, khu vườn cũng được đặt thêm các bức tượng do [Girardon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fran%C3%A7ois_Girardon&action=edit&redlink=1) và [Le Hongre](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%89tienne_Le_Hongre&action=edit&redlink=1) sáng tác. Năm [1667](http://vi.wikipedia.org/wiki/1667) hồ chứa nước lớn của lâu đài, Grand Canal ( *Kênh lớn*), được khởi công xây dựng.
Từ năm
[1668](http://vi.wikipedia.org/wiki/1668) đến năm [1670](http://vi.wikipedia.org/wiki/1670), Le Vau chỉ huy xây dựng phần cung điện mới *Enveloppe* ( *Vỏ bọc*). Phần công trình này bao gồm một tòa nhà bao bọc lấy cung điện ban đầu. Các Phòng lớn ( *Grand Appartement*) của vua, hoàng hậu cũng được xây dựng ở hai cánh, thêm vào đó là một sân lớn đối diện với vườn cảnh. Sau khi Le Vau qua đời ngày [11 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_10) năm [1670](http://vi.wikipedia.org/wiki/1670), việc chỉ huy xây dựng được giao cho [François d’Orbay](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fran%C3%A7ois_d%27Orbay&action=edit&redlink=1). Sau khi hoàn thành, phần lâu đài mới này được gọi là *“Château Neuf”* ( *Lâu đài Mới*) để phân biệt với phần lâu đài cũ *“Château Vieux”* do vua Louis XIII cho xây dựng. Cũng trong năm [1670](http://vi.wikipedia.org/wiki/1670) cung điện [Trianon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Grand_Trianon&action=edit&redlink=1) bằng sứ được xây dựng. Từ năm [1678](http://vi.wikipedia.org/wiki/1678) đến năm [1684](http://vi.wikipedia.org/wiki/1684), [Phòng Gương](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%B2ng_G%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) ( *Galerie des Glaces*), gian phòng xa hoa nhất của cung điện được xây dựng.
Ngày
[6 tháng 5](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_5) năm [1682](http://vi.wikipedia.org/wiki/1682), vua Louis XIV quyết định không chờ cung điện mới hoàn thành mà rời [Saint-Cloud](http://vi.wikipedia.org/wiki/Saint-Cloud) về Versailles và tuyên bố đây là lâu đài chính thức của hoàng đế Pháp. Từ năm [1685](http://vi.wikipedia.org/wiki/1685) đến năm [1689](http://vi.wikipedia.org/wiki/1689), lâu đài tiếp tục được mở rộng để đáp ứng được nhu cầu của hoàng gia và các thị thần. Để hoàn thành công việc này, người ta đã huy động từ 22.000 đến 30.000 nhân công, 6.000 ngựa và thậm chí trồng nguyên một khu rừng mới cho lâu đài. Năm [1684](http://vi.wikipedia.org/wiki/1684), phòng triển lãm của lâu đài được hoàn thành.
### Giai đoạn sau
Sau khi Louis XIV qua đời năm
[1715](http://vi.wikipedia.org/wiki/1715), các vua [Louis XV](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) và [Louis XVI](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XVI_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) tiếp tục coi Versailles là lâu đài chính thức của nhà vua và xây dựng thêm các công trình khác trong đó có một nhà hát hoàng gia và một thư viện lớn ở ngay trong lâu đài
Sau khi
[Cách mạng Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Ph%C3%A1p) nổ ra, chế độ phong kiến Pháp dưới triều vua [Louis XVI](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XVI_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) sụp đổ thì lâu đài Versailles cũng mất đi vị trí vốn có của mình. Rất nhiều vật báu của lâu đài hoặc được đưa về bảo tàng [Louvre](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_Louvre), hoặc bị bán sang cho triều đình Anh. Khi vương triều Bourbon trở lại, dưới thời vua [Louis-Philippe I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis-Philippe_I_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p), Versailles được chuyển thành “ [Bảo tàng Lịch sử Pháp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1)” ( *Musée d’Histoire de France*). Cung điện Versailles cũng là nơi chứng kiến việc kí [Hòa ước Versailles](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Versailles) dẫn đến sự kết thúc của [Thế chiến thứ nhất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t).
## Một số hình ảnh
## Tham khảo
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Lâu đài Versailles](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Palace_of_Versailles?uselang=vi) [Trang web chính thức của lâu đài](http://www.chateauversailles.fr/) [Bản tin của trung tâm nghiên cứu lâu đài](http://crcv.revues.org/) [Trang web chính thức của dự án lâu đài số hóa](http://www.gvn.chateauversailles.fr/) [Trang web chính thức của các chương trình biểu diễn tại lâu đài](http://www.chateauversaillesspectacles.fr/)
# Louis XIV của Pháp
|Louis XIV|
|Vua của Pháp và Navarre
| ![ Louis XIV of France.jpg](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/Louis_XIV_of_France.jpg/272px-Louis_XIV_of_France.jpg)
![ Louis XIV of France.jpg](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/Louis_XIV_of_France.jpg/272px-Louis_XIV_of_France.jpg)
[Hyacinthe Rigaud](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hyacinthe_Rigaud&action=edit&redlink=1)năm 1701 [Louis XIII của Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIII_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) ![ Vua hoặc hoàng đế](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
![ Vua hoặc hoàng đế](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
[Louis XV của Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) ![ Vua hoặc hoàng đế](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
![ Vua hoặc hoàng đế](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
[Maria Theresa của Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Maria_Theresa_c%E1%BB%A7a_T%C3%A2y_Ban_Nha&action=edit&redlink=1)
Françoise d’Aubigné, Nữ hầu tước Maintenon
|[
|[Louis XIII của Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIII_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) ![ Vua hoặc hoàng đế](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
![ Vua hoặc hoàng đế](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
[Anne của Áo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anne_c%E1%BB%A7a_%C3%81o&action=edit&redlink=1) [5 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_9), [1638](http://vi.wikipedia.org/wiki/1638) [Saint-Germain-en-Laye](http://vi.wikipedia.org/wiki/Saint-Germain-en-Laye), Pháp [1 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_9), [1715](http://vi.wikipedia.org/wiki/1715)(76 tuổi) [Versailles](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Versailles), [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) [Nhà thờ Saint-Denis](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_cung_th%C3%A1nh_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1nh_Denis), [Saint-Denis](http://vi.wikipedia.org/wiki/Saint-Denis), Pháp **Louis XIV** ( [tiếng Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p): *Louis-Dieudonné*; [1638](http://vi.wikipedia.org/wiki/1638)– [1715](http://vi.wikipedia.org/wiki/1715)) là [vua của Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_vua_v%C3%A0_ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_Ph%C3%A1p) và của [Navarre](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vua_Navarre&action=edit&redlink=1). Louis XIV cũng được biết như **Louis Đại đế** ( *Louis le Grand* hay *Le Grand Monarque*). Ông được xem là một trong những nhà chinh phạt lớn trong [lịch sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD). Triều đại của ông kéo dài 72 năm, dài nhất trong lịch sử nước Pháp. Ông sinh năm 1638 và lên ngôi khi được 4 tuổi. Lúc ấy, mẹ ông, [1] [Anne của Áo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anne_c%E1%BB%A7a_%C3%81o&action=edit&redlink=1)làm phụ chính. Khi lên 9, sau những cuộc nổi loạn, ông được dẫn đi ẩn náu khỏi kinh đô [Paris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paris). Ông cảm thấy bị sỉ nhục và nhất quyết muốn tự chủ, không để ai chi phối như [Hồng y Richelieu](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_y_Richelieu)đã chi phối cha ông và [Hồng y Mazarin](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_y_Mazarin)đã chi phối mẹ ông. Cũng từ đây trở về sau, ông có ác cảm với kinh đô Paris và không bao giờ muốn trở lại thành phố này.
Louis XIV được biết như
**Vua Mặt Trời** ( *Le Roi Soleil*). Ông luôn là con người của dã ngoại . Trong những năm đầu, ông cùng với quần thần di chuyển qua lại giữa những cung điện hoàng gia bên ngoài Paris. Năm [2] [1666](http://vi.wikipedia.org/wiki/1666), ông chọn địa điểm của cung điện cho riêng ông, cách Paris 20 kílômét về hướng tây, rồi ra lệnh thi công. Ông huy động 36.000 [công nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_nh%C3%A2n), thêm 6.000 [ngựa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%B1a)để chuyên chở vật liệu xây dựng. Thương vong của công nhân khá cao. Mỗi đêm, xe goòng đi nhặt xác chết do tai nạn nghề nghiệp. Hàng chục người chết mỗi tuần vì sốt rét. Năm [1682](http://vi.wikipedia.org/wiki/1682), [Điện Versailles](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Versailles)hoàn thành, trở thành một cung điện hoàng gia vĩ đại nhất thế giới. Điện Versailles không có thành lũy: vị vua đã xây hoàng cung trị vì không được che chắn, giữa đồng trống, để chứng tỏ một đấng quân vương đủ quyền lực không cần đến hào và tường thành để bảo vệ.
Versailles trở nên biểu tượng của vị thế giàu có và quyền lực của đế chế hùng mạnh nhất
[châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u). Trên toàn [lục địa](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba), những quân vương khác – kể cả người đang có chiến tranh với Pháp – thể hiện tình thân hữu, lòng ganh tỵ và thách đố họ bằng cách xây cung điện theo mẫu Versailles. Mỗi quân vương đều muốn xây một Versailles cho riêng mình. Ngay cả những đại lộ dài và hoành tráng ở thủ đô [Washington, D.C.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Washington,_D.C.) của [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), được quy hoạch 100 năm sau, cũng do một kiến trúc sư người Pháp thiết kế tổng thể theo mẫu Versailles. [Quân đội Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Ph%C3%A1p) bao gồm 15 vạn binh sĩ vào thời bình và 40 vạn quân tinh nhuệ trong thời chiến. Bản thân vua Louis XIV không có kinh nghiệm chiến trường, nhưng ông là nhà chiến lược và quản lý quân sự tài ba. Kiêm nhiệm chức vụ Bộ trưởng Chiến tranh, nhà vua bàn luận về vĩ mô chiến lược với các tướng lĩnh dày dạn trận mạc của ông, rồi chỉ đạo các hoạt động cung ứng quân nhu, tuyển quân, huấn luyện, tình báo quân đội… Theo thời gian, uy tín của Louis XIV và của nước Pháp dâng cao mỗi năm. Quân đội Pháp trở nên đáng sợ nhất châu Âu. [Turenne](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Turenne&action=edit&redlink=1) – vị thống soái được [Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [Napoléon Bonaparte](http://vi.wikipedia.org/wiki/Napol%C3%A9on_Bonaparte) ngợi ca là *“vị tướng Pháp vĩ đại nhất…”* – đã phò tá dưới triều vua Louis XIV. Vào năm [3] [1672](http://vi.wikipedia.org/wiki/1672), nhà vua sai tướng Turenne mang quân đi đánh [Hà Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan)nhưng không thành, phải rút lui. Vẻ lộng lẫy của cung điện Versailles dấy lên lòng ngưỡng mộ và ganh tỵ của thế giới. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-4) [Tiếng Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p)trở nên ngôn ngữ phổ cập trong ngoại giao, xã hội và văn học. Dường như bất kỳ việc gì – mọi việc – đều khả thi, nếu dưới văn bản chỉ thị có mang chữ ký cao to, nguệch ngoạc “Louis”.
Những năm cuối của triều đại Louis XIV xảy ra nhiều thảm họa. Trong cuộc
[Chiến tranh Kế vị Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_K%E1%BA%BF_v%E1%BB%8B_T%C3%A2y_Ban_Nha), liên quân [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) – [Áo](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8D_Habsburg) – [Phổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ph%E1%BB%95) do [Công tước thứ nhất của Marlborough](http://vi.wikipedia.org/wiki/John_Churchill,_Qu%E1%BA%ADn_c%C3%B4ng_Marlborough_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t), [Vương công Leopold I xứ Anhalt-Dessau](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_c%C3%B4ng_Leopold_I_x%E1%BB%A9_Anhalt-Dessau&action=edit&redlink=1) và Vương công [Eugène xứ Savoie](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eug%C3%A8ne_x%E1%BB%A9_Savoie) chỉ huy đập tan tác Quân đội vua Louis XIV trong trận đánh lớn tại [Blenheim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_H%C3%B6chst%C3%A4dt_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_hai) ( [1704](http://vi.wikipedia.org/wiki/1704)) – một đòn đánh cực kỳ đau vào quân Pháp. [5] Sau chiến bại thê thảm tại Blenheim, Quân đội vua Louis XIV lại bị Quận công Marlborough đại phá trong trận đánh tại [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-Luvaas65-6) [Ramilies](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Ramilies&action=edit&redlink=1)( [1706](http://vi.wikipedia.org/wiki/1706)). Cùng năm đó, liên quân Áo – Phổ của Vương công Leopold và Vương công Eugène đè bẹp trong trận đánh tại [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-7) [Turin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Torino). Mãi đến năm [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-8) [1712](http://vi.wikipedia.org/wiki/1712), Quân đội Pháp do [Thống chế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_so%C3%A1i) [Claude-Louis-Hector de Villars](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Claude-Louis-Hector_de_Villars&action=edit&redlink=1)thống lĩnh mới đánh tan tác liên quân Áo – [Hà Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan)của Eugène trong trận đánh nhỏ tại [Denain](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Denain). [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-9) Song, người con chính thức độc nhất, người kế vị ngai vàng của nhà vua, qua đời năm [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-10) [1711](http://vi.wikipedia.org/wiki/1711). Con trai của ông, Quận công của Bourgogne, hiện thân cho niềm hy vọng của nước Pháp trong tương lai, qua đời năm 1711 vì [bệnh sởi](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%9Fi)ở tuổi 30. Đứa con trai trưởng của Quận công, cháu nội của Louis XIV, cũng chết vì bệnh sởi ít ngày sau.
Chỉ còn có một đứa trẻ thuộc dòng dõi kế vị ngai vàng trực tiếp, mới lên 2, là cháu kêu Louis XIV bằng ông cố. Đứa trẻ này cũng mắc bệnh sởi, nhưng thoát chết nhờ người bảo mẫu nhốt kín cậu bé và không cho phép các bác sĩ sờ đến cậu với hai bàn tay mang những bọc mọng nước. Cậu hoàng con này được sống sót để trị vì nước Pháp trong 59 năm dưới tên
[Louis XV](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p). Trên giường bệnh, Louis XIV triệu đứa chắt lên 5 tuổi đến và nói: “Cháu ạ, một ngày cháu sẽ là vị vua vĩ đại. Đừng bắt chước tính hiếu chiến của ta. Hãy luôn hành xử dựa theo Thượng đế và khiến cho thần dân phải trọng vọng Người. Ta đau lòng mà thấy đã để cho thần dân trong tình trạng như thế.” [ [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Vua Louis XIV qua đời năm 1715 sau khi trị vì 72 năm, thọ 76 tuổi. Có lẽ ông là vị vua vĩ đại nhất của Pháp
. Những vị vua kế tục ông không tham vọng như ông, và huyền thoại về một lực lượng Quân đội Pháp bất khả chiến bại đã bị phá vỡ tan tành với việc họ bị [2] [Quân đội tinh nhuệ Phổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Ph%E1%BB%95)của vua [Friedrich II Đại Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Friedrich_II_c%E1%BB%A7a_Ph%E1%BB%95)đè bẹp trong trận đánh lớn tại [Rossbach](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Ro%C3%9Fbach)( [1757](http://vi.wikipedia.org/wiki/1757)), và sau này là đại bại trong [Chiến tranh Bảy năm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_B%E1%BA%A3y_n%C4%83m)trước người Anh, và mất hết lãnh thổ Bắc Mỹ vào tay [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Anh_%281707-1801%29). [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-11) [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-12)
## Mục lục
## Thời thơ ấu
Louis XIV sinh vào ngày 05 tháng 9 năm 1638 tại Lâu đài
[Château de Saint-Germain-en-Laye](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%A2teau_de_Saint-Germain-en-Laye&action=edit&redlink=1),là con trai của vua [Louis XIII](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIII_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) và Anne của Áo. Cha mẹ của ông đã kết hôn được 23 năm trước khi sinh ra ông. Mẹ ông đã từng mang thai bốn lần, nhưng cả bốn lần đều bị hỏng. Do đó, mọi người coi ông như là một món quà mà [Thiên Chúa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa) ban tặng, và ngày sinh của ông là một phép lạ của Chúa Trời. Ông thường được gọi là *“Louis-Dieudonné”* (Louis Chúa ban) và ông cũng mang danh hiệu [13] [Hoàng thái tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_t%E1%BB%AD)( *Dauphin*). [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-14)
Biết rằng mình sắp chết, nên vào năm 1643, Louis XIII đã chuẩn bị tất cả mọi thứ để giúp đỡ con trai mình trong những năm đầu trên ngai vàng. Ông lập một hội đồng nhiếp chính, đại diện cho Louis trong thời gian còn thơ ấu. Trái ngược với phong tục, ông không cho Anne độc chiếm chức nhiếp chính ngay cả Louis là con đẻ của bà và em trai của ông là
[Phillipe](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Philippe_I,_C%C3%B4ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_Orl%C3%A9ans&action=edit&redlink=1) vì ông không chắc chắn về tài năng chính trị của bà. Nhưng rốt cuộc bà cũng trở thành người đứng đầu Hội đồng. Khi Louis XIII qua đời, hoàng hậu đã đưa Louis (lúc này ông chưa đầy năm tuổi) đến để viếng cha. Cậu bé Louis đã có thể nắm được tình hình thực tế bởi khi người cha hỏi con trai của mình rằng có biết mình là ai, thì cậu trả lời rằng, “Louis thứ mười bốn, thưa phụ hoàng!” Cha ông trả lời rằng: “Con không phải Louis thứ mười bốn vào lúc này.”
## Ghi chú
**Christopher Duffy,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-1) *Siege Warfare: The fortress in the early modern world, 1494-1660*, trang 247
- ^
**a** [Theo cuốn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD_2-1) **ă** *Lịch sử thế giới* **Jay Luvaas,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-3) *Napoleon on the Art of War*, trang 35 **Jay Luvaas,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-4) *Napoleon on the Art of War*, trang 36 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-5) [Christopher Duffy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Christopher_Duffy), *Frederick the Great: A Military Life*, trang XVI **Jay Luvaas,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-Luvaas65_6-0) *Frederick the Great on the Art of War*, trang 65 **Christopher Duffy,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-7) *The fortress in the age of Vauban and Frederick the Great, 1660-1789*, trang 37 **Jay Luvaas,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-8) *Frederick the Great on the Art of War*, trang 32 **Christopher Duffy,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-9) *The fortress in the age of Vauban and Frederick the Great, 1660-1789*, trang 44 **Jay Luvaas,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-10) *Napoleon on the Art of War*, trang 100 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-11) [Christopher Duffy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Christopher_Duffy), *Borodino and the War of 1812*, trang 15 **Jay Luvaas,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-12) *Frederick the Great on the Art of War*, trang 230 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-13) **(tiếng Pháp)** [Brémond, Henri](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Henri_Br%C3%A9mond&action=edit&redlink=1) [. Paris: Plon-Nourrit, 1908. các trang. 381, 382.](http://books.google.com/books?id=cWEaAAAAMAAJ&pg=PA381) *La Provence mystique au XVIIe siècle* **François Bluche (translated by Mark Greengrass (1990).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-14) *Louis XIV*. New York: Franklin Watts. tr. 11. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-531-15112-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-531-15112-3).
## Đọc thêm
- Ashley, Maurice P.
*Louis XIV And The Greatness Of France*(1965) [excerpt and text search](http://www.amazon.com/Louis-Greatness-France-Maurice-Ashley/dp/0029010802/ref=sr_1_22?ie=UTF8&s=books&qid=1202467644&sr=1-22)
- Beik, William.
*Louis XIV and Absolutism: A Brief Study with Documents*(2000) [excerpt and text search](http://www.amazon.com/Louis-XIV-Absolutism-Documents-Bedford/dp/031213309X/ref=sr_1_4?ie=UTF8&s=books&qid=1202467216&sr=1-4)
- Beik, William. “The Absolutism of Louis XIV as Social Collaboration.”
*Past & Present*2005 (188): 195–224. [online at](http://muse.jhu.edu/journals/past_and_present/v188/188.1beik.html) [Project MUSE](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Project_MUSE&action=edit&redlink=1)
- Bluche, François,
*Louis XIV*, (Franklin Watts, 1990) [Buckley, Veronica](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Veronica_Buckley&action=edit&redlink=1). *Madame de Maintenon: The Secret Wife of Louis XIV*. London: Bloomsbury, 2008
- Burke, Peter.
*The Fabrication of Louis XIV*(1994) [excerpt and text search](http://www.amazon.com/Fabrication-Louis-XIV-Peter-Burke/dp/0300059434/ref=sr_1_6?ie=UTF8&s=books&qid=1202467216&sr=1-6) *Cambridge Modern History: Vol. 5 The Age Of Louis XIV*(1908), old, solid articles by scholars; [complete text online](http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh.html#cmh1)
- Campbell, Peter Robert.
*Louis XIV, 1661–1715*(London, 1993)
- Church, William F., ed.
*The Greatness of Louis XIV*. (1972).
- Cowart, Georgia J.
*The Triumph of Pleasure: Louis XIV and the Politics of Spectacle*(U of Chicago Press, 2008) 299 pp; focus on opera and ballet [Cronin, Vincent](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vincent_Cronin&action=edit&redlink=1). *Louis XIV*. London: HarperCollins, 1996 ( [ISBN 0002720728](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0002720728))
- Dunlop, Ian.
*Louis XIV*(2000), 512pp [excerpt and text search](http://www.amazon.com/Louis-XIV-Ian-Dunlop/dp/0312261969/ref=sr_1_7?ie=UTF8&s=books&qid=1202467216&sr=1-7)
- Erlanger, Philippe,
*Louis XIV*(Praeger 1970)
- Fraser, Antonia.
*Love and Louis XIV: The Women in the Life of the Sun King*. London: Weidenfeld & Nicolson, 2006 (hardcover, [ISBN 0-297-82997-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0297829971)); New York: Nan A. Talese, 2006 (hardcover, [ISBN 0385509847](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0385509847))
- Goubert, Pierre.
*Louis XIV and Twenty Million Frenchmen*(1972), social history from [Annales School](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Annales_School&action=edit&redlink=1)
- Jones, Colin.
*The Great Nation: France from Louis XIV to Napoleon (1715–1799)*(2002)
- Lewis, W. H.
*The Splendid Century: Life in the France of Louis XIV*(1953) [excerpt and text search](http://www.amazon.com/Splendid-Century-Life-France-Louis/dp/0881339210/ref=pd_bbs_sr_2?ie=UTF8&s=books&qid=1202467216&sr=1-2); also [online complete edition](http://www.questia.com/read/6019084)
- Le Roy Ladurie, Emmanuel.
*The Ancien Regime: A History of France 1610–1774*(1999), survey by leader of the [Annales School](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Annales_School&action=edit&redlink=1) [excerpt and text search](http://www.amazon.com/Ancien-Regime-History-France-1610/dp/0631211969/ref=sr_1_3?ie=UTF8&s=books&qid=1202469887&sr=8-3)
- Lynn, John A.
*The Wars of Louis XIV, 1667–1714*(1999) [excerpt and text search](http://www.amazon.com/Wars-Louis-1667-1714-Modern-Perspective/dp/0582056292/ref=sr_1_5?ie=UTF8&s=books&qid=1202467216&sr=1-5)
- Mitford, Nancy.
*The Sun King*(1995), popular [excerpt and text search](http://www.amazon.com/Sun-King-Nancy-Mitford/dp/0140239677/ref=pd_bbs_sr_3?ie=UTF8&s=books&qid=1202467216&sr=1-3)
- Nolan, Cathal J.
*Wars of the Age of Louis XIV, 1650–1715: An Encyclopedia of Global Warfare and Civilization*. (2008) 607pp; over 1000 entries; [ISBN 978-0-313-33046-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780313330469)
- Rowlands, Guy.
*The Dynastic State and the Army under Louis XIV: Royal Service and Private Interest, 1661–1701*(2002) [online edition](http://www.questia.com/read/105134626)
- Rubin, David Lee, ed.
*Sun King: The Ascendancy of French Culture during the Reign of Louis XIV*. Washington: Folger Books and Cranbury: Associated University Presses, 1992.
- Shennan, J. H.
*Louis XIV*(1993) [online edition](http://www.questia.com/read/108828773)
- Thompson, Ian.
*The Sun King’s Garden: Louis XIV, André Le Nôtre And the Creation of the Gardens of Versailles*. London: Bloomsbury Publishing, 2006 [ISBN 1582346313](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1582346313)
- Treasure, Geoffrey.
*Louis XIV*(London, 2001).
- Wilkinson, Rich.
*Louis XIV*(2007)
- Wolf, John B.
*Louis XIV*(1968), the standard scholarly biography [online edition](http://www.questia.com/read/103250721)
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Louis XIV của Pháp](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Louis_XIV_of_France?uselang=vi)
|
|
|Các vị vua và hoàng đế đã trị vì nước Pháp từ 843 tới 1870
|![]()
|
|
|
|
|
|
|
|
Louis XIV
|
|
| –
|| –
|
|
|[Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Sơ khai nhân vật hoàng gia châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:S%C6%A1_khai_nh%C3%A2n_v%E1%BA%ADt_ho%C3%A0ng_gia_ch%C3%A2u_%C3%82u) [Sinh 1638](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1638) [Mất 1715](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1715) [Vua Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_Ph%C3%A1p) [Vua thiếu nhi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_thi%E1%BA%BFu_nhi) [Nhà Bourbon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_Bourbon) [Chống đạo Tin Lành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ch%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BA%A1o_Tin_L%C3%A0nh) [Vua theo đạo Công giáo Rôma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Vua_theo_%C4%91%E1%BA%A1o_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma)
# Đỗ Huy Liêu
**Đỗ Huy Liêu** ( [1] [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 杜輝寮, [1845](http://vi.wikipedia.org/wiki/1845)– [1891](http://vi.wikipedia.org/wiki/1891)), tự **Ông Tích**, hiệu **Đông La**; là quan [nhà Nguyễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n)và là danh sĩ yêu nước ở [Nam Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh)vào cuối [thế kỷ 19](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19)trong [lịch sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD) [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam).
## Mục lục
## Cuộc đời và sự nghiệp
Ông sinh ngày 30 tháng Chạp năm
[Giáp Thìn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1p_Th%C3%ACn) (tức [6 tháng 2](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_2) năm [1845](http://vi.wikipedia.org/wiki/1845)) tại làng La Ngạn, xã [Yên Đồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Y%C3%AAn_%C4%90%E1%BB%93ng), huyện [Ý Yên](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D_Y%C3%AAn) tỉnh [Nam Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh). Ông nội ông là [Cử nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%AD_nh%C3%A2n) [Đỗ Huy Cảnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Huy_C%E1%BA%A3nh) làm Tuần phủ Biên Hòa, cha ông là [Phó bảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B3_b%E1%BA%A3ng) [Đỗ Huy Uyển](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Huy_Uy%E1%BB%83n) làm Biện lý bộ Hộ (tục gọi Biện Lý La Ngạn), cả hai đều là bậc danh sĩ triều Nguyễn.
Năm
[Đinh Mão](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90inh_M%C3%A3o) ( [1867](http://vi.wikipedia.org/wiki/1867)), Đỗ Huy Liêu đi [thi Hương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi_H%C6%B0%C6%A1ng) đỗ [Giải nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_nguy%C3%AAn), được bổ làm Điển tịch Viện Hàn lâm, Huấn đạo huyện [Yên Mô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Y%C3%AAn_M%C3%B4) ( [Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh)).
Năm
[Kỷ Mão](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B7_M%C3%A3o) ( [1879](http://vi.wikipedia.org/wiki/1879)), ông [thi Hội](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi_H%E1%BB%99i) (ân khoa) đỗ thứ 8. Dự [thi Đình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi_%C4%90%C3%ACnh), ông đỗ [Đình nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%ACnh_nguy%C3%AAn), Đệ nhị giáp tiến sỹ xuất thân ( [Hoàng giáp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_gi%C3%A1p)) nên được tục gọi là [2] *Hoàng giáp Liêu*. Trong kỳ thi này, bài của ông được vua [Tự Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%B1_%C4%90%E1%BB%A9c)châu phê là: *Quả có thực học, những kẻ dẫm theo vết mòn không thể làm được*.
Thi đỗ hạng cao, Đỗ Huy Liêu được bổ làm Hàn lâm viện trước tác, sau đó bổ giữ chức Tri phủ
[Đoan Hùng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90oan_H%C3%B9ng) (nay thuộc tỉnh [Phú Thọ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BA_Th%E1%BB%8D)).
Tháng Bảy năm
[Canh Thìn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canh_Th%C3%ACn) ( [1880](http://vi.wikipedia.org/wiki/1880)), triều đình đổi ông làm Tri phủ [Lâm Thao](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A2m_Thao) (cũng thuộc tỉnh [Phú Thọ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%BA_Th%E1%BB%8D)). Tháng Tư năm [Nhâm Ngọ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2m_Ng%E1%BB%8D) ( [1882](http://vi.wikipedia.org/wiki/1882)), ông được thăng làm Án sát [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i). Tháng Năm năm [Tân Mão](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_M%C3%A3o) ( [1882](http://vi.wikipedia.org/wiki/1882)), cha mất, ông về nhà cư tang.
Năm
[Giáp Thân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1p_Th%C3%A2n) ( [1884](http://vi.wikipedia.org/wiki/1884)), vua [Hàm Nghi](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0m_Nghi) được đưa lên ngôi ở tuổi 13, Đỗ Huy Liêu được triệu vào kinh làm Biện lý [bộ Hộ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_H%E1%BB%99), rồi Tham Tá nội các sự vụ. Trong khoảng thời gian này, ông còn giữ chức Phụ đạo, dạy cho vua học và dạy cho hai con của Phụ chính [Tôn Thất Thuyết](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thuy%E1%BA%BFt) là [Tôn Thất Đạm](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_%C4%90%E1%BA%A1m) và [Tôn Thất Thiệp](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Th%E1%BA%A5t_Thi%E1%BB%87p), sau này đều là các dũng tướng trong [phong trào Cần vương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_tr%C3%A0o_C%E1%BA%A7n_v%C6%B0%C6%A1ng) chống [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n_Ph%C3%A1p).
Năm
[Ất Dậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4t_D%E1%BA%ADu) ( [1885](http://vi.wikipedia.org/wiki/1885)), quân Nam đánh úp quân Pháp ở [Huế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hu%E1%BA%BF) không thành, Tôn Thất Thuyết phải đưa vua Hàm Nghi xuất bôn. Đỗ Huy Liêu bị quân Pháp bắt giam vì có liên can. Để mua chuộc, sau đó người Pháp thả tự do và cho ông làm Bố chính [Bắc Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Ninh), nhưng ông cương quyết từ chối.
Về lại
[La Ngạn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=La_Ng%E1%BA%A1n&action=edit&redlink=1), ông lo phụng dưỡng mẹ già. Theo nhà chí sĩ [Phan Bội Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_B%E1%BB%99i_Ch%C3%A2u) thì sau khi quân Pháp đánh chiếm Nam Định, ông cùng với bạn là [Vũ Hữu Lợi](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_H%E1%BB%AFu_L%E1%BB%A3i) (lúc bấy giờ cũng đang bỏ quan về đây dạy học), ngầm chiêu mộ nghĩa quân, chuẩn bị khởi nghĩa chiếm lại tỉnh thành này . Tuy nhiên cuộc khởi nghĩa không thành, vì bị Tổng đốc Vũ Văn Báo cáo giác. Dụ hàng không được, Vũ Hữu Lợi bị quân Pháp chém chết tại chợ Nam Định vào đầu năm [3] [1887](http://vi.wikipedia.org/wiki/1887), còn Đỗ Huy Liêu thì bị bắt giam đến mấy năm mới được tha, nhưng vẫn phải chịu sự quản thúc của chính quyền thực dân Pháp.
Ngày 1 tháng Năm năm
[Tân Mão](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_M%C3%A3o) (tức [7 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_6) năm [1891](http://vi.wikipedia.org/wiki/1891)), tổ chức xong lễ mãn tang cho mẹ vào buổi sáng thì buổi chiều Đỗ Huy Liêu đột ngột từ trần. Theo Phan Bội Châu, thì ông đã uống thuốc độc tự vẫn. Năm ấy, ông mới 47 tuổi.
## Tác phẩm
Thơ văn Đỗ Huy Liêu được người sau tập hợp lại thành bộ
**La Ngạn Đỗ đại gia thi tập**. Tuy nhiên, ở *Thư viện Thông tin khoa học Xã hội (Hà Nội)* hiện chỉ có phần *Đông La thi tập* và *La Ngạn Đỗ đại gia phú tập* của bộ sách này.
Gần 200 bài thơ trong
*Đông La thi tập*, phần lớn đều được ông sáng tác vào những năm cuối đời, nên đều trĩu nặng nỗi u buồn vì thời thế không thể cứu vãn, tiêu biểu nhất là một chùm gồm 120 bài có tên chung là *Sầu ngâm*.
Nhìn chung, thơ ông đều toát lên một tinh thần yêu nước sâu sắc, bộc lộ được những suy tư triết lý về cuộc sống, những tâm tư sầu não và bế tắc của mình, mà cũng là của tầng lớp sĩ phu lúc đó.
[[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Huy_Li%C3%AAu#cite_note-4)
## Trong Việt Nam vong quốc sử
Năm
[1905](http://vi.wikipedia.org/wiki/1905), cuộc đời của Đỗ Huy Liêu đã được nhà chí sĩ [Phan Bội Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_B%E1%BB%99i_Ch%C3%A2u) giới thiệu trong sách [Việt Nam vong quốc sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_vong_qu%E1%BB%91c_s%E1%BB%AD) như sau:
- …
*Nước mất, cùng với* [Vũ Hữu Lợi](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_H%E1%BB%AFu_L%E1%BB%A3i)đồng mưu, (ông bị) người Pháp bắt giam trong nhà pha, cấm không cho ăn uống. Liệu (theo cách gọi của tác giả) vì còn mẹ già không có ai nuôi, nên không dám chết, ngồi tù đợi mệnh như thế đến mấy năm. Sau… Liệu được tha vì mới âm mưu khởi loạn, chưa có thực trạng, nhưng hàng tháng phải đến điểm danh trình diện với [Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)một lần… Mẹ mất rồi, hết hạn để tang, ông mời tất cả môn sinh tử đệ đến dặn rằng: “Trước đây sở dĩ bo bo không nỡ chết là vì có mẹ già. Nay tang mẹ xong rồi, ta chết đây”. Liền uống thuốc chết. *Phong tư ông ôn nhã mà vẫn bao hàm vẻ lẫm liệt không ai xâm phạm đến được. Người ta có nói đến người Pháp và việc bị người Pháp nô lệ, ông chỉ mỉm cười không đáp. Nhưng cái chí báo thù của* [Tử Phòng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_L%C6%B0%C6%A1ng), [Gia Cát](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_Minh)thực không khoảnh khắc nào quên. Bị người Pháp bó buộc nghiêm ngặt quá, không thể cựa quậy được, ông ôm chí cho đến chết… [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Huy_Li%C3%AAu#cite_note-5)
## Câu đối viếng và ghi công
Tin Đỗ Huy Liêu mất đã gây xúc động trong giới sĩ phu và nhân dân lúc bấy giờ. Có nhiều bài thơ và câu đối điếu ông. Trích giới thiệu câu đối điếu bằng
[chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n) của [Cao Xuân Dục](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cao_Xu%C3%A2n_D%E1%BB%A5c) (lúc này ông đang làm Tổng đốc Nam Định): *Cái kỳ sinh kỳ cố kỳ tử diệc kỳ, mạc hoặc giả nhân trọc nhi ngã thanh, nhân túy nhi ngã tinh, thuật lai chúc tử sổ ngôn, quát nhãn quan hà lưu thế lệ;* *Duy kỳ hành hiển, cố kỳ tàng diệc hiển, dĩ yên tai tương kiến năng kỷ thời, tương thức năng kỷ nhân, tài khứ đàm thân nhất nhật, hồi đâu thân thế hận ba đào.*
Tạm dịch:
*Lúc sống vốn kỳ, lúc chết cũng kỳ, có phải chăng người say mà ta tỉnh, người đục mà ta trong, những trối trăng con cháu đôi lời, ngoảnh lại non sông giàn nước mắt;* *Khi xuất đã rõ, khi xử càng rõ, rành là thế cùng hiểu nào mấy người, cùng gặp nào mấy độ, vừa xong tang mẹ già một bữa, đoái trông thân thế hận ba đào.* [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Huy_Li%C3%AAu#cite_note-6)
Tên Đỗ Huy Liêu hiện được dùng để đặt tên cho một đường phố thuộc phường Thống Nhất,
[thành phố Nam Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh), tỉnh [Nam Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh).
Đỗ Huy Liêu hiện cũng được đặt tên cho một trường Phổ Thông Trung Học tại xã Yên Thắng huyện Ý Yên – tỉnh Nam Định. Trường THPT Đỗ Huy Liêu (tên gọi cũ là trung tâm Giáo dục Thường xuyên Ý Yên B)
## Xem thêm
[Vũ Hữu Lợi](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_H%E1%BB%AFu_L%E1%BB%A3i)
- Bài thơ
*Việt điểu*của Đỗ Huy Liêu ở Wikisource.
- Theo nhà nghiên cứu Trần Mỹ Giống thì các tác phẩm của Đỗ Huy Liêu gồm có: Điện thí chế sách (văn sách thi Đình), Đông La thi tập (trong bộ La Ngạn Đỗ đại gia thi tập), Đông La văn tập, La Ngạn biện lý xã (Soạn chung với Đỗ Huy Uyển), La Ngạn Đỗ đại gia phú tập, Tân Xuyên văn tập, Tỉnh Ông thi tập…
[ *]* [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
## Chú thích
**Có sách chép là** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Huy_Li%C3%AAu#cite_ref-1) **Đỗ Huy Liệu**. Tuy nhiên, theo cách “phiên, thiết” [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n)trong từ điển *Từ Hải*của [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)thì tên ông phải đọc là *Liêu*mới đúng. Giải thích này của nhóm tác giả *Văn học yêu nước và cách mạng Hà Nam Ninh*(tập 1), tr. 176. **Nhà Nguyễn không lấy hạng đệ nhất giáp (tam khôi), nên người đỗ Hoàng giáp có thể coi là** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Huy_Li%C3%AAu#cite_ref-2) [Đình nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%ACnh_nguy%C3%AAn) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Huy_Li%C3%AAu#cite_ref-3) *Việt Nam vong quốc sử*, tr. 80. **Thông tin và nhận định chép theo sách** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Huy_Li%C3%AAu#cite_ref-4) *Văn học yêu nước và cách mạng Hà Nam Ninh, tư liệu của gia đình*(tập 1), tr. 176. **Việt Nam vong quốc sử, tr. 81.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Huy_Li%C3%AAu#cite_ref-5) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Huy_Li%C3%AAu#cite_ref-6) *Văn học yêu nước và cách mạng Hà Nam Ninh*(tập 1), tr. 286-287.
## Sách tham khảo
[Phan Bội Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_B%E1%BB%99i_Ch%C3%A2u), *. Nxb Khoa học xã hội,* [Việt Nam vong quốc sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_vong_qu%E1%BB%91c_s%E1%BB%AD) [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i), 1992. [Nguyễn Q. Thắng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Q._Th%E1%BA%AFng)& Nguyễn Bá Thế, *Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam*. NxbKhoa học xã hội, Hà Nội, 1992.
- Nhiều người soạn –
*Văn học yêu nước và cách mạng Hà Nam Ninh*(tập 1). Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1981.
- Quốc triều hương khoa lục. Nxb TP.Hồ Chí Minh, 1993.
- Các nhà khoa bảng Việt Nam. Nxb Văn học, Hà Nội, 1993.
|
|![]()
[Wikisource tiếng Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikisource)có toàn văn tác phẩm về:
## Liên kết ngoài
[Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
Bài viết mới
[Biển Đông vạn dặm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/06/bien-dong-van-dam/)
[Chào ngày mới 6 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/05/chao-ngay-moi-6-thang-6-2/)
[Biển Đông và sông Mekong](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/05/bien-dong-va-song-mekong/)
[Chào ngày mới 5 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/04/chao-ngay-moi-5-thang-6-2/)
[Tô Đông Pha uống rượu ở Tây Hồ](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/04/to-dong-pha-uong-ruou-o-tay-ho/)
[Chào ngày mới 4 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/03/chao-ngay-moi-4-thang-6-2/)
[Quà tặng cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/03/qua-tang-cuoc-song-2/) [Quà tặng cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/03/qua-tang-cuoc-song-2/) [Tiếng Anh cho em](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/03/tieng-anh-cho-em-2/) [Chào ngày mới 3 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/03/chao-ngay-moi-3-thang-6-2/) [Trăng rằm cổ tích](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/02/trang-ram-co-tich/) [Chào ngày mới 2 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/01/chao-ngay-moi-2-thang-6-2/) [Minh triết sống thung dung phúc hậu](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/01/minh-triet-song-thung-dung-phuc-hau-4/) [Từ Trường Giang Tam Hiệp đến Mekong](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/06/01/tu-truong-giang-tam-hiep-den-mekong/) [Chào ngày mới 1 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/31/chao-ngay-moi-1-thang-6-2/) [Chào ngày mới 31 tháng 5](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/31/chao-ngay-moi-31-thang-5-2/) [Chào ngày mới 30 tháng 5](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/30/chao-ngay-moi-30-thang-5-2/) [Trả lời thư Luân Đôn](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/30/tra-loi-thu-luan-don-cua-anh-le-vinh/) [Tuyết Sơn phi hồ và Kim Dung](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/30/tuyet-son-phi-ho-va-kim-dung/) [Chào ngày mới 29 tháng 5](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/29/chao-ngay-moi-29-thang-5-2/) [Cao Xuân Huy nhà hiền triết Việt](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/29/cao-xuan-huy-nha-hien-triet-viet/)
[Chào ngày mới 28 tháng 5](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/27/chao-ngay-moi-28-thang-5-2/)
[Nhân vật lịch sử vĩ đại nhất nước Nga](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/27/pie-dai-de-nhan-vat-lich-su-vi-dai-nhat-nuoc-nga/) [Quà tặng cuộc sống](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/27/qua-tang-cuoc-song/) [Chào ngày mới 27 tháng 5](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/26/chao-ngay-moi-27-thang-5-2/)
[Bài học lịch sử Nga hoàng Nikolai II](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/26/bai-hoc-lich-su-nga-hoang-nikolai-ii/)
[Chào ngày mới 26 tháng 5](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/25/chao-ngay-moi-26-thang-5-2/) [Đọc “Tony buổi sáng”](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/25/doc-tony-buoi-sang/)
[Góc thư giản trí tuệ](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/25/goc-thu-gian-tri-tue/)
[Chào ngày mới 25 tháng 5](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/24/chao-ngay-moi-25-thang-5-2/)
[Sholokhov sông Đông êm đềm](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/24/sholokhov-song-dong-em-dem/)
[Khen cho con mắt tinh đời](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/24/khen-cho-con-mat-tinh-doi/)
[Chào ngày mới 24 tháng 5](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/23/chao-ngay-moi-24-thang-5-2/) [Vua Hàm Nghi và ông Trương Thạc](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/23/vua-ham-nghi-va-ong-truong-thac/) [Sông Thương](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/23/song-thuong/)
[Vườn Quốc gia ở Việt Nam](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/23/vuon-quoc-gia-o-viet-nam/) [Chào ngày mới 23 tháng 5](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/05/22/chao-ngay-moi-23-thang-5-2/) **Video yêu thích
**
[Du lịch Việt Nam (Phú Yên)](https://youtu.be/l4wDEq0HOCI)
[KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) **Trở về trang chính** [Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam)
[Chào ngày mới 7 tháng 6](https://hoangkimlong.wordpress.com/2014/06/09/chao-ngay-moi-7-thang-6/) ![ Louis XIV by Juste d'Egmont.jpg](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6c/Louis_XIV_by_Juste_d%27Egmont.jpg/100px-Louis_XIV_by_Juste_d%27Egmont.jpg)
[Năm 1654](http://vi.wikipedia.org/wiki/1654)– [Louis XIV](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) *(hình)*cử hành nghi lễ đăng quang quốc vương của Pháp. [Năm 1942](http://vi.wikipedia.org/wiki/1942)– [Chiến tranh thế giới thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai): [Hải quân Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Hoa_K%E1%BB%B3) **cuộc tấn công của** [đánh bại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway) [Hải quân Đế quốc Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)tại [đảo san hô Midway](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_san_h%C3%B4_Midway). [Năm 1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– Không quân Israel phá hủy Lò phản ứng hạt nhân Osiraq của Iraq trong **.** [Chiến dịch Opera](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Opera) [Năm 2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006)– Thủ lĩnh của [Al-Qaeda](http://vi.wikipedia.org/wiki/Al-Qaeda)tại Iraq là **bị giết chết khi** [Abu Musab al-Zarqawi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Abu_Musab_al-Zarqawi) [Không lực Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%B4ng_l%E1%BB%B1c_Hoa_K%E1%BB%B3)đánh bom một cứ điểm gần Baqubah
# Louis XIV của Pháp
|Louis XIV|
|Vua của Pháp và Navarre
|![ Louis XIV of France.jpg](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/Louis_XIV_of_France.jpg/272px-Louis_XIV_of_France.jpg)
![ Louis XIV of France.jpg](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/Louis_XIV_of_France.jpg/272px-Louis_XIV_of_France.jpg)
Louis XIV, họa phẩm của
[Hyacinthe Rigaud](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hyacinthe_Rigaud&action=edit&redlink=1)năm 1701 [Louis XIII của Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIII_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) ![ Vua hoặc hoàng đế](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
![ Vua hoặc hoàng đế](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
[Louis XV của Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) ![ Vua hoặc hoàng đế](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
![ Vua hoặc hoàng đế](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
[Maria Theresa của Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Maria_Theresa_c%E1%BB%A7a_T%C3%A2y_Ban_Nha&action=edit&redlink=1)
Françoise d’Aubigné, Nữ hầu tước Maintenon
|[
|[Louis XIII của Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIII_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) ![ Vua hoặc hoàng đế](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
![ Vua hoặc hoàng đế](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
[Anne của Áo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anne_c%E1%BB%A7a_%C3%81o&action=edit&redlink=1) [5 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_9), [1638](http://vi.wikipedia.org/wiki/1638) [Saint-Germain-en-Laye](http://vi.wikipedia.org/wiki/Saint-Germain-en-Laye), Pháp [1 tháng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_9), [1715](http://vi.wikipedia.org/wiki/1715)(76 tuổi) [Versailles](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Versailles), [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) [Nhà thờ Saint-Denis](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_cung_th%C3%A1nh_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1nh_Denis), [Saint-Denis](http://vi.wikipedia.org/wiki/Saint-Denis), Pháp ![ Chữ ký của Louis XIV](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/39/Louis_XIV_Signature.png/70px-Louis_XIV_Signature.png)
![ Chữ ký của Louis XIV](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/39/Louis_XIV_Signature.png/70px-Louis_XIV_Signature.png)
**Louis XIV** ( [tiếng Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p): *Louis-Dieudonné*; [1638](http://vi.wikipedia.org/wiki/1638)– [1715](http://vi.wikipedia.org/wiki/1715)) là [vua của Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_vua_v%C3%A0_ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_Ph%C3%A1p) và của [Navarre](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vua_Navarre&action=edit&redlink=1). Louis XIV cũng được biết như **Louis Đại đế** ( *Louis le Grand* hay *Le Grand Monarque*). Ông được xem là một trong những nhà chinh phạt lớn trong [lịch sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD). Triều đại của ông kéo dài 72 năm, dài nhất trong lịch sử nước Pháp. Ông sinh năm 1638 và lên ngôi khi được 4 tuổi. Lúc ấy, mẹ ông, [1] [Anne của Áo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anne_c%E1%BB%A7a_%C3%81o&action=edit&redlink=1)làm phụ chính. Khi lên 9, sau những cuộc nổi loạn, ông được dẫn đi ẩn náu khỏi kinh đô [Paris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paris). Ông cảm thấy bị sỉ nhục và nhất quyết muốn tự chủ, không để ai chi phối như [Hồng y Richelieu](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_y_Richelieu)đã chi phối cha ông và [Hồng y Mazarin](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_y_Mazarin)đã chi phối mẹ ông. Cũng từ đây trở về sau, ông có ác cảm với kinh đô Paris và không bao giờ muốn trở lại thành phố này.
Louis XIV được biết như
**Vua Mặt Trời**( *Le Roi Soleil*). Ông luôn là con người của dã ngoại . Trong những năm đầu, ông cùng với quần thần di chuyển qua lại giữa những cung điện hoàng gia bên ngoài Paris. Năm [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD-2) [1666](http://vi.wikipedia.org/wiki/1666), ông chọn địa điểm của cung điện cho riêng ông, cách Paris 20 kílômét về hướng tây, rồi ra lệnh thi công. Ông huy động 36.000 [công nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_nh%C3%A2n), thêm 6.000 [ngựa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%B1a)để chuyên chở vật liệu xây dựng. Thương vong của công nhân khá cao. Mỗi đêm, xe goòng đi nhặt xác chết do tai nạn nghề nghiệp. Hàng chục người chết mỗi tuần vì sốt rét. Năm [1682](http://vi.wikipedia.org/wiki/1682), [Điện Versailles](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A2u_%C4%91%C3%A0i_Versailles)hoàn thành, trở thành một cung điện hoàng gia vĩ đại nhất thế giới. Điện Versailles không có thành lũy: vị vua đã xây hoàng cung trị vì không được che chắn, giữa đồng trống, để chứng tỏ một đấng quân vương đủ quyền lực không cần đến hào và tường thành để bảo vệ.
Versailles trở nên biểu tượng của vị thế giàu có và quyền lực của đế chế hùng mạnh nhất
[châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u). Trên toàn [lục địa](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba), những quân vương khác – kể cả người đang có chiến tranh với Pháp – thể hiện tình thân hữu, lòng ganh tỵ và thách đố họ bằng cách xây cung điện theo mẫu Versailles. Mỗi quân vương đều muốn xây một Versailles cho riêng mình. Ngay cả những đại lộ dài và hoành tráng ở thủ đô [Washington, D.C.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Washington,_D.C.)của [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), được quy hoạch 100 năm sau, cũng do một kiến trúc sư người Pháp thiết kế tổng thể theo mẫu Versailles. [Quân đội Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Ph%C3%A1p)bao gồm 15 vạn binh sĩ vào thời bình và 40 vạn quân tinh nhuệ trong thời chiến. Bản thân vua Louis XIV không có kinh nghiệm chiến trường, nhưng ông là nhà chiến lược và quản lý quân sự tài ba. Kiêm nhiệm chức vụ Bộ trưởng Chiến tranh, nhà vua bàn luận về vĩ mô chiến lược với các tướng lĩnh dày dạn trận mạc của ông, rồi chỉ đạo các hoạt động cung ứng quân nhu, tuyển quân, huấn luyện, tình báo quân đội… Theo thời gian, uy tín của Louis XIV và của nước Pháp dâng cao mỗi năm. Quân đội Pháp trở nên đáng sợ nhất châu Âu. [Turenne](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Turenne&action=edit&redlink=1)– vị thống soái được [Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [Napoléon Bonaparte](http://vi.wikipedia.org/wiki/Napol%C3%A9on_Bonaparte)ngợi ca là *“vị tướng Pháp vĩ đại nhất…”*– đã phò tá dưới triều vua Louis XIV. Vào năm [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-3) [1672](http://vi.wikipedia.org/wiki/1672), nhà vua sai tướng Turenne mang quân đi đánh [Hà Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan)nhưng không thành, phải rút lui. Vẻ lộng lẫy của cung điện Versailles dấy lên lòng ngưỡng mộ và ganh tỵ của thế giới. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-4) [Tiếng Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p)trở nên ngôn ngữ phổ cập trong ngoại giao, xã hội và văn học. Dường như bất kỳ việc gì – mọi việc – đều khả thi, nếu dưới văn bản chỉ thị có mang chữ ký cao to, nguệch ngoạc “Louis”.
Những năm cuối của triều đại Louis XIV xảy ra nhiều thảm họa. Trong cuộc
[Chiến tranh Kế vị Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_K%E1%BA%BF_v%E1%BB%8B_T%C3%A2y_Ban_Nha), liên quân [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)– [Áo](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8D_Habsburg)– [Phổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ph%E1%BB%95)do [Công tước thứ nhất của Marlborough](http://vi.wikipedia.org/wiki/John_Churchill,_Qu%E1%BA%ADn_c%C3%B4ng_Marlborough_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t), [Vương công Leopold I xứ Anhalt-Dessau](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_c%C3%B4ng_Leopold_I_x%E1%BB%A9_Anhalt-Dessau&action=edit&redlink=1)và Vương công [Eugène xứ Savoie](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eug%C3%A8ne_x%E1%BB%A9_Savoie)chỉ huy đập tan tác Quân đội vua Louis XIV trong trận đánh lớn tại [Blenheim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_H%C3%B6chst%C3%A4dt_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_hai)( [1704](http://vi.wikipedia.org/wiki/1704)) – một đòn đánh cực kỳ đau vào quân Pháp. [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-5) Sau chiến bại thê thảm tại Blenheim, Quân đội vua Louis XIV lại bị Quận công Marlborough đại phá trong trận đánh tại [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-Luvaas65-6) [Ramilies](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Ramilies&action=edit&redlink=1)( [1706](http://vi.wikipedia.org/wiki/1706)). Cùng năm đó, liên quân Áo – Phổ của Vương công Leopold và Vương công Eugène đè bẹp trong trận đánh tại [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-7) [Turin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Torino). Mãi đến năm [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-8) [1712](http://vi.wikipedia.org/wiki/1712), Quân đội Pháp do [Thống chế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_so%C3%A1i) [Claude-Louis-Hector de Villars](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Claude-Louis-Hector_de_Villars&action=edit&redlink=1)thống lĩnh mới đánh tan tác liên quân Áo – [Hà Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan)của Eugène trong trận đánh nhỏ tại [Denain](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Denain). [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-9) Song, người con chính thức độc nhất, người kế vị ngai vàng của nhà vua, qua đời năm [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-10) [1711](http://vi.wikipedia.org/wiki/1711). Con trai của ông, Quận công của Bourgogne, hiện thân cho niềm hy vọng của nước Pháp trong tương lai, qua đời năm 1711 vì [bệnh sởi](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%9Fi)ở tuổi 30. Đứa con trai trưởng của Quận công, cháu nội của Louis XIV, cũng chết vì bệnh sởi ít ngày sau.
Chỉ còn có một đứa trẻ thuộc dòng dõi kế vị ngai vàng trực tiếp, mới lên 2, là cháu kêu Louis XIV bằng ông cố. Đứa trẻ này cũng mắc bệnh sởi, nhưng thoát chết nhờ người bảo mẫu nhốt kín cậu bé và không cho phép các bác sĩ sờ đến cậu với hai bàn tay mang những bọc mọng nước. Cậu hoàng con này được sống sót để trị vì nước Pháp trong 59 năm dưới tên
[Louis XV](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p). Trên giường bệnh, Louis XIV triệu đứa chắt lên 5 tuổi đến và nói: “Cháu ạ, một ngày cháu sẽ là vị vua vĩ đại. Đừng bắt chước tính hiếu chiến của ta. Hãy luôn hành xử dựa theo Thượng đế và khiến cho thần dân phải trọng vọng Người. Ta đau lòng mà thấy đã để cho thần dân trong tình trạng như thế.” [ *]* [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
Vua Louis XIV qua đời năm 1715 sau khi trị vì 72 năm, thọ 76 tuổi. Có lẽ ông là vị vua vĩ đại nhất của Pháp
. Những vị vua kế tục ông không tham vọng như ông, và huyền thoại về một lực lượng Quân đội Pháp bất khả chiến bại đã bị phá vỡ tan tành với việc họ bị [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD-2) [Quân đội tinh nhuệ Phổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Ph%E1%BB%95)của vua [Friedrich II Đại Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Friedrich_II_c%E1%BB%A7a_Ph%E1%BB%95)đè bẹp trong trận đánh lớn tại [Rossbach](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Ro%C3%9Fbach)( [1757](http://vi.wikipedia.org/wiki/1757)), và sau này là đại bại trong [Chiến tranh Bảy năm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_B%E1%BA%A3y_n%C4%83m)trước người Anh, và mất hết lãnh thổ Bắc Mỹ vào tay [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Anh_%281707-1801%29). [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-11) [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-12)
## Thời thơ ấu
Louis XIV sinh vào ngày 05 tháng 9 năm 1638 tại Lâu đài
[Château de Saint-Germain-en-Laye](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%A2teau_de_Saint-Germain-en-Laye&action=edit&redlink=1),là con trai của vua [Louis XIII](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIII_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) và Anne của Áo. Cha mẹ của ông đã kết hôn được 23 năm trước khi sinh ra ông. Mẹ ông đã từng mang thai bốn lần, nhưng cả bốn lần đều bị hỏng. Do đó, mọi người coi ông như là một món quà mà [Thiên Chúa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa) ban tặng, và ngày sinh của ông là một phép lạ của Chúa Trời. Ông thường được gọi là *“Louis-Dieudonné”* (Louis Chúa ban) và ông cũng mang danh hiệu [13] [Hoàng thái tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_t%E1%BB%AD)( *Dauphin*). [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_note-14)
Biết rằng mình sắp chết, nên vào năm 1643, Louis XIII đã chuẩn bị tất cả mọi thứ để giúp đỡ con trai mình trong những năm đầu trên ngai vàng. Ông lập một hội đồng nhiếp chính, đại diện cho Louis trong thời gian còn thơ ấu. Trái ngược với phong tục, ông không cho Anne độc chiếm chức nhiếp chính ngay cả Louis là con đẻ của bà và em trai của ông là
[Phillipe](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Philippe_I,_C%C3%B4ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_Orl%C3%A9ans&action=edit&redlink=1)vì ông không chắc chắn về tài năng chính trị của bà. Nhưng rốt cuộc bà cũng trở thành người đứng đầu Hội đồng. Khi Louis XIII qua đời, hoàng hậu đã đưa Louis (lúc này ông chưa đầy năm tuổi) đến để viếng cha. Cậu bé Louis đã có thể nắm được tình hình thực tế bởi khi người cha hỏi con trai của mình rằng có biết mình là ai, thì cậu trả lời rằng, “Louis thứ mười bốn, thưa phụ hoàng!” Cha ông trả lời rằng: “Con không phải Louis thứ mười bốn vào lúc này.”
## Ghi chú
**Christopher Duffy,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-1) *Siege Warfare: The fortress in the early modern world, 1494-1660*, trang 247
- ^
**a** [Theo cuốn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD_2-1) **ă** *Lịch sử thế giới* **Jay Luvaas,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-3) *Napoleon on the Art of War*, trang 35 **Jay Luvaas,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-4) *Napoleon on the Art of War*, trang 36 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-5) [Christopher Duffy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Christopher_Duffy), *Frederick the Great: A Military Life*, trang XVI **Jay Luvaas,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-Luvaas65_6-0) *Frederick the Great on the Art of War*, trang 65 **Christopher Duffy,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-7) *The fortress in the age of Vauban and Frederick the Great, 1660-1789*, trang 37 **Jay Luvaas,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-8) *Frederick the Great on the Art of War*, trang 32 **Christopher Duffy,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-9) *The fortress in the age of Vauban and Frederick the Great, 1660-1789*, trang 44 **Jay Luvaas,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-10) *Napoleon on the Art of War*, trang 100 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-11) [Christopher Duffy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Christopher_Duffy), *Borodino and the War of 1812*, trang 15 **Jay Luvaas,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-12) *Frederick the Great on the Art of War*, trang 230 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-13) **(tiếng Pháp)** [Brémond, Henri](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Henri_Br%C3%A9mond&action=edit&redlink=1) [. Paris: Plon-Nourrit, 1908. các trang. 381, 382.](http://books.google.com/books?id=cWEaAAAAMAAJ&pg=PA381) *La Provence mystique au XVIIe siècle* **François Bluche (translated by Mark Greengrass (1990).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Louis_XIV_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#cite_ref-14) *Louis XIV*. New York: Franklin Watts. tr. 11. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-531-15112-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-531-15112-3).
## Đọc thêm
- Ashley, Maurice P.
*Louis XIV And The Greatness Of France*(1965) [excerpt and text search](http://www.amazon.com/Louis-Greatness-France-Maurice-Ashley/dp/0029010802/ref=sr_1_22?ie=UTF8&s=books&qid=1202467644&sr=1-22)
- Beik, William.
*Louis XIV and Absolutism: A Brief Study with Documents*(2000) [excerpt and text search](http://www.amazon.com/Louis-XIV-Absolutism-Documents-Bedford/dp/031213309X/ref=sr_1_4?ie=UTF8&s=books&qid=1202467216&sr=1-4)
- Beik, William. “The Absolutism of Louis XIV as Social Collaboration.”
*Past & Present*2005 (188): 195–224. [online at](http://muse.jhu.edu/journals/past_and_present/v188/188.1beik.html) [Project MUSE](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Project_MUSE&action=edit&redlink=1)
- Bluche, François,
*Louis XIV*, (Franklin Watts, 1990) [Buckley, Veronica](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Veronica_Buckley&action=edit&redlink=1). *Madame de Maintenon: The Secret Wife of Louis XIV*. London: Bloomsbury, 2008
- Burke, Peter.
*The Fabrication of Louis XIV*(1994) [excerpt and text search](http://www.amazon.com/Fabrication-Louis-XIV-Peter-Burke/dp/0300059434/ref=sr_1_6?ie=UTF8&s=books&qid=1202467216&sr=1-6) *Cambridge Modern History: Vol. 5 The Age Of Louis XIV*(1908), old, solid articles by scholars; [complete text online](http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh.html#cmh1)
- Campbell, Peter Robert.
*Louis XIV, 1661–1715*(London, 1993)
- Church, William F., ed.
*The Greatness of Louis XIV*. (1972).
- Cowart, Georgia J.
*The Triumph of Pleasure: Louis XIV and the Politics of Spectacle*(U of Chicago Press, 2008) 299 pp; focus on opera and ballet [Cronin, Vincent](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vincent_Cronin&action=edit&redlink=1). *Louis XIV*. London: HarperCollins, 1996 ( [ISBN 0002720728](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0002720728))
- Dunlop, Ian.
*Louis XIV*(2000), 512pp [excerpt and text search](http://www.amazon.com/Louis-XIV-Ian-Dunlop/dp/0312261969/ref=sr_1_7?ie=UTF8&s=books&qid=1202467216&sr=1-7)
- Erlanger, Philippe,
*Louis XIV*(Praeger 1970)
- Fraser, Antonia.
*Love and Louis XIV: The Women in the Life of the Sun King*. London: Weidenfeld & Nicolson, 2006 (hardcover, [ISBN 0-297-82997-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0297829971)); New York: Nan A. Talese, 2006 (hardcover, [ISBN 0385509847](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0385509847))
- Goubert, Pierre.
*Louis XIV and Twenty Million Frenchmen*(1972), social history from [Annales School](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Annales_School&action=edit&redlink=1)
- Jones, Colin.
*The Great Nation: France from Louis XIV to Napoleon (1715–1799)*(2002)
- Lewis, W. H.
*The Splendid Century: Life in the France of Louis XIV*(1953) [excerpt and text search](http://www.amazon.com/Splendid-Century-Life-France-Louis/dp/0881339210/ref=pd_bbs_sr_2?ie=UTF8&s=books&qid=1202467216&sr=1-2); also [online complete edition](http://www.questia.com/read/6019084)
- Le Roy Ladurie, Emmanuel.
*The Ancien Regime: A History of France 1610–1774*(1999), survey by leader of the [Annales School](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Annales_School&action=edit&redlink=1) [excerpt and text search](http://www.amazon.com/Ancien-Regime-History-France-1610/dp/0631211969/ref=sr_1_3?ie=UTF8&s=books&qid=1202469887&sr=8-3)
- Lynn, John A.
*The Wars of Louis XIV, 1667–1714*(1999) [excerpt and text search](http://www.amazon.com/Wars-Louis-1667-1714-Modern-Perspective/dp/0582056292/ref=sr_1_5?ie=UTF8&s=books&qid=1202467216&sr=1-5)
- Mitford, Nancy.
*The Sun King*(1995), popular [excerpt and text search](http://www.amazon.com/Sun-King-Nancy-Mitford/dp/0140239677/ref=pd_bbs_sr_3?ie=UTF8&s=books&qid=1202467216&sr=1-3)
- Nolan, Cathal J.
*Wars of the Age of Louis XIV, 1650–1715: An Encyclopedia of Global Warfare and Civilization*. (2008) 607pp; over 1000 entries; [ISBN 978-0-313-33046-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780313330469)
- Rowlands, Guy.
*The Dynastic State and the Army under Louis XIV: Royal Service and Private Interest, 1661–1701*(2002) [online edition](http://www.questia.com/read/105134626)
- Rubin, David Lee, ed.
*Sun King: The Ascendancy of French Culture during the Reign of Louis XIV*. Washington: Folger Books and Cranbury: Associated University Presses, 1992.
- Shennan, J. H.
*Louis XIV*(1993) [online edition](http://www.questia.com/read/108828773)
- Thompson, Ian.
*The Sun King’s Garden: Louis XIV, André Le Nôtre And the Creation of the Gardens of Versailles*. London: Bloomsbury Publishing, 2006 [ISBN 1582346313](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1582346313)
- Treasure, Geoffrey.
*Louis XIV*(London, 2001).
- Wilkinson, Rich.
*Louis XIV*(2007)
- Wolf, John B.
*Louis XIV*(1968), the standard scholarly biography [online edition](http://www.questia.com/read/103250721)
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Louis XIV của Pháp](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Louis_XIV_of_France?uselang=vi)
|
|
|Các vị vua và hoàng đế đã trị vì nước Pháp từ 843 tới 1870
|![]()
|
|
|
|
|
|
|
|
Louis XIV
|
|
| –
|| –
|
|
|
# Trận Midway
|
|
|.
|
Địa điểm |Khu vực
|Kết quả |Tham chiến
|![]()
|
|![]()
[Đế quốc Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) ![ Cờ của Hoa Kỳ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/US_flag_48_stars.svg/22px-US_flag_48_stars.svg.png)
![ Cờ của Hoa Kỳ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/US_flag_48_stars.svg/22px-US_flag_48_stars.svg.png)
[Chester W. Nimitz](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chester_W._Nimitz) ![ Cờ của Hoa Kỳ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/US_flag_48_stars.svg/22px-US_flag_48_stars.svg.png)
![ Cờ của Hoa Kỳ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/US_flag_48_stars.svg/22px-US_flag_48_stars.svg.png)
[Frank J. Fletcher](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frank_J._Fletcher&action=edit&redlink=1) ![ Cờ của Hoa Kỳ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/US_flag_48_stars.svg/22px-US_flag_48_stars.svg.png)
![ Cờ của Hoa Kỳ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/US_flag_48_stars.svg/22px-US_flag_48_stars.svg.png)
[Raymond A. Spruance](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Raymond_A._Spruance&action=edit&redlink=1) ![ Cờ của Nhật Bản](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Naval_Ensign_of_Japan.svg/22px-Naval_Ensign_of_Japan.svg.png)
![ Cờ của Nhật Bản](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Naval_Ensign_of_Japan.svg/22px-Naval_Ensign_of_Japan.svg.png)
[Isoroku Yamamoto](http://vi.wikipedia.org/wiki/Yamamoto_Isoroku) ![ Cờ của Nhật Bản](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Naval_Ensign_of_Japan.svg/22px-Naval_Ensign_of_Japan.svg.png)
![ Cờ của Nhật Bản](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Naval_Ensign_of_Japan.svg/22px-Naval_Ensign_of_Japan.svg.png)
[Nobutake Kondō](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nobutake_Kond%C5%8D&action=edit&redlink=1) ![ Cờ của Nhật Bản](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Naval_Ensign_of_Japan.svg/22px-Naval_Ensign_of_Japan.svg.png)
![ Cờ của Nhật Bản](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Naval_Ensign_of_Japan.svg/22px-Naval_Ensign_of_Japan.svg.png)
[Chūichi Nagumo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nagumo_Ch%C5%ABichi) ![ Cờ của Nhật Bản](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Naval_Ensign_of_Japan.svg/22px-Naval_Ensign_of_Japan.svg.png)
![ Cờ của Nhật Bản](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Naval_Ensign_of_Japan.svg/22px-Naval_Ensign_of_Japan.svg.png)
[Tamon Yamaguchi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Yamaguchi_Tamon) **†** ![ Cờ của Nhật Bản](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Naval_Ensign_of_Japan.svg/22px-Naval_Ensign_of_Japan.svg.png)
![ Cờ của Nhật Bản](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Naval_Ensign_of_Japan.svg/22px-Naval_Ensign_of_Japan.svg.png)
[Ryusaku Yanagimoto](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ryusaku_Yanagimoto&action=edit&redlink=1) **†** [tàu sân bay](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A0u_s%C3%A2n_bay)
8 tàu tuần dương
15 tàu khu trục
16 tàu ngầm
233 máy bay
127 máy bay từ căn cứ mặt đất
2
[thiết giáp hạm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%E1%BA%BFt_gi%C3%A1p_h%E1%BA%A1m)
~15 tàu hỗ trợ
248 máy bay
[[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_note-2)
16
[thủy phi cơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7y_phi_c%C6%A1)
Không tham gia trong trận đánh:
2 tàu sân bay hạng nhẹ
5 thiết giáp hạm
~41 tàu hỗ trợ
1 tàu khu trục đắm
150 máy bay
307 thiệt mạng
[[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_note-3)
1 tuần dương hạm đắm
248 máy bay bị phá hủy
[[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_note-4)
3.057 thiệt mạng
[[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_note-ParTulcas-5)
|
|
|
|
**Trận Midway** là một trận hải chiến quan trọng trong [thế chiến thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) tại chiến trường Thái Bình Dương, diễn ra ngày từ ngày [4 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_6) – [7 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_6) năm [1942](http://vi.wikipedia.org/wiki/1942). Hai bên tham chiến là hạm đội Nhật Bản và hạm đội Thái Bình Dương của Mỹ. Chỉ một tháng sau [trận chiến biển Coral](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_chi%E1%BA%BFn_bi%E1%BB%83n_Coral) quyết định, [hải quân Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Hoa_K%E1%BB%B3) đã đánh bại một cuộc tấn công nữa của [Hải quân Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) tại [đảo san hô Midway](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_san_h%C3%B4_v%C3%B2ng_Midway), đánh dấu bước ngoặt trong [chiến tranh Thái Bình Dương (1937–1945)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng). Về những hậu quả ngắn hạn và dài hạn mà nó đem lại, nó là một trong những trận chiến hải quân quan trọng nhất ở vùng Thái Bình Dương, và có lẽ trong cả Chiến tranh thế giới thứ hai.
Cuộc tấn công của người Nhật vào Midway, cũng gồm một cuộc tấn công thứ hai nữa vào các cứ điểm tại
[quần đảo Aleut](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Aleut) ở [Alaska](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alaska) bởi một hạm đội nhỏ hơn, là một âm mưu của Hải quân Nhật Bản để nhử hạm đội tàu sân bay Mỹ vào một cái bẫy để tiêu diệt. Nhờ vậy tiêu diệt một cách có hiệu quả [hạm đội Thái Bình Dương Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1m_%C4%91%E1%BB%99i_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng_Hoa_K%E1%BB%B3), và đảm bảo ưu thế hải quân của Nhật trên Thái Bình Dương ít nhất cho tới cuối năm 1943. Như vậy, việc chiếm Midway sẽ đẩy xa thêm vành đai bảo vệ ra khỏi hòn đảo Nhật Bản. Thành công của chiến dịch này được coi là bước chuẩn bị cho những chiến dịch kế tiếp ở [Fiji](http://vi.wikipedia.org/wiki/Fiji) và [Samoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Samoa), cũng thúc đẩy chiến dịch đánh chiếm [Hawaii](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hawaii). Nếu người Nhật thành công trong mục tiêu Midway, vùng phía đông bắc [vành đai Thái Bình Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A0nh_%C4%91ai_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng) sẽ là vùng không có nguy cơ đối với Hải quân Nhật Bản. Nhờ vậy, chiến dịch Midway, cũng như [cuộc tấn công Trân Châu Cảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Tr%C3%A2n_Ch%C3%A2u_C%E1%BA%A3ng) đã mở ra chiến tranh, không phải là một phần của chiến dịch chinh phục nước Mỹ mà là để chiếm lấy sức mạnh chiến lược ở Thái Bình Dương, để người Nhật có thể rảnh tay thành lập vùng [bá chủ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A1_ch%E1%BB%A7&action=edit&redlink=1) của họ, được gọi là [khối Thịnh vượng chung Đại Đông Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_Th%E1%BB%8Bnh_v%C6%B0%E1%BB%A3ng_chung_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%90%C3%B4ng_%C3%81). Trong những hoàn cảnh tốt nhất, họ hy vọng rằng người Mỹ sẽ bắt buộc phải tìm giải pháp đàm phán để chấm dứt [Chiến tranh Thái Bình Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng). Tuy nhiên, như những gì đã xảy ra, trận chiến là một thất bại nặng nề cho người Nhật.
Với việc bẻ gãy cuộc tiến công của quân Nhật, Hoa Kỳ đã đạt được
[thắng lợi quyết định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%AFng_l%E1%BB%A3i_quy%E1%BA%BFt_%C4%91%E1%BB%8Bnh) cho cả cuộc chiến. [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_note-theodore369-1)
## Mục lục
[1 Hoàn cảnh chiến lược](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#Ho.C3.A0n_c.E1.BA.A3nh_chi.E1.BA.BFn_l.C6.B0.E1.BB.A3c) [2 Kế hoạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#K.E1.BA.BF_ho.E1.BA.A1ch) [3 Tình báo Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#T.C3.ACnh_b.C3.A1o_Hoa_K.E1.BB.B3) [4 Mở đầu trận đánh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#M.E1.BB.9F_.C4.91.E1.BA.A7u_tr.E1.BA.ADn_.C4.91.C3.A1nh) [5 Trận chiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#Tr.E1.BA.ADn_chi.E1.BA.BFn) [6 Kết cục](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#K.E1.BA.BFt_c.E1.BB.A5c) [7 Ảnh hưởng của cuộc chiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#.E1.BA.A2nh_h.C6.B0.E1.BB.9Fng_c.E1.BB.A7a_cu.E1.BB.99c_chi.E1.BA.BFn) [8 Khám phá](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#Kh.C3.A1m_ph.C3.A1) [9 Các bộ phim](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#C.C3.A1c_b.E1.BB.99_phim) [10 Tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#Tham_kh.E1.BA.A3o) [11 Đọc thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#.C4.90.E1.BB.8Dc_th.C3.AAm) [12 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Hoàn cảnh chiến lược
Nhật Bản đã rất thành công trong việc nhanh chóng hoàn thành các mục tiêu chiến tranh ban đầu của họ, gồm cả việc chinh phục
[Philippines](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines), chiếm [Malaysia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Malaysia) và [Singapore](http://vi.wikipedia.org/wiki/Singapore), chiếm giữ các vùng tài nguyên sống còn ở [Java](http://vi.wikipedia.org/wiki/Java), [Borneo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Borneo), và [Indonesia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Indonesia). Hiểu theo nghĩa thông thường, mở đầu cho một giai đoạn các chiến dịch thứ hai được bắt đầu sớm vào tháng 1 năm 1942. Tuy nhiên, vì có những khác biệt về chiến lược giữa hải quân và quân đội của họ, cũng như cuộc đấu tranh nội bộ giữa Tổng hành dinh của Hải quân và [Hạm đội Liên hợp](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1m_%C4%91%E1%BB%99i_Li%C3%AAn_h%E1%BB%A3p) của Đô đốc Yamamoto, việc thành lập một chiến lược hiệu quả đã bị cản trở, và chiến lược tiếp theo không được cung cấp tài chính cho tới tận tháng 4 năm 1942.. Lúc đó, Đô đốc Yamamoto đã thành công trong cuộc đấu tranh trong giới quan trường để đưa khái niệm tác chiến của ông vào thực thi – đó là những chiến dịch tiếp theo ở vùng Trung Thái Bình Dương – trước khi các đối thủ khác có hành động tác chiến. Chúng gồm cả các chiến dịch khác cả trực tiếp hay gián tiếp nhằm vào Australia, cũng như các chiến dịch nhằm vào [6] [Ấn Độ Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng). Tuy nhiên, cuối cùng, Yamamoto đã công khai đe dọa từ chức trừ khi ông được tiếp tục kế hoạch của mình. [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_note-7)
Lo ngại chiến lược ban đầu của Yamamoto là sự loại trừ các lực lượng tàu sân bay của Mỹ hiện đang còn ở đó.
Sự lo ngại này càng tăng thêm khi quân đội Hoa Kỳ tiến hành chiến dịch “ [[nb 1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_note-8) [không kích Doolittle](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%B4ng_k%C3%ADch_Doolittle)” ném bom vào [Tokyo](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C5%8Dky%C5%8D)(18 tháng 4 năm 1942) bằng các máy bay [B-25](http://vi.wikipedia.org/wiki/North_American_B-25_Mitchell)xuất phát tàu sân bay [USS](http://vi.wikipedia.org/wiki/USS_Hornet_%28CV-8%29)nhằm gây ra một cú sốc tâm lý lớn cho người dân Nhật và cho thấy rằng quân đội Nhật Bản không thể ngăn chặn các cuộc tấn công thẳng vào hòn đảo Nhật Bản. *Hornet* [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_note-9) Yamamoto cho rằng một chiến dịch nhắm vào căn cứ tàu sân bay chính ở [[nb 2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_note-10) [Trân Châu Cảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A2n_Ch%C3%A2u_C%E1%BA%A3ng)sẽ khiến họ phải chiến đấu. Tuy nhiên, vì sức mạnh không quân trên bộ của Hoa Kỳ hiện đang ở Hawaii, Yamamoto kết luận rằng không thể đánh trực tiếp vào cứ điểm quân sự mạnh mẽ của Hoa Kỳ. Thay vào đó, ông lựa chọn đảo san hô Midway, nằm ở phía cực tây bắc của dãy quần đảo Hawaii, khoảng 1.300 hải lý từ [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_note-11) [Oahu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Oahu). Bản thân Midway không có tầm chiến lược đặc biệt quan trọng trong kế hoạch lớn hơn của Nhật Bản, tuy nhiên, người Nhật cảm thấy rằng người Mỹ sẽ coi Midway là một tiền đồn có tính sống còn đối với [Trân Châu Cảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A2n_Ch%C3%A2u_C%E1%BA%A3ng), và vì thế sẽ mạnh mẽ bảo vệ nó. [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_note-12)
## Kế hoạch
Tương tự như nhiều kế hoạch hải quân của Nhật Bản trong
[chiến tranh thế giới thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), kế hoạch trận đánh của Đô đốc [Yamamoto Isoroku](http://vi.wikipedia.org/wiki/Yamamoto_Isoroku) rất phức tạp và khó hiểu. Tin rằng người Mỹ đã mất tinh thần vì phải chịu nhiều thất bại trước người Nhật trong vòng sáu tháng trước đó, Yamamoto cảm thấy rằng mánh khóe cần thiết phải nhử được những phần chính của của hạm đội Hoa Kỳ vào trong một tình huống đặc biệt nguy hiểm. Hiểu theo nghĩa thường, ông chia các lực lượng của mình theo kiểu ở quy mô rộng nhất khiến cho chúng không bị người Mỹ phát hiện trước trận đánh có tính chất quyết định. Vì vậy, Yamamoto dàn các lực lượng tàu chiến và tuần dương hạm của mình và lực lượng tàu sân bay tấn công của Phó đô đốc [Chuichi Nagumo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nagumo_Ch%C5%ABichi) thành một vệt dài hàng trăm dặm; kiểu này nhằm để đối đầu với các lực lượng bất kỳ nào của hạm đội Mỹ có ý định tới cứu trợ cho Midway, một khi các tàu sân bay của Nagumo đã tấn công làm cho chúng bị yếu đi. Không may cho người Nhật, vì nhấn mạnh tới yếu tố bí mật và việc phân chia lực lượng của họ đồng nghĩa với việc không một lực lượng nào trong hạm đội của họ có thể giúp đỡ được nhau, và nó đã dẫn tới sự chôn vùi lực lượng tàu sân bay của Nagumo trong cuộc chiến.
Kế hoạch của Yamamoto cũng xác nhận thông tin tình báo cho rằng chiếc
[USS Enterprise](http://vi.wikipedia.org/wiki/USS_Enterprise_%28CV-6%29) và [USS](http://vi.wikipedia.org/wiki/USS_Hornet_%28CV-8%29), thuộc Lực lượng Đặc nhiệm 16 là những chiếc tàu duy nhất đang hoạt động thuộc các lực lượng Thái Bình Dương của Mỹ ở thời điểm đó. *Hornet* [USS](http://vi.wikipedia.org/wiki/USS_Lexington_%28CV-2%29)đã bị đánh chìm và *Lexington* [USS](http://vi.wikipedia.org/wiki/USS_Yorktown_%28CV-5%29)bị hư hỏng nặng (và họ tin rằng nó đã chìm) tại *Yorktown* [trận biển Coral](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_chi%E1%BA%BFn_bi%E1%BB%83n_Coral)chỉ một tháng trước, và người Nhật tin rằng chiếc [USS](http://vi.wikipedia.org/wiki/USS_Saratoga_%28CV-3%29)đang được sửa chữa ở bờ biển phía tây nước Mỹ sau khi bị dính ngư lôi làm hư hại. *Saratoga*
## Tình báo Hoa Kỳ
Tình báo hải quân Hoa Kỳ (hợp tác với tình báo Anh và Hà Lan) đã biết được một số phần trong hệ thống bộ giải mã liên lạc gốc của Hải quân Đế quốc Nhật Bản (
[JN-25](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=JN-25&action=edit&redlink=1)), và đã rất gắng sức nhằm có được những phiên bản về sau này, nó chỉ được tung ra ngay trước cuộc tấn công Trân Châu Cảng. Việc thu thập được nhiều thông tin tình báo qua radio của hải quân Nhật từ cuộc không kích Doolittle càng làm JN-25 mất giá trị.
Vì vậy, tới tháng 5 năm 1942 người Mỹ đã biết rằng người Nhật đang chuẩn bị tung ra một cuộc tấn công lớn nhằm vào một mục tiêu (được gọi là “AF” từ đầu tháng 6), và có thể hy vọng phục kích trước cuộc tấn công này. Mặc dù những phân tích về các dữ kiện đó, “
[Hypo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hypo&action=edit&redlink=1),” đơn vị [mật mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%ADt_m%C3%A3_h%E1%BB%8Dc) của Nimiz tại Trân Châu Cảng, đã tin rằng “AF” chính là Midway. Mặt khác, cấp trên của Nimiz tại Washington, Đô đốc [Ernest King](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ernest_King&action=edit&redlink=1), và đơn vị mật mã của riêng ông – OP-20-G – tin rằng AF thuộc [quần đảo Aleut](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Aleut).
Một sỹ quan hải quân trẻ,
[Jasper Holmes](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jasper_Holmes&action=edit&redlink=1), đã đưa ra một mưu kế tài tình ở Ban giải mã Hypo để có thể xác định chính xác vị trí của AF. Bằng cách sử dụng dây cáp ngầm dưới biển, ông yêu cầu chỉ huy căn cứ Midway gửi qua radio một tin nhắn về Trân Châu Cảng nói rằng nước uống đang cạn kiệt ở Midway vì nhà máy nước hỏng — và tin này được gửi bằng một kiểu [mật mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%ADt_m%C3%A3_h%E1%BB%8Dc) mà họ cho rằng người Nhật đã biết cách giải mã. Ngay sau đó, một bức mật mã của người Nhật hóa mã bằng JN-25 đã nói rằng “AF” gặp phải những vấn đề về nước ngọt, và rằng lực lượng tấn công phải sắp sẵn kế hoạch về vấn đề này. Từ đó “AF” được khẳng định là Midway.
Các thông tin có được thông qua bộ giải mã JN-25 đến rất chậm, một phần vì nó là kết quả của những sự chuẩn bị vội vã của người Nhật, và không phải đến phút cuối cùng Đô đốc
[Chester Nimitz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chester_Nimitz&action=edit&redlink=1) của [CINCPAC](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=CINCPAC&action=edit&redlink=1) mới có đủ thông tin để tổng hợp và xếp đặt phục kích cho lực lượng tấn công ở Midway. Ông có trong tay hai tàu sân bay thuộc [lực lượng tấn công của](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%B1c_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BA%A5n_c%C3%B4ng_c%E1%BB%A7a&action=edit&redlink=1) Phó đô đốc William Halsey—nhưng chính Halsey lúc ấy đang bị [bệnh vảy nến](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%87nh_v%E1%BA%A9y_n%E1%BA%BFn), và đã được thay thế bằng Đô đốc [Raymond A. Spruance](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Raymond_A._Spruance&action=edit&redlink=1) (chỉ huy lực lượng hộ tống Halsey) từ tuyến sau.
## Mở đầu trận đánh
Để có thể tập hợp đầy đủ lực lượng cho cuộc chiến đấu sắp tới, Nimitz gọi trở lại các lực lượng của vị tướng hậu phương là Đô Đốc
[Frank Jack Fletcher](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frank_Jack_Fletcher&action=edit&redlink=1) từ vùng tây nam Thái Bình Dương. Chiếc * vốn đã bị hư hại nặng trong Yorktown* [trận biển Coral](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_chi%E1%BA%BFn_bi%E1%BB%83n_Coral), nhưng [xưởng hải quân Trân Châu Cảng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=X%C6%B0%E1%BB%9Fng_h%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Tr%C3%A2n_Ch%C3%A2u_C%E1%BA%A3ng&action=edit&redlink=1)đã gắng sửa chữa nó để đưa vào phục vụ. Trong vòng 72 giờ, chiếc *Yorktown*được biến từ tình trạng hỏng hoàn toàn thành một chiếc tàu sân bay (nếu có thể nói như vậy) hoạt động được. Đường băng trên boong của nó được chữa tạm, các bộ phận rầm trong bị bỏ đi và được thay thế, và nhiều phi đội mới (được chuyển từ chiếc tàu sân bay Saratoga sang) được đưa lên boong. Đô đốc Nimitz hoàn toàn không cần tới chiếc tàu sân bay thứ ba đang hoàn thành để đưa vào lực lượng của mình, những việc sửa chữa thậm chí còn tiếp tục khi chiếc *Yorktown*đã xuất kích. Chỉ ba ngày sau khi được đưa vào ụ tàu ở Trân Châu Cảng, chiếc tàu này đã lại có thể hoạt động, và đoàn thủy thủ của nó tấu lên bài “ [California, Here I Come](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=California,_Here_I_Come&action=edit&redlink=1)“.
Trong lúc ấy, vì đã tham gia vào trận biển Coral, chiếc tàu sân bay Nhật
*đang đậu ở cảng Kure (gần* [Zuikaku](http://vi.wikipedia.org/wiki/Zuikaku_%28t%C3%A0u_s%C3%A2n_bay_Nh%E1%BA%ADt%29) [Hiroshima](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hiroshima)), chờ đợi một phi đội máy bay mới để thay thế những chiếc đã bị phá huỷ, trong khi chiếc tàu *bị hư hại nặng còn đang phải đợi trong ụ khô để được sửa chữa thêm những hư hỏng trong trận chiến. Dù có thể lấy máy bay từ hai chiếc tàu đó để tái trang bị cho chiếc* [Shokaku](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sh%C5%8Dkaku_%28t%C3%A0u_s%C3%A2n_bay_Nh%E1%BA%ADt%29) *Zuikaku*với một tập hợp máy bay mới, người Nhật không hề cố gắng đưa nó vào trận chiến sắp tới.
Những sắp xếp trinh sát chiến lược của người Nhật trước trận chiến cũng rất lộn xộn. Một nhóm cảnh giới gồm các tàu ngầm Nhật đến vị trí muộn, giúp cho những chiếc tàu sân bay Mỹ đến được địa điểm tập kết ở phía đông bắc Midway (được gọi là “Point Luck”) mà không bị phát hiện. Một nỗ lực nhằm sử dụng các thủy phi cơ trinh sát bốn động cơ để do thám Trân Châu Cảng trước trận đánh (và nhờ thế phát hiện được sự vắng mặt của những chiếc tàu sân bay Mỹ), được gọi là “Chiến dịch K”, cũng bị bỏ ngang khi những tàu ngầm Nhật vốn được giao trách nhiệm tái cung cấp xăng dầu cho những chiếc máy bay trinh sát phát hiện ra rằng điểm cấp xăng – cho đến lúc ấy là vùng vịnh trống trải
[French Frigate Shoals](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=French_Frigate_Shoals&action=edit&redlink=1)– đã bị các tàu chiến Mỹ chiếm đóng. Vì vậy, Nhật Bản mất đi mọi tin tình báo liên quan tới các hoạt động của các tàu sân bay Mỹ ngay trước trận đánh. Tình báo radio của Nhật cũng nhận thấy một sự gia tăng hoạt động của cả tàu ngầm và trao đổi thông tin của Mỹ. Thông tin này đã được báo tới cả Nagumo và Yamamoto trước trận đánh. Tuy nhiên, các kế hoạch tác chiến của Nhật không được thay đổi trước những dấu hiệu đó. Trái lại, Nimitz biết rất rõ vị trí của Nagumo nhờ vào ưu thế tình báo của mình.
## Trận chiến
### Những cuộc tấn công không quân đầu tiên
Phó Đô đốc
[Chuichi Nagumo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nagumo_Ch%C5%ABichi) tung ra những cuộc tấn công không quân đầu tiên vào 04:30 ngày 4 tháng 6. Cùng lúc đó người Nhật cho xuất kích 7 chiếc máy bay tìm kiếm (1 chiếc chậm 30 phút), và các máy bay tuần tra chiến đấu (CAP). Những sắp xếp trinh sát của Nhật không tốt với quá ít máy bay để bao quát những một khu vực rộng lớn, và hoạt động trong điều kiện thời tiết xấu ở phía đông bắc và phía đông lực lượng tấn công.
Lúc 06:20, các
[máy bay](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_bay) Nhật ném bom và phá hoại nặng nề căn cứ quân sự của Mỹ ở Midway. Các phi công chiến đấu ở căn cứ Midway đa phần sử dụng những chiếc máy bay đã lỗi thời [Brewster F2A](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brewster_F2A_Buffalo) (tên của người Anh là Buffalo), để bảo vệ Midway. Lực lượng phòng không Mỹ rất chính xác và dày đặc, làm thiệt hại nhiều máy bay Nhật. Chỉ huy tấn công người Nhật nhận thấy rằng những máy bay chiến đấu trên đảo đã xuất kích, ra hiệu cho Nagumo cần tung ra thêm một đợt tấn công nữa nhằm vô hiệu hóa khả năng phòng vệ của hòn đảo và những khả năng tấn công của nó trước khi lực lượng đổ bộ (tiến hành độc lập từ phía tây nam) có thể đổ quân vào ngày 7 tháng 6.
Vì đã cất cánh trước lúc người Nhật tấn công, những máy bay ném bom tầm xa của Mỹ ở Midway đã thực hiện nhiều cuộc tấn công vào hạm đội tàu sân bay Nhật. Chúng gồm 6 chiếc
[TBF Avenger](http://vi.wikipedia.org/wiki/Grumman_TBF_Avenger) trong lần tấn công đầu tiên, và [B-26 Marauder](http://vi.wikipedia.org/wiki/Martin_B-26_Marauder) được trang bị ngư lôi. Người Nhật coi thường những cuộc tấn công đó và chúng hầu như không thiệt hại gì đến tàu Nhật, trong khi nhiều máy bay ném bom Mỹ bị bắn hạ.
Nagumo, theo đúng chiến thuật thường lệ của tàu sân bay Nhật lúc ấy, vẫn giữ một nửa lực lượng của mình để dự phòng. Chúng gồm hai phi đội, một bao gồm những máy bay chống tàu ngầm và máy bay thả ngư lôi. Một đội được trang bị các ngư lôi để tấn công tàu nếu như phát hiện được vị trí của các tàu chiến Mỹ. Như một kết quả của những cuộc tấn công vào Midway, cũng như sự đề nghị quan tâm tới nhu cầu tung ra một cuộc tấn công mới của những chỉ huy, Đô đốc Nagumo ra lệnh các máy bay dự trữ của ông lắp đặt bom thông thường để tấn công các mục tiêu mặt đất lúc 07:15. Việc tái trang bị vũ khí mất 30 phút, lúc 07:40 một máy bay trinh sát từ tuần dương hạm
* ra tín hiệu thấy một lực lượng hải quân khá lớn của Mỹ ở phía đông. Nagumo nhanh chóng thu hồi lệnh tái trang bị vũ khí, và yêu cầu máy bay trinh sát xác định rõ vị trí lực lượng tấn công Mỹ. Tone*
Lúc ấy Nagumo đang ở tình thế lúng túng. Đô đốc hậu quân
[Tamon Yamaguchi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Yamaguchi_Tamon), chỉ huy Sư đoàn tàu sân bay số 2 ( *Hiryu*và *Soryu*), đánh tín hiệu cho Nagumo rằng ông lưu ý nên tấn công ngay với các lực lượng sẵn có trong tay. Nagumo có lẽ có một cơ hội để tung ra một cuộc tấn công ngay lập tức từ một số hay toàn bộ lực lượng dự trữ của ông để tấn công các tàu Mỹ. Nhưng ông phải hành động nhanh chóng, vì lực lượng tấn công Midway của ông sẽ quay lại ngay lập tức. Chúng đã cạn nhiên liệu, và mang theo những người thương binh, và cần phải hạ cánh nhanh chóng. Việc bố trí xuất kích cho các máy bay của ông mất ít nhất 30-45 phút. Hơn nữa vì phải xuất kích ngay ông sẽ khiến một số máy bay dự trữ phải lâm trận mà không được lắp vũ khí thích hợp. Học thuyết tàu sân bay của Nhật thường thích lập thành một đội tấn công đầy đủ, và vì thiếu một sự xác định chắc chắn lực lượng Mỹ có các tàu sân bay hay không, phản ứng của Nagumo rất cẩn trọng. Hơn nữa, việc phát hiện nhiều máy bay tấn công của Mỹ đang tiến tới lúc 07:53 càng buộc Nagumo phải đưa ra quyết định nhanh chóng. Cuối cùng, Nagumo đã đưa ra một quyết định tai họa là chờ lực lượng tấn công ban đầu của ông hạ cánh, sau đó mới tung ra lực lượng dự bị tấn công (lúc ấy sẽ được trang bị vũ khí thích hợp).
### Những cuộc tấn công vào hạm đội Nhật Bản
Cùng lúc, người Mỹ đã phóng không lực hải quân của họ tấn công hải quân Nhật Bản. Đô Đốc Fletcher, chỉ huy toàn cục từ tàu sân bay
*Yorktown* với các báo cáo do thám từ sáng sớm hôm đó, ra lệnh cho Spruance tấn công Nhật vào lúc thích hợp nhất. Spruance bắt đầu cuộc tấn công lúc 07:00. Fletcher sau khi kết thúc các cuộc do thám cẩn thận cũng cho lực lượng của mình tấn công vào 08:00. Tuy vậy có một số điểm, kế hoạch tác chiến của Mỹ không hợp lý bằng đối thủ của họ. Các phi đội của Mỹ tấn công không đồng nhất. Điều này giảm bớt hiệu quả của các đợt tấn công và đẩy thương vong của Mỹ lên cao.
Không lực hải quân Mỹ giáp chiến hạm đội Nhật lúc 09:20 với Phi đội ngư lôi số 8 (VT-8), theo sau là VT-6 (lúc 09:40) tấn công mà không có máy bay tiêm kích yểm trợ. VT-8 đã bị tiêu diệt hoàn toàn và VT-6 cũng gần như vậy mà hầu như không gây được thiệt hại gì cho đối phương. Không lực hải quân Nhật, với máy bay
*Mitsubishi Zero* bay nhanh hơn, đã chiếm ưu thế. Tuy vậy, với sự hy sinh của hai phi đội, một cách gián tiếp người Mỹ đạt được hai hệ quả quan trọng. Thứ nhất, họ giữ Nhật bên ngoài thế cân bằng, ngăn cản họ do thám phát hiện được mục tiêu của mình để tấn công. Thứ hai, VT-8 và VT-6 đã kéo các lực lượng không lực phòng thủ của Nhật ra khỏi vị trí bảo vệ. Sự xuất hiện của VT-3 lúc 10:00 đã nhanh chóng kéo các lực lượng chính của Nhật về phía Đông Nam.
Lợi dụng lúc VT-3 đang thu hút sự chú ý của Hạm đội Nhật, hai đơn vị riêng rẽ máy bay ném bom bổ nhào của Mỹ tiếp cận Hạm đội Nhật từ hướng Đông Bắc và Tây Nam. Hai đơn vị này với may mắn quyết đoán đã tiếp cận được vị trí thuận lợi bên trên để tấn công Hạm đội Nhật. Các máy bay tấn công của Nhật chất đầy vũ khí và xăng trên boong các tàu sân bay trở thành mục tiêu của các phi đội Mỹ. Lúc ấy trên các hàng không mẫu hạm Nhật đang là lúc tiếp nhiên liệu. Đây chính là thời điểm các tàu sân bay dễ bị nguy hiểm nhất.
Vào lúc 10:22, các máy bay từ tàu sân bay
* tấn công tàu sân bay Enterprise* *và* [Kaga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kaga_%28t%C3%A0u_s%C3%A2n_bay_Nh%E1%BA%ADt%29) *, ở phía Nam máy bay từ tàu* [Akagi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akagi_%28t%C3%A0u_s%C3%A2n_bay_Nh%E1%BA%ADt%29) *tấn công chiếc* [Yorktown](http://vi.wikipedia.org/wiki/USS_Yorktown_%28CV-5%29) *. Cùng lúc đó, VT-3 tấn công tàu sân bay* [Soryu](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C5%8Dry%C5%AB_%28t%C3%A0u_s%C3%A2n_bay_Nh%E1%BA%ADt%29) *. Các máy bay phóng lôi của Mỹ đã không đánh trúng mục tiêu. Tuy vậy, phi đội ném bom bổ nhào lại may mắn hơn. Trong khoảng 6 phút, hai phi đội bổ nhào đã làm cho ba tàu sân bay Nhật bốc cháy.* [Hiryu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hiry%C5%AB_%28t%C3%A0u_s%C3%A2n_bay_Nh%E1%BA%ADt%29) *Akagi*trúng một qủa bom, *Soryu*trúng ba quả, *Kaga*trúng bốn hay nhiều hơn. Cả ba tàu bị loại khỏi vòng chiến và sau đó thì chìm hẳn.
### Những cuộc phản công của Nhật Bản
*Hiryu*, lúc bấy giờ là hàng không mẫu hạm còn sống sót duy nhất của Nhật, không để phí thời gian trong việc phản công. Đợt tấn công đầu tiên của các [máy bay ném bom bổ nhào](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%A1y_bay_n%C3%A9m_bom_b%E1%BB%95_nh%C3%A0o&action=edit&redlink=1) gây thiệt hại nặng cho *Yorktown*, tuy nhiên nó được sửa chữa lại rất nhanh đến nổi đợt tấn công thứ hai gồm các máy bay ném ngư lôi cứ lầm tưởng nó là một mẫu hạm còn nguyên vẹn. Mặc dù Nhật Bản hy vọng cân bằng trận chiến bằng cách loại trừ hai hàng không mẫu hạm bằng hai đợt tấn công, *Yorktown* của Hoa Kỳ chịu đựng được cả hai đợt tấn công. Tuy nó không thể tham dự vào trận chiến được nữa nhưng Lực lượng Đặc nhiệm 16 thoát được mà không bị sứt mẻ. *Yorktown* sau cùng bị chìm vì trúng ngư lôi từ tàu ngầm Nhật trong lúc được cứu hộ vào ngày [7 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_6). Loạt ngư lôi đó cũng đánh chìm [USS Hammann](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=USS_Hammann_%28DD-412%29&action=edit&redlink=1), là khu trục hạm được lệnh ở lại trợ giúp cho *Yorktown*. Khi các máy bay thám thính của Hoa Kỳ tìm thấy *Hiryu*của Nhật sau đó thì đến chiều cùng ngày, *Enterprise*và *Hornet*của Hoa Kỳ tung ra một đòn tấn công cuối cùng vào xế tối chống mẫu hạm cuối cùng của Nhật và để nó lại trong tình trạng từ từ chìm xuống.
Khi màn đêm rơi xuống, cả hai cùng kiểm tra thiệt hại và hoạch định hành động kế tiếp. Đô đốc Spruance lúc này làm tư lệnh chiến thuật các lực lượng Hoa Kỳ khi Đô đốc Fletcher bắt buộc phải bỏ lại chiếc
*Yorktown*. Spruance biết rằng ông phải đạt được một chiến thắng oanh liệt nhất nhưng ông vẫn không biết chắc được thực lực của Nhật còn trong tay, và quyết định phòng vệ đảo và cả các mẫu hạm của ông. Cuối cùng, ông quyết định bỏ phía đông chiều tối hôm đó vì sợ đâm đầu vào một trận đánh ban đêm với lực lượng nổi hùng hậu hơn của Nhật có thể vẩn còn trong vùng. Trong những giờ đầu tiên của buổi sáng, ông quay về phía tây để sẵn sàng bảo vệ Midway nếu một cuộc tấn công khởi sự vào buổi sáng.
Về phần mình, Yamamoto lúc đầu quyết định tiếp tục nỗ lực và đưa các lực lượng nổi còn lại của mình tìm kiếm các mẫu hạm của Hoa Kỳ về hướng đông. Ngay lập tức, một lực lượng tuần duơng hạm tấn công được đưa đến pháo kích vào đảo đêm đó. Dần dần khi đêm xuống nhưng không thấy bóng dáng người Mỹ đâu, lúc 02:30 Yamamoto ra lệnh cho các lượng của ông rút về hướng tây.
Trong khi rút lui với một hàng các phương tiện quá gần nhau vào ban đêm, lực lượng pháo hạm Nhật chịu đựng một cuộc thử lửa. Sự xuất hiện của tàu ngầm Hoa Kỳ
*bắt buộc các tuần dương hạm trong đội hình phải nhanh chóng tách ra. Tuần dương hạm Nhật* [Tambor](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=USS_Tambor_%28SS-198%29&action=edit&redlink=1) *đã không đổi hướng kịp thời và đâm vào chiếc* [Mogami](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mogami_%28t%C3%A0u_tu%E1%BA%A7n_d%C6%B0%C6%A1ng_Nh%E1%BA%ADt%29) [Mikuma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikuma_%28t%C3%A0u_tu%E1%BA%A7n_d%C6%B0%C6%A1ng_Nh%E1%BA%ADt%29) . Hai ngày sau, đầu tiên là máy bay từ Midway, rồi từ các mẫu hạm của Đô đốc Spruance tung ra đòn tấn công nhắm vào lực lượng đang rút lui của Nhật. [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_note-13) *Mikuma*cuối cùng bị đắm trong lúc *Mogami*chống cự các máy bay ném bom thành công và tiếp tục trận đánh thêm một ngày nữa.
## Kết cục
Sau khi ghi được chiến thắng rõ ràng, lực lượng Hoa Kỳ rút lui. Việc Nhật Bản mất 4 hàng không mẫu hạm (
*Kaga*, *Akagi*, *Soryu*, và *Hiryu*) cùng một số lớn các tổ lái được huấn luyện kỹ lưỡng đã chặn đứng sự bành trướng của họ trên vùng Thái Bình Dương. Chỉ còn 2 hàng không mẫu hạm là *Zuikaku* và *Shokaku* có thể huy động cho các hoạt động tấn công. Các mẫu hạm còn lại là *Ryūjō*, *Junyo* và *Hiyo* đều là mẫu hạm nhẹ với đường băng nhỏ, chúng khó có khả năng sống sót như các hàng không mẫu hạm. Thất bại nặng nề của người Nhật xảy ra sau nửa năm khai chiến với Hoa Kỳ. Khoảng thời gian này là gần như chính xác với dự đoán của [Đô đốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_%C4%91%E1%BB%91c) [Yamamoto Isoroku](http://vi.wikipedia.org/wiki/Yamamoto_Isoroku) về quãng thời gian nước Nhật có ưu thế trước khi người Mỹ giành quyền chủ động.
Với Hải quân Hoa Kỳ bây giờ đủ lực lượng áp đảo đối phương trong phương diện về hàng không mẫu hạm và đang vươn móng vuốt của nó về phía trước, Hoa Kỳ bắt đầu có thể vào thế công kích lần đầu tiên trong cuộc chiến. Sau đó không lâu Hoa Kỳ xâm chiếm
[Guadalcanal](http://vi.wikipedia.org/wiki/Guadalcanal), mở đầu cuộc chiến quần thảo hao mòn tại [Quần đảo Solomon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Solomon) và cuối cùng đánh tan hải quân và các đơn vị không quân thiện chiến của Nhật.
## Ảnh hưởng của cuộc chiến
Đánh giá ảnh hưởng của cuộc chiến đòi hỏi phân tích thật cẩn trọng. Mặc dù trận Midway thường được gọi là một
[thắng lợi quyết định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%AFng_l%E1%BB%A3i_quy%E1%BA%BFt_%C4%91%E1%BB%8Bnh) của Hoa Kỳ, [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_note-theodore369-1) *“bước ngoặt của chiến trường Thái Bình Dương”‘, rõ ràng là Hoa Kỳ chưa thể thắng cuộc chiến Thái Bình Dương trong vòng một đêm. Hải quân Nhật Bản tiếp tục chiến đấu gan lì, và phải mất nhiều tháng trước khi Hoa Kỳ xoay trở từ trạng thái cân bằng hải lực sang trạng thái chiếm ưu thế. Cho dù không có sự khác biệt to lớn về lực lượng giữa hai bên tham chiến, đặt giả thiết là Hoa Kỳ đã thua trận chiến này, Nhật Bản cuối cùng vẫn sẽ thua Hoa Kỳ trên mặt trận Thái Bình Dương. Như thế, Midway không phải là trận chiến* “quyết định” *trong cùng ý nghĩa như trận Salamis hay trận Trafalgar. Tuy nhiên, chiến thắng ở Midway đưa Hoa Kỳ vào thế chủ động, gây thiệt hại nặng cho lực lượng Nhật khiến nó không thể hồi phục lại được và rút ngắn chiến cuộc tại Thái Bình Dương.*
Chỉ hai tháng sau trận Midway, nhận ra sự bất ổn của phía Nhật, người Mỹ
[tấn công](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Guadalcanal)Guadalcanal; nếu không có thắng lợi ở Midway, người Mỹ không thể sớm tấn công như thế hoặc có thì cũng không thành công như đã đạt được ở Guadalcanal. Bảo đảm được tuyến hậu cần đi tới Úc và Ấn Độ Dương trong thời gian đó, cùng với việc tiêu hao lực lượng Nhật trong chiến dịch Guadalcanal, đã có những ảnh hưởng sâu rộng đến tiến trình chiến tranh. Tác động của việc này đến rút ngắn thời gian cuộc chiến thì vẫn còn bàn cãi, mặc dù lực lượng tàu ngầm của Hạm đội Thái Bình Dương đã khiến nền kinh tế Nhật Bản đi đến chỗ đình trệ vào tháng 1 năm 1945.
Trong khi trận Midway chưa chứng tỏ là không quân của Hải quân Nhật hoàn toàn bị tiêu diệt, nó lại là một đòn chí tử. Chương trình huấn luyện phi công của Nhật trước chiến tranh đào tạo ra các phi công với phẩm chất rất cao nhưng với số lượng ít. Nhóm nhỏ các phi công tài giỏi này là những chiến binh dày dạn trong chiến đấu. Tại Midway, Nhật Bản mất rất nhiều các phi công thiện chiến chỉ trong một ngày mà chương trình huấn luyện đào tạo trong một năm. Trong các trận chiến sau này quanh
[Guadalcanal](http://vi.wikipedia.org/wiki/Guadalcanal)vào cuối năm 1942 như [trận Đông Solomons](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_chi%E1%BA%BFn_%C4%90%C3%B4ng_Solomon)và [trận Santa Cruz](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_chi%E1%BA%BFn_qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Santa_Cruz)không quân của Hải quân Nhật không gượng dậy được bởi bị tiêu hao cho dù tổn thất của hai bên là khá tương đương. Các nhà hoạch định chiến lược của Nhật đã sai lầm trong dự đoán một cuộc chiến tranh lâu dài và không ngừng nghỉ. Kết quả là nước Nhật đã không bổ sung, bù đắp đủ cho những thiệt hại về tàu bè, phi công và thủy thủ. Mặc dù chương trình huấn luyện của Nhật trong chiến tranh có đào tạo phi công nhưng họ không được huấn luyện thích đáng khi chiến tranh tiếp diễn, và sự mất cân đối này trở nên tồi tệ hơn khi các máy bay chiến đấu thế hệ sau của Hoa Kỳ tỏ rõ ưu việt trước máy bay của Nhật Bản. Khoảng giữa năm 1943, những thiệt hại ở Midway và quần đảo Solomons đã làm kiệt quệ lực lượng không quân của hạm đội Nhật. Tệ hơn nữa, thói quen của quân đội Nhật là vẫn giữ các phi công điêu luyện ở lại chiến đấu đã làm suy yếu năng lực huấn luyện đội ngũ phi công mới. Trái lại, Hải quân Mỹ điều các phi công xuất sắc của họ trở về các căn cứ huấn luyện để truyền thụ, nhân rộng các kỹ năng đánh bại người Nhật
Sự hủy hoại 4 hàng không mẫu hạm của hạm đội Nhật Bản là một tổn thất không thể thay thế được. Nước Nhật đã không thể bổ sung đủ 4 chiếc khác mãi cho đến đầu năm 1945
. Trong khoảng thời gian đó, Hải quân Hoa Kỳ đã cho vào phục vụ hàng chục mẫu hạm hạng nặng và hạng nhẹ cùng vô số mẫu hạm hộ tống. Như vậy, Midway đã gây thiệt hại lâu dài cho lực lượng tấn công của Hải quân Nhật Bản, và rút ngắn khoảng thời gian mà lực lượng hải quân Nhật có thể chiến đấu trong những điều kiện có lợi. Việc mất năng lực chiến đấu ở giai đoạn sống còn này là một tai họa cho Đế quốc Nhật Bản. Họ đã có thể tiến hành những chiến dịch quy mô hơn và có lẽ là thành công hơn, để chống lại những chiến dịch phản công của Hoa Kỳ. [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_note-14)
Tầm quan trọng của trận Midway cũng có thể được đánh giá bằng cách nghiên cứu ngược lại thực tế rằng các mẫu hạm của Hoa Kỳ bị tiêu diệt, dù đây chỉ là chuyện giả thiết. Bằng phân tích thì thấy rõ là sự bại trận của Hoa Kỳ tại Midway đã có thể kéo dài cuộc chiến tại Thái Bình Dương. Nó làm chậm sự khởi đầu của chiến cuộc hao mòn toàn diện mà cần thiết như cách duy nhất để đem cường quốc công nghiệp hóa hiện đại như Nhật Bản phải chịu quỳ dưới chân mình
[. Với chỉ 2 hàng không mẫu hạm còn khả năng chiến đấu (chiếc [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] *Saratoga*và *Wasp*), nước Mỹ buộc phải ở thế phòng ngự chiến lược cho đến cuối năm 1942. Người Nhật có thể tiếp tục tiến đến New Hebrides (sát Úc) và cắt đứt liên hệ của Hoa Kỳ với Úc, đồng thời hoàn tất việc xâm chiếm New Guinea. Hơn thế nữa, một thất bại nặng nề ở Midway có thể dẫn đến việc cách chức những tướng lĩnh quan trọng như Nimitz và Spruance. Các chiến dịch tấn công trên Thái Bình Dương sẽ bị trì hoãn đến cuối năm 1943, khi các mẫu hạm thế hệ *Essex*và *Independence*có mặt với số lượng thích đáng.
Cũng giả thiết như thế, nếu Hoa Kỳ thua trận, việc phân phối lại những nguồn nhân lực và vật chất cho hải và không quân Hoa Kỳ có thể bị trì hoãn trong các cuộc hành quân đổ bộ tại
[Bắc Phi](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Phi), [Địa Trung Hải](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i), và có thể là [Normandy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Normandie). Một cuộc chiến lâu hơn ở Thái Bình Dương cũng nêu lên câu hỏi về vai trò của Liên Xô trong việc buộc Nhật đầu hàng, và không biết là sau đó Liên Xô có hiện diện trên một nửa nước Nhật, giống như nước [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)sau chiến tranh.
## Khám phá
Vào ngày 19/5/1998,
[Robert Ballard](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Ballard&action=edit&redlink=1) và một nhóm các nhà khoa học và cựu binh Midway (có cả sự tham gia của một số người Nhật) đã thành công trong việc định vị và chụp ảnh *Yorktown*. Chiếc tàu trông còn khá nguyên vẹn; còn nhiều thiết bị ban đầu, và thậm chí lớp sơn nguyên thủy của tàu vẫn còn nhìn rõ.
## Các bộ phim
Trận Midway đã được dựng thành nhiều bộ phim. Bộ phim đầu tiên nói về cuộc chiến được đạo diễn lừng danh là
[John Ford](http://vi.wikipedia.org/wiki/John_Ford) quay. Ông đã ghi lại được thước phim màu sống động của trận chiến thật, mà được giải thưởng phim tư liệu có tên là *Battle of Midway* năm 1942. Nổi tiếng nhất có thể là bộ phim “Midway” (Mỹ, [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)), do [Jack Smight](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jack_Smight&action=edit&redlink=1) đạo diển, mô tả các sự kiện xảy ra khá trung thực (ngoại trừ các cảnh lãng mạn vớ vẩn, sự hiện diện của các máy bay [F4U Corsair](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vought_F4U_Corsair) mà lúc đó chưa từng hoạt động trong trận chiến đó và việc thăng chức Rochefort lên sĩ quan Tình báo Hạm đội).
## Tham khảo
### Ghi chú
**Trên thực tế, tàu ngầm của Mỹ có thể gây nguy hiểm cho những nỗ lực của Nhật Bản. Blair,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_ref-8) *Silent Victory* *passim*; Parillo, *Japanese Merchant Marine*. **Apparently, because of poor IJN** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_ref-10) [ASW](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anti-submarine_warfare&action=edit&redlink=1)training and doctrine, the Japanese ignored the presence of American submarines off their coast, beginning with Joe Grenfell’s [which arrived some three weeks after Pearl Harbor. Blair,](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=USS_Gudgeon_%28SS-211%29&action=edit&redlink=1) *Gudgeon* *Silent Victory*, p.110; Parillo, *Japanese Merchant Marine*; Peattie & Evans, *Kaigun*.
### Trích dẫn
- ^
**a** **ă** [Theodore Ropp,](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_ref-theodore369_1-2) **â** *War in the Modern World*, trang 369 **Parshall & Tully, trang. 90-91** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_ref-2) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_ref-3) [“The Battle of Midway”](http://ibiblio.org/hyperwar/USN/USN-CN-Midway/USN-CN-Midway-13.html#our). Office of Naval Intelligence. **Parshall and Tully,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_ref-4) *Shattered Sword*, trang.524. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_ref-ParTulcas_0) **Lỗi chú thích: Thẻ**
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
ParTulcas
**Prange,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_ref-6) *Miracle at Midway*, các trang.13–15, 21–23; Willmott, *The Barrier and the Javelin*, các trang. 39–49; Parshall and Tully, *Shattered Sword*, các trang. 22–38. **Parshall and Tully,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_ref-7) *Shattered Sword*, trang. 33; Prange, *Miracle at Midway*, trang. 23 **Prange,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_ref-9) *Miracle at Midway*, các trang. 22–26. **Parshall & Tully,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_ref-11) *Shattered Sword*, các trang. 31–32. **Willmott,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_ref-12) *Barrier and the Javelin*, các trang. 66–67; Parshall and Tully, *Shattered Sword*, các trang. 33–34. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_ref-13) [“Mikuma” (Tuần dương hạm, 1934-1942).](http://www.history.navy.mil/photos/sh-fornv/japan/japsh-m/mikuma.htm) **Mẫu hạm** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Midway#cite_ref-14) *Shinano*hạ thủy ngày [19 tháng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_11)năm [1944](http://vi.wikipedia.org/wiki/1944)là chiếc thứ tư của Nhật hoàn thành trong Thế chiến sau các mẫu hạm *Taihō*, *Unryū*và *Amagi*.
### Thư mục
- Barde, Robert E. “Midway: Tarnished Victory”,
*Military Affairs*, v. 47, no. 4 (December 1983)
- Bergerud, Eric M. (2000).
*Fire in the Sky: The Air War in the South Pacific*. Boulder, Colorado: Westview Press. tr. 752. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-0-8133-2985-7](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-8133-2985-7).
- Bicheno, Hugh.
*Midway*. London: Orion Publishing Group, 2001 (reprints Cassell 2001 edition) [Blair Jr., Clay](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Clay_Blair_Jr.&action=edit&redlink=1)(1975). *Silent Victory: The U.S. Submarine War Against Japan*. Philadelphia: J.B. Lippincott. tr. 1072.
- Buell, Thomas B. (1987).
*The Quiet Warrior: a Biography of Admiral Raymond A. Spruance*. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. tr. 518. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-87021-562-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-87021-562-0).
- Cressman, Robert J.; et.al. (1990).
*“A Glorious page in our history”, Adm. Chester Nimitz, 1942: the Battle of Midway, 4–6 June 1942*. Missoula, Mont.: Pictorial Histories Pub. Co. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-929521-40-4](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-929521-40-4).
- Dull, Paul S. (1978).
*A Battle History of the Imperial Japanese Navy (1941–1945)*. US Naval Institute Press.
- Evans, David; Peattie, Mark R. (1997).
*Kaigun: Strategy, Tactics, and Technology in the Imperial Japanese Navy, 1887–1941*. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-87021-192-7](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-87021-192-7). [Fuchida, Mitsuo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mitsuo_Fuchida); [Masatake Okumiya](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Masatake_Okumiya&action=edit&redlink=1)(1955). *Midway: The Battle that Doomed Japan, the Japanese Navy’s Story*. Annapolis, Maryland: [United States Naval Institute Press](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=United_States_Naval_Institute_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-87021-372-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-87021-372-5). A Japanese account; numerous assertions in this work have been challenged by more recent sources.
- Stephan, John J. (1984).
*Hawaii Under the Rising Sun: Japan’s Plans for Conquest after Pearl Harbor*. Honolulu: University of Hawaii Press. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-8248-2550-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8248-2550-0). [Bix, Herbert P.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Herbert_P._Bix&action=edit&redlink=1)(2001). *Hirohito and the Making of Modern Japan*. New York: Perennial / HarperCollinsPublishers. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-06-019314-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-06-019314-X).
- Holmes, W. (1979).
*Double-Edged Secrets: U.S. Naval Intelligence Operations in the Pacific During World War II (Bluejacket Books)*. Naval Institute Press. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-55750-324-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-55750-324-9).
- Hakim, Joy (1995).
*A History of Us: War, Peace and all that Jazz*. New York: Oxford University Press. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-19-509514-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-19-509514-6).
- Layton, Rear Admiral Edwin T. (1985).
*And I Was There: Pearl Harbor and Midway*, Konecky and Konecky. [Lord, Walter](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Walter_Lord&action=edit&redlink=1)(1967). *Incredible Victory*. Burford. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-58080-059-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-58080-059-9). Focuses primarily on the human experience of the battle.
- Lundstrom, John B. (2005 (new edition)).
*The First Team: Pacific Naval Air Combat from Pearl Harbor to Midway*. Annapolis, Maryland: Naval Institute Press. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-59114-471-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-59114-471-X).
- Parillo, Mark.
*Japanese Merchant Marine in World War II*. Annapolis, Maryland: United States Naval Institute Press, 1993.
- Parshall, Jonathan; Tully, Anthony (2005).
*Shattered Sword: The Untold Story of the Battle of Midway*. Dulles, Virginia: Potomac Books. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-57488-923-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-57488-923-0). Uses recently translated Japanese sources. [Peattie, Mark R.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mark_Peattie&action=edit&redlink=1). *Sunburst: The Rise of Japanese Naval Air Power, 1909–1941*. US Naval Institute Press. tr. 392. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-59114-664-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-59114-664-X). [Potter, E. B. and Nimitz, Chester W.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chester_W._Nimitz)(1960). *Sea Power*. Prentice-Hall. [Prange, Gordon W.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gordon_W._Prange&action=edit&redlink=1); Goldstein, Donald M., and Dillon, Katherine V. (1982). *. McGraw-Hill.* [Miracle at Midway](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Miracle_at_Midway&action=edit&redlink=1) [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-07-050672-8](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-07-050672-8). The standard academic history of the battle based on massive research into American and Japanese sources.
- Scrivner, Charles L. (1987).
*TBM/TBF Avenger in Action*. Carrollton, Texas: Squadron/Signal Publications, Inc. 1987. [ISBN 0-89747-197-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0897471970)Page 8: Photos of VT-8 TBF-1s, including sole survivor of VT-8’s attack against Japanese carrier fleet.
- Smith, Michael (2000).
*The Emperor’s Codes:*, Bantam Press, [Bletchley Park](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bletchley_Park&action=edit&redlink=1)and the breaking of Japan’s secret ciphers [ISBN 0-593-04642-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0593046420). Chapter 11: “Midway: The battle that turned the tide”
- Willmott, H.P. (1983).
*The Barrier and the Javelin: Japanese and Allied Strategies, February to June 1942*. United States Naval Institute Press. tr. 616. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-59114-949-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-59114-949-5). Broad-scale history of the naval war with detailed accounts of order of battle and dispositions.
## Đọc thêm
[Lord Walter](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Walter_Lord&action=edit&redlink=1). *Incredible Victory*. New York: Harper & Row, 1967. [ISBN 1-58080-059-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1580800599)(1998 Burford paperback edition). While treating many questions of historical fact, Lord (as in his other narrative-history works) focuses primarily on the human experience of the battle as recounted by survivors.
- Prange Gordon W., Donald M. Goldstein, Katherine V. Dillon.
*Miracle at Midway*. New York: McGraw-Hill, 1982. [ISBN 0-07-050672-8](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0070506728). The comprehensive gold-standard academic history of the battle.
- Ballard, Robert D., and Rick Archbold.
*Return to Midway: The quest to find Yorktown and the other lost ships from the pivotal battle of the Pacific War.*Toronto: Madison Press Books. [ISBN 0-7922-7500-4](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0792275004).
- Hanson Victor D.
*Carnage and Culture: Landmark Battles in the Rise of Western Power.*New York: Doubleday. [ISBN 0-385-50052-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0385500521).
- Kahn David.
*The Codebreakers, The Comprehensive History of Secret Communication from Ancient Times to the Internet*. New York: Scribner. [ISBN 0-684-83130-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0684831309). Significant section on Midway.
- Cook Theodore F. Jr. “Our Midway disaster”, trong Robert Cowley (chủ biên),
*What if?*London: Macmillan, 2000. [ISBN 0-333-75183-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0333751833).
- Fuchida Mitsuo và Masatake Okumiya.
*Midway: The Battle that Doomed Japan, the Japanese Navy’s Story*. Annapolis, MD: Nhà in Viện Hải quân Hoa Kỳ, 1955. [ISBN 0-87021-372-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0870213725). One of the earliest accounts of the battle from the Japanese side, used as a source by many Western histories. More recent historical research has shown, however, that Fuchida’s account of the battle and of the tactical errors committed by the Japanese is colored by hindsight and is sometimes inaccurate and self-serving.
- Wilmott H.P.
*The Barrier and the Javelin*. Annapolis, MD: Nhà in Viện Hải quân Hoa Kỳ, 1983.
- Parshall, Jonathan, and Anthony Tully.
*Shattered Sword: The Untold Story of the Battle of Midway*. Dulles, VA: Potomac Books, 2005. [ISBN 1-57488-923-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1574889230). Working primarily from the Japanese point of view, incorporating recent historical discoveries which have not previously appeared outside Japan, and relying more heavily on documentation (fleet action records and the like) than on individual accounts, this book challenges some of the assumptions prevalent in most Western histories of the battle.
- Theodore Ropp,
[, JHU Press, 31-05-](http://books.google.com.vn/books?ei=yXBoT--ONeWXiAem9JDCCg&hl=vi&id=qFV5u7u4quUC&dq=%22midway%22&q=%22midway%22#v=snippet&q=%22midway%22&f=false) *War in the Modern World* [2000](http://vi.wikipedia.org/wiki/2000). [ISBN 0-8018-6445-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0801864453).
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Trận Midway](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Battle_of_Midway?uselang=vi) [The Japanese report on the battle](http://www.ibiblio.org/hyperwar/Japan/IJN/rep/Midway/Nagumo/) *Contemporary revisionist history from the Japanese persective* [Shattered Sword: The Untold Story of the Battle of Midway](http://www.shatteredswordbook.com/) [WW2DB: The Battle of Midway](http://www.ww22db.com/battle_spec.php?battle_id=6) [Animated History of The Battle of Midway](http://www.historyanimated.com/MidwayPage.html) *Midway*(1976) at IMDb [Battle of Midway Movie (1942)](http://www.ww2incol2or.com/gallery/movies/midway_thumb)– Actual combat footage taken by John Ford during WWII. [Naval Historical Center Midway Page.](http://www.history.navy.mil/photos/events/wwii-pac/midway/midway.htm) [Midway Chronology 1](http://www.bartco2p.com/midway.htm) [Midway Chronology 2](http://www.centu2ryinter.net/midway/appendix/appendixthirteen.html)
|
|
[Những trận đánh lớn trong lịch sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%E1%BB%AFng_tr%E1%BA%ADn_%C4%91%C3%A1nh_l%E1%BB%9Bn_trong_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD) [Trận Midway](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Tr%E1%BA%ADn_Midway) [Các trận đánh trong Chiến tranh thế giới thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%C3%A1c_tr%E1%BA%ADn_%C4%91%C3%A1nh_trong_Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) [Xung đột năm 1942](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Xung_%C4%91%E1%BB%99t_n%C4%83m_1942) [Hải quân Đế quốc Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [Mặt trận Thái Bình Dương trong Chiến tranh thế giới thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng_trong_Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) [Chiến tranh Thái Bình Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Chi%E1%BA%BFn_tranh_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng) [Trận đánh liên quan tới Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Tr%E1%BA%ADn_%C4%91%C3%A1nh_li%C3%AAn_quan_t%E1%BB%9Bi_Hoa_K%E1%BB%B3) [Không lực Hải quân Đế quốc Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Kh%C3%B4ng_l%E1%BB%B1c_H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) **Video yêu thích**
[http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam)
**Trở về trang chính **
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com/2013/06/28/nguyen-khai-ngoc-cho-doi/), [hoangkim](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim), [hoangkimvietnam](https://sites.google.com/site/hoangkimvietnam/), [Ngọc Phương Nam](http://hoangkimlong.blogspot.com/), [Chào ngày mới](http://chaongaymoi365.blogspot.com/) [Thung dung](http://thovanhoangkim.blogspot.com/), [Dạy và học](http://dayvahoc.blogspot.com/), [Cây Lương thực](http://cayluongthuc.blogspot.com/), [Tin Nông nghiệp Việt Nam](http://tinnongnghiepvietnam.blogspot.com/), [Food Crops](http://foodcrops.blogspot.com/), [Cassava in Vietnam](http://cassavaviet.blogspot.com/), [Khát khao xanh](http://khatkhaoxanh.wordpress.com/), [Dayvahoc](http://dayvahoc.blogtiengviet.net/), [Học mỗi ngày](http://hocmoingay.blogspot.com/) [,](http://diemchinh.blogspot.com/) [Danh nhân Việt](http://danhnhanviet.blogspot.com/) , [Food Crops News](http://foodcropsnews.blogspot.com/), [Điểm chính](http://diemchinh.blogspot.com/), [CNM365](http://cnm365.wordpress.com/), [Kim LinkedIn](http://www.linkedin.com/in/hoangkimvietnam), [KimTwitter](https://twitter.com/hoangkimvietnam), [KimFaceBook](http://facebook.com/daihocnonglam) [Đọc lại và suy ngẫm](http://doclaivasuyngam.blogspot.com/), [Việt Nam tổ quốc tôi](http://vietnamtoquoctoi.blogspot.com/), [Tình yêu cuộc sống](http://thungdung.blogspot.com/), [Thơ cho con](http://thochocon.wordpress.com/)

WARC-Truncated: length

Server: nginx