markdown:
# Ephesus
[Ephesus, Georgia](/w/index.php?title=Ephesus,_Georgia&action=edit&redlink=1).
|Ephesus Celsus Library Façade.jpg
|**Ephesus** ( [/](//en.wikipedia.org/wiki/Help:IPA_for_English) [ˈ](//en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [ɛ](//en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [f](//en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [ə](//en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [s](//en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [ə](//en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [s](//en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:IPA_for_English#Key) [/](//en.wikipedia.org/wiki/Help:IPA_for_English); [[1]](#cite_note-Olausson2006-1) [tiếng Hy Lạp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p): Ἔφεσος *Ephesos*; [tiếng Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3): *Efes*) là một thành phố của [Hy Lạp cổ đại](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i) [[2]](#cite_note-Gagarin2010-2) trên vùng duyên hải [3] [Ionia](/w/index.php?title=Ionia&action=edit&redlink=1), cách huyện [Selçuk](/wiki/Sel%C3%A7uk), tỉnh [İzmir](/wiki/%C4%B0zmir_(t%E1%BB%89nh)), [Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3)ngày nay 3 km về phía tây nam. Ephesus được xây dựng từ thế kỷ thứ 10 [trước Công Nguyên](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Bc_C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn)trên nơi là thủ đô của vương quốc [Arzawa](/wiki/Arzawa)cũ [[4]](#cite_note-BritishMuseum-4) bởi người Hy Lạp thuộc các bộ tộc ở vùng [[5]](#cite_note-SteadmanMcMahon2011-5) [Attica](/wiki/Attica)và [Ionia](/w/index.php?title=Ionia&action=edit&redlink=1). Trong thời [Hy Lạp cổ điển](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91i%E1%BB%83n), đây là một trong 12 thành phố của [Liên bang Ionia](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_bang_Ionia&action=edit&redlink=1). Thành phố trở nên thịnh vượng sau khi thuộc quyền kiểm soát của [Cộng hòa La mã](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_La_m%C3%A3)trong năm 129 trước Công nguyên. Theo ước lượng, Ephesus có dân số từ 33.600 tới 56.000 người trong thời Cộng hòa La Mã, và là thành phố lớn thứ 3 của vùng [Tiểu Á](/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C3%81)thuộc La Mã, sau 2 thành phố [Sardis](/w/index.php?title=Sardis&action=edit&redlink=1)và [Alexandria Troas](/w/index.php?title=Alexandria_Troas&action=edit&redlink=1). [[6]](#cite_note-hans252to257-6)
Thành phố này nổi tiếng vì có
[Đền Artemis](/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_Artemis) (hoàn thành khoảng năm 550 trước Công nguyên), một trong số [Bảy kỳ quan thế giới cổ đại](/wiki/B%E1%BA%A3y_k%E1%BB%B3_quan_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i). Năm 268 [sau Công nguyên](/wiki/Sau_C%C3%B4ng_nguy%C3%AAn), ngôi đền này đã bị phá hủy hoặc hư hại nặng trong cuộc tấn công của những người [Goth](/wiki/Goth). Đền này có thể đã được xây dựng lại hoặc sửa chữa, nhưng điều này không chắc chắn, vì lịch sử sau đó của nó không được rõ ràng. [7] [[8]](#cite_note-8)
Hoàng đế
[Constantinus Đại đế](/wiki/Constantinus_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF) đã xây dựng lại phần lớn thành phố và dựng lên các nhà tắm công cộng mới. Theo [sắc chỉ Thessalonica](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFc_ch%E1%BB%89_Thessalonica&action=edit&redlink=1) của hoàng đế [Theodosius I](/wiki/Theodosius_I), thì những gì còn lại của ngôi đền đã bị phá hủy trong năm 401 sau Công nguyên bởi một đám đông do thánh [Gioan Kim Khẩu](/wiki/Gioan_Kim_Kh%E1%BA%A9u) lãnh đạo. Thành phố này đã bị phá hủy một phần bởi cuộc động đất năm 614 sau Công nguyên. Tầm quan trọng của thành phố như một trung tâm thương mại đã bị tàn tạ vì hải cảng đã dần dần bị phù sa của [9] [sông Cayster](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Cayster&action=edit&redlink=1)( [tiếng Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3): *Küçük Menderes*) bồi lên làm nghẽn.
Ephesus là nơi có một trong
[bảy giáo hội châu Á](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3y_gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_ch%C3%A2u_%C3%81&action=edit&redlink=1) được nêu trong [Sách Khải Huyền](/wiki/S%C3%A1ch_Kh%E1%BA%A3i_Huy%E1%BB%81n). [[10]](#cite_note-10) [Phúc âm Gioan](/wiki/Ph%C3%BAc_%C3%A2m_Gioan) có thể đã được viết tại đây. Thành phố đã là nơi diễn ra nhiều Công đồng Kitô giáo ở thế kỷ thứ 5 (xem [11] [Công đồng Êphêsô](/wiki/C%C3%B4ng_%C4%91%E1%BB%93ng_%C3%8Aph%C3%AAs%C3%B4)). Ephesus cũng là nơi có một sân lớn dành cho các đấu sĩ. Các phế tích của Ephesus là một điểm thu hút nhiều khách du lịch trong và ngoài nước, một phần do ở gần [Sân bay quốc tế Adnan Menderes](/wiki/S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Adnan_Menderes).
## Mục lục
[1 Lịch sử](#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [2 Ephesus và Kitô giáo](#Ephesus_v.C3.A0_Kit.C3.B4_gi.C3.A1o) [3 Những di tích](#Nh.E1.BB.AFng_di_t.C3.ADch) [4 Bảy người ngủ](#B.E1.BA.A3y_ng.C6.B0.E1.BB.9Di_ng.E1.BB.A7) [5 Khảo cổ](#Kh.E1.BA.A3o_c.E1.BB.95) [6 Các nhân vật nổi tiếng](#C.C3.A1c_nh.C3.A2n_v.E1.BA.ADt_n.E1.BB.95i_ti.E1.BA.BFng) [7 Tham khảo và Ghi chú](#Tham_kh.E1.BA.A3o_v.C3.A0_Ghi_ch.C3.BA) [8 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Ephesus&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ephesus&action=edit§ion=1)]
### Thời đại đồ đá mới[
[sửa](/w/index.php?title=Ephesus&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ephesus&action=edit§ion=2)]
Khu vực xung quanh Ephesus đã có người cư ngụ trong
[thời đại đồ đá mới](/wiki/Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%C3%A1_m%E1%BB%9Bi) (khoảng 6.000 năm trước Công nguyên), như đã được tiết lộ bởi các cuộc khai quật ở gần *höyük* (gò khảo cổ nhân tạo) [Arvalya](/w/index.php?title=Arvalya&action=edit&redlink=1) và [Cukurici](/w/index.php?title=Cukurici&action=edit&redlink=1). [[12]](#cite_note-12) [[13]](#cite_note-13)
### Thời đại đồ đồng[
[sửa](/w/index.php?title=Ephesus&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ephesus&action=edit§ion=3)]
Các cuộc khảo cổ trong những năm gần đây đã khai quật các khu định cư từ đầu
[thời đại đồ đồng](/wiki/Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng) ở [đồi Ayasuluk](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93i_Ayasuluk&action=edit&redlink=1). Theo các nguồn của dân tộc [Hittites](/wiki/Hittites) thì thủ đô của Vương quốc [Arzawa](/wiki/Arzawa) (một nhà nước độc lập khác ở Tây và Nam [Tiểu Á](/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C3%81) ) là Apasa (hoặc [14] *Abasa*). Một số học giả cho rằng đây là Ephesus của Hy Lạp sau này. [[4]](#cite_note-BritishMuseum-4) [[15]](#cite_note-15) [[16]](#cite_note-16) [[17]](#cite_note-Hawkins1998-17)
Năm 1954, một nghĩa địa từ
[thời kỳ Mycenae](/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_Mycenae) (1.500-1.400 năm trước Công nguyên) với những chậu gốm được phát hiện gần phế tích của [vương cung thánh đường Thánh Gioan](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_cung_th%C3%A1nh_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1nh_Gioan&action=edit&redlink=1). Đây là [18] [thời kỳ Mycenae](/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_Mycenae)bành trướng khi người [Achaean](/wiki/Achaean)(tức người Hy Lạp, như họ được [Homer](/wiki/Homer)gọi như vậy) định cư ở vùng Tiểu Á trong thế kỷ 14 và 13 trước Công nguyên. Các học giả tin rằng Ephesus được thành lập trên nơi định cư [Apasa](/w/index.php?title=Apasa&action=edit&redlink=1)(hoặc Abasa), một thành phố ở thời đại đồ đồng được các nguồn ngôn ngữ Hittite ghi nhận trong thế kỷ 14 trước Công nguyên, dưới sự cai trị của người [Ahhiyawan](/w/index.php?title=Ahhiyawan&action=edit&redlink=1), rất có thể là tên của người Achaean được sử dụng trong nguồn Hittite.
### Thời kỳ người nhập cư Hy Lạp[
[sửa](/w/index.php?title=Ephesus&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ephesus&action=edit§ion=4)]
Ephesus được thành lập như là một thuộc địa của người Ionia vùng
[Attic](/w/index.php?title=Attic&action=edit&redlink=1) trong thế kỷ 10 trước Công nguyên trên đồi Ayasuluk, cách trung tâm Ephesus cổ 3 km (như đã được chứng thực bởi các cuộc khai quật tại lâu đài của triều đại Seljuq trong thập niên 1990). Nhân vật huyền thoại sáng lập thành phố là một hoàng tử của [Athena](/wiki/Athena) tên là [Androklos](/w/index.php?title=Androklos&action=edit&redlink=1), người đã phải rời khỏi đất nước của mình sau cái chết của người cha, vua Kadros. Androklos đã đuổi hầu hết các cư dân bản địa người [Carian](/wiki/Caria) và [Leleges](/w/index.php?title=Leleges&action=edit&redlink=1) ra khỏi thành phố và hợp nhất người dân của mình với phần còn lại. Ông là một chiến binh thành công, và với cương vị một ông vua, đã có thể tham gia [Liên minh Ionia](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_Ionia&action=edit&redlink=1) gồm 12 thành phố vùng Ionia. Trong triều đại của ông thành phố bắt đầu phát triển thịnh vượng. Ông qua đời trong một trận chiến chống lại người [Carian](/wiki/Caria) khi ông đến trợ giúp thành phố [Priene](/w/index.php?title=Priene&action=edit&redlink=1), một thành phố khác trong Liên minh Ionia. Androklos và con chó của ông được mô tả ở bức hoành phi trong đền thờ [19] [Hadrianus](/wiki/Hadrianus)ở Ephesus, có niên đại từ thế kỷ thứ 2. Sau đó, các nhà sử học Hy Lạp như [Pausanias](/w/index.php?title=Pausanias_(nh%C3%A0_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD)&action=edit&redlink=1), [Strabo](/wiki/Strabo), nhà thơ Kallinos, và nhà sử học [Herodotos](/wiki/Herodotos)lại quy việc thiết lập có tính huyền thoại của thành phố này cho Ephos, nữ hoàng của các [chiến binh Amazon](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_binh_Amazon).
Nữ thần Hy Lạp
[Artemis](/wiki/Artemis) và nữ thần lớn của vùng Tiểu Á [Kybele](/w/index.php?title=Kybele&action=edit&redlink=1) đều được xác định là *Artemis của Ephesus*. "Lady of Ephesus" có nhiều vú - đồng nhất hóa với Artemis - được tôn kính trong [Đền Artemis](/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_Artemis), một trong [bảy kỳ quan thế giới cổ đại](/wiki/B%E1%BA%A3y_k%E1%BB%B3_quan_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i) và theo [Pausanias](/w/index.php?title=Pausanias_(nh%C3%A0_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD)&action=edit&redlink=1) là tòa nhà lớn nhất của thế giới cổ đại. Pausanias cho rằng ngôi đền được xây dựng bởi Ephesus, con trai của thần sông [Caystrus](/w/index.php?title=Caystrus&action=edit&redlink=1) trước khi người Ionia tới. Hiện nay kiến trúc này, chẳng còn lại dấu vết gì. [20]
### Thời cổ[
[sửa](/w/index.php?title=Ephesus&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ephesus&action=edit§ion=5)]
Khoảng năm 650 trước Công nguyên, Ephesus bị những người
[Kimmerian](/w/index.php?title=Kimmerian&action=edit&redlink=1) tấn công và tàn phá bình địa, kể cả đền Artemis. Sau khi người Kimmerian bị đuổi đi, thành phố được cai trị bởi một loạt các bạo chúa. Rồi sau một cuộc nổi dậy của nhân dân, Ephesus được cai trị bởi một hội đồng gọi là *Kuretes*. Thành phố lại trở nên thịnh vượng, sản sinh một số nhân vật lịch sử quan trọng, chẳng hạn như nhà thơ thể loại bi thương [Callinus](/w/index.php?title=Callinus&action=edit&redlink=1) , nhà thơ thể loại Iambus [21] [Hipponax](/w/index.php?title=Hipponax&action=edit&redlink=1), triết gia [Heraclitus](/wiki/Heraclitus), đại họa sĩ [Parrhasius](/w/index.php?title=Parrhasius_(h%E1%BB%8Da_s%C4%A9)&action=edit&redlink=1), nhà ngữ pháp học [Zenodotos](/w/index.php?title=Zenodotos&action=edit&redlink=1), các thầy thuốc [Soranus](/w/index.php?title=Soranus&action=edit&redlink=1)và Rufus. ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Ephesos_620-600_BC.jpg/220px-Ephesos_620-600_BC.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Ephesos_620-600_BC.jpg/220px-Ephesos_620-600_BC.jpg)
[electrum](/wiki/Electrum)của Ephesus năm 620-600 trước Công nguyên.Mặt phải: Phần thân trước của con nai đực.Mặt trái: Dụng cụ rập dấu hình vuông.
Khoảng năm 560 trước Công nguyên, Ephesus bị những người xứ
[Lydia](/w/index.php?title=Lydia&action=edit&redlink=1) dưới sự lãnh đạo của vua [Kroisos](/wiki/Kroisos) chinh phục. Kroisos cai trị hà khắc, nhưng đối xử tôn trọng với dân Ephesus, và thậm chí còn là người góp công chủ yếu vào việc tái thiết đền Artemis. Chữ ký của ông ta đã được tìm thấy trên đế của một trong các cột của ngôi đền (nay được trưng bày trong viện [22] [Bảo tàng Anh](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_Anh)). Kroisos tập hợp ( *synoikismos*) cư dân từ các khu định cư khác nhau chung quanh Ephesus trong vùng lân cận của Đền Artemis, mở rộng thành phố này.
Cuối thế kỷ đó, người Lydia dưới quyền Kroisos xâm lăng
[Ba Tư](/wiki/Ba_T%C6%B0). Các người Ionia từ chối một lời đề nghị hòa bình từ [Cyrus Đại đế](/wiki/Cyrus_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF), thay vào đó họ đứng về phía người Lydia. Sau khi người Ba Tư đánh bại Kroisos, các người Ionia đề nghị giảng hòa nhưng Cyrus Đại Đế nhất quyết đòi họ phải đầu hàng và khu vực này trở thành một phần của đế quốc Ba Tư. Họ đã bị đánh bại bởi [23] [Harpagos](/w/index.php?title=Harpagos&action=edit&redlink=1), người chỉ huy quân đội Ba Tư trong năm 547 trước Công nguyên. Sau đó người Ba Tư sát nhập các thành phố của Hy Lạp ở vùng Tiểu Á vào đế quốc của [nhà Achaemenes](/wiki/Nh%C3%A0_Achaemenes). Những thành phố này sau đó được cai trị bởi các [satrap](/w/index.php?title=Satrap&action=edit&redlink=1) [[24]](#cite_note-24)
Ephesus đã thu hút sự tò mò của các nhà khảo cổ bởi vì đối với thời Cổ không có vị trí nhất định cho nơi định cư. Có rất nhiều nơi cho thấy sự dịch chuyển của một khu định cư giữa thời đại đồ đồng và thời kỳ La Mã, nhưng sự bồi bùn cát lên ở những hải cảng tự nhiên cũng như sự dịch chuyển của sông Cayster có nghĩa là vị trí của một nơi định cư không hề ở nguyên một chỗ.
### Thời cổ điển[
[sửa](/w/index.php?title=Ephesus&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ephesus&action=edit§ion=6)]
Ephesus tiếp tục thịnh vượng. Nhưng khi thuế tiếp tục tăng cao dưới thời
[Cambyses II](/wiki/Cambyses_II_c%E1%BB%A7a_Ba_T%C6%B0) và [Darius](/wiki/Darius_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF_c%E1%BB%A7a_Ba_T%C6%B0), thì người dân Ephesus đã tham gia [cuộc nổi dậy của người Ionia](/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_n%E1%BB%95i_d%E1%BA%ADy_c%E1%BB%A7a_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ionia&action=edit&redlink=1) chống lại sự cai trị của Ba Tư trong [trận Ephesus](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Ephesus_(n%C4%83m_498_tr%C6%B0%E1%BB%9Bc_C%C3%B4ng_nguy%C3%AAn)&action=edit&redlink=1), một biến cố đã gây nên các cuộc [chiến tranh Hy Lạp-Ba Tư](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Hy_L%E1%BA%A1p-Ba_T%C6%B0&action=edit&redlink=1). Năm 479 trước Công nguyên, các người Ionia, cùng với người [Athena](/wiki/Athena), đã có khả năng đuổi người Ba Tư khỏi các vùng bờ biển của Tiểu Á. Năm 478 trước Công nguyên, các thành phố của Ionia cùng với Athena lập thành [Liên minh Delos](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_Delos&action=edit&redlink=1) chống lại người Ba Tư. Ephesus đã không đóng góp tàu bè nhưng đã hỗ trợ tài chính cho Liên minh này. [25]
Trong cuộc
[Chiến tranh Peloponnesus](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Peloponnesus), ban đầu Ephesus liên minh với Athena nhưng sau đó đã về phe [Sparta](/wiki/Sparta) – phe này cũng đã nhận được sự hỗ trợ của người Ba Tư - trong cuộc chiến được gọi là "chiến tranh Decelean" (hoặc "chiến tranh Ionia"). Kết quả là, việc cai trị trong các thành phố của Ionia đã bị nhượng lại cho Ba Tư một lần nữa.
Những cuộc chiến tranh này đã không ảnh hưởng nhiều đến cuộc sống hàng ngày ở Ephesus. Thật đáng ngạc nhiên là những người Ephesus khá hiện đại trong quan hệ xã hội của họ. Họ cho những người lạ hội nhập. Giáo dục được quý chuộng. Thông qua sự sùng bái nữ thần Artemis, thành phố cũng đã trở thành một cái nôi của
[nữ quyền](/wiki/N%E1%BB%AF_quy%E1%BB%81n). Ephesus thậm chí đã có các nữ [nghệ sĩ](/wiki/Ngh%E1%BB%87_s%C4%A9).
Theo truyền thuyết, năm 356 trước Công nguyên, đền Artemis bị một người điên tên là Herostratus đốt cháy. Cư dân Ephesus đã gần như lập tức xây dựng lại ngôi đền, và thậm chí còn lên kế hoạch xây một đền lớn hơn và nguy nga hơn đền cũ.
### Thời cổ Hy Lạp[
[sửa](/w/index.php?title=Ephesus&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ephesus&action=edit§ion=7)]
Khi
[Alexandros Đại đế](/wiki/Alexandros_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF) đánh bại các lực lượng Ba Tư tại [Trận Granicus](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Granicus) năm 334 trước Công nguyên, các thành phố Hy Lạp của vùng Tiểu Á được giải phóng. Bạo chúa [Syrpax](/w/index.php?title=Syrpax&action=edit&redlink=1) thân Ba Tư và gia đình bị ném đá đến chết, và Alexandros đã được chào đón nồng nhiệt khi ông đi vào Ephesus trong chiến thắng. Khi Alexandros thấy rằng ngôi đền Artemis vẫn chưa hoàn tất, ông đã đề nghị tài trợ cho việc xây dựng và muốn được ghi tên mình trên mặt tiền của ngôi đền. Nhưng các cư dân của Ephesus ngần ngại, cho rằng việc một vị thần xây một đền thờ cho vị thần khác là không phù hợp. Sau khi Alexandros Đại đế qua đời năm 323 trước Công nguyên thì Ephesus được đặt dưới sự cai trị của [Lysimachos](/wiki/Lysimachos) - một trong những vị tướng của Alexandros Đại đế - từ năm 290 trước Công nguyên.
Vì
[sông Cayster](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Cayster&action=edit&redlink=1) ( [tiếng Hy Lạp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p): Κάϋστρος) đã bồi phù sa làm nghẽn bến cảng, dẫn đến việc các đầm lầy gây ra bệnh sốt rét và nhiều người bị chết. Người dân Ephesus buộc phải di chuyển đến một nơi định cư mới cách đó 2 km, khi nhà vua làm cho thành phố cổ bị ngập lụt bằng cách chặn hệ thống cống rãnh . Nơi định cư mới này được chính thức gọi là [26] **Arsinoea**( [tiếng Hy Lạp cổ đại](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i): Ἀρσινόεια hoặc Ἀρσινοΐα [[27]](#cite_note-27) ) theo tên người vợ thứ hai của nhà vua, [[28]](#cite_note-28) [Arsinoe II của Ai Cập](/wiki/Arsinoe_II_c%E1%BB%A7a_Ai_C%E1%BA%ADp). Sau khi [Lysimachos](/wiki/Lysimachos)đã phá hủy các thành phố lân cận [Lebedos](/w/index.php?title=Lebedos&action=edit&redlink=1)và [Colophon](/w/index.php?title=Colophon_(th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91)&action=edit&redlink=1)trong năm 292 trước Công nguyên, ông ta chuyển cư dân của 2 thành phố này tới thành phố mới.
Dân Ephesus đã nổi dậy sau cái chết của
[Agathocles](/w/index.php?title=Agathocles&action=edit&redlink=1) (con của Lysimachos), tạo cho vua Hy Lạp của [Syria](/wiki/Syria) và [Lưỡng Hà](/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0) [Seleucus I Nicator](/wiki/Seleucus_I_Nicator) một cơ hội để loại bỏ và giết chết Lysimachos, đối thủ cuối cùng của ông ta, trong [Trận Corupedium](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Corupedium) năm 281 trước Công nguyên. Sau cái chết của Lysimachos thành phố lại được đặt tên là Ephesus.
Do đó Ephesus đã trở thành một phần của
[vương quốc Seleukos](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Seleukos). Sau cái chết của vua [Antiochos II Theos](/wiki/Antiochos_II_Theos) và bà vợ người Ai Cập, thì pharaon [Ptolemaios III Euergetes](/wiki/Ptolemaios_III_Euergetes) xâm lược vương quốc Seleukos và hạm đội Ai Cập càn quét bờ biển Tiểu Á. Ephesus bị đặt dưới sự cai trị của [Ai Cập](/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp) từ năm 263 tới 197 trước Công nguyên.
Khi
[Antiochos III Đại đế](/wiki/Antiochos_III_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF) của vương quốc Seleukos đã cố gắng đoạt lại các thành phố Hy Lạp ở vùng Tiểu Á, ông đã xung đột với Cộng hòa La Mã. Sau một loạt các trận đánh, ông bị đánh bại bởi [Lucius Cornelius Scipio Asiaticus](/w/index.php?title=Lucius_Cornelius_Scipio_Asiaticus&action=edit&redlink=1) tại [trận Magnesia](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Magnesia) trong năm 190 trước Công nguyên. Kết quả là Ephesus bị đặt dưới sự cai trị của vua [Eumenes II](/wiki/Eumenes_II) (197-133 trước Công nguyên) thuộc [nhà Attalos](/wiki/Nh%C3%A0_Attalos) của xứ [Pergamum](/w/index.php?title=Pergamum&action=edit&redlink=1). Khi người cháu trai [Attalos III](/wiki/Attalos_III) của ông ta chết mà không có con trai nối dõi, ông để lại vương quốc của mình cho [Cộng hòa La Mã](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_La_M%C3%A3).
### Thời La Mã[
[sửa](/w/index.php?title=Ephesus&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ephesus&action=edit§ion=8)]
Ephesus, một lãnh thổ theo truyền thống vốn thuộc về Hy Lạp,
đã trở thành vùng phụ thuộc của [29] [Cộng hòa La Mã](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_La_M%C3%A3). Thành phố cảm thấy ngay ảnh hưởng của La Mã. Thuế má tăng đáng kể, và những kho tàng của thành phố đều bị lấy đi một cách có hệ thống. Năm 88 trước Công nguyên, Ephesus hoan nghênh [Archelaus](/w/index.php?title=Archelaus&action=edit&redlink=1), một viên tướng của [Mithradates VI của Pontos](/w/index.php?title=Mithradates_VI_c%E1%BB%A7a_Pontos&action=edit&redlink=1), vua xứ [Pontos](/w/index.php?title=Pontos&action=edit&redlink=1) , khi ông ta chinh phục châu Á (tên người La Mã gọi vùng tây Tiểu Á). [[30]](#cite_note-30)
Việc này dẫn đến
[Asiatic Vespers](/w/index.php?title=Asiatic_Vespers&action=edit&redlink=1) , cuộc tàn sát 80.000 công dân La Mã hoặc mọi người nói giọng Latin ở Tiểu Á, trong đó nhiều người đã sống ở Ephesus. Nhưng khi họ thấy người dân [31] [Chios](/wiki/Chios)bị Zenobius - một viên tướng của Mithridates VI - đối xử tệ bạc như thế nào, họ đã từ chối gia nhập vào quân đội của ông ta. Zenobius được mời vào thành phố để thăm viếng Philopoemen – (cha của [Monime](/w/index.php?title=Monime&action=edit&redlink=1), người vợ được yêu thích của Mithridates VI) – và là đốc công ở Ephesus. Vì dân chúng không trông đợi điều gì tốt ở Zenobius, nên họ đã quẳng ông ta vào nhà giam rồi giết ông ta. Mithridates VI đã trả thù bằng những sự trừng phạt khủng khiếp. Tuy nhiên, các thành phố Hy Lạp đã được tự do và có được một số quyền lợi đáng kể. Ephesus đã được tự quản trong một thời gian ngắn. Khi Mithridates VI bị quan chấp chính La Mã [Lucius Cornelius Sulla](/wiki/Lucius_Cornelius_Sulla)đánh bại ở [chiến tranh Mithridatic lần thứ nhất](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Mithridatic_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1)thì Ephesus trở lại dưới sự cai trị của La Mã từ năm 86 trước Công nguyên. Sulla áp đặt một khoản bồi thường lớn với 5 năm truy thu tiền thuế, khiến cho các thành phố vùng Tiểu Á này bị nợ nần chồng chất trong một thời gian dài. [[32]](#cite_note-Mithridatic_War-32)
Khi
[Augustus](/wiki/Augustus) trở thành hoàng đế năm 27 trước Công nguyên, ông ta nâng Ephesus lên thành thủ phủ của tỉnh [tỉnh châu Á](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%81_(t%E1%BB%89nh_La_M%C3%A3)&action=edit&redlink=1) (bao gồm miền tây của vùng Tiểu Á) thay vì [Pergamum](/w/index.php?title=Pergamum&action=edit&redlink=1) . Ephesus từ đó bước vào kỷ nguyên của sự thịnh vượng, vừa trở thành trụ sở của thống đốc lẫn trung tâm thương mại lớn. Theo Strabo, Ephesus có tầm quan trọng thứ nhì, chỉ sau [33] [Rome](/wiki/Rome) . [[34]](#cite_note-34)
Cho đến gần đây, dân cư Ephesus trong thời La Mã được ước tính lên đến 225.000 người
[[35]](#cite_note-pric18-35) . Nhiều học giả gần đây coi những ước tính này là không thực tế. Một ước tính lớn như vậy đòi hỏi mật độ dân số chỉ có thể có trong thời hiện đại, hoặc ở nơi định cư rộng rãi bên ngoài các bức tường thành phố. Điều này sẽ không thể có ở Ephesus vì nơi dây có các dãy núi, bờ biển và các mỏ đá bao quanh thành phố [36] . [[37]](#cite_note-hans258-37)
Các bức tường do Lysimachos cho xây bao quanh một khu vực được ước tính là rộng 415 hecta. Tuy nhiên, không phải tất cả khu vực này đều có người cư ngụ vì trong đó có các sườn dốc của núi Bulbul Dagh
. Ước tính gần đây nhất cho rằng khu vực Ephesus trong thời La Mã rộng nhất cũng chỉ có 224 hec-ta. Con số này bao gồm cả các khu vực không có người ở như đường giao thông, khu vực công cộng. Nếu mật độ dân số thực tế là 150 hoặc 250 người cho mỗi hec-ta thì dân số Ephesus chỉ có thể từ 33.600 đến 56.000 người. Nhưng ngay cả với những ước lượng dân số thấp hơn nhiều, thì Ephesus vẫn là một trong những thành phố lớn nhất của Tiểu Á trong thời kỳ La Mã, chỉ sau các thành phố [38] [Sardis](/w/index.php?title=Sardis&action=edit&redlink=1)và [Alexandria Troas](/w/index.php?title=Alexandria_Troas&action=edit&redlink=1). [[6]](#cite_note-hans252to257-6)
Thành phố rất nổi tiếng với
[đền Artemis](/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_Artemis) ( [Diana](/wiki/Diana_(th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i))), , [39] [thư viện Celsus](/w/index.php?title=Th%C6%B0_vi%E1%BB%87n_Celsus&action=edit&redlink=1), và nhà hát lộ thiên có khả năng chứa tới 25.000 khán giả . Nhà hát lộ thiên này ban đầu được sử dụng để diễn kịch, nhưng trong thời La Mã cũng được sử dụng để tổ chức các cuộc đấu của đấu sĩ, với những bằng chứng khảo cổ đầu tiên là một nghĩa trang đấu sĩ tìm thấy trong tháng 5 năm 2007 [[40]](#cite_note-40) . Cư dân của Ephesus cũng có nhiều phòng tắm phức hợp lớn, được xây dựng tại các địa điểm khác nhau khi thành phố dưới sự cai trị của người La Mã. Thành phố đã có một trong những hệ thống cống dẫn nước tiên tiến nhất trong thế giới cổ đại, với nhiều cống dẫn nước có kích cỡ khác nhau để cung cấp nước cho các khu vực khác nhau của thành phố, trong đó có 4 cống dẫn nước chính. Đã có nhiều máy xay vận hành bằng nước, một trong số đó đã được xác định là một máy cưa đá cẩm thạch. [[41]](#cite_note-41)
Thành phố và đền thờ Artemis đã bị phá hủy bởi người
[Goths](/wiki/Goths) trong năm 263 sau Công nguyên. Biến cố này đã đánh dấu sự suy giảm vẻ huy hoàng của thành phố.
### Thời đế quốc Byzantine (395–1308)[
[sửa](/w/index.php?title=Ephesus&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ephesus&action=edit§ion=9)]
Hoàng đế
[Constantinus Đại đế](/wiki/Constantinus_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF) đã xây dựng lại phần lớn thành phố và dựng lên một phòng tắm công cộng mới. Trong thế kỷ thứ 5 và thứ 6 sau Công nguyên, Ephesus vẫn là thành phố quan trọng nhất của [đế quốc Byzantine](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Byzantine) ở châu Á sau thành phố [Constantinopolis](/wiki/Constantinopolis). Hoàng đế [Flavius Arcadius](/wiki/Arcadius) nâng cao đường phố giữa nhà hát và bến cảng. "Vương cung thánh đường Thánh Gioan" đã được xây dựng trong triều đại của hoàng đế [Justinian I](/wiki/Justinian_I) trong thế kỷ thứ 6.
Năm 614 sau Công nguyên, thành phố một lần nữa bị phá hủy một phần bởi một trận động đất.
Tầm quan trọng của thành phố như trung tâm thương mại bị suy tàn vì bến cảng đã dần dần bị sông Cayster bồi bùn cát phù sa lên (nay là sông Küçük Menderes) mặc dù có các cuộc nạo vét lặp đi lặp lại trong lịch sử của thành phố
. (ngày nay, bến cảng ăn sâu vào nội địa 5 km). Sự mất bến cảng khiến cho Ephesus không có lối thông ra [42] [biển Aegea](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Aegea), ảnh hưởng nghiêm trọng đối với thương mại. Người dân bắt đầu rời khỏi vùng đất thấp của thành phố lên cư ngụ ở các ngọn đồi chung quanh. Những mảng tàn tích của các ngôi đền đã được sử dụng làm các khối xây dựng cho những ngôi nhà mới. Các tác phẩm điêu khắc bằng đá cẩm thạch được xay thành bột để làm vôi cho thạch cao.
Những cuộc xâm nhập cướp phá bởi người
[Ả Rập](/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp) do [khalip](/wiki/Khalip) [Muawiyah I](/w/index.php?title=Muawiyah_I&action=edit&redlink=1) lãnh đạo đầu tiên trong năm 654-655, và sau đó trong các năm 700 và 716 đã làm cho Ephesus càng suy sụp nhanh hơn.
Khi người
[Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3) thuộc triều đại [Seljuk](/w/index.php?title=Seljuk&action=edit&redlink=1) chinh phục Ephesus năm 1090 , thì Ephesus chỉ còn là một ngôi làng nhỏ. Đế quốc Byzantine chiếm lại quyền kiểm soát Ephesus trong năm 1097 và đổi tên thành phố là "Hagios Theologos". Họ tiếp tục kiểm soát khu vực cho đến năm 1308. Các quân [43] [Thập tự chinh](/wiki/Th%E1%BA%ADp_t%E1%BB%B1_chinh)đi qua đây đã rất ngạc nhiên vì chỉ có một ngôi làng nhỏ, được gọi là "Ayasalouk", thay vì một thành phố nhộn nhịp với một hải cảng lớn như họ trông đợi. Ngay cả đền thờ Artemis cũng đã hoàn toàn bị người dân địa phương lãng quên. Quân Thập Tự chinh của cuộc [Thập tự chinh thứ hai](/wiki/Th%E1%BA%ADp_t%E1%BB%B1_chinh_th%E1%BB%A9_hai)đã chiến đấu với quân của nhà Seljuk trong [Trận Ephesus (1147)](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Ephesus_(1147)&action=edit&redlink=1)ngay bên ngoài thành phố trong tháng 12 năm 1147.
### Thời Thổ Nhĩ Kỳ[
[sửa](/w/index.php?title=Ephesus&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ephesus&action=edit§ion=10)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/78/%C4%B0sa_Bey_Camii.jpg/220px-%C4%B0sa_Bey_Camii.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/78/%C4%B0sa_Bey_Camii.jpg/220px-%C4%B0sa_Bey_Camii.jpg)
[Thánh đường Hồi giáo İsa Bey](/w/index.php?title=Th%C3%A1nh_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_%C4%B0sa_Bey&action=edit&redlink=1)được xây dựng trong các năm 1374–1375, là một trong những công trình lâu đời nhất và ấn tượng nhất của nghệ thuật kiến trúc còn lại từ các [công quốc Anatolia](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_qu%E1%BB%91c_Anatolia&action=edit&redlink=1).
Thành phố đầu hàng Sasa Bey - một lãnh chúa Thổ Nhĩ Kỳ của công quốc
[Menteşe](/w/index.php?title=Mente%C5%9Fe_(c%C3%B4ng_qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) (1260–1424) - ngày 24.10.1304. Dù vậy, trái với các điều khoản của sự đầu hàng, người Thổ Nhĩ Kỳ đã cướp phá Vương cung thánh đường thánh Gioan và trục xuất hầu hết người dân địa phương khi nghe tin sẽ nổ ra một cuộc nổi dậy. Trong những biến cố này nhiều người dân còn lại đã bị tàn sát . [44]
Ngay sau đó, Ephesus đã được nhượng lại cho công quốc
[Aydinid](/w/index.php?title=Aydinids&action=edit&redlink=1) và công quốc này đã đưa một lực lượng hải quân mạnh tới đóng ở hải cảng [Ayasuluğ](/wiki/Sel%C3%A7uk) (ngày nay là [Selçuk](/wiki/Sel%C3%A7uk), bên cạnh Ephesus). Ayasuluğ đã trở thành một hải cảng quan trọng, để từ đây lực lượng hải quân tổ chức các cuộc tấn công vào những khu vực chung quanh.
Thành phố lại có một thời kỳ hưng thịnh ngắn trong thế kỷ 14 dưới sự cai trị của các
[triều đại Seljuq](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i_Seljuq&action=edit&redlink=1) mới. Họ đã xây dựng thêm các công trình kiến trúc quan trọng như [Thánh đường Hồi giáo Isa Bey](/w/index.php?title=Th%C3%A1nh_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Isa_Bey&action=edit&redlink=1), các nhà trọ có sân rộng ( *caravansaries*) và các [nhà tắm Thổ Nhĩ Kỳ](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_t%E1%BA%AFm_Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1) ( *hamam*).
Thành phố đã được sát nhập như là chư hầu vào
[Đế quốc Ottoman](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman) lần đầu tiên năm 1390. Lãnh chúa vùng Trung Á [Tamerlane](/wiki/Tamerlane) đánh bại người Ottoman ở Anatolia năm 1402, và vua Ottoman [Bayezid I](/wiki/Bayezid_I) đã qua đời trong khi bị giam cầm. Khu vực này đã được khôi phục lại thành [công quốc Anatolia](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_qu%E1%BB%91c_Anatolia&action=edit&redlink=1) . Sau một thời kỳ bất ổn, khu vực này một lần nữa được sát nhập vào Đế quốc Ottoman năm 1425. [45]
Ephesus cuối cùng đã hoàn toàn bị bỏ rơi trong thế kỷ 15. Thị trấn lân cận Ayasuluğ được đổi tên thành
[Selçuk](/wiki/Sel%C3%A7uk) năm 1914.
## Ephesus và Kitô giáo[
[sửa](/w/index.php?title=Ephesus&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ephesus&action=edit§ion=11)]
Ephesus là một trung tâm quan trọng đối với
[Kitô giáo](/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o) thời sơ khai từ những năm 50 sau Công nguyên. Từ năm 52-54 sau Công nguyên, [sứ đồ Phaolô](/wiki/S%E1%BB%A9_%C4%91%E1%BB%93_Phaol%C3%B4) đã sống ở Ephesus, làm việc với các giáo đoàn và dường như đã tổ chức hoạt động truyền giáo vào sâu vùng nội địa . Ông bị lôi kéo vào một vụ tranh cãi với các nghệ nhân, những người có sinh kế phụ thuộc vào việc bán các tượng nữ thần Artemis trong Đền Artemis (sách Công vụ Tông đồ 19:23-41). Giữa năm 53 và năm 57 sau Công nguyên, ông đã viết [46] [Thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô](/wiki/Th%C6%B0_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t_g%E1%BB%ADi_t%C3%ADn_h%E1%BB%AFu_C%C3%B4rint%C3%B4)từ Ephesus (có thể từ "tháp Phaolô" gần bến cảng, nơi ông bị giam cầm trong một thời gian ngắn). Sau đó Phaolô đã viết [Thư gửi tín hữu Êphêsô](/wiki/Th%C6%B0_g%E1%BB%ADi_t%C3%ADn_h%E1%BB%AFu_%C3%8Aph%C3%AAs%C3%B4)trong khi ông bị cầm tù ở Rome (khoảng năm 62 sau Công nguyên).
Tỉnh châu Á của La Mã (tức vùng Tiểu Á) có liên quan với thánh
[Gioan, Tông đồ Thánh sử](/wiki/Gioan,_T%C3%B4ng_%C4%91%E1%BB%93_Th%C3%A1nh_s%E1%BB%AD) - một trong những tông đồ trưởng - và Phúc âm thánh Gioan có thể đã được viết ở Ephesus [47] . Ephesus là một trong "bảy giáo hội châu Á" [[48]](#cite_note-Harris_Gospels-48) được đề cập tới trong [[49]](#cite_note-49) [Sách Khải Huyền](/wiki/S%C3%A1ch_Kh%E1%BA%A3i_Huy%E1%BB%81n)(Khải Huyền 2.: 1-7), Giáo hội Ephesus được cho là khá mạnh.
Một truyền thuyết, lần đầu tiên được đề cập bởi Epiphanius của Salamis
trong thế kỷ thứ 4 sau Công nguyên, cho rằng Đức Maria có thể đã sống những năm cuối đời ở Ephesus. Truyền thuyết bắt nguồn từ luận cứ về việc thánh Gioan Tông đồ có mặt ở thành phố này, và những lời trăn trối của chúa Giêsu khi bị đóng đinh trên thập giá đã gửi gấm Mẹ Maria cho Gioan chăm sóc sau khi Ngài qua đời. Tuy nhiên, Epiphanius đã tinh ý chỉ ra rằng, trong Kinh Thánh nói Gioan Tông đồ đã di chuyển sang châu Á, nhưng đã không nói rằng Đức Maria đi cùng Gioan. Sau đó, ông nói rằng Đức Maria được chôn cất tại [50] [Jerusalem](/wiki/Jerusalem) Từ thế kỷ thứ 19 - theo truyền thuyết Công gìáo dựa trên những thị kiến của nữ tu sĩ [[51]](#cite_note-51) [Anne Catherine Emmerich](/w/index.php?title=Anne_Catherine_Emmerich&action=edit&redlink=1)– thì ở khu vực gần Ephesus cách thị trấn Selçuk khoảng 7 km, có một ngôi nhà bằng đá bị hư hỏng được cho là ngôi nhà mà thánh Gioan Tông đồ đã xây cho Đức Maria cư ngụ những năm cuối đời gọi là [Nhà Đức Trinh nữ Maria](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%E1%BB%A9c_Trinh_n%E1%BB%AF_Maria). Ngôi nhà này là nơi thường được các tín hữu Công giáo tới hành hương, và đã từng được 3 vị giáo hoàng tới thăm trong những năm gần đây. [Nhà thờ Đức Bà](/wiki/Nh%C3%A0_th%E1%BB%9D_%C4%90%E1%BB%A9c_B%C3%A0) gần bến cảng Ephesus từng là nơi diễn ra [Công đồng Êphêsô](/wiki/C%C3%B4ng_%C4%91%E1%BB%93ng_%C3%8Aph%C3%AAs%C3%B4) trong năm 431, mà kết quả là việc lên án Nestorius . Một "Công đồng Êphêsô thứ hai" được tổ chức năm 449, nhưng các kết luận gây tranh cãi của Công đồng này không bao giờ được Giáo hội Công giáo chấp thuận. Công đồng này đã bị những người chống đối gọi là Công đồng Êphêsô kẻ cướp. [52]
## Những di tích[
[sửa](/w/index.php?title=Ephesus&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ephesus&action=edit§ion=12)]
Ephesus là nơi có rất nhiều di tích cổ La Mã ở phía đông
[Địa Trung Hải](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i). Mới chỉ ước tính có khoảng 15% đã được khai quật [. Các di tích hữu hình này cho ta một số ý tưởng về vẻ huy hoàng nguyên thủy của thành phố, và những cái tên gắn liền với các di tích gợi nhiều liên tưởng về sự tồn tại trước đây của chúng. Nhà hát lộ thiên vượt lên cảnh nhìn xuống đường bến cảng, dẫn đến bến cảng đã bị cát bùn phù sa bồi lên. [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] ** - mà mặt tiền của nó đã được tái thiết lại một cách cẩn thận từ tất cả các mảng nguyên thủy - đã được xây dựng từ năm 125 sau Công nguyên để tưởng niệm Thư viện Celsus** [Tiberius Julius Celsus Polemaeanus](/w/index.php?title=Tiberius_Julius_Celsus_Polemaeanus&action=edit&redlink=1), một nhân vật Hy Lạp cổ đại [[53]](#cite_note-Wallace.2C_Richard_1998_106-53) [[54]](#cite_note-Nicols.2C_John_1978_109-54) , người từng là thống đốc La Mã ở tỉnh châu Á (năm 105-107) trong [[55]](#cite_note-55) [đế quốc La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3). Celsus đã trả tiền cho việc xây dựng thư viện này bằng tài sản cá nhân của mình , và được chôn trong một cái quách bên dưới nền thư viện [[56]](#cite_note-Too.2C_Yun_Lee_2010_213-56) . Thư viện chủ yếu được xây dựng bởi con trai ông là Gaius Julius Aquila [[57]](#cite_note-Hanfmann.2C_George_Maxim_Anossov_1975_65-57) và đã từng chứa gần 12.000 cuộn sách. Được thiết kế với một lối vào quá lớn — theo nhiều nhà sử học suy đoán là để tăng cường kích thước nhận thức về nó — tòa nhà quay mặt về hướng đông để phòng đọc có thể tận dụng tối đa ánh sáng buổi sáng. [[58]](#cite_note-Swain.2C_Simon_1998_171-58) ** được xây dựng vào thế kỷ thứ 6 sau Công nguyên dưới triều hoàng đế Vương cung thánh đường Thánh Gioan** [Justinian I](/wiki/Justinian_I)trên nơi được cho là của ngôi mộ của vị tông đồ này. **, một trong Đền Artemis** [bảy kỳ quan thế giới cổ đại](/wiki/B%E1%BA%A3y_k%E1%BB%B3_quan_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i), chỉ còn lại một cây cột không dễ thấy, được phát hiện trong cuộc khai quật khảo cổ của viện [Bảo tàng Anh](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_Anh)trong thập niên 1870. Một số mảnh vỡ của bức hoành phi (không đủ để hình dung ra hình dạng của bức hoành phi gốc) và các vật nhỏ tìm thấy khác, đã được lấy đi - một số mang sang Viện Bảo tàng Anh ở [London](/wiki/London)và một số đến viện "Bảo tàng khảo cổ học" ở [Istanbul](/wiki/Istanbul). **Odeon** là một nhà hát nhỏ có mái che được xây dựng bởi vợ chồng Vedius Antonius vào khoảng năm 150 sau Công nguyên. Đó là một phòng nhỏ để diễn kịch và trình diễn âm nhạc, có chỗ ngồi cho khoảng khoảng 1.500 người. Có 22 bậc cầu thang trong nhà hát. Phần trên của nhà hát được trang trí bằng những cây cột đá granite màu đỏ theo phong cách Corinthian. Các lối vào ở cả hai bên sân khấu chỉ một vài bước đi [59] . [[60]](#cite_note-Naci-60) **Đền Hadrian** có từ thế kỷ thứ 2 sau Công nguyên nhưng đã trải qua các sửa chữa trong thế kỷ thứ 4 và đã được xây dựng lại từ các mảnh vỡ kiến trúc còn sót lại. Các bức tượng nổi ở các phần trên là tượng đúc, các tượng gốc nay được trưng bày tại nhà [Bảo tàng khảo cổ Ephesus](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_kh%E1%BA%A3o_c%E1%BB%95_Ephesus&action=edit&redlink=1). Một số nhân vật được mô tả trong các bức tượng đúc nổi, trong đó có hoàng đế [Theodosius I](/wiki/Theodosius_I) với vợ và người con trai cả . Ngôi đền được mô tả ở mặt sau của tờ tiền giấy 20 triệu [61] [lira](/wiki/Lira_Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3)năm 2001-2005 và trong tờ tiền giấy 20 [[62]](#cite_note-62) [lira](/wiki/Lira_Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3)mới năm 2005-2009 [[63]](#cite_note-63) ** (đôi khi cũng gọi là Đền Sebastoi** **Đền**), được cung hiến cho [Domitianus](/wiki/Domitianus) [triều đại Flavius](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i_Flavius&action=edit&redlink=1), là một trong số những ngôi đền lớn nhất ở thành phố. Đền được dựng lên trên một mặt bằng giả 2 hàng cột ( *pseudodipteral*) với 8 × 13 cột. Ngôi đền và tượng của nó là những di tích ít ỏi còn sót lại có liên quan tới [Domitianus](/wiki/Domitianus). [[61]](#cite_note-Revak-61) **Nhà hát** có sức chứa ước tính khoảng 24.000 chỗ ngồi được cho là một nhà hát lộ thiên lớn nhất ở thế giới cổ đại. **Ngôi mộ/Đài phun nước Pollio** do Offilius Proculus dựng lên năm 97 sau Công nguyên để vinh danh C. Sextilius Pollio , người đã xây dựng các cống dẫn nước Marnas. Nó có một mặt tiền lõm [64] [[60]](#cite_note-Naci-60) . [[61]](#cite_note-Revak-61)
Có hai quảng trường (
*agora*), một dành cho việc buôn bán và một dành cho việc kinh doanh của nhà nước [[65]](#cite_note-65) . [66]
## Bảy người ngủ[
[sửa](/w/index.php?title=Ephesus&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ephesus&action=edit§ion=13)]
Ephesus được cho là thành phố nơi có truyện
[bảy người ngủ](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3y_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_ng%E1%BB%A7&action=edit&redlink=1) . Câu chuyện về 7 người ngủ - những người được giáo hội Công giáo và Chính thống giáo coi là thánh - và câu chuyện này cũng được đề cập trong Kinh [67] [Qur’an](/wiki/Qur%E2%80%99an) , nói rằng họ đã bị bách hại vì niềm tin vào Thiên Chúa và họ ngủ trong một hang động gần Ephesus trong nhiều thế kỷ. [[68]](#cite_note-68)
## Khảo cổ[
[sửa](/w/index.php?title=Ephesus&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ephesus&action=edit§ion=14)]
Lịch sử nghiên cứu khảo cổ ở Ephesus được tính từ năm 1863, khi kiến trúc sư người Anh
[John Turtle Wood](/w/index.php?title=John_Turtle_Wood&action=edit&redlink=1) - được viện [Bảo tàng Anh](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_Anh) tài trợ - bắt đầu tìm kiếm [Đền Artemis](/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_Artemis). Năm 1869, ông phát hiện ra mặt lát của ngôi đền, nhưng vì những khám phá được mong đợi thêm nữa đã không xẩy ra nên các cuộc khai quật dừng lại vào năm 1874. Năm 1895 nhà khảo cổ người Đức [Otto Benndorf](/w/index.php?title=Otto_Benndorf&action=edit&redlink=1), được người Áo Karl Ritter von Mautner Markhof tài trợ 10.000 guilder - đã tái tục các cuộc khai quật. Năm 1898 Benndorf thành lập [Viện Khảo cổ Áo](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Kh%E1%BA%A3o_c%E1%BB%95_%C3%81o&action=edit&redlink=1), cơ quan đóng một vai trò hàng đầu trong việc khảo cổ ở Ephesus ngày nay . [69]
Các di vật phát hiện từ Ephesus được trưng bày tại viện
[bảo tàng Ephesos](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_Ephesos&action=edit&redlink=1) ở [Vienne](/wiki/Vienne), viện [Bảo tàng khảo cổ Ephesus](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_kh%E1%BA%A3o_c%E1%BB%95_Ephesus&action=edit&redlink=1) ở thị trấn [Selçuk](/wiki/Sel%C3%A7uk) và trong viện [Bảo tàng Anh](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_Anh).
## Các nhân vật nổi tiếng[
[sửa](/w/index.php?title=Ephesus&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ephesus&action=edit§ion=15)] [Heraclitus](/wiki/Heraclitus), triết gia [[70]](#cite_note-70) [Zeuxis](/w/index.php?title=Zeuxis&action=edit&redlink=1), họa sĩ (thế kỷ thứ 5 trước Công nguyên) [Parrhasius](/w/index.php?title=Parrhasius_(h%E1%BB%8Da_s%C4%A9)&action=edit&redlink=1), họa sĩ (thế kỷ thứ 5 trước Công nguyên) [Agasias](/w/index.php?title=Agasias&action=edit&redlink=1), nhà điêu khắc Hy Lạp (thế kỷ thứ 2 trước Công nguyên) [Tiberius Julius Celsus Polemaeanus](/w/index.php?title=Tiberius_Julius_Celsus_Polemaeanus&action=edit&redlink=1), người sáng lập thư viện Celsius (khoảng năm 45 sau CN –khoảng năm 120 sau CN) [Manuel Philes](/w/index.php?title=Manuel_Philes&action=edit&redlink=1), thi sĩ Byzantine (khoảng 1275 – 1345)
## Tham khảo và Ghi chú[
[sửa](/w/index.php?title=Ephesus&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ephesus&action=edit§ion=16)] **Olausson, Lena; Sangster, Catherine (2006).** [^](#cite_ref-Olausson2006_1-0) *Oxford BBC Guide to Pronunciation*. Oxford, England: Oxford University Press. tr. 120. [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-19-280710-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-19-280710-6). **Michael Gagarin (2010).** [^](#cite_ref-Gagarin2010_2-0) [. Oxford University Press. tr. 2–.](http://books.google.com/books?id=lNV6-HsUppsC&pg=RA2-PA78) *The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome* [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-19-517072-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-19-517072-6). “Historical Overview A Greek city-state on the Aegean coast of Asia Minor, at the mouth of Cayster River (Küçük Menderes), Ephesus...” **Carlos Ramirez-Faria (1 tháng 1 năm 2007).** [^](#cite_ref-Ramirez-Faria2007_3-0) [. Atlantic Publishers & Dist.](http://books.google.com/books?id=gGKsS-9h4BYC) *Concise Encyclopeida Of World History* [ISBN](/wiki/ISBN) [978-81-269-0775-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-81-269-0775-5).
- ^
**a** [Hawkins, J. David (2009).](#cite_ref-BritishMuseum_4-1) **ă** [“The Arzawa letters in recent perspective”](http://www.britishmuseum.org/research/online_journals/bmsaes/issue_14/hawkins.aspx). *British Museum Studies in Ancient Egypt and Sudan*(14). tr. 73–83. **Sharon R. Steadman; Gregory McMahon; John Gregory McMahon (15 tháng 9 năm 2011).** [^](#cite_ref-SteadmanMcMahon2011_5-0) [. Oxford University Press. tr. 366 and 608.](http://books.google.com/books?id=7ND_CE9If3kC) *The Oxford Handbook of Ancient Anatolia: (10,000-323 BCE)* [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-19-537614-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-19-537614-2). “In the case of such settlements as Miletus and Ephesus, as implied, the Greeks chose the sites of former Anatolian cities of prominence”
- ^
**a** [Hanson, J. W. (2011). “The Urban System of Roman Asia Minor”. Trong Bowman, Alan; Wilson, Andrew.](#cite_ref-hans252to257_6-1) **ă** *Settlement, Urbanization, and Population*. Oxford Studies on the Roman Economy **2**. Oxford, England: Oxford University Press. tr. 252–257. [ISBN](/wiki/ISBN) [9780199602353](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780199602353). [^](#cite_ref-7) *268*: Herwig Wolfram, Thomas J. Dunlap, tr., *History of the Goths*(1979) 1988 p.52f, correlating multiple sources, corrects the date of the Gothic advance into the Aegean against the *, which scrambles the events of several years, giving 267 for this event.* [Origo Gothica](/w/index.php?title=Origo_Gothica&action=edit&redlink=1) **Clive Foss,** [^](#cite_ref-8) *Ephesus after antiquity: a late antique, Byzantine, and Turkish city*, Cambridge University Press, 1979, [pp. 86 - 87 & footnote 83.](http://books.google.co.uk/books?id=i6Q8AAAAIAAJ&lpg=PR7&ots=cz_UVafPvu&dq=Artemis%20Ephesus%20John%20Chrysostom%20mob&lr=lang_en&pg=PA86#v=onepage&q&f=false) [^](#cite_ref-9) [Freely, John](/w/index.php?title=John_Freely&action=edit&redlink=1)(2004). *The western shores of Turkey: discovering the Aegean and Mediterranean coasts*. New York: [I.B. Tauris](/w/index.php?title=I.B._Tauris&action=edit&redlink=1). tr. 147–8. [ISBN](/wiki/ISBN) [1-85043-618-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-85043-618-5). **Khải Huyền 2:1–7** [^](#cite_ref-10) [^](#cite_ref-Harris_11-0) [Harris, Stephen L.](/w/index.php?title=Stephen_L_Harris&action=edit&redlink=1), *Understanding the Bible*, Palo Alto, Mayfield, 1985. **[VIII. Muze Kurtrma Kazilari Semineri ]** [^](#cite_ref-12) *Adil Evren – Cengiz Icten, pp 111–133*1997 **[Arkeoloji ve Sanat Dergisi – Cukurici Hoyuk sayi 92 ]** [^](#cite_ref-13) *Adil Evren*1998 [^](#cite_ref-Akurgal_14-0) [Akurgal, Ekrem](/w/index.php?title=Ekrem_Akurgal&action=edit&redlink=1)(2001). *The Hattian and Hittite Civilizations*. Publications of the Republic of Turkey; Ministry of Culture. tr. 111. [ISBN](/wiki/ISBN) [975-17-2756-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/975-17-2756-1). **Müller-Luckner, herausgegeben von Kurt Raaflaub unter Mitarbeit von Elisabeth (1993).** [^](#cite_ref-15) [. München: Oldenbourg. tr. 117.](http://books.google.gr/books?id=NySxd--wwYwC&pg=PA117&dq=apasa+possible+ephesus+habesos&hl=el&sa=X&ei=7CpbUpe_OIax4wS8xIHgBQ&ved=0CEUQ6AEwAQ#v=onepage&q=apasa%20possible%20ephesus%20habesos&f=false) *Anfänge politischen Denkens in der Antike: die nahöstlichen Kulturen und die Griechen* [ISBN](/wiki/ISBN) [9783486559934](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9783486559934). **Waelkens, ed. by M. (2000).** [^](#cite_ref-16) [. Leuven: Leuven Univ. Press. tr. 476.](http://books.google.gr/books?id=Zs5xuX231MoC&pg=PA476&dq=apasa+possible+ephesus+habesos&hl=el&sa=X&ei=7CpbUpe_OIax4wS8xIHgBQ&ved=0CD4Q6AEwAA#v=onepage&q=apasa%20possible%20ephesus%20habesos&f=false) *Sagalassos* [ISBN](/wiki/ISBN) [9789058670793](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9789058670793). **J. David Hawkins (1998). ‘Tarkasnawa King of Mira: Tarkendemos, Boğazköy Sealings, and Karabel.’** [^](#cite_ref-Hawkins1998_17-0) *Anatolian Studies*48:1–31. **Coskun Özgünel (1996). “Mykenische Keramik in Anatolien”.** [^](#cite_ref-C._.C3.96zg.C3.BCnel_18-0) *Asia Minor Studien* **23**. **Pausanias (1965).** [^](#cite_ref-Pausanias_19-0) *Description of Greece,*. New York: Loeb Classical Library. tr. 7.2.8–9. [^](#cite_ref-20) [“Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology”](http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/1133.html). Ancientlibrary.com. Truy cập ngày 20 tháng 4 năm 2009. **translation by M.L. West (1999).** [^](#cite_ref-Callinus_21-0) [. Oxford University Press. tr. 21.](http://books.google.com/?id=cABi5Pt7FgQC&pg=PR7&dq=Ephesus++%22poetess%22) *Greek Lyric Poetry* [ISBN](/wiki/ISBN) [0-19-283678-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-19-283678-1). **Cremin, Aedeen (2007).** [^](#cite_ref-22) *The World Encyclopedia of Archaeology*. Richmond Hill, Ontario: Firefly Books. tr. 173. [ISBN](/wiki/ISBN) [1-55407-311-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-55407-311-1). **Herodotus i. 141** [^](#cite_ref-23) **thống đốc cai trị một tỉnh thời Đế quốc Ba Tư** [^](#cite_ref-24) **lập năm 478 trước CN gồm các thành bang của Hy Lạp, dưới sư lãnh đạo của Athena** [^](#cite_ref-25) **Strabo (1923-19-32).** [^](#cite_ref-Strabo_26-0) *Geography (volume 1–7)*. Cambridge: Loeb Classical Library, Harvard University Press. tr. 14.1.21. **Edwyn Robert Bevan,** [^](#cite_ref-27) *The House of Seleucus*, Vol. 1 (E. Arnold, 1902), p. 119. **Wilhelm Pape,** [^](#cite_ref-28) *Wörterbuch der griechischen Eigennamen*, Vol. 3 (Braunschweig, 1870), p. 145. **Makowiecka, Elżbieta (1978).** [^](#cite_ref-Makowiecka.2C_El.C5.BCbieta_1978_62_29-0) *The origin and evolution of architectural form of Roman library*. Wydaw-a UW. tr. 62. [OCLC](/wiki/OCLC) [5099783](//www.worldcat.org/oclc/5099783). “It was erected in Ephesus, in Asia Minor, in territory that was traditionally Greek to the core. That is why Celsus’ library in Ephesus represents very important element in tracing the development of Roman libraries.” **một vùng bờ biển phía nam của Biển Đen, nay là vùng đông bắc Anatolia, Thổ Nhĩ Kỳ** [^](#cite_ref-30) **cũng gọi là Vespers năm 88 trước CN, nói về việc vua Mithridates VI của Pontos, dựa vào sự bất mãn của dân địa phương đối với người La Mã, đã tổ chức cuộc tàn sát khoảng 80.000 người La Mã và Ý trong cùng một ngày ở nhiều nơi trong vùng Tiểu Á** [^](#cite_ref-31) **Appian of Alexandria (c.95 AD-c.165 AD).** [^](#cite_ref-Mithridatic_War_32-0) [“History of Rome: The Mithridatic Wars §§46–50”](http://www.livius.org/ap-ark/appian/appian_mithridatic_10.html). Truy cập ngày 2 tháng 10 năm 2007. **một thành phố cổ ở vùng Aeolis, khu vực tây và tây bắc Tiểu Á** [^](#cite_ref-33) **Strabo. Geography (volume 1–7) 14.1.24. Cambridge: Loeb Classical Library, Harvard University Press** [^](#cite_ref-34) **Price, Simon (2011).** [^](#cite_ref-pric18_35-0) [“Estimating Ancient Greek Populations”](http://books.google.com/books?id=yf5b50KuibQC&pg=PA18). Trong Bowman, Alan; Wilson, Andrew. *Settlement, Urbanization, and Population*. Oxford Studies on the Roman Economy **2**. Oxford, England: Oxford University Press. tr. 18. [ISBN](/wiki/ISBN) [9780199602353](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780199602353). **Hanson, J. W. (2011). “The Urban System of Roman Asia Minor”. Trong Bowman, Alan; Wilson, Andrew.** [^](#cite_ref-hans253_36-0) *Settlement, Urbanization, and Population*. Oxford Studies on the Roman Economy **2**. Oxford, England: Oxford University Press. tr. 253. [ISBN](/wiki/ISBN) [9780199602353](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780199602353). **Hanson, J. W. (2011). “The Urban System of Roman Asia Minor”. Trong Bowman, Alan; Wilson, Andrew.** [^](#cite_ref-hans258_37-0) *Settlement, Urbanization, and Population*. Oxford Studies on the Roman Economy **2**. Oxford, England: Oxford University Press. tr. 258. [ISBN](/wiki/ISBN) [9780199602353](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780199602353). **Murphy-O'Connor, Jerome (2008).** [^](#cite_ref-conn_38-0) [. Liturgical Press. tr. 131.](http://books.google.com/books?id=4FwV5fu8D_UC&pg=PA131) *St. Paul's Ephesus: Texts and Archaeology* [ISBN](/wiki/ISBN) [9780814652596](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780814652596). [^](#cite_ref-39) [/LETGKB/Ephesus*.html “accessed September 14, 2007”](http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Turkey/_Periods/Greek/_Texts). Penelope.uchicago.edu. Truy cập ngày 20 tháng 4 năm 2009. **Ring, Trudy; Salkin, Robert (1995). “Ephesus”.** [^](#cite_ref-40) *International Dictionary of Historic Places: Southern Europe*. London: Fitzroy Dearborn. tr. 217. [ISBN](/wiki/ISBN) [978-1-884964-02-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-884964-02-2). **Kupper, Monika (2 tháng 5 năm 2007).** [^](#cite_ref-41) [“Gladiators' graveyard discovered”](http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6614479.stm). BBC News. Truy cập ngày 20 tháng 4 năm 2009. **Kjeilen, Tore (20 tháng 2 năm 2007).** [^](#cite_ref-42) [“accessed September 24, 2007”](http://lexicorient.com/e.o/ephesus.htm). Lexicorient.com. Truy cập ngày 20 tháng 4 năm 2009. **Foss, Clive (1979)** [^](#cite_ref-43) *, Cambridge University Press, p. 121.* [Ephesus after antiquity: a late antique, Byzantine, and Turkish city](http://books.google.com/books?id=i6Q8AAAAIAAJ&dq=Ephesus+after+antiquity:+a+late+antique,+Byzantine,+and+Turkish+city)
Gökovalı, Şadan; Altan Erguvan (1982)
*Ephesus*, Ticaret Matbaacılık, p.7. **Foss, Clive (1979).** [^](#cite_ref-44) [. Cambridge University Press,. tr. 144.](http://books.google.gr/books?id=i6Q8AAAAIAAJ&pg=PA144&dq=turks+magnesia+byzantium+massacre&hl=el&sa=X&ei=F0X5UsqdOaP_ywO_loAI&ved=0CDUQ6AEwAQ#v=onepage&q=turks%20magnesia%20byzantium%20massacre&f=false) *Ephesus After Antiquity* **tiểu công quốc Thổ Nhĩ Kỳ ở vùng Anatolia do một Bey (trưởng bộ lạc) cai trị** [^](#cite_ref-45) **"Paul, St." Cross, F. L., ed. The Oxford dictionary of the Christian church. New York: Oxford University Press. 2005** [^](#cite_ref-46) [^](#cite_ref-CC_47-0) [Durant, Will](/wiki/Will_Durant). Caesar and Christ. New York: Simon and Schuster. 1972 [^](#cite_ref-Harris_Gospels_48-0) [Harris, Stephen L.](/w/index.php?title=Stephen_L_Harris&action=edit&redlink=1), Understanding the Bible. Palo Alto: Mayfield. 1985. "The Gospels" p. 266-268 **gồm Ephesus,** [^](#cite_ref-49) [Smyrna](/wiki/Smyrna), [Pergamon](/w/index.php?title=Pergamon&action=edit&redlink=1), [Thyatira](/w/index.php?title=Thyatira&action=edit&redlink=1), [Sardis](/w/index.php?title=Sardis&action=edit&redlink=1), [Philadelphia](/wiki/Ala%C5%9Fehir)và [Laodicea](/w/index.php?title=Laodicea_on_the_Lycus&action=edit&redlink=1) **Epiphanius (310-403) là giám mục của thành bang Salamis (Hy Lạp) ở vùng bờ biển Đông của Cyprus** [^](#cite_ref-50) **Vasiliki Limberis, 'The Council of Ephesos: The Demise of the See of Ephesos and the Rise of the Cult of the Theotokos' in Helmut Koester, Ephesos: Metropolis of Asia (2004), 327.** [^](#cite_ref-51) **Nestorius (386-450), tổng giám mục Constantinopolis người chủ trương rằng: "Chúa Giêsu có hai bản tính nên có hai ngôi vị. Đức Maria chỉ là Mẹ ngôi vị nhân tính của Chúa Giêsu, nên không phải là Mẹ Thiên Chúa", do đó bị Giáo hội Công giáo lên án.** [^](#cite_ref-52) **Richard Wallace, Wynne Williams (1998).** [^](#cite_ref-Wallace.2C_Richard_1998_106_53-0) *The three worlds of Paul of Tarsus*. Routledge. tr. 106. [ISBN](/wiki/ISBN) [9780415135917](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780415135917). ‘ [ISBN 0-415-13591-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415135915)" "Apart from the public buildings for which such benefactors paid – the library at Ephesos, for example, recently reconstructed, built by Tiberius Iulius Aquila Polmaeanus in 110–20 in honour of his father Tiberius Iulius Celsus Polemaeanus, one of the earliest men of purely Greek origin to become a Roman consul’ **Nicols, John (1978).** [^](#cite_ref-Nicols.2C_John_1978_109_54-0) *Vespasian and the partes Flavianae, Issues 28–31*. Steiner. tr. 109. [ISBN](/wiki/ISBN) [9783515023931](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9783515023931). ‘ [ISBN 3-515-02393-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3515023933)" "Ti. Julius Celsus Polemaeanus (PIR2 J 260) was a romanized Greek of Ephesus or Sardes who became the first eastern consul.’ **Forte, Bettie (1972).** [^](#cite_ref-55) *Rome and the Romans as the Greeks saw them*. American Academy in Rome. tr. 260. [OCLC](/wiki/OCLC) [560733](//www.worldcat.org/oclc/560733). “The Julio-Claudian emperors admitted relatively few Greeks to citizenship, but these showed satisfaction with their new position and privileges. Tiberius is known to have enfranchised only Tib. Julius Polemaeanus, ancestor of a prominent governor later in the century)” **Too, Yun Lee (2010).** [^](#cite_ref-Too.2C_Yun_Lee_2010_213_56-0) *The idea of the library in the ancient world*. Oxford University Press. tr. 213. [ISBN](/wiki/ISBN) [9780199577804](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780199577804). ‘ [ISBN 0-19-957780-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0199577803)" "... and son of Julius Celsus Polemaeanus, proconsul of Asia, who founds the Celsian library from his own wealth...’ **Hanfmann, George Maxim Anossov (1975).** [^](#cite_ref-Hanfmann.2C_George_Maxim_Anossov_1975_65_57-0) *From Croesus to Constantine: the cities of western Asia Minor and their arts in Greek and Roman times*. University of Michigan Press. tr. 65. [ISBN](/wiki/ISBN) [9780472084203](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780472084203). ‘ [ISBN 0-472-08420-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0472084208)" "... statues (lost except for their bases) were probably of Celsus, consul in A.D. 92, and his son Aquila, consul in A.D. 110. A cuirass statue stood in the central niche of the upper storey. Its identification oscillates between Tiberius Julius Celsus Polemaeanus, who is buried in a sarcophagus under the library, and Tiberius Julius Aquila Polemaeanus, who completed the building for his father’ **Swain, Simon (1998).** [^](#cite_ref-Swain.2C_Simon_1998_171_58-0) *Hellenism and empire: language, classicism, and power in the Greek world, AD 50–250*. Oxford University Press. tr. 171. [ISBN](/wiki/ISBN) [9780198152316](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780198152316). ‘ [ISBN 0-19-815231-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0198152310)" "Sardis had already seen two Greek senators... Ti. Julius Celsus Polemaeanus, cos. Suff. N 92 (Halfmann 1979: no 160), who endowed the remarkable Library of Celsus at Ephesus, and his son Ti. Julius Aquila Polemaeanus, cos. suff. in 110, who built most of it.’ [^](#cite_ref-59) [“accessed September 24, 2007”](http://community.iexplore.com/planning/journalEntryActivity.asp?JournalID=7393&EntryID=13307&n=The+Theater+and+The+Odeum). Community.iexplore.com. Truy cập ngày 20 tháng 4 năm 2009.
- ^
**a** [Keskin, Naci.](#cite_ref-Naci_60-1) **ă** *Ephesus*. [ISBN 975-7559-48-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9757559482)
- ^
**a** **ă** **â** *Ephesus*. Distributed by Rehber Basım Yayın Dağıtım Reklamcılık ve Tic. A.Ş. and Revak publishers. [ISBN 975-8212-11-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9758212117) [^](#cite_ref-62) [Central Bank of the Republic of Turkey](http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/). Banknote Museum: 7. Emission Group – Twenty Million Turkish Lira – [I. Series](http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E7/20m.htm). – Retrieved on 20 April 2009. [^](#cite_ref-63) [Central Bank of the Republic of Turkey](http://www.tcmb.gov.tr/yeni/eng/). Banknote Museum: 8. Emission Group – Twenty New Turkish Lira – [I. Series](http://www.tcmb.gov.tr/yeni/banknote/E8/18.htm).
[Announcement on the Withdrawal of E8 New Turkish Lira Banknotes from Circulation](http://www.tcmb.gov.tr/yeni/mevzuat/EMISYON/KARARTEBLIGVEGENELGELER/duyuruytl-ing.htm), 8 May 2007. – Retrieved on 20 April 2009. **một quan chấp chính tối cao của La Mã** [^](#cite_ref-64) **Ephesus.us.** [^](#cite_ref-65) [“accessed September 21, 2007”](http://www.ephesus.us/ephesus/agora.htm). Ephesus.us. Truy cập ngày 20 tháng 4 năm 2009. **Ephesus.us.** [^](#cite_ref-66) [“State Agora, Ephesus Turkey”](http://www.ephesus.us/ephesus/stateagora.htm). Ephesus.us. Truy cập ngày 20 tháng 4 năm 2009. **seven sleepers = nhóm 7 thanh niên Kitô giáo ẩn núp trong một hang động ngoài thành Ephesus khoảng năm 250sau CN, để tránh sự bách hại những tín hữu Kitô giáo theo lệnh của hoàng đế La Mã Decius. Một thuyết khác nói rằng Delcius ra lệnh nhốt họ trong hang chờ chết. Họ đã ngủ trong hang này khoảng 180 năm mới thức giấc dưới thời Theodosius II** [^](#cite_ref-67) **O'Mahony, Anthony (2004). “Louis Massignon, The Seven Sleepers of Ephesus”. Trong** [^](#cite_ref-68) [Bartholomew, Craig G](/w/index.php?title=Craig_Bartholomew&action=edit&redlink=1). *Explorations in a Christian Theology of Pilgrimage*. Aldershot, England: Ashgate. tr. 135–6. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-7546-0856-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-7546-0856-5). [^](#cite_ref-69) [“Ephesos – An Ancient Metropolis: Exploration and History”](http://www.oeai.at/eng/ausland/geschichte.html). Austrian Archaeological Institute. Tháng 10 năm 2008. Truy cập ngày 1 tháng 11 năm 2009. **theephesus.com.** [^](#cite_ref-70) [“accessed September 30, 2013”](http://www.theephesus.com). theephesus.com. Truy cập ngày 30 tháng 10 năm 2013.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Ephesus&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ephesus&action=edit§ion=17)]
|
|![]()
[Ephesus](//commons.wikimedia.org/wiki/Ephesos?uselang=vi) [Official website](http://www.muze.gov.tr/ephesus-archaeological) [Official website of the terrace houses of Ephesus](http://www.muze.gov.tr/ephesus-archaeological-site-the-terrace-houses) [Coinage of Ephesus](http://www.wildwinds.com/coins/greece/ionia/ephesos/i.html) [The Theatre at Ephesus](http://www.whitman.edu/theatre/theatretour/ephesus/ephesus.home.htm) [Buildings of Ephesus](http://www.shoreturkey.com/history-of-the-ephesus/)

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1066 frontend miss (0)


markdown:
*Festuca idahoensis*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Festuca idahoensis
|
|![]()
[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Monocots](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_m%E1%BB%99t_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Poales](/wiki/B%E1%BB%99_H%C3%B2a_th%E1%BA%A3o) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Poaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_H%C3%B2a_th%E1%BA%A3o) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Festuca](/wiki/Festuca) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **F. idahoensis** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Festuca idahoensis* [Elmer](/w/index.php?title=Adolph_Daniel_Edward_Elmer&action=edit&redlink=1) * là một loài Festuca idahoensis* [thực vật có hoa](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa)trong [họ Hòa thảo](/wiki/H%E1%BB%8D_H%C3%B2a_th%E1%BA%A3o). Loài này được Elmer mô tả khoa học đầu tiên năm 1903. [[1]](#cite_note-1)
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Festuca_idahoensis&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Festuca_idahoensis&action=edit§ion=1)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Festuca_idahoensis&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Festuca_idahoensis&action=edit§ion=2)] **The Plant List (2010).** [^](#cite_ref-1) [“](http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-415407). Truy cập ngày 6 tháng 6 năm 2013. *Festuca idahoensis*”
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Festuca_idahoensis&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Festuca_idahoensis&action=edit§ion=3)]
Phương tiện liên quan tới
[Festuca idahoensis](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Festuca_idahoensis)tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)
Dữ liệu liên quan tới
[Festuca idahoensis](//species.wikimedia.org/wiki/Festuca_idahoensis)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies)

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Server: Apache

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

Content-Encoding: gzip

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

Connection: close

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1054 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Analytics: php=hhvm


markdown:
# Hối phiếu
|
|![]()
|
|Thông tin trong bài này hoặc đoạn này không
Xin bạn hãy
**Hối phiếu** (Bill of exchange, draft) là mệnh lệnh trả tiền vô điều kiện dưới dạng văn bản do một người ký phát (gọi là người ký phát hối phiếu: *drawer*) cho một người khác (gọi là người thụ tạo: *drawee*), yêu cầu người này ngay khi nhìn thấy hối phiếu hoặc vào một ngày cụ thể nhất định hoặc vào một ngày có thể xác định trong tương lai phải trả một số tiền nhất định cho người đó hoặc theo lệnh của người này trả cho người khác hoặc trả cho người cầm phiếu (gọi chung là người được trả tiền: *payee*).
## Phân loại hối phiếu[
[sửa](/w/index.php?title=H%E1%BB%91i_phi%E1%BA%BFu&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%E1%BB%91i_phi%E1%BA%BFu&action=edit§ion=1)]
Căn cứ và thời hạn thanh toán: hối phiếu trả ngay và hối phiếu trả sau
- Hối phiếu trả ngay: Là hối phiếu mà người trả tiền phải thanh toán ngay khi nhìn thấy hối phiếu (thường là sau hai ngày làm việc).
- Hối phiếu trả sau, hối phiếu có kỳ hạn (usance bill) quy định sau một thời gian nhất định (có thể là sau một thời hạn nhất định kể từ ngày ký phát hối phiếu, sau ngày chấp nhận hối phiếu, sau ngày ký trên vận đơn
[B/L](/wiki/V%E1%BA%ADn_%C4%91%C6%A1n_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_bi%E1%BB%83n)thì sẽ được thanh toán.
- Căn cứ vào chứng từ kèm theo hối phiếu, người ta chia hối phiếu thành hai loại:
+ Hối phiếu trơn: Là hối phiếu mà việc thanh toán tiền trên hối phiếu này không kèm theo chứng từ thương mại. Thường được sử dụng để thu cước phí vận tải, đòi nợ cũ...
+ Hối phiếu kèm chứng từ: Là loại hối phiếu được gửi kèm theo chứng từ thương mại đến người có nghĩa vụ trả tiền. Thường được sử dụng trong hình thức D/P (Nhờ thu kèm chứng từ) để thu tiền người mua dùm người bán.
- Căn cứ vào tính chất chuyển nhượng của hối phiếu, người ta chia hối phiếu thành hai loại:
+ Hối phiếu đích danh: Là loại hối phiếu ghi rõ tên người thụ hưởng, loại hối phiếu này không thể chuyển nhượng bằng nguyên tắc ký hậu
+ Hối phiếu theo lệnh: Là loại hối phiếu yêu cầu người thanh toán trả tiền theo lệnh của người thụ hưởng hối phiếu. Hối phiếu theo lệnh được chuyển nhượng bằng hình thức ký hậu theo luật định.
- Căn cứ vào chủ thế ký phát hối phiếu chia làm hai loại:
+ Hối phiếu thương mại: Là hối phiếu do người xuất khẩu ký phát đòi tiền người nhập khẩu, liên quan đến nghiệp vụ thanh toán hàng hoá xuất khẩu hoặc cung ứng dịch vụ.
+ Hối phiếu Ngân hàng: Là hối phiếu do Ngân hàng phát hành lệnh cho Ngân hàng đại lý của mình thanh toán tiền nhất định cho người thụ hưởng được chỉ định trên hối phiếu (loại hối phiếu này không thể chuyển nhượng).

X-Cache: cp1052 hit (3), cp1054 frontend miss (0)


markdown:
# Jönköping (hạt)
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|![]()
*Bản đồ với vị trí hạt Jönköping ở Thụy Điển* ![ Jönköpings läns vapen.png](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5d/J%C3%B6nk%C3%B6pings_l%C3%A4ns_vapen.png/130px-J%C3%B6nk%C3%B6pings_l%C3%A4ns_vapen.png)
![ Jönköpings läns vapen.png](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5d/J%C3%B6nk%C3%B6pings_l%C3%A4ns_vapen.png/130px-J%C3%B6nk%C3%B6pings_l%C3%A4ns_vapen.png)
[Hạt](/w/index.php?title=H%E1%BA%A1t_Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1) [SE-F](/w/index.php?title=ISO_3166-2:SE&action=edit&redlink=1), [SE091](/w/index.php?title=NUTS:SE&action=edit&redlink=1) [Thủ phủ](/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_ban_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_h%E1%BA%A1t_Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1) [Jönköping](/wiki/J%C3%B6nk%C3%B6ping) [Tỉnh](/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1) [Småland](/wiki/Sm%C3%A5land), [Västergötland](/wiki/V%C3%A4sterg%C3%B6tland) [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)
-
-
xếp hạng thứ 12
[Dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91)
Reference: xếp hạng
[GRP](/wiki/GDP) [xếp hạng](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n) **Hạt Jönköping** ( *Jönköpings län*) là một [hạt](/w/index.php?title=H%E1%BA%A1t_c%E1%BB%A7a_Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1) hay * ở phía nam län* [Thụy Điển](/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n). Hạt này giáp các hạt [Halland](/wiki/Halland_(h%E1%BA%A1t)), [Västra Götaland](/wiki/V%C3%A4stra_G%C3%B6taland_(h%E1%BA%A1t)), [Östergötland](/wiki/%C3%96sterg%C3%B6tland_(h%E1%BA%A1t)), [Kalmar](/wiki/Kalmar_(h%E1%BA%A1t))và [Kronoberg](/wiki/Kronoberg_(h%E1%BA%A1t)). Thủ phủ là [Jönköping](/wiki/J%C3%B6nk%C3%B6ping).
Hạt Jönköping nằm ở phía bắc
[Småland](/wiki/Sm%C3%A5land). [Đô thị Habo](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_Habo&action=edit&redlink=1) và [đô thị Mullsjö](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_Mullsj%C3%B6&action=edit&redlink=1) từ tỉnh [Västergötland](/wiki/V%C3%A4sterg%C3%B6tland) từ năm 1999 cũng nằm ở hạt Jönköping.
Hạt Jönköping đã có từng giai đoạn hợp nhất với
[hạt Kronoberg](/wiki/Kronoberg_(h%E1%BA%A1t)) cho đến năm 1687.
## Các đô thị[
[sửa](/w/index.php?title=J%C3%B6nk%C3%B6ping_(h%E1%BA%A1t)&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=J%C3%B6nk%C3%B6ping_(h%E1%BA%A1t)&action=edit§ion=1)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=J%C3%B6nk%C3%B6ping_(h%E1%BA%A1t)&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=J%C3%B6nk%C3%B6ping_(h%E1%BA%A1t)&action=edit§ion=2)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=J%C3%B6nk%C3%B6ping_(h%E1%BA%A1t)&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=J%C3%B6nk%C3%B6ping_(h%E1%BA%A1t)&action=edit§ion=3)]
|
|
|
|
|
|![]()

X-Cache: cp1053 miss (0), cp1065 frontend miss (0)