text:
Ảnh lớn
Trích đoạn:
Quá ngắn ngủi và cũng đã quá xa, năm ấy, chỉ một thoáng chốc ở hành lang Nhà khách Đà Lạt, tôi có dịp chuyện trò đôi câu với nhà thơ Chinh Văn và một vài nhà văn khác, bấy giờ họ đang là học viên khoá I Trường Viết văn Nguyễn Du. Đó là lần đầu tiên, cách đây đúng ba mươi năm. Năm sau, kể từ buổi tối hôm đó, tôi và anh Chinh Văn lại có thơ in chung cùng nhiều tác giả trong tuyển thơ thứ hai của Lâm Đồng – Đà Lạt sau Ngày Thống nhất: “Như anh em một nhà” (1). Bài lục bát tứ tuyệt thuở ấy của anh, hai mươi năm sau, lại được in vào tập thơ riêng của anh, “Giữa đôi bờ hư thực” (2):
xe pan giữa đỉnh đèo mây
ô hay, hoa nở lắt lay cả rừng
ba lô vội khoác trên lưng
mùa xuân trước mặt còn dừng được ư?
(Trên đỉnh đèo mây, Bảo Lộc – 1980, GĐBHT., sđd., tr. 74)
Tôi còn nhớ mãi bài thơ này với bản in năm 1981 (1). Tối hôm qua, mở tủ sách tìm lại tuyển thơ cũ, tôi mỉm cười khi chợt nghĩ, liệu anh Chinh Văn có bị pan lần nào không trong chặng đường tham gia cách mạng 18 năm trước 1975 (3) và quãng đường làm công chức 22 năm sau Ngày Thống nhất (4)? Ngoài tứ thơ hỏng xe (panne) tuy cụ thể nhưng rất khái quát về một thời, thơ của anh trong tập “Giữa đôi bờ hư thực” cũng góp phần loé lên ý nghĩ ấy trong tôi. Tất nhiên, có sự cố thuộc về chiếc xe cơ chế xã hội chở người làm thơ, cũng có sự cố do chính thơ của người làm thơ trên con đường văn chương của mỗi người cầm bút.
Xin vui lòng chờ cập nhật trọn bài
Bài viết đã được gửi đăng trên Tạp chí điện tử Sông Cửu Long, TranNhuong . com, PhongDiep . net ...
Bài đã đăng trên 2 Điểm mạng toàn cầu Nhà văn Phong Điệp, Nhà thơ Trần Nhương (chiều và tối 28-02 HB10):
http://www.phongdiep.net/default.asp?action=article&ID=9765
http://trannhuong.com/news_detail/3992/VĂN-CHƯƠNG-VÀ-CHIẾN-CHINH-“GIỮA-ĐÔI-BỜ-HƯ-THỰC”
Thành thật cảm ơn.
Trích đoạn:
Quá ngắn ngủi và cũng đã quá xa, năm ấy, chỉ một thoáng chốc ở hành lang Nhà khách Đà Lạt, tôi có dịp chuyện trò đôi câu với nhà thơ Chinh Văn và một vài nhà văn khác, bấy giờ họ đang là học viên khoá I Trường Viết văn Nguyễn Du. Đó là lần đầu tiên, cách đây đúng ba mươi năm. Năm sau, kể từ buổi tối hôm đó, tôi và anh Chinh Văn lại có thơ in chung cùng nhiều tác giả trong tuyển thơ thứ hai của Lâm Đồng – Đà Lạt sau Ngày Thống nhất: “Như anh em một nhà” (1). Bài lục bát tứ tuyệt thuở ấy của anh, hai mươi năm sau, lại được in vào tập thơ riêng của anh, “Giữa đôi bờ hư thực” (2):
xe pan giữa đỉnh đèo mây
ô hay, hoa nở lắt lay cả rừng
ba lô vội khoác trên lưng
mùa xuân trước mặt còn dừng được ư?
(Trên đỉnh đèo mây, Bảo Lộc – 1980, GĐBHT., sđd., tr. 74)
VĂN CHƯƠNG VÀ CHINH CHIẾN, “GIỮA ĐÔI BỜ HƯ THỰC”
Trần Xuân An
Quá ngắn ngủi và cũng đã quá xa, năm ấy, chỉ một thoáng chốc ở hành lang Nhà khách Đà Lạt, tôi có dịp chuyện trò đôi câu với nhà thơ Chinh Văn và một vài nhà văn khác, bấy giờ họ đang là học viên khoá I Trường Viết văn Nguyễn Du. Đó là lần đầu tiên, cách đây đúng ba mươi năm. Năm sau, kể từ buổi tối hôm đó, tôi và anh Chinh Văn lại có thơ in chung cùng nhiều tác giả trong tuyển thơ thứ hai của Lâm Đồng – Đà Lạt sau Ngày Thống nhất: “Như anh em một nhà” (1). Bài lục bát tứ tuyệt thuở ấy của anh, hai mươi năm sau, lại được in vào tập thơ riêng của anh, “Giữa đôi bờ hư thực” (2):
xe pan giữa đỉnh đèo mây
ô hay, hoa nở lắt lay cả rừng
ba lô vội khoác trên lưng
mùa xuân trước mặt còn dừng được ư?
(Trên đỉnh đèo mây, Bảo Lộc – 1980, GĐBHT., sđd., tr. 74)
Tôi còn nhớ mãi bài thơ này với bản in năm 1981 (1). Tối hôm qua, mở tủ sách tìm lại tuyển thơ cũ, tôi mỉm cười khi chợt nghĩ, liệu anh Chinh Văn có bị pan lần nào không trong chặng đường tham gia cách mạng 18 năm trước 1975 (3) và quãng đường làm công chức 22 năm sau Ngày Thống nhất (4)? Ngoài tứ thơ hỏng xe (panne) tuy cụ thể nhưng rất khái quát về một thời, thơ của anh trong tập “Giữa đôi bờ hư thực” cũng góp phần loé lên ý nghĩ ấy trong tôi. Tất nhiên, có sự cố thuộc về chiếc xe cơ chế xã hội chở người làm thơ, cũng có sự cố do chính thơ của người làm thơ trên con đường văn chương của mỗi người cầm bút.
Người ta thường nhắc đến Aragon với một câu nổi tiếng, tham gia cách mạng có nghĩa là “từ chân trời một người đến chân trời tất cả”, hay về Chế Lan Viên thuở “Ánh sáng và phù sa” với bài thơ “Hai câu hỏi” của ông: “Ta là ai? Như ngọn gió siêu hình / Câu hỏi hư vô thổi nghìn nến tắt / Ta vì ai? Sẽ xoay chiều ngọn bấc / Bàn tay người thắp lại triệu chồi xanh”. Nhưng với Chinh Văn, hình như trong anh vẫn luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi ấy, không loại trừ nhau.
Mười hai tuổi, tham gia cách mạng tại Sài Gòn – Gia Định (1957). Mười bốn tuổi, có thơ đăng báo, cũng tại thủ phủ của Miền Nam thuở đó. Và đây là thơ của chú bé Chinh Văn viết về lí tưởng, từ ấy:
mùa xuân cây nẩy lộc
lộc biếc nhờ nắng mai
lý tưởng như mặt trời
mời ta vươn tới mãi
(Mặt trời và lộc biếc, 1958, GĐBHT., sđd., tr. 75)
Cũng cùng một thời điểm, chú bé lại viết, với ý tưởng già dặn, thể hiện sự chọn lựa một thái độ trước thực trạng mỗi kiếp người:
cuộc đời như điếu thuốc
không hút cũng cháy vèo //
cuộc đời như điếu thuốc
không hút cũng không sao
(“Thái độ I”, 1958, GĐBHT., sđd., tr. 35)
Chú bé 13 tuổi đã rất kiệm từ, không nói thật rõ, đó là thái độ dấn thân tích cực trong bối cảnh Miền Nam, mặc dù kiếp người nói chung vốn ngắn ngủi, như điếu thuốc lá, nếu có châm lửa cho đúng tác dụng, thì cháy vèo, nếu không châm lửa, thì cũng không sao cả, nhưng cũng vô dụng, ẩm mốc, và bị quẳng vào sọt rác. Đây là một trong ba bài liên hoàn (gồm “Thái độ II”, 1963, và “Thái độ III”, 1997, sđd. tr. 36 & 37). Hai bài sau chỉ là tín hiệu, cả bài chỉ hai chữ với đầu đuôi là hai lần đánh dấu ba chấm: ... và / thôi... hoặc độc nhất một chữ: về. Đó không phải hai bài thơ hoàn chỉnh, đúng nghĩa là thơ, cũng không thể tách ra, biệt lập, khỏi chùm thơ 3 bài; đúng hơn, “Thái độ II”, “Thái độ III” chỉ là vĩ thanh của bài “Thái độ I”. “Về”, dĩ nhiên là về hưu (1997). Nhưng “... và / thôi...” vào năm 1963, thì chỉ có thể hiểu được khi đọc những bài thơ anh viết cùng thời điểm, thời đoạn ấy.
Cũng 1963, mười tám tuổi, Chinh Văn có một bài thơ viết về Phật giáo Á châu với cái nhìn khá lạ, chứa đựng niềm tôn vinh với ngôn từ khá chừng mực:
“căn nhà rộng / tấm áo choàng thì thô // mùa đông // khi lữ khách đến giữa phố thị / choáng ngợp trước những thời trang lộng lẫy / nhưng mong manh // run rẩy / lữ khách chợt nhớ đến tấm áo choàng cũ kỹ / vẫn mang bên mình // tấm áo đẹp lên / thật mới mẻ”.
(“Phật giáo Á châu”, 1963, GĐBHT., sđd., tr. 18)
Cũng để hiểu hai chữ “... và / thôi...” ấy, chúng ta còn tìm thấy trong “Giữa đôi bờ hư thực”, tập thơ như một tự tuyển sau 40 năm làm thơ (1959-1999), những bài như “Ra đồng”, “Thế kỷ XX”, “Trò chơi hào hứng”, và hai bài khác, viết trong năm 1964 và trong khoảng thời gian 1962-1967: “Louis Amstrong”, “Sự chọn lựa vinh quang”.
Không chắc chắn lắm, tôi phỏng đoán bài “Ra đồng” được Chinh Văn viết đâu những tháng đầu năm 1963. Đó là một bài thơ thể hiện bề sâu tâm hồn anh, như trên kia tôi đã viết, “luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi”, trong đó có một câu hỏi về cõi im vắng tiếng người:
“hôm qua ra đồng / thấy con cò đứng một chân // - tại sao không đứng hai chân? / - ờ, tôi đứng một chân ở đời này // tôi thất thểu đi tìm cuộc đời kia // giữa đôi bờ vách núi / không vọng tiếng người”
(Ra đồng, 1963, GĐBHT., sđd., tr. 4)
“Thế kỷ XX”, “Trò chơi hào hứng” là hai bài thể hiện sự tố cáo xã hội cũ. Ngay cả việc tuyên án tử hình trong “bảng cáo trạng chung cho năm thằng” (xâm lược, phản quốc, phi nghĩa, vô đạo, dã man) cũng là “trò chơi hào hứng” của xã hội cũ mà thôi, trong năm 1963 ấy! Tuy nhiên, có lẽ phải thấy trong mắt nhìn Chinh Văn là bấy giờ, trong cuộc đánh đổ chế độ đệ nhất cộng hoà Diệm – Nhu, còn có bộ phận lực lượng Phật giáo và bộ phận nhân dân chân chính, chứ không chỉ là trò “đạo diễn” của Mỹ. Bài “Phật giáo Á châu” đã khẳng quyết cái nhìn công bằng ấy.
Chinh Văn viết về người nghệ sĩ kèn đồng da đen Louis Amstrong rất xúc động. Vốn theo phong cách không biểu lộ cảm xúc trên bề mặt câu chữ thơ, nhưng riêng ở bài này, cảm xúc và suy tưởng đã hoà quyện rất nhuần nhị. Hơn thế nữa, kết cấu bài thơ cũng gây ấn tượng sâu cho người đọc. Toàn bộ bài thơ là lời khuyên Louis Amstrong đừng buồn, mà phải nhẫn nhục, chịu đựng, cho dù trong mỗi lời khuyên với điệp ngữ “đừng buồn” đó, đều ẩn chứa sự nhận thức, đào sâu thực trạng bi thảm, để hai dòng kết thúc bài thơ lại là sự phản đối của Louis Amstrong: “tiếng kèn đồng trợn mắt / thét vang”. Không, không thể chịu đựng, nhẫn nhục, mà phải làm cách mạng trong điều kiện ở Mỹ, như Martin Luther King, người mà cả cộng đồng người Mỹ gốc Phi và tổng thống da đen đầu tiên của Mỹ hiện nay, Barack Obama, rất mực ghi nhớ công lao. Nói cho đúng hơn, Chinh Văn hẳn cũng quý trọng Martin Luther King, nhưng chắc anh vẫn thích kiểu cách mạng của Jack London, tác giả “Gót sắt” hơn.
Và ở Việt Nam chúng ta, theo Chinh Văn, tính chất cách mạng là điều anh đã thể hiện trong thơ, qua bài “Sự chọn lựa vinh quang” (1962-1967):
“ngay bây giờ / hay chẳng bao giờ nữa / hãy chọn lựa / đứng vào hàng ngũ của ông cha / giành lại cửa nhà / hay khom lưng, khoanh tay, cúi mặt”
Thậm chí, tưởng như anh đã thực sự không còn “luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi”, mà chỉ chọn một trong hai:
“trước móng vuốt lang sói, diều hâu / mọi người không mong đợi gì nơi anh / những luân lý, triết lý cao xa / mà ba hoa / từng phút giây không ngừng nghỉ / toàn dân đang hát ca / và kiên cường chiến đấu / toàn dân không mong đợi gì nơi anh / khác hơn / là / một bàn tay / và / một tình yêu chân thành / cho / chính quê hương”
(Sự chọn lựa vinh quang, 1962-1967, GĐBHT., sđd., tr. 58-62)
Đây cũng là giai đoạn thơ Chinh Văn không còn hàm súc, nén chặt, hoặc chỉ gợi mở bằng vài nét sơ phác. Thơ anh lúc này là thơ quảng trường, đọc trên sóng phát thanh, cần có nhiều điệp từ, điệp ngữ với cách diễn đạt dàn trải, dễ tiếp nhận bằng tai nghe.
Và cứ thế, con đường cách mạng của anh dĩ nhiên đã đưa anh vào tù dưới chế độ cũ, rồi tình thế buộc anh phải thoát li lên rừng, nhập vào đoàn quân vũ trang giải phóng. Chinh Văn có cả một mảng thơ về những chặng đường này: “Niềm tự hào chính đáng” (biệt giam Tân Hiệp, 1969, sđd., tr. 63), “Vượt Đồng Tháp, mùa trăng” (1972, sđd., tr. 88-90), “Hoa phong lan, trăng đầu súng” (cuối Trường Sơn, 1974, sđd. tr. 76-79)... Sau Ngày Thống nhất, anh còn có một mảng thơ đầy phấn chấn về khai hoang, về những vùng đất thép nữa.
Tuy vậy, khi tôi viết, có một giai đoạn “tưởng như anh đã thực sự không còn ‘luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi’, mà chỉ chọn một trong hai”, có nghĩa là tôi vẫn đọc thấy trong tập thơ “Giữa đôi bờ hư thực” những bài suy tư, khắc khoải về những vấn đề thuộc hằng số cõi đời, kiếp người. Điều này quán xuyến, xuyên suốt đời thơ Chinh Văn, tạo nên một nét độc đáo của riêng anh, và vẫn rất riêng trong đặc điểm chung của hàng ngũ những người thơ Miền Nam tham gia cách mạng như anh, vốn nhìn chung, không thể lẫn với đội ngũ các nhà thơ Miền Bắc cùng thời, cùng trang lứa.
Mặc dù cũng đã lướt nhẹ qua ở các đoạn trên, nhưng tôi vẫn muốn xoáy sâu thêm một chút về những suy tư, khắc khoải này.
Bài khởi đầu tập thơ, gần như hai-ku, phải chăng Chinh Văn muốn nói đến những tác nhân nghiệt ngã ngoài ý muốn – tác nhân cũng của thiên nhiên. Đó là ẩn dụ về quyền lực trong tay con người đối với đồng loại:
“đất nói với cây / - để cho hoa nở đẹp // mưa không nghe // mưa...”
(Mưa, Bến Hàm Tử - 1961, GĐBHT., sđd., tr. 1)
Bài “Gió” lại như đồng thoại:
ông già hỏi thằng bé:
- làm sao để được cười?
thằng bé khóc
thằng bé hỏi ông già:
- làm sao để được khóc?
ông già cười
(Gió, 1962, GĐBHT., sđd., tr. 2)
“Được cười” và “được khóc” là quyền, một thứ quyền tự nhiên và hồn nhiên nhất của mỗi con người. Chinh Văn diễn đạt một chân lí giản dị: muốn cảm nhận được hạnh phúc, phải biết khổ đau; muốn hiểu được khổ đau, phải trải nghiệm được hạnh phúc. Và theo đó, “Gió” chính là biểu tượng của tự do.
Hoặc ở một bài khác, anh đưa ra một định nghĩa có tính triết học, vừa hài hước, vừa bi đát, về đấng khởi nguyên và cõi người ta:
“có một thằng buồn quá / ngồi chơi cờ một mình // một mình cũng buồn quá / hắn bỏ đi một mình // nghìn và triệu năm sau // quân cờ nằm buồn quá / bỗng dưng biến thành người”
(Thân phận, 1961, GĐBHT., sđd., tr. .5)
Mãi đến năm 1968, lúc anh đã thật sự trưởng thành trong hoạt động cách mạng ở nội thành, Chinh Văn vẫn mang một cảm thức về nỗi cô đơn và sự ngắn ngủi của phận người. Anh đã rơi vào vùng xoáy của câu hỏi “thổi nghìn nến tắt”, một thời Chế Lan Viên đã sợ hãi, tránh né:
“chưa chi / ngày đã tắt // tôi đứng đây / từ khi ra đời / đến khi nhắm mắt / một mình / trên trái đất // chưa chi / ngày đã tắt”
(Chưa chi, 1968, GĐBHT., sđd., tr. 8)
Cũng thế, khi anh “nói với em”:
“làm người / ai chẳng chết / không có gì đâu em // làm người / ai chẳng chết / có gì đâu em”
(Nói với em, 1968, GĐBHT. Sđd., tr. 11).
Mãi đến sau Ngày Thống nhất, cảm thức về tính bi đát của phận người vẫn đeo đẳng anh không thôi. Với cái nhìn khái quát mênh mang đượm tính triết lí về nỗi niềm “thiên cổ sầu” này, thơ Chinh Văn không còn khô khan, lại vừa trở nên giàu hình ảnh, vừa giữ được dáng nét hàm súc đầy khơi gợi, tạo đà cho người đọc tự đi sâu vào suy tưởng:
“tôi ném tôi lên dòng thời gian / nghe lênh đênh lục bình nở tím // mây nước lang thang / duy nỗi buồn và gốc đa ngồi lại // gió xạc xào nghĩa trang”
(Tôi nhìn tôi, 1979, GĐBHT., sđd., tr. 20)
Thậm chí, có khi anh triết lí một cách buồn bã về cái phi lí của chiến tranh nữa, mặt đen tối của cõi nhân sinh, mặc dù anh tự chọn cho chính anh bút danh Chinh Văn, hình như với ý nghĩa văn chương chiến đấu hay văn chương chinh phục kẻ thù (kẻ thù trong thơ anh đã quá rõ, nhất là ở bài “Bao bố”, 1950-1975, sđd., tr. 40):
“để cứu vạn con người / phải giết muôn thằng bé / để cứu muôn thằng bé / phải giết triệu con người // để cứu triệu con người / phải diệt một dân tộc / để cứu cả nhân loại / người giết luôn người rồi”
(Khôi hài đen, 1967, GĐBHT., sđd., tr. 44-45)
Và trong Đổi mới, Chinh Văn lại càng nhận rõ ra “bức tường”. Đây cũng là một trong những thao thức, khắc khoải của anh, về tính bi kịch của cách mạng, dẫn đến Đổi mới:
“có những bức tường / có quá nhiều những bức tường / ngăn cách em / ngăn cách anh / mạnh hơn sự sống / mạnh hơn cái chết // [...] // bức tường, ngăn đôi giáo điều và sáng tạo, anh phải nghĩ, phải làm thế này, không được nghĩ, không được làm thế kia // bức tường [...] như con tằm, anh dệt cho mình chiếc kén, tự bỏ tù mình, bỏ tù cả anh em...”
(Bức tường, 1999, GĐBHT., sđd., tr. 105-106).
Tôi đã viết, ở Chinh Văn, suốt đời thơ của nhà thơ này, “luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi, không loại trừ nhau”, và điều đó tạo nên đặc điểm rất riêng của thơ anh. Đặc điểm này, ở anh, một người cầm bút tại Miền Nam, luôn song hành hai mặt âm – dương, còn ở Chế Lan Viên, cây đại thụ tại Miền Bắc, mãi đến cuối đời, mới trào ra ba tập di cảo thơ như một sự bù đắp cho phần khiếm khuyết, phiến diện, ông đã phải hi sinh trong tư thế “tầm vóc nhà thơ đứng ngang tầm chiến luỹ”, để sự nghiệp thơ của ông hoàn thiện hơn (không chỉ là nhà thơ chiến đấu chống ngoại xâm mà còn là nhà thơ của chủ nghĩa nhân văn và khát vọng dân chủ, tự do).
Tôi cảm thấy hơi ngần ngại, khi muốn viết thêm vài dòng về bản sắc thơ anh, một cách thật cô đọng. Chẳng hạn như: Chinh Văn mạnh về thơ tự do hơn là các thể thơ khác. Ngay cả lục bát, hình như chưa có bài nào vượt nổi “Trên đỉnh đèo Bảo Lộc” (1980). Thơ của anh tuy phần lớn là hàm súc, vẫn có bài hơi khô khan, có lẽ do anh thiên về nghĩ ngợi, triết lí. Không phải ngẫu nhiên anh chọn ảnh chụp bức tượng “Người trầm tư” nổi tiếng của Auguste Rodin để làm phụ bản thứ nhất. Đó là bức tượng của một người đàn ông tráng kiện đang suy tư. Chinh Văn không bạc nhược, mặc dù trong suy tư, nhiều đề tài vẫn khá bi đát hay rất bi đát. Hoặc nói cách khác, chẳng hạn như: Nếp tư duy nhà thơ Chinh Văn nhiều khi gần với cách lập ngôn của triết nhân. Thơ anh vì thế, có bài như mật ngữ. Đó là đặc sắc của riêng anh, giúp thơ anh không lẫn vào bất kì tác phẩm của một ai khác. Một nhà thơ như thế còn cao hơn hàng ngàn nhà thơ làm thơ đèm đẹp và thiếu chất trí tuệ (5).
Trần Xuân An
Khởi viết lúc 8:30 ngày 27-02 HB10 (2010)
Viết xong lúc 17 giờ 25, cùng ngày.
_____________________________
(1) Nhiều tác giả, “Như anh em một nhà”, Sở VH-TT. Lâm Đồng xuất bản, 1981, tr. 95. Nhan đề bài thơ: “Trên đỉnh đèo Bảo Lộc”. Đề tặng: “Mến tặng các bạn trẻ Lâm Đồng”. Nguyên văn: “Xe pan giữa đèo mây / Ô hay, hoa nở ngất ngây cả rừng / Ba lô nhẹ khoác trên lưng / Mùa xuân trước mặt, còn dừng được ư?”.
(2) Chinh Văn, “Giữa đôi bờ hư thực” (GĐBHT.), Nxb. Văn Học, 12-1999. Bài “Trên đỉnh đèo Bảo Lộc”, bản in ở tập GĐBHT. (1999), có khác biệt đôi chút (1).
(3) Hội Nhà văn TP.HCM., “Hội viên HNV.TP.HCM. – Kỉ yếu 2005”, Nxb. Hội Nhà văn, tr. 400: Tiểu sử Chinh Văn (sinh năm 1945). … Ngoài ra, anh còn là hội viên Hội Văn bút thế giới (International Poet / Playwright [play-wight] – Essayist / Editor – Novelist [P.E.N.]).
(4) Anh rời khỏi Nxb. Trẻ, về hưu, năm 1997.
(5) Tôi nghĩ bài viết cũng nên dừng ở đây, trong khi chờ đến lúc đọc được tập thơ đầu tay của anh, “Lời chim bão tố” (Sinh viên hải ngoại ấn hành, 1967) và vở kịch thơ kế tiếp, “Trên đường vinh quang” (1967). Anh hẹn tôi trong những ngày sắp tới, anh sẽ cho tôi mượn đọc. Anh còn hứa tặng cả tập thơ vừa mới xuất xưởng vào ngày 30 áp Tết Canh dần (2010) của chính anh. Nhưng dẫu sao, tôi cũng có thể tìm thấy những phần tinh tuý nhất của hai tác phẩm xuất bản từ thuở trai trẻ ấy ngay trong tập thơ tự tuyển này của nhà thơ Chinh Văn. Còn tập vừa xuất xưởng, xin hẹn ở một bài viết khác.
VĂN CHƯƠNG VÀ CHINH CHIẾN, “GIỮA ĐÔI BỜ HƯ THỰC”
Trần Xuân An
Quá ngắn ngủi và cũng đã quá xa, năm ấy, chỉ một thoáng chốc ở hành lang Nhà khách Đà Lạt, tôi có dịp chuyện trò đôi câu với nhà thơ Chinh Văn và một vài nhà văn khác, bấy giờ họ đang là học viên khoá I Trường Viết văn Nguyễn Du. Đó là lần đầu tiên, cách đây đúng ba mươi năm. Năm sau, kể từ buổi tối hôm đó, tôi và anh Chinh Văn lại có thơ in chung cùng nhiều tác giả trong tuyển thơ thứ hai của Lâm Đồng – Đà Lạt sau Ngày Thống nhất: “Như anh em một nhà” (1). Bài lục bát tứ tuyệt thuở ấy của anh, hai mươi năm sau, lại được in vào tập thơ riêng của anh, “Giữa đôi bờ hư thực” (2):
xe pan giữa đỉnh đèo mây
ô hay, hoa nở lắt lay cả rừng
ba lô vội khoác trên lưng
mùa xuân trước mặt còn dừng được ư?
(Trên đỉnh đèo mây, Bảo Lộc – 1980, GĐBHT., sđd., tr. 74)
Tôi còn nhớ mãi bài thơ này với bản in năm 1981 (1). Tối hôm qua, mở tủ sách tìm lại tuyển thơ cũ, tôi mỉm cười khi chợt nghĩ, liệu anh Chinh Văn có bị pan lần nào không trong chặng đường tham gia cách mạng 18 năm trước 1975 (3) và quãng đường làm công chức 22 năm sau Ngày Thống nhất (4)? Ngoài tứ thơ hỏng xe (panne) tuy cụ thể nhưng rất khái quát về một thời, thơ của anh trong tập “Giữa đôi bờ hư thực” cũng góp phần loé lên ý nghĩ ấy trong tôi. Tất nhiên, có sự cố thuộc về chiếc xe cơ chế xã hội chở người làm thơ, cũng có sự cố do chính thơ của người làm thơ trên con đường văn chương của mỗi người cầm bút.
Người ta thường nhắc đến Aragon với một câu nổi tiếng, tham gia cách mạng có nghĩa là “từ chân trời một người đến chân trời tất cả”, hay về Chế Lan Viên thuở “Ánh sáng và phù sa” với bài thơ “Hai câu hỏi” của ông: “Ta là ai? Như ngọn gió siêu hình / Câu hỏi hư vô thổi nghìn nến tắt / Ta vì ai? Sẽ xoay chiều ngọn bấc / Bàn tay người thắp lại triệu chồi xanh”. Nhưng với Chinh Văn, hình như trong anh vẫn luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi ấy, không loại trừ nhau.
Mười hai tuổi, tham gia cách mạng tại Sài Gòn – Gia Định (1957). Mười bốn tuổi, có thơ đăng báo, cũng tại thủ phủ của Miền Nam thuở đó. Và đây là thơ của chú bé Chinh Văn viết về lí tưởng, từ ấy:
mùa xuân cây nẩy lộc
lộc biếc nhờ nắng mai
lý tưởng như mặt trời
mời ta vươn tới mãi
(Mặt trời và lộc biếc, 1958, GĐBHT., sđd., tr. 75)
Cũng cùng một thời điểm, chú bé lại viết, với ý tưởng già dặn, thể hiện sự chọn lựa một thái độ trước thực trạng mỗi kiếp người:
cuộc đời như điếu thuốc
không hút cũng cháy vèo //
cuộc đời như điếu thuốc
không hút cũng không sao
(“Thái độ I”, 1958, GĐBHT., sđd., tr. 35)
Chú bé 13 tuổi đã rất kiệm từ, không nói thật rõ, đó là thái độ dấn thân tích cực trong bối cảnh Miền Nam, mặc dù kiếp người nói chung vốn ngắn ngủi, như điếu thuốc lá, nếu có châm lửa cho đúng tác dụng, thì cháy vèo, nếu không châm lửa, thì cũng không sao cả, nhưng cũng vô dụng, ẩm mốc, và bị quẳng vào sọt rác. Đây là một trong ba bài liên hoàn (gồm “Thái độ II”, 1963, và “Thái độ III”, 1997, sđd. tr. 36 & 37). Hai bài sau chỉ là tín hiệu, cả bài chỉ hai chữ với đầu đuôi là hai lần đánh dấu ba chấm: ... và / thôi... hoặc độc nhất một chữ: về. Đó không phải hai bài thơ hoàn chỉnh, đúng nghĩa là thơ, cũng không thể tách ra, biệt lập, khỏi chùm thơ 3 bài; đúng hơn, “Thái độ II”, “Thái độ III” chỉ là vĩ thanh của bài “Thái độ I”. “Về”, dĩ nhiên là về hưu (1997). Nhưng “... và / thôi...” vào năm 1963, thì chỉ có thể hiểu được khi đọc những bài thơ anh viết cùng thời điểm, thời đoạn ấy.
Cũng 1963, mười tám tuổi, Chinh Văn có một bài thơ viết về Phật giáo Á châu với cái nhìn khá lạ, chứa đựng niềm tôn vinh với ngôn từ khá chừng mực:
“căn nhà rộng / tấm áo choàng thì thô // mùa đông // khi lữ khách đến giữa phố thị / choáng ngợp trước những thời trang lộng lẫy / nhưng mong manh // run rẩy / lữ khách chợt nhớ đến tấm áo choàng cũ kỹ / vẫn mang bên mình // tấm áo đẹp lên / thật mới mẻ”.
(“Phật giáo Á châu”, 1963, GĐBHT., sđd., tr. 18)
Cũng để hiểu hai chữ “... và / thôi...” ấy, chúng ta còn tìm thấy trong “Giữa đôi bờ hư thực”, tập thơ như một tự tuyển sau 40 năm làm thơ (1959-1999), những bài như “Ra đồng”, “Thế kỷ XX”, “Trò chơi hào hứng”, và hai bài khác, viết trong năm 1964 và trong khoảng thời gian 1962-1967: “Louis Amstrong”, “Sự chọn lựa vinh quang”.
Không chắc chắn lắm, tôi phỏng đoán bài “Ra đồng” được Chinh Văn viết đâu những tháng đầu năm 1963. Đó là một bài thơ thể hiện bề sâu tâm hồn anh, như trên kia tôi đã viết, “luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi”, trong đó có một câu hỏi về cõi im vắng tiếng người:
“hôm qua ra đồng / thấy con cò đứng một chân // - tại sao không đứng hai chân? / - ờ, tôi đứng một chân ở đời này // tôi thất thểu đi tìm cuộc đời kia // giữa đôi bờ vách núi / không vọng tiếng người”
(Ra đồng, 1963, GĐBHT., sđd., tr. 4)
“Thế kỷ XX”, “Trò chơi hào hứng” là hai bài thể hiện sự tố cáo xã hội cũ. Ngay cả việc tuyên án tử hình trong “bảng cáo trạng chung cho năm thằng” (xâm lược, phản quốc, phi nghĩa, vô đạo, dã man) cũng là “trò chơi hào hứng” của xã hội cũ mà thôi, trong năm 1963 ấy! Tuy nhiên, có lẽ phải thấy trong mắt nhìn Chinh Văn là bấy giờ, trong cuộc đánh đổ chế độ đệ nhất cộng hoà Diệm – Nhu, còn có bộ phận lực lượng Phật giáo và bộ phận nhân dân chân chính, chứ không chỉ là trò “đạo diễn” của Mỹ. Bài “Phật giáo Á châu” đã khẳng quyết cái nhìn công bằng ấy.
Chinh Văn viết về người nghệ sĩ kèn đồng da đen Louis Amstrong rất xúc động. Vốn theo phong cách không biểu lộ cảm xúc trên bề mặt câu chữ thơ, nhưng riêng ở bài này, cảm xúc và suy tưởng đã hoà quyện rất nhuần nhị. Hơn thế nữa, kết cấu bài thơ cũng gây ấn tượng sâu cho người đọc. Toàn bộ bài thơ là lời khuyên Louis Amstrong đừng buồn, mà phải nhẫn nhục, chịu đựng, cho dù trong mỗi lời khuyên với điệp ngữ “đừng buồn” đó, đều ẩn chứa sự nhận thức, đào sâu thực trạng bi thảm, để hai dòng kết thúc bài thơ lại là sự phản đối của Louis Amstrong: “tiếng kèn đồng trợn mắt / thét vang”. Không, không thể chịu đựng, nhẫn nhục, mà phải làm cách mạng trong điều kiện ở Mỹ, như Martin Luther King, người mà cả cộng đồng người Mỹ gốc Phi và tổng thống da đen đầu tiên của Mỹ hiện nay, Barack Obama, rất mực ghi nhớ công lao. Nói cho đúng hơn, Chinh Văn hẳn cũng quý trọng Martin Luther King, nhưng chắc anh vẫn thích kiểu cách mạng của Jack London, tác giả “Gót sắt” hơn.
Và ở Việt Nam chúng ta, theo Chinh Văn, tính chất cách mạng là điều anh đã thể hiện trong thơ, qua bài “Sự chọn lựa vinh quang” (1962-1967):
“ngay bây giờ / hay chẳng bao giờ nữa / hãy chọn lựa / đứng vào hàng ngũ của ông cha / giành lại cửa nhà / hay khom lưng, khoanh tay, cúi mặt”
Thậm chí, tưởng như anh đã thực sự không còn “luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi”, mà chỉ chọn một trong hai:
“trước móng vuốt lang sói, diều hâu / mọi người không mong đợi gì nơi anh / những luân lý, triết lý cao xa / mà ba hoa / từng phút giây không ngừng nghỉ / toàn dân đang hát ca / và kiên cường chiến đấu / toàn dân không mong đợi gì nơi anh / khác hơn / là / một bàn tay / và / một tình yêu chân thành / cho / chính quê hương”
(Sự chọn lựa vinh quang, 1962-1967, GĐBHT., sđd., tr. 58-62)
Đây cũng là giai đoạn thơ Chinh Văn không còn hàm súc, nén chặt, hoặc chỉ gợi mở bằng vài nét sơ phác. Thơ anh lúc này là thơ quảng trường, đọc trên sóng phát thanh, cần có nhiều điệp từ, điệp ngữ với cách diễn đạt dàn trải, dễ tiếp nhận bằng tai nghe.
Và cứ thế, con đường cách mạng của anh dĩ nhiên đã đưa anh vào tù dưới chế độ cũ, rồi tình thế buộc anh phải thoát li lên rừng, nhập vào đoàn quân vũ trang giải phóng. Chinh Văn có cả một mảng thơ về những chặng đường này: “Niềm tự hào chính đáng” (biệt giam Tân Hiệp, 1969, sđd., tr. 63), “Vượt Đồng Tháp, mùa trăng” (1972, sđd., tr. 88-90), “Hoa phong lan, trăng đầu súng” (cuối Trường Sơn, 1974, sđd. tr. 76-79)... Sau Ngày Thống nhất, anh còn có một mảng thơ đầy phấn chấn về khai hoang, về những vùng đất thép nữa.
Tuy vậy, khi tôi viết, có một giai đoạn “tưởng như anh đã thực sự không còn ‘luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi’, mà chỉ chọn một trong hai”, có nghĩa là tôi vẫn đọc thấy trong tập thơ “Giữa đôi bờ hư thực” những bài suy tư, khắc khoải về những vấn đề thuộc hằng số cõi đời, kiếp người. Điều này quán xuyến, xuyên suốt đời thơ Chinh Văn, tạo nên một nét độc đáo của riêng anh, và vẫn rất riêng trong đặc điểm chung của hàng ngũ những người thơ Miền Nam tham gia cách mạng như anh, vốn nhìn chung, không thể lẫn với đội ngũ các nhà thơ Miền Bắc cùng thời, cùng trang lứa.
Mặc dù cũng đã lướt nhẹ qua ở các đoạn trên, nhưng tôi vẫn muốn xoáy sâu thêm một chút về những suy tư, khắc khoải này.
Bài khởi đầu tập thơ, gần như hai-ku, phải chăng Chinh Văn muốn nói đến những tác nhân nghiệt ngã ngoài ý muốn – tác nhân cũng của thiên nhiên. Đó là ẩn dụ về quyền lực trong tay con người đối với đồng loại:
“đất nói với cây / - để cho hoa nở đẹp // mưa không nghe // mưa...”
(Mưa, Bến Hàm Tử - 1961, GĐBHT., sđd., tr. 1)
Bài “Gió” lại như đồng thoại:
ông già hỏi thằng bé:
- làm sao để được cười?
thằng bé khóc
thằng bé hỏi ông già:
- làm sao để được khóc?
ông già cười
(Gió, 1962, GĐBHT., sđd., tr. 2)
“Được cười” và “được khóc” là quyền, một thứ quyền tự nhiên và hồn nhiên nhất của mỗi con người. Chinh Văn diễn đạt một chân lí giản dị: muốn cảm nhận được hạnh phúc, phải biết khổ đau; muốn hiểu được khổ đau, phải trải nghiệm được hạnh phúc. Và theo đó, “Gió” chính là biểu tượng của tự do.
Hoặc ở một bài khác, anh đưa ra một định nghĩa có tính triết học, vừa hài hước, vừa bi đát, về đấng khởi nguyên và cõi người ta:
“có một thằng buồn quá / ngồi chơi cờ một mình // một mình cũng buồn quá / hắn bỏ đi một mình // nghìn và triệu năm sau // quân cờ nằm buồn quá / bỗng dưng biến thành người”
(Thân phận, 1961, GĐBHT., sđd., tr. .5)
Mãi đến năm 1968, lúc anh đã thật sự trưởng thành trong hoạt động cách mạng ở nội thành, Chinh Văn vẫn mang một cảm thức về nỗi cô đơn và sự ngắn ngủi của phận người. Anh đã rơi vào vùng xoáy của câu hỏi “thổi nghìn nến tắt”, một thời Chế Lan Viên đã sợ hãi, tránh né:
“chưa chi / ngày đã tắt // tôi đứng đây / từ khi ra đời / đến khi nhắm mắt / một mình / trên trái đất // chưa chi / ngày đã tắt”
(Chưa chi, 1968, GĐBHT., sđd., tr. 8)
Cũng thế, khi anh “nói với em”:
“làm người / ai chẳng chết / không có gì đâu em // làm người / ai chẳng chết / có gì đâu em”
(Nói với em, 1968, GĐBHT. Sđd., tr. 11).
Mãi đến sau Ngày Thống nhất, cảm thức về tính bi đát của phận người vẫn đeo đẳng anh không thôi. Với cái nhìn khái quát mênh mang đượm tính triết lí về nỗi niềm “thiên cổ sầu” này, thơ Chinh Văn không còn khô khan, lại vừa trở nên giàu hình ảnh, vừa giữ được dáng nét hàm súc đầy khơi gợi, tạo đà cho người đọc tự đi sâu vào suy tưởng:
“tôi ném tôi lên dòng thời gian / nghe lênh đênh lục bình nở tím // mây nước lang thang / duy nỗi buồn và gốc đa ngồi lại // gió xạc xào nghĩa trang”
(Tôi nhìn tôi, 1979, GĐBHT., sđd., tr. 20)
Thậm chí, có khi anh triết lí một cách buồn bã về cái phi lí của chiến tranh nữa, mặt đen tối của cõi nhân sinh, mặc dù anh tự chọn cho chính anh bút danh Chinh Văn, hình như với ý nghĩa văn chương chiến đấu hay văn chương chinh phục kẻ thù (kẻ thù trong thơ anh đã quá rõ, nhất là ở bài “Bao bố”, 1950-1975, sđd., tr. 40):
“để cứu vạn con người / phải giết muôn thằng bé / để cứu muôn thằng bé / phải giết triệu con người // để cứu triệu con người / phải diệt một dân tộc / để cứu cả nhân loại / người giết luôn người rồi”
(Khôi hài đen, 1967, GĐBHT., sđd., tr. 44-45)
Và trong Đổi mới, Chinh Văn lại càng nhận rõ ra “bức tường”. Đây cũng là một trong những thao thức, khắc khoải của anh, về tính bi kịch của cách mạng, dẫn đến Đổi mới:
“có những bức tường / có quá nhiều những bức tường / ngăn cách em / ngăn cách anh / mạnh hơn sự sống / mạnh hơn cái chết // [...] // bức tường, ngăn đôi giáo điều và sáng tạo, anh phải nghĩ, phải làm thế này, không được nghĩ, không được làm thế kia // bức tường [...] như con tằm, anh dệt cho mình chiếc kén, tự bỏ tù mình, bỏ tù cả anh em...”
(Bức tường, 1999, GĐBHT., sđd., tr. 105-106).
Tôi đã viết, ở Chinh Văn, suốt đời thơ của nhà thơ này, “luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi, không loại trừ nhau”, và điều đó tạo nên đặc điểm rất riêng của thơ anh. Đặc điểm này, ở anh, một người cầm bút tại Miền Nam, luôn song hành hai mặt âm – dương, còn ở Chế Lan Viên, cây đại thụ tại Miền Bắc, mãi đến cuối đời, mới trào ra ba tập di cảo thơ như một sự bù đắp cho phần khiếm khuyết, phiến diện, ông đã phải hi sinh trong tư thế “tầm vóc nhà thơ đứng ngang tầm chiến luỹ”, để sự nghiệp thơ của ông hoàn thiện hơn (không chỉ là nhà thơ chiến đấu chống ngoại xâm mà còn là nhà thơ của chủ nghĩa nhân văn và khát vọng dân chủ, tự do).
Tôi cảm thấy hơi ngần ngại, khi muốn viết thêm vài dòng về bản sắc thơ anh, một cách thật cô đọng. Chẳng hạn như: Chinh Văn mạnh về thơ tự do hơn là các thể thơ khác. Ngay cả lục bát, hình như chưa có bài nào vượt nổi “Trên đỉnh đèo Bảo Lộc” (1980). Thơ của anh tuy phần lớn là hàm súc, vẫn có bài hơi khô khan, có lẽ do anh thiên về nghĩ ngợi, triết lí. Không phải ngẫu nhiên anh chọn ảnh chụp bức tượng “Người trầm tư” nổi tiếng của Auguste Rodin để làm phụ bản thứ nhất. Đó là bức tượng của một người đàn ông tráng kiện đang suy tư. Chinh Văn không bạc nhược, mặc dù trong suy tư, nhiều đề tài vẫn khá bi đát hay rất bi đát. Hoặc nói cách khác, chẳng hạn như: Nếp tư duy nhà thơ Chinh Văn nhiều khi gần với cách lập ngôn của triết nhân. Thơ anh vì thế, có bài như mật ngữ. Đó là đặc sắc của riêng anh, giúp thơ anh không lẫn vào bất kì tác phẩm của một ai khác. Một nhà thơ như thế còn cao hơn hàng ngàn nhà thơ làm thơ đèm đẹp và thiếu chất trí tuệ (5).
Trần Xuân An
Khởi viết lúc 8:30 ngày 27-02 HB10 (2010)
Viết xong lúc 17 giờ 25, cùng ngày.
_____________________________
(1) Nhiều tác giả, “Như anh em một nhà”, Sở VH-TT. Lâm Đồng xuất bản, 1981, tr. 95. Nhan đề bài thơ: “Trên đỉnh đèo Bảo Lộc”. Đề tặng: “Mến tặng các bạn trẻ Lâm Đồng”. Nguyên văn: “Xe pan giữa đèo mây / Ô hay, hoa nở ngất ngây cả rừng / Ba lô nhẹ khoác trên lưng / Mùa xuân trước mặt, còn dừng được ư?”.
(2) Chinh Văn, “Giữa đôi bờ hư thực” (GĐBHT.), Nxb. Văn Học, 12-1999. Bài “Trên đỉnh đèo Bảo Lộc”, bản in ở tập GĐBHT. (1999), có khác biệt đôi chút (1).
(3) Hội Nhà văn TP.HCM., “Hội viên HNV.TP.HCM. – Kỉ yếu 2005”, Nxb. Hội Nhà văn, tr. 400: Tiểu sử Chinh Văn (sinh năm 1945). … Ngoài ra, anh còn là hội viên Hội Văn bút thế giới (International Poet / Playwright [play-wight] – Essayist / Editor – Novelist [P.E.N.]).
(4) Anh rời khỏi Nxb. Trẻ, về hưu, năm 1997.
(5) Tôi nghĩ bài viết cũng nên dừng ở đây, trong khi chờ đến lúc đọc được tập thơ đầu tay của anh, “Lời chim bão tố” (Sinh viên hải ngoại ấn hành, 1967) và vở kịch thơ kế tiếp, “Trên đường vinh quang” (1967). Anh hẹn tôi trong những ngày sắp tới, anh sẽ cho tôi mượn đọc. Anh còn hứa tặng cả tập thơ vừa mới xuất xưởng vào ngày 30 áp Tết Canh dần (2010) của chính anh. Nhưng dẫu sao, tôi cũng có thể tìm thấy những phần tinh tuý nhất của hai tác phẩm xuất bản từ thuở trai trẻ ấy ngay trong tập thơ tự tuyển này của nhà thơ Chinh Văn. Còn tập vừa xuất xưởng, xin hẹn ở một bài viết khác.
VĂN CHƯƠNG VÀ CHINH CHIẾN, “GIỮA ĐÔI BỜ HƯ THỰC”
Trần Xuân An
Quá ngắn ngủi và cũng đã quá xa, năm ấy, chỉ một thoáng chốc ở hành lang Nhà khách Đà Lạt, tôi có dịp chuyện trò đôi câu với nhà thơ Chinh Văn và một vài nhà văn khác, bấy giờ họ đang là học viên khoá I Trường Viết văn Nguyễn Du. Đó là lần đầu tiên, cách đây đúng ba mươi năm. Năm sau, kể từ buổi tối hôm đó, tôi và anh Chinh Văn lại có thơ in chung cùng nhiều tác giả trong tuyển thơ thứ hai của Lâm Đồng – Đà Lạt sau Ngày Thống nhất: “Như anh em một nhà” (1). Bài lục bát tứ tuyệt thuở ấy của anh, hai mươi năm sau, lại được in vào tập thơ riêng của anh, “Giữa đôi bờ hư thực” (2):
xe pan giữa đỉnh đèo mây
ô hay, hoa nở lắt lay cả rừng
ba lô vội khoác trên lưng
mùa xuân trước mặt còn dừng được ư?
(Trên đỉnh đèo mây, Bảo Lộc – 1980, GĐBHT., sđd., tr. 74)
Tôi còn nhớ mãi bài thơ này với bản in năm 1981 (1). Tối hôm qua, mở tủ sách tìm lại tuyển thơ cũ, tôi mỉm cười khi chợt nghĩ, liệu anh Chinh Văn có bị pan lần nào không trong chặng đường tham gia cách mạng 18 năm trước 1975 (3) và quãng đường làm công chức 22 năm sau Ngày Thống nhất (4)? Ngoài tứ thơ hỏng xe (panne) tuy cụ thể nhưng rất khái quát về một thời, thơ của anh trong tập “Giữa đôi bờ hư thực” cũng góp phần loé lên ý nghĩ ấy trong tôi. Tất nhiên, có sự cố thuộc về chiếc xe cơ chế xã hội chở người làm thơ, cũng có sự cố do chính thơ của người làm thơ trên con đường văn chương của mỗi người cầm bút.
Người ta thường nhắc đến Aragon với một câu nổi tiếng, tham gia cách mạng có nghĩa là “từ chân trời một người đến chân trời tất cả”, hay về Chế Lan Viên thuở “Ánh sáng và phù sa” với bài thơ “Hai câu hỏi” của ông: “Ta là ai? Như ngọn gió siêu hình / Câu hỏi hư vô thổi nghìn nến tắt / Ta vì ai? Sẽ xoay chiều ngọn bấc / Bàn tay người thắp lại triệu chồi xanh”. Nhưng với Chinh Văn, hình như trong anh vẫn luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi ấy, không loại trừ nhau.
Mười hai tuổi, tham gia cách mạng tại Sài Gòn – Gia Định (1957). Mười bốn tuổi, có thơ đăng báo, cũng tại thủ phủ của Miền Nam thuở đó. Và đây là thơ của chú bé Chinh Văn viết về lí tưởng, từ ấy:
mùa xuân cây nẩy lộc
lộc biếc nhờ nắng mai
lý tưởng như mặt trời
mời ta vươn tới mãi
(Mặt trời và lộc biếc, 1958, GĐBHT., sđd., tr. 75)
Cũng cùng một thời điểm, chú bé lại viết, với ý tưởng già dặn, thể hiện sự chọn lựa một thái độ trước thực trạng mỗi kiếp người:
cuộc đời như điếu thuốc
không hút cũng cháy vèo //
cuộc đời như điếu thuốc
không hút cũng không sao
(“Thái độ I”, 1958, GĐBHT., sđd., tr. 35)
Chú bé 13 tuổi đã rất kiệm từ, không nói thật rõ, đó là thái độ dấn thân tích cực trong bối cảnh Miền Nam, mặc dù kiếp người nói chung vốn ngắn ngủi, như điếu thuốc lá, nếu có châm lửa cho đúng tác dụng, thì cháy vèo, nếu không châm lửa, thì cũng không sao cả, nhưng cũng vô dụng, ẩm mốc, và bị quẳng vào sọt rác. Đây là một trong ba bài liên hoàn (gồm “Thái độ II”, 1963, và “Thái độ III”, 1997, sđd. tr. 36 & 37). Hai bài sau chỉ là tín hiệu, cả bài chỉ hai chữ với đầu đuôi là hai lần đánh dấu ba chấm: ... và / thôi... hoặc độc nhất một chữ: về. Đó không phải hai bài thơ hoàn chỉnh, đúng nghĩa là thơ, cũng không thể tách ra, biệt lập, khỏi chùm thơ 3 bài; đúng hơn, “Thái độ II”, “Thái độ III” chỉ là vĩ thanh của bài “Thái độ I”. “Về”, dĩ nhiên là về hưu (1997). Nhưng “... và / thôi...” vào năm 1963, thì chỉ có thể hiểu được khi đọc những bài thơ anh viết cùng thời điểm, thời đoạn ấy.
Cũng 1963, mười tám tuổi, Chinh Văn có một bài thơ viết về Phật giáo Á châu với cái nhìn khá lạ, chứa đựng niềm tôn vinh với ngôn từ khá chừng mực:
“căn nhà rộng / tấm áo choàng thì thô // mùa đông // khi lữ khách đến giữa phố thị / choáng ngợp trước những thời trang lộng lẫy / nhưng mong manh // run rẩy / lữ khách chợt nhớ đến tấm áo choàng cũ kỹ / vẫn mang bên mình // tấm áo đẹp lên / thật mới mẻ”.
(“Phật giáo Á châu”, 1963, GĐBHT., sđd., tr. 18)
Cũng để hiểu hai chữ “... và / thôi...” ấy, chúng ta còn tìm thấy trong “Giữa đôi bờ hư thực”, tập thơ như một tự tuyển sau 40 năm làm thơ (1959-1999), những bài như “Ra đồng”, “Thế kỷ XX”, “Trò chơi hào hứng”, và hai bài khác, viết trong năm 1964 và trong khoảng thời gian 1962-1967: “Louis Amstrong”, “Sự chọn lựa vinh quang”.
Không chắc chắn lắm, tôi phỏng đoán bài “Ra đồng” được Chinh Văn viết đâu những tháng đầu năm 1963. Đó là một bài thơ thể hiện bề sâu tâm hồn anh, như trên kia tôi đã viết, “luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi”, trong đó có một câu hỏi về cõi im vắng tiếng người:
“hôm qua ra đồng / thấy con cò đứng một chân // - tại sao không đứng hai chân? / - ờ, tôi đứng một chân ở đời này // tôi thất thểu đi tìm cuộc đời kia // giữa đôi bờ vách núi / không vọng tiếng người”
(Ra đồng, 1963, GĐBHT., sđd., tr. 4)
“Thế kỷ XX”, “Trò chơi hào hứng” là hai bài thể hiện sự tố cáo xã hội cũ. Ngay cả việc tuyên án tử hình trong “bảng cáo trạng chung cho năm thằng” (xâm lược, phản quốc, phi nghĩa, vô đạo, dã man) cũng là “trò chơi hào hứng” của xã hội cũ mà thôi, trong năm 1963 ấy! Tuy nhiên, có lẽ phải thấy trong mắt nhìn Chinh Văn là bấy giờ, trong cuộc đánh đổ chế độ đệ nhất cộng hoà Diệm – Nhu, còn có bộ phận lực lượng Phật giáo và bộ phận nhân dân chân chính, chứ không chỉ là trò “đạo diễn” của Mỹ. Bài “Phật giáo Á châu” đã khẳng quyết cái nhìn công bằng ấy.
Chinh Văn viết về người nghệ sĩ kèn đồng da đen Louis Amstrong rất xúc động. Vốn theo phong cách không biểu lộ cảm xúc trên bề mặt câu chữ thơ, nhưng riêng ở bài này, cảm xúc và suy tưởng đã hoà quyện rất nhuần nhị. Hơn thế nữa, kết cấu bài thơ cũng gây ấn tượng sâu cho người đọc. Toàn bộ bài thơ là lời khuyên Louis Amstrong đừng buồn, mà phải nhẫn nhục, chịu đựng, cho dù trong mỗi lời khuyên với điệp ngữ “đừng buồn” đó, đều ẩn chứa sự nhận thức, đào sâu thực trạng bi thảm, để hai dòng kết thúc bài thơ lại là sự phản đối của Louis Amstrong: “tiếng kèn đồng trợn mắt / thét vang”. Không, không thể chịu đựng, nhẫn nhục, mà phải làm cách mạng trong điều kiện ở Mỹ, như Martin Luther King, người mà cả cộng đồng người Mỹ gốc Phi và tổng thống da đen đầu tiên của Mỹ hiện nay, Barack Obama, rất mực ghi nhớ công lao. Nói cho đúng hơn, Chinh Văn hẳn cũng quý trọng Martin Luther King, nhưng chắc anh vẫn thích kiểu cách mạng của Jack London, tác giả “Gót sắt” hơn.
Và ở Việt Nam chúng ta, theo Chinh Văn, tính chất cách mạng là điều anh đã thể hiện trong thơ, qua bài “Sự chọn lựa vinh quang” (1962-1967):
“ngay bây giờ / hay chẳng bao giờ nữa / hãy chọn lựa / đứng vào hàng ngũ của ông cha / giành lại cửa nhà / hay khom lưng, khoanh tay, cúi mặt”
Thậm chí, tưởng như anh đã thực sự không còn “luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi”, mà chỉ chọn một trong hai:
“trước móng vuốt lang sói, diều hâu / mọi người không mong đợi gì nơi anh / những luân lý, triết lý cao xa / mà ba hoa / từng phút giây không ngừng nghỉ / toàn dân đang hát ca / và kiên cường chiến đấu / toàn dân không mong đợi gì nơi anh / khác hơn / là / một bàn tay / và / một tình yêu chân thành / cho / chính quê hương”
(Sự chọn lựa vinh quang, 1962-1967, GĐBHT., sđd., tr. 58-62)
Đây cũng là giai đoạn thơ Chinh Văn không còn hàm súc, nén chặt, hoặc chỉ gợi mở bằng vài nét sơ phác. Thơ anh lúc này là thơ quảng trường, đọc trên sóng phát thanh, cần có nhiều điệp từ, điệp ngữ với cách diễn đạt dàn trải, dễ tiếp nhận bằng tai nghe.
Và cứ thế, con đường cách mạng của anh dĩ nhiên đã đưa anh vào tù dưới chế độ cũ, rồi tình thế buộc anh phải thoát li lên rừng, nhập vào đoàn quân vũ trang giải phóng. Chinh Văn có cả một mảng thơ về những chặng đường này: “Niềm tự hào chính đáng” (biệt giam Tân Hiệp, 1969, sđd., tr. 63), “Vượt Đồng Tháp, mùa trăng” (1972, sđd., tr. 88-90), “Hoa phong lan, trăng đầu súng” (cuối Trường Sơn, 1974, sđd. tr. 76-79)... Sau Ngày Thống nhất, anh còn có một mảng thơ đầy phấn chấn về khai hoang, về những vùng đất thép nữa.
Tuy vậy, khi tôi viết, có một giai đoạn “tưởng như anh đã thực sự không còn ‘luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi’, mà chỉ chọn một trong hai”, có nghĩa là tôi vẫn đọc thấy trong tập thơ “Giữa đôi bờ hư thực” những bài suy tư, khắc khoải về những vấn đề thuộc hằng số cõi đời, kiếp người. Điều này quán xuyến, xuyên suốt đời thơ Chinh Văn, tạo nên một nét độc đáo của riêng anh, và vẫn rất riêng trong đặc điểm chung của hàng ngũ những người thơ Miền Nam tham gia cách mạng như anh, vốn nhìn chung, không thể lẫn với đội ngũ các nhà thơ Miền Bắc cùng thời, cùng trang lứa.
Mặc dù cũng đã lướt nhẹ qua ở các đoạn trên, nhưng tôi vẫn muốn xoáy sâu thêm một chút về những suy tư, khắc khoải này.
Bài khởi đầu tập thơ, gần như hai-ku, phải chăng Chinh Văn muốn nói đến những tác nhân nghiệt ngã ngoài ý muốn – tác nhân cũng của thiên nhiên. Đó là ẩn dụ về quyền lực trong tay con người đối với đồng loại:
“đất nói với cây / - để cho hoa nở đẹp // mưa không nghe // mưa...”
(Mưa, Bến Hàm Tử - 1961, GĐBHT., sđd., tr. 1)
Bài “Gió” lại như đồng thoại:
ông già hỏi thằng bé:
- làm sao để được cười?
thằng bé khóc
thằng bé hỏi ông già:
- làm sao để được khóc?
ông già cười
(Gió, 1962, GĐBHT., sđd., tr. 2)
“Được cười” và “được khóc” là quyền, một thứ quyền tự nhiên và hồn nhiên nhất của mỗi con người. Chinh Văn diễn đạt một chân lí giản dị: muốn cảm nhận được hạnh phúc, phải biết khổ đau; muốn hiểu được khổ đau, phải trải nghiệm được hạnh phúc. Và theo đó, “Gió” chính là biểu tượng của tự do.
Hoặc ở một bài khác, anh đưa ra một định nghĩa có tính triết học, vừa hài hước, vừa bi đát, về đấng khởi nguyên và cõi người ta:
“có một thằng buồn quá / ngồi chơi cờ một mình // một mình cũng buồn quá / hắn bỏ đi một mình // nghìn và triệu năm sau // quân cờ nằm buồn quá / bỗng dưng biến thành người”
(Thân phận, 1961, GĐBHT., sđd., tr. .5)
Mãi đến năm 1968, lúc anh đã thật sự trưởng thành trong hoạt động cách mạng ở nội thành, Chinh Văn vẫn mang một cảm thức về nỗi cô đơn và sự ngắn ngủi của phận người. Anh đã rơi vào vùng xoáy của câu hỏi “thổi nghìn nến tắt”, một thời Chế Lan Viên đã sợ hãi, tránh né:
“chưa chi / ngày đã tắt // tôi đứng đây / từ khi ra đời / đến khi nhắm mắt / một mình / trên trái đất // chưa chi / ngày đã tắt”
(Chưa chi, 1968, GĐBHT., sđd., tr. 8)
Cũng thế, khi anh “nói với em”:
“làm người / ai chẳng chết / không có gì đâu em // làm người / ai chẳng chết / có gì đâu em”
(Nói với em, 1968, GĐBHT. Sđd., tr. 11).
Mãi đến sau Ngày Thống nhất, cảm thức về tính bi đát của phận người vẫn đeo đẳng anh không thôi. Với cái nhìn khái quát mênh mang đượm tính triết lí về nỗi niềm “thiên cổ sầu” này, thơ Chinh Văn không còn khô khan, lại vừa trở nên giàu hình ảnh, vừa giữ được dáng nét hàm súc đầy khơi gợi, tạo đà cho người đọc tự đi sâu vào suy tưởng:
“tôi ném tôi lên dòng thời gian / nghe lênh đênh lục bình nở tím // mây nước lang thang / duy nỗi buồn và gốc đa ngồi lại // gió xạc xào nghĩa trang”
(Tôi nhìn tôi, 1979, GĐBHT., sđd., tr. 20)
Thậm chí, có khi anh triết lí một cách buồn bã về cái phi lí của chiến tranh nữa, mặt đen tối của cõi nhân sinh, mặc dù anh tự chọn cho chính anh bút danh Chinh Văn, hình như với ý nghĩa văn chương chiến đấu hay văn chương chinh phục kẻ thù (kẻ thù trong thơ anh đã quá rõ, nhất là ở bài “Bao bố”, 1950-1975, sđd., tr. 40):
“để cứu vạn con người / phải giết muôn thằng bé / để cứu muôn thằng bé / phải giết triệu con người // để cứu triệu con người / phải diệt một dân tộc / để cứu cả nhân loại / người giết luôn người rồi”
(Khôi hài đen, 1967, GĐBHT., sđd., tr. 44-45)
Và trong Đổi mới, Chinh Văn lại càng nhận rõ ra “bức tường”. Đây cũng là một trong những thao thức, khắc khoải của anh, về tính bi kịch của cách mạng, dẫn đến Đổi mới:
“có những bức tường / có quá nhiều những bức tường / ngăn cách em / ngăn cách anh / mạnh hơn sự sống / mạnh hơn cái chết // [...] // bức tường, ngăn đôi giáo điều và sáng tạo, anh phải nghĩ, phải làm thế này, không được nghĩ, không được làm thế kia // bức tường [...] như con tằm, anh dệt cho mình chiếc kén, tự bỏ tù mình, bỏ tù cả anh em...”
(Bức tường, 1999, GĐBHT., sđd., tr. 105-106).
Tôi đã viết, ở Chinh Văn, suốt đời thơ của nhà thơ này, “luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi, không loại trừ nhau”, và điều đó tạo nên đặc điểm rất riêng của thơ anh. Đặc điểm này, ở anh, một người cầm bút tại Miền Nam, luôn song hành hai mặt âm – dương, còn ở Chế Lan Viên, cây đại thụ tại Miền Bắc, mãi đến cuối đời, mới trào ra ba tập di cảo thơ như một sự bù đắp cho phần khiếm khuyết, phiến diện, ông đã phải hi sinh trong tư thế “tầm vóc nhà thơ đứng ngang tầm chiến luỹ”, để sự nghiệp thơ của ông hoàn thiện hơn (không chỉ là nhà thơ chiến đấu chống ngoại xâm mà còn là nhà thơ của chủ nghĩa nhân văn và khát vọng dân chủ, tự do).
Tôi cảm thấy hơi ngần ngại, khi muốn viết thêm vài dòng về bản sắc thơ anh, một cách thật cô đọng. Chẳng hạn như: Chinh Văn mạnh về thơ tự do hơn là các thể thơ khác. Ngay cả lục bát, hình như chưa có bài nào vượt nổi “Trên đỉnh đèo Bảo Lộc” (1980). Thơ của anh tuy phần lớn là hàm súc, vẫn có bài hơi khô khan, có lẽ do anh thiên về nghĩ ngợi, triết lí. Không phải ngẫu nhiên anh chọn ảnh chụp bức tượng “Người trầm tư” nổi tiếng của Auguste Rodin để làm phụ bản thứ nhất. Đó là bức tượng của một người đàn ông tráng kiện đang suy tư. Chinh Văn không bạc nhược, mặc dù trong suy tư, nhiều đề tài vẫn khá bi đát hay rất bi đát. Hoặc nói cách khác, chẳng hạn như: Nếp tư duy nhà thơ Chinh Văn nhiều khi gần với cách lập ngôn của triết nhân. Thơ anh vì thế, có bài như mật ngữ. Đó là đặc sắc của riêng anh, giúp thơ anh không lẫn vào bất kì tác phẩm của một ai khác. Một nhà thơ như thế còn cao hơn hàng ngàn nhà thơ làm thơ đèm đẹp và thiếu chất trí tuệ (5).
Trần Xuân An
Khởi viết lúc 8:30 ngày 27-02 HB10 (2010)
Viết xong lúc 17 giờ 25, cùng ngày.
_____________________________
(1) Nhiều tác giả, “Như anh em một nhà”, Sở VH-TT. Lâm Đồng xuất bản, 1981, tr. 95. Nhan đề bài thơ: “Trên đỉnh đèo Bảo Lộc”. Đề tặng: “Mến tặng các bạn trẻ Lâm Đồng”. Nguyên văn: “Xe pan giữa đèo mây / Ô hay, hoa nở ngất ngây cả rừng / Ba lô nhẹ khoác trên lưng / Mùa xuân trước mặt, còn dừng được ư?”.
(2) Chinh Văn, “Giữa đôi bờ hư thực” (GĐBHT.), Nxb. Văn Học, 12-1999. Bài “Trên đỉnh đèo Bảo Lộc”, bản in ở tập GĐBHT. (1999), có khác biệt đôi chút (1).
(3) Hội Nhà văn TP.HCM., “Hội viên HNV.TP.HCM. – Kỉ yếu 2005”, Nxb. Hội Nhà văn, tr. 400: Tiểu sử Chinh Văn (sinh năm 1945). … Ngoài ra, anh còn là hội viên Hội Văn bút thế giới (International Poet / Playwright [play-wight] – Essayist / Editor – Novelist [P.E.N.]).
(4) Anh rời khỏi Nxb. Trẻ, về hưu, năm 1997.
(5) Tôi nghĩ bài viết cũng nên dừng ở đây, trong khi chờ đến lúc đọc được tập thơ đầu tay của anh, “Lời chim bão tố” (Sinh viên hải ngoại ấn hành, 1967) và vở kịch thơ kế tiếp, “Trên đường vinh quang” (1967). Anh hẹn tôi trong những ngày sắp tới, anh sẽ cho tôi mượn đọc. Anh còn hứa tặng cả tập thơ vừa mới xuất xưởng vào ngày 30 áp Tết Canh dần (2010) của chính anh. Nhưng dẫu sao, tôi cũng có thể tìm thấy những phần tinh tuý nhất của hai tác phẩm xuất bản từ thuở trai trẻ ấy ngay trong tập thơ tự tuyển này của nhà thơ Chinh Văn. Còn tập vừa xuất xưởng, xin hẹn ở một bài viết khác.
VĂN CHƯƠNG VÀ CHINH CHIẾN, “GIỮA ĐÔI BỜ HƯ THỰC”
Trần Xuân An
Quá ngắn ngủi và cũng đã quá xa, năm ấy, chỉ một thoáng chốc ở hành lang Nhà khách Đà Lạt, tôi có dịp chuyện trò đôi câu với nhà thơ Chinh Văn và một vài nhà văn khác, bấy giờ họ đang là học viên khoá I Trường Viết văn Nguyễn Du. Đó là lần đầu tiên, cách đây đúng ba mươi năm. Năm sau, kể từ buổi tối hôm đó, tôi và anh Chinh Văn lại có thơ in chung cùng nhiều tác giả trong tuyển thơ thứ hai của Lâm Đồng – Đà Lạt sau Ngày Thống nhất: “Như anh em một nhà” (1). Bài lục bát tứ tuyệt thuở ấy của anh, hai mươi năm sau, lại được in vào tập thơ riêng của anh, “Giữa đôi bờ hư thực” (2):
xe pan giữa đỉnh đèo mây
ô hay, hoa nở lắt lay cả rừng
ba lô vội khoác trên lưng
mùa xuân trước mặt còn dừng được ư?
(Trên đỉnh đèo mây, Bảo Lộc – 1980, GĐBHT., sđd., tr. 74)
Tôi còn nhớ mãi bài thơ này với bản in năm 1981 (1). Tối hôm qua, mở tủ sách tìm lại tuyển thơ cũ, tôi mỉm cười khi chợt nghĩ, liệu anh Chinh Văn có bị pan lần nào không trong chặng đường tham gia cách mạng 18 năm trước 1975 (3) và quãng đường làm công chức 22 năm sau Ngày Thống nhất (4)? Ngoài tứ thơ hỏng xe (panne) tuy cụ thể nhưng rất khái quát về một thời, thơ của anh trong tập “Giữa đôi bờ hư thực” cũng góp phần loé lên ý nghĩ ấy trong tôi. Tất nhiên, có sự cố thuộc về chiếc xe cơ chế xã hội chở người làm thơ, cũng có sự cố do chính thơ của người làm thơ trên con đường văn chương của mỗi người cầm bút.
Người ta thường nhắc đến Aragon với một câu nổi tiếng, tham gia cách mạng có nghĩa là “từ chân trời một người đến chân trời tất cả”, hay về Chế Lan Viên thuở “Ánh sáng và phù sa” với bài thơ “Hai câu hỏi” của ông: “Ta là ai? Như ngọn gió siêu hình / Câu hỏi hư vô thổi nghìn nến tắt / Ta vì ai? Sẽ xoay chiều ngọn bấc / Bàn tay người thắp lại triệu chồi xanh”. Nhưng với Chinh Văn, hình như trong anh vẫn luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi ấy, không loại trừ nhau.
Mười hai tuổi, tham gia cách mạng tại Sài Gòn – Gia Định (1957). Mười bốn tuổi, có thơ đăng báo, cũng tại thủ phủ của Miền Nam thuở đó. Và đây là thơ của chú bé Chinh Văn viết về lí tưởng, từ ấy:
mùa xuân cây nẩy lộc
lộc biếc nhờ nắng mai
lý tưởng như mặt trời
mời ta vươn tới mãi
(Mặt trời và lộc biếc, 1958, GĐBHT., sđd., tr. 75)
Cũng cùng một thời điểm, chú bé lại viết, với ý tưởng già dặn, thể hiện sự chọn lựa một thái độ trước thực trạng mỗi kiếp người:
cuộc đời như điếu thuốc
không hút cũng cháy vèo //
cuộc đời như điếu thuốc
không hút cũng không sao
(“Thái độ I”, 1958, GĐBHT., sđd., tr. 35)
Chú bé 13 tuổi đã rất kiệm từ, không nói thật rõ, đó là thái độ dấn thân tích cực trong bối cảnh Miền Nam, mặc dù kiếp người nói chung vốn ngắn ngủi, như điếu thuốc lá, nếu có châm lửa cho đúng tác dụng, thì cháy vèo, nếu không châm lửa, thì cũng không sao cả, nhưng cũng vô dụng, ẩm mốc, và bị quẳng vào sọt rác. Đây là một trong ba bài liên hoàn (gồm “Thái độ II”, 1963, và “Thái độ III”, 1997, sđd. tr. 36 & 37). Hai bài sau chỉ là tín hiệu, cả bài chỉ hai chữ với đầu đuôi là hai lần đánh dấu ba chấm: ... và / thôi... hoặc độc nhất một chữ: về. Đó không phải hai bài thơ hoàn chỉnh, đúng nghĩa là thơ, cũng không thể tách ra, biệt lập, khỏi chùm thơ 3 bài; đúng hơn, “Thái độ II”, “Thái độ III” chỉ là vĩ thanh của bài “Thái độ I”. “Về”, dĩ nhiên là về hưu (1997). Nhưng “... và / thôi...” vào năm 1963, thì chỉ có thể hiểu được khi đọc những bài thơ anh viết cùng thời điểm, thời đoạn ấy.
Cũng 1963, mười tám tuổi, Chinh Văn có một bài thơ viết về Phật giáo Á châu với cái nhìn khá lạ, chứa đựng niềm tôn vinh với ngôn từ khá chừng mực:
“căn nhà rộng / tấm áo choàng thì thô // mùa đông // khi lữ khách đến giữa phố thị / choáng ngợp trước những thời trang lộng lẫy / nhưng mong manh // run rẩy / lữ khách chợt nhớ đến tấm áo choàng cũ kỹ / vẫn mang bên mình // tấm áo đẹp lên / thật mới mẻ”.
(“Phật giáo Á châu”, 1963, GĐBHT., sđd., tr. 18)
Cũng để hiểu hai chữ “... và / thôi...” ấy, chúng ta còn tìm thấy trong “Giữa đôi bờ hư thực”, tập thơ như một tự tuyển sau 40 năm làm thơ (1959-1999), những bài như “Ra đồng”, “Thế kỷ XX”, “Trò chơi hào hứng”, và hai bài khác, viết trong năm 1964 và trong khoảng thời gian 1962-1967: “Louis Amstrong”, “Sự chọn lựa vinh quang”.
Không chắc chắn lắm, tôi phỏng đoán bài “Ra đồng” được Chinh Văn viết đâu những tháng đầu năm 1963. Đó là một bài thơ thể hiện bề sâu tâm hồn anh, như trên kia tôi đã viết, “luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi”, trong đó có một câu hỏi về cõi im vắng tiếng người:
“hôm qua ra đồng / thấy con cò đứng một chân // - tại sao không đứng hai chân? / - ờ, tôi đứng một chân ở đời này // tôi thất thểu đi tìm cuộc đời kia // giữa đôi bờ vách núi / không vọng tiếng người”
(Ra đồng, 1963, GĐBHT., sđd., tr. 4)
“Thế kỷ XX”, “Trò chơi hào hứng” là hai bài thể hiện sự tố cáo xã hội cũ. Ngay cả việc tuyên án tử hình trong “bảng cáo trạng chung cho năm thằng” (xâm lược, phản quốc, phi nghĩa, vô đạo, dã man) cũng là “trò chơi hào hứng” của xã hội cũ mà thôi, trong năm 1963 ấy! Tuy nhiên, có lẽ phải thấy trong mắt nhìn Chinh Văn là bấy giờ, trong cuộc đánh đổ chế độ đệ nhất cộng hoà Diệm – Nhu, còn có bộ phận lực lượng Phật giáo và bộ phận nhân dân chân chính, chứ không chỉ là trò “đạo diễn” của Mỹ. Bài “Phật giáo Á châu” đã khẳng quyết cái nhìn công bằng ấy.
Chinh Văn viết về người nghệ sĩ kèn đồng da đen Louis Amstrong rất xúc động. Vốn theo phong cách không biểu lộ cảm xúc trên bề mặt câu chữ thơ, nhưng riêng ở bài này, cảm xúc và suy tưởng đã hoà quyện rất nhuần nhị. Hơn thế nữa, kết cấu bài thơ cũng gây ấn tượng sâu cho người đọc. Toàn bộ bài thơ là lời khuyên Louis Amstrong đừng buồn, mà phải nhẫn nhục, chịu đựng, cho dù trong mỗi lời khuyên với điệp ngữ “đừng buồn” đó, đều ẩn chứa sự nhận thức, đào sâu thực trạng bi thảm, để hai dòng kết thúc bài thơ lại là sự phản đối của Louis Amstrong: “tiếng kèn đồng trợn mắt / thét vang”. Không, không thể chịu đựng, nhẫn nhục, mà phải làm cách mạng trong điều kiện ở Mỹ, như Martin Luther King, người mà cả cộng đồng người Mỹ gốc Phi và tổng thống da đen đầu tiên của Mỹ hiện nay, Barack Obama, rất mực ghi nhớ công lao. Nói cho đúng hơn, Chinh Văn hẳn cũng quý trọng Martin Luther King, nhưng chắc anh vẫn thích kiểu cách mạng của Jack London, tác giả “Gót sắt” hơn.
Và ở Việt Nam chúng ta, theo Chinh Văn, tính chất cách mạng là điều anh đã thể hiện trong thơ, qua bài “Sự chọn lựa vinh quang” (1962-1967):
“ngay bây giờ / hay chẳng bao giờ nữa / hãy chọn lựa / đứng vào hàng ngũ của ông cha / giành lại cửa nhà / hay khom lưng, khoanh tay, cúi mặt”
Thậm chí, tưởng như anh đã thực sự không còn “luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi”, mà chỉ chọn một trong hai:
“trước móng vuốt lang sói, diều hâu / mọi người không mong đợi gì nơi anh / những luân lý, triết lý cao xa / mà ba hoa / từng phút giây không ngừng nghỉ / toàn dân đang hát ca / và kiên cường chiến đấu / toàn dân không mong đợi gì nơi anh / khác hơn / là / một bàn tay / và / một tình yêu chân thành / cho / chính quê hương”
(Sự chọn lựa vinh quang, 1962-1967, GĐBHT., sđd., tr. 58-62)
Đây cũng là giai đoạn thơ Chinh Văn không còn hàm súc, nén chặt, hoặc chỉ gợi mở bằng vài nét sơ phác. Thơ anh lúc này là thơ quảng trường, đọc trên sóng phát thanh, cần có nhiều điệp từ, điệp ngữ với cách diễn đạt dàn trải, dễ tiếp nhận bằng tai nghe.
Và cứ thế, con đường cách mạng của anh dĩ nhiên đã đưa anh vào tù dưới chế độ cũ, rồi tình thế buộc anh phải thoát li lên rừng, nhập vào đoàn quân vũ trang giải phóng. Chinh Văn có cả một mảng thơ về những chặng đường này: “Niềm tự hào chính đáng” (biệt giam Tân Hiệp, 1969, sđd., tr. 63), “Vượt Đồng Tháp, mùa trăng” (1972, sđd., tr. 88-90), “Hoa phong lan, trăng đầu súng” (cuối Trường Sơn, 1974, sđd. tr. 76-79)... Sau Ngày Thống nhất, anh còn có một mảng thơ đầy phấn chấn về khai hoang, về những vùng đất thép nữa.
Tuy vậy, khi tôi viết, có một giai đoạn “tưởng như anh đã thực sự không còn ‘luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi’, mà chỉ chọn một trong hai”, có nghĩa là tôi vẫn đọc thấy trong tập thơ “Giữa đôi bờ hư thực” những bài suy tư, khắc khoải về những vấn đề thuộc hằng số cõi đời, kiếp người. Điều này quán xuyến, xuyên suốt đời thơ Chinh Văn, tạo nên một nét độc đáo của riêng anh, và vẫn rất riêng trong đặc điểm chung của hàng ngũ những người thơ Miền Nam tham gia cách mạng như anh, vốn nhìn chung, không thể lẫn với đội ngũ các nhà thơ Miền Bắc cùng thời, cùng trang lứa.
Mặc dù cũng đã lướt nhẹ qua ở các đoạn trên, nhưng tôi vẫn muốn xoáy sâu thêm một chút về những suy tư, khắc khoải này.
Bài khởi đầu tập thơ, gần như hai-ku, phải chăng Chinh Văn muốn nói đến những tác nhân nghiệt ngã ngoài ý muốn – tác nhân cũng của thiên nhiên. Đó là ẩn dụ về quyền lực trong tay con người đối với đồng loại:
“đất nói với cây / - để cho hoa nở đẹp // mưa không nghe // mưa...”
(Mưa, Bến Hàm Tử - 1961, GĐBHT., sđd., tr. 1)
Bài “Gió” lại như đồng thoại:
ông già hỏi thằng bé:
- làm sao để được cười?
thằng bé khóc
thằng bé hỏi ông già:
- làm sao để được khóc?
ông già cười
(Gió, 1962, GĐBHT., sđd., tr. 2)
“Được cười” và “được khóc” là quyền, một thứ quyền tự nhiên và hồn nhiên nhất của mỗi con người. Chinh Văn diễn đạt một chân lí giản dị: muốn cảm nhận được hạnh phúc, phải biết khổ đau; muốn hiểu được khổ đau, phải trải nghiệm được hạnh phúc. Và theo đó, “Gió” chính là biểu tượng của tự do.
Hoặc ở một bài khác, anh đưa ra một định nghĩa có tính triết học, vừa hài hước, vừa bi đát, về đấng khởi nguyên và cõi người ta:
“có một thằng buồn quá / ngồi chơi cờ một mình // một mình cũng buồn quá / hắn bỏ đi một mình // nghìn và triệu năm sau // quân cờ nằm buồn quá / bỗng dưng biến thành người”
(Thân phận, 1961, GĐBHT., sđd., tr. .5)
Mãi đến năm 1968, lúc anh đã thật sự trưởng thành trong hoạt động cách mạng ở nội thành, Chinh Văn vẫn mang một cảm thức về nỗi cô đơn và sự ngắn ngủi của phận người. Anh đã rơi vào vùng xoáy của câu hỏi “thổi nghìn nến tắt”, một thời Chế Lan Viên đã sợ hãi, tránh né:
“chưa chi / ngày đã tắt // tôi đứng đây / từ khi ra đời / đến khi nhắm mắt / một mình / trên trái đất // chưa chi / ngày đã tắt”
(Chưa chi, 1968, GĐBHT., sđd., tr. 8)
Cũng thế, khi anh “nói với em”:
“làm người / ai chẳng chết / không có gì đâu em // làm người / ai chẳng chết / có gì đâu em”
(Nói với em, 1968, GĐBHT. Sđd., tr. 11).
Mãi đến sau Ngày Thống nhất, cảm thức về tính bi đát của phận người vẫn đeo đẳng anh không thôi. Với cái nhìn khái quát mênh mang đượm tính triết lí về nỗi niềm “thiên cổ sầu” này, thơ Chinh Văn không còn khô khan, lại vừa trở nên giàu hình ảnh, vừa giữ được dáng nét hàm súc đầy khơi gợi, tạo đà cho người đọc tự đi sâu vào suy tưởng:
“tôi ném tôi lên dòng thời gian / nghe lênh đênh lục bình nở tím // mây nước lang thang / duy nỗi buồn và gốc đa ngồi lại // gió xạc xào nghĩa trang”
(Tôi nhìn tôi, 1979, GĐBHT., sđd., tr. 20)
Thậm chí, có khi anh triết lí một cách buồn bã về cái phi lí của chiến tranh nữa, mặt đen tối của cõi nhân sinh, mặc dù anh tự chọn cho chính anh bút danh Chinh Văn, hình như với ý nghĩa văn chương chiến đấu hay văn chương chinh phục kẻ thù (kẻ thù trong thơ anh đã quá rõ, nhất là ở bài “Bao bố”, 1950-1975, sđd., tr. 40):
“để cứu vạn con người / phải giết muôn thằng bé / để cứu muôn thằng bé / phải giết triệu con người // để cứu triệu con người / phải diệt một dân tộc / để cứu cả nhân loại / người giết luôn người rồi”
(Khôi hài đen, 1967, GĐBHT., sđd., tr. 44-45)
Và trong Đổi mới, Chinh Văn lại càng nhận rõ ra “bức tường”. Đây cũng là một trong những thao thức, khắc khoải của anh, về tính bi kịch của cách mạng, dẫn đến Đổi mới:
“có những bức tường / có quá nhiều những bức tường / ngăn cách em / ngăn cách anh / mạnh hơn sự sống / mạnh hơn cái chết // [...] // bức tường, ngăn đôi giáo điều và sáng tạo, anh phải nghĩ, phải làm thế này, không được nghĩ, không được làm thế kia // bức tường [...] như con tằm, anh dệt cho mình chiếc kén, tự bỏ tù mình, bỏ tù cả anh em...”
(Bức tường, 1999, GĐBHT., sđd., tr. 105-106).
Tôi đã viết, ở Chinh Văn, suốt đời thơ của nhà thơ này, “luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi, không loại trừ nhau”, và điều đó tạo nên đặc điểm rất riêng của thơ anh. Đặc điểm này, ở anh, một người cầm bút tại Miền Nam, luôn song hành hai mặt âm – dương, còn ở Chế Lan Viên, cây đại thụ tại Miền Bắc, mãi đến cuối đời, mới trào ra ba tập di cảo thơ như một sự bù đắp cho phần khiếm khuyết, phiến diện, ông đã phải hi sinh trong tư thế “tầm vóc nhà thơ đứng ngang tầm chiến luỹ”, để sự nghiệp thơ của ông hoàn thiện hơn (không chỉ là nhà thơ chiến đấu chống ngoại xâm mà còn là nhà thơ của chủ nghĩa nhân văn và khát vọng dân chủ, tự do).
Tôi cảm thấy hơi ngần ngại, khi muốn viết thêm vài dòng về bản sắc thơ anh, một cách thật cô đọng. Chẳng hạn như: Chinh Văn mạnh về thơ tự do hơn là các thể thơ khác. Ngay cả lục bát, hình như chưa có bài nào vượt nổi “Trên đỉnh đèo Bảo Lộc” (1980). Thơ của anh tuy phần lớn là hàm súc, vẫn có bài hơi khô khan, có lẽ do anh thiên về nghĩ ngợi, triết lí. Không phải ngẫu nhiên anh chọn ảnh chụp bức tượng “Người trầm tư” nổi tiếng của Auguste Rodin để làm phụ bản thứ nhất. Đó là bức tượng của một người đàn ông tráng kiện đang suy tư. Chinh Văn không bạc nhược, mặc dù trong suy tư, nhiều đề tài vẫn khá bi đát hay rất bi đát. Hoặc nói cách khác, chẳng hạn như: Nếp tư duy nhà thơ Chinh Văn nhiều khi gần với cách lập ngôn của triết nhân. Thơ anh vì thế, có bài như mật ngữ. Đó là đặc sắc của riêng anh, giúp thơ anh không lẫn vào bất kì tác phẩm của một ai khác. Một nhà thơ như thế còn cao hơn hàng ngàn nhà thơ làm thơ đèm đẹp và thiếu chất trí tuệ (5).
Trần Xuân An
Khởi viết lúc 8:30 ngày 27-02 HB10 (2010)
Viết xong lúc 17 giờ 25, cùng ngày.
_____________________________
(1) Nhiều tác giả, “Như anh em một nhà”, Sở VH-TT. Lâm Đồng xuất bản, 1981, tr. 95. Nhan đề bài thơ: “Trên đỉnh đèo Bảo Lộc”. Đề tặng: “Mến tặng các bạn trẻ Lâm Đồng”. Nguyên văn: “Xe pan giữa đèo mây / Ô hay, hoa nở ngất ngây cả rừng / Ba lô nhẹ khoác trên lưng / Mùa xuân trước mặt, còn dừng được ư?”.
(2) Chinh Văn, “Giữa đôi bờ hư thực” (GĐBHT.), Nxb. Văn Học, 12-1999. Bài “Trên đỉnh đèo Bảo Lộc”, bản in ở tập GĐBHT. (1999), có khác biệt đôi chút (1).
(3) Hội Nhà văn TP.HCM., “Hội viên HNV.TP.HCM. – Kỉ yếu 2005”, Nxb. Hội Nhà văn, tr. 400: Tiểu sử Chinh Văn (sinh năm 1945). … Ngoài ra, anh còn là hội viên Hội Văn bút thế giới (International Poet / Playwright [play-wight] – Essayist / Editor – Novelist [P.E.N.]).
(4) Anh rời khỏi Nxb. Trẻ, về hưu, năm 1997.
(5) Tôi nghĩ bài viết cũng nên dừng ở đây, trong khi chờ đến lúc đọc được tập thơ đầu tay của anh, “Lời chim bão tố” (Sinh viên hải ngoại ấn hành, 1967) và vở kịch thơ kế tiếp, “Trên đường vinh quang” (1967). Anh hẹn tôi trong những ngày sắp tới, anh sẽ cho tôi mượn đọc. Anh còn hứa tặng cả tập thơ vừa mới xuất xưởng vào ngày 30 áp Tết Canh dần (2010) của chính anh. Nhưng dẫu sao, tôi cũng có thể tìm thấy những phần tinh tuý nhất của hai tác phẩm xuất bản từ thuở trai trẻ ấy ngay trong tập thơ tự tuyển này của nhà thơ Chinh Văn. Còn tập vừa xuất xưởng, xin hẹn ở một bài viết khác.
VĂN CHƯƠNG VÀ CHINH CHIẾN, “GIỮA ĐÔI BỜ HƯ THỰC”
Trần Xuân An
Tôi còn nhớ mãi bài thơ này với bản in năm 1981 (1). Tối hôm qua, mở tủ sách tìm lại tuyển thơ cũ, tôi mỉm cười khi chợt nghĩ, liệu anh Chinh Văn có bị pan lần nào không trong chặng đường tham gia cách mạng 18 năm trước 1975 (3) và quãng đường làm công chức 22 năm sau Ngày Thống nhất (4)? Ngoài tứ thơ hỏng xe (panne) tuy cụ thể nhưng rất khái quát về một thời, thơ của anh trong tập “Giữa đôi bờ hư thực” cũng góp phần loé lên ý nghĩ ấy trong tôi. Tất nhiên, có sự cố thuộc về chiếc xe cơ chế xã hội chở người làm thơ, cũng có sự cố do chính thơ của người làm thơ trên con đường văn chương của mỗi người cầm bút.
Người ta thường nhắc đến Aragon với một câu nổi tiếng, tham gia cách mạng có nghĩa là “từ chân trời một người đến chân trời tất cả”, hay về Chế Lan Viên thuở “Ánh sáng và phù sa” với bài thơ “Hai câu hỏi” của ông: “Ta là ai? Như ngọn gió siêu hình / Câu hỏi hư vô thổi nghìn nến tắt / Ta vì ai? Sẽ xoay chiều ngọn bấc / Bàn tay người thắp lại triệu chồi xanh”. Nhưng với Chinh Văn, hình như trong anh vẫn luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi ấy, không loại trừ nhau.
Mười hai tuổi, tham gia cách mạng tại Sài Gòn – Gia Định (1957). Mười bốn tuổi, có thơ đăng báo, cũng tại thủ phủ của Miền Nam thuở đó. Và đây là thơ của chú bé Chinh Văn viết về lí tưởng, từ ấy:
mùa xuân cây nẩy lộc
lộc biếc nhờ nắng mai
lý tưởng như mặt trời
mời ta vươn tới mãi
(Mặt trời và lộc biếc, 1958, GĐBHT., sđd., tr. 75)
Cũng cùng một thời điểm, chú bé lại viết, với ý tưởng già dặn, thể hiện sự chọn lựa một thái độ trước thực trạng mỗi kiếp người:
cuộc đời như điếu thuốc
không hút cũng cháy vèo //
không hút cũng không sao
(“Thái độ I”, 1958, GĐBHT., sđd., tr. 35)
Chú bé 13 tuổi đã rất kiệm từ, không nói thật rõ, đó là thái độ dấn thân tích cực trong bối cảnh Miền Nam, mặc dù kiếp người nói chung vốn ngắn ngủi, như điếu thuốc lá, nếu có châm lửa cho đúng tác dụng, thì cháy vèo, nếu không châm lửa, thì cũng không sao cả, nhưng cũng vô dụng, ẩm mốc, và bị quẳng vào sọt rác. Đây là một trong ba bài liên hoàn (gồm “Thái độ II”, 1963, và “Thái độ III”, 1997, sđd. tr. 36 & 37). Hai bài sau chỉ là tín hiệu, cả bài chỉ hai chữ với đầu đuôi là hai lần đánh dấu ba chấm: ... và / thôi... hoặc độc nhất một chữ: về. Đó không phải hai bài thơ hoàn chỉnh, đúng nghĩa là thơ, cũng không thể tách ra, biệt lập, khỏi chùm thơ 3 bài; đúng hơn, “Thái độ II”, “Thái độ III” chỉ là vĩ thanh của bài “Thái độ I”. “Về”, dĩ nhiên là về hưu (1997). Nhưng “... và / thôi...” vào năm 1963, thì chỉ có thể hiểu được khi đọc những bài thơ anh viết cùng thời điểm, thời đoạn ấy.
Cũng 1963, mười tám tuổi, Chinh Văn có một bài thơ viết về Phật giáo Á châu với cái nhìn khá lạ, chứa đựng niềm tôn vinh với ngôn từ khá chừng mực:
“căn nhà rộng / tấm áo choàng thì thô // mùa đông // khi lữ khách đến giữa phố thị / choáng ngợp trước những thời trang lộng lẫy / nhưng mong manh // run rẩy / lữ khách chợt nhớ đến tấm áo choàng cũ kỹ / vẫn mang bên mình // tấm áo đẹp lên / thật mới mẻ”.
(“Phật giáo Á châu”, 1963, GĐBHT., sđd., tr. 18)
Cũng để hiểu hai chữ “... và / thôi...” ấy, chúng ta còn tìm thấy trong “Giữa đôi bờ hư thực”, tập thơ như một tự tuyển sau 40 năm làm thơ (1959-1999), những bài như “Ra đồng”, “Thế kỷ XX”, “Trò chơi hào hứng”, và hai bài khác, viết trong năm 1964 và trong khoảng thời gian 1962-1967: “Louis Amstrong”, “Sự chọn lựa vinh quang”.
Không chắc chắn lắm, tôi phỏng đoán bài “Ra đồng” được Chinh Văn viết đâu những tháng đầu năm 1963. Đó là một bài thơ thể hiện bề sâu tâm hồn anh, như trên kia tôi đã viết, “luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi”, trong đó có một câu hỏi về cõi im vắng tiếng người:
“hôm qua ra đồng / thấy con cò đứng một chân // - tại sao không đứng hai chân? / - ờ, tôi đứng một chân ở đời này // tôi thất thểu đi tìm cuộc đời kia // giữa đôi bờ vách núi / không vọng tiếng người”
(Ra đồng, 1963, GĐBHT., sđd., tr. 4)
“Thế kỷ XX”, “Trò chơi hào hứng” là hai bài thể hiện sự tố cáo xã hội cũ. Ngay cả việc tuyên án tử hình trong “bảng cáo trạng chung cho năm thằng” (xâm lược, phản quốc, phi nghĩa, vô đạo, dã man) cũng là “trò chơi hào hứng” của xã hội cũ mà thôi, trong năm 1963 ấy! Tuy nhiên, có lẽ phải thấy trong mắt nhìn Chinh Văn là bấy giờ, trong cuộc đánh đổ chế độ đệ nhất cộng hoà Diệm – Nhu, còn có bộ phận lực lượng Phật giáo và bộ phận nhân dân chân chính, chứ không chỉ là trò “đạo diễn” của Mỹ. Bài “Phật giáo Á châu” đã khẳng quyết cái nhìn công bằng ấy.
Chinh Văn viết về người nghệ sĩ kèn đồng da đen Louis Amstrong rất xúc động. Vốn theo phong cách không biểu lộ cảm xúc trên bề mặt câu chữ thơ, nhưng riêng ở bài này, cảm xúc và suy tưởng đã hoà quyện rất nhuần nhị. Hơn thế nữa, kết cấu bài thơ cũng gây ấn tượng sâu cho người đọc. Toàn bộ bài thơ là lời khuyên Louis Amstrong đừng buồn, mà phải nhẫn nhục, chịu đựng, cho dù trong mỗi lời khuyên với điệp ngữ “đừng buồn” đó, đều ẩn chứa sự nhận thức, đào sâu thực trạng bi thảm, để hai dòng kết thúc bài thơ lại là sự phản đối của Louis Amstrong: “tiếng kèn đồng trợn mắt / thét vang”. Không, không thể chịu đựng, nhẫn nhục, mà phải làm cách mạng trong điều kiện ở Mỹ, như Martin Luther King, người mà cả cộng đồng người Mỹ gốc Phi và tổng thống da đen đầu tiên của Mỹ hiện nay, Barack Obama, rất mực ghi nhớ công lao. Nói cho đúng hơn, Chinh Văn hẳn cũng quý trọng Martin Luther King, nhưng chắc anh vẫn thích kiểu cách mạng của Jack London, tác giả “Gót sắt” hơn.
Và ở Việt Nam chúng ta, theo Chinh Văn, tính chất cách mạng là điều anh đã thể hiện trong thơ, qua bài “Sự chọn lựa vinh quang” (1962-1967):
“ngay bây giờ / hay chẳng bao giờ nữa / hãy chọn lựa / đứng vào hàng ngũ của ông cha / giành lại cửa nhà / hay khom lưng, khoanh tay, cúi mặt”
Thậm chí, tưởng như anh đã thực sự không còn “luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi”, mà chỉ chọn một trong hai:
“trước móng vuốt lang sói, diều hâu / mọi người không mong đợi gì nơi anh / những luân lý, triết lý cao xa / mà ba hoa / từng phút giây không ngừng nghỉ / toàn dân đang hát ca / và kiên cường chiến đấu / toàn dân không mong đợi gì nơi anh / khác hơn / là / một bàn tay / và / một tình yêu chân thành / cho / chính quê hương”
(Sự chọn lựa vinh quang, 1962-1967, GĐBHT., sđd., tr. 58-62)
Đây cũng là giai đoạn thơ Chinh Văn không còn hàm súc, nén chặt, hoặc chỉ gợi mở bằng vài nét sơ phác. Thơ anh lúc này là thơ quảng trường, đọc trên sóng phát thanh, cần có nhiều điệp từ, điệp ngữ với cách diễn đạt dàn trải, dễ tiếp nhận bằng tai nghe.
Và cứ thế, con đường cách mạng của anh dĩ nhiên đã đưa anh vào tù dưới chế độ cũ, rồi tình thế buộc anh phải thoát li lên rừng, nhập vào đoàn quân vũ trang giải phóng. Chinh Văn có cả một mảng thơ về những chặng đường này: “Niềm tự hào chính đáng” (biệt giam Tân Hiệp, 1969, sđd., tr. 63), “Vượt Đồng Tháp, mùa trăng” (1972, sđd., tr. 88-90), “Hoa phong lan, trăng đầu súng” (cuối Trường Sơn, 1974, sđd. tr. 76-79)... Sau Ngày Thống nhất, anh còn có một mảng thơ đầy phấn chấn về khai hoang, về những vùng đất thép nữa.
Tuy vậy, khi tôi viết, có một giai đoạn “tưởng như anh đã thực sự không còn ‘luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi’, mà chỉ chọn một trong hai”, có nghĩa là tôi vẫn đọc thấy trong tập thơ “Giữa đôi bờ hư thực” những bài suy tư, khắc khoải về những vấn đề thuộc hằng số cõi đời, kiếp người. Điều này quán xuyến, xuyên suốt đời thơ Chinh Văn, tạo nên một nét độc đáo của riêng anh, và vẫn rất riêng trong đặc điểm chung của hàng ngũ những người thơ Miền Nam tham gia cách mạng như anh, vốn nhìn chung, không thể lẫn với đội ngũ các nhà thơ Miền Bắc cùng thời, cùng trang lứa.
Mặc dù cũng đã lướt nhẹ qua ở các đoạn trên, nhưng tôi vẫn muốn xoáy sâu thêm một chút về những suy tư, khắc khoải này.
Bài khởi đầu tập thơ, gần như hai-ku, phải chăng Chinh Văn muốn nói đến những tác nhân nghiệt ngã ngoài ý muốn – tác nhân cũng của thiên nhiên. Đó là ẩn dụ về quyền lực trong tay con người đối với đồng loại:
“đất nói với cây / - để cho hoa nở đẹp // mưa không nghe // mưa...”
(Mưa, Bến Hàm Tử - 1961, GĐBHT., sđd., tr. 1)
Bài “Gió” lại như đồng thoại:
ông già hỏi thằng bé:
- làm sao để được cười?
thằng bé khóc
thằng bé hỏi ông già:
- làm sao để được khóc?
ông già cười
(Gió, 1962, GĐBHT., sđd., tr. 2)
“Được cười” và “được khóc” là quyền, một thứ quyền tự nhiên và hồn nhiên nhất của mỗi con người. Chinh Văn diễn đạt một chân lí giản dị: muốn cảm nhận được hạnh phúc, phải biết khổ đau; muốn hiểu được khổ đau, phải trải nghiệm được hạnh phúc. Và theo đó, “Gió” chính là biểu tượng của tự do.
Hoặc ở một bài khác, anh đưa ra một định nghĩa có tính triết học, vừa hài hước, vừa bi đát, về đấng khởi nguyên và cõi người ta:
“có một thằng buồn quá / ngồi chơi cờ một mình // một mình cũng buồn quá / hắn bỏ đi một mình // nghìn và triệu năm sau // quân cờ nằm buồn quá / bỗng dưng biến thành người”
(Thân phận, 1961, GĐBHT., sđd., tr. .5)
Mãi đến năm 1968, lúc anh đã thật sự trưởng thành trong hoạt động cách mạng ở nội thành, Chinh Văn vẫn mang một cảm thức về nỗi cô đơn và sự ngắn ngủi của phận người. Anh đã rơi vào vùng xoáy của câu hỏi “thổi nghìn nến tắt”, một thời Chế Lan Viên đã sợ hãi, tránh né:
“chưa chi / ngày đã tắt // tôi đứng đây / từ khi ra đời / đến khi nhắm mắt / một mình / trên trái đất // chưa chi / ngày đã tắt”
(Chưa chi, 1968, GĐBHT., sđd., tr. 8)
Cũng thế, khi anh “nói với em”:
“làm người / ai chẳng chết / không có gì đâu em // làm người / ai chẳng chết / có gì đâu em”
(Nói với em, 1968, GĐBHT. Sđd., tr. 11).
Mãi đến sau Ngày Thống nhất, cảm thức về tính bi đát của phận người vẫn đeo đẳng anh không thôi. Với cái nhìn khái quát mênh mang đượm tính triết lí về nỗi niềm “thiên cổ sầu” này, thơ Chinh Văn không còn khô khan, lại vừa trở nên giàu hình ảnh, vừa giữ được dáng nét hàm súc đầy khơi gợi, tạo đà cho người đọc tự đi sâu vào suy tưởng:
“tôi ném tôi lên dòng thời gian / nghe lênh đênh lục bình nở tím // mây nước lang thang / duy nỗi buồn và gốc đa ngồi lại // gió xạc xào nghĩa trang”
(Tôi nhìn tôi, 1979, GĐBHT., sđd., tr. 20)
Thậm chí, có khi anh triết lí một cách buồn bã về cái phi lí của chiến tranh nữa, mặt đen tối của cõi nhân sinh, mặc dù anh tự chọn cho chính anh bút danh Chinh Văn, hình như với ý nghĩa văn chương chiến đấu hay văn chương chinh phục kẻ thù (kẻ thù trong thơ anh đã quá rõ, nhất là ở bài “Bao bố”, 1950-1975, sđd., tr. 40):
“để cứu vạn con người / phải giết muôn thằng bé / để cứu muôn thằng bé / phải giết triệu con người // để cứu triệu con người / phải diệt một dân tộc / để cứu cả nhân loại / người giết luôn người rồi”
(Khôi hài đen, 1967, GĐBHT., sđd., tr. 44-45)
Và trong Đổi mới, Chinh Văn lại càng nhận rõ ra “bức tường”. Đây cũng là một trong những thao thức, khắc khoải của anh, về tính bi kịch của cách mạng, dẫn đến Đổi mới:
“có những bức tường / có quá nhiều những bức tường / ngăn cách em / ngăn cách anh / mạnh hơn sự sống / mạnh hơn cái chết // [...] // bức tường, ngăn đôi giáo điều và sáng tạo, anh phải nghĩ, phải làm thế này, không được nghĩ, không được làm thế kia // bức tường [...] như con tằm, anh dệt cho mình chiếc kén, tự bỏ tù mình, bỏ tù cả anh em...”
(Bức tường, 1999, GĐBHT., sđd., tr. 105-106).
Tôi đã viết, ở Chinh Văn, suốt đời thơ của nhà thơ này, “luôn hiện hữu hai chân trời, vẫn luôn tồn tại hai câu hỏi, không loại trừ nhau”, và điều đó tạo nên đặc điểm rất riêng của thơ anh. Đặc điểm này, ở anh, một người cầm bút tại Miền Nam, luôn song hành hai mặt âm – dương, còn ở Chế Lan Viên, cây đại thụ tại Miền Bắc, mãi đến cuối đời, mới trào ra ba tập di cảo thơ như một sự bù đắp cho phần khiếm khuyết, phiến diện, ông đã phải hi sinh trong tư thế “tầm vóc nhà thơ đứng ngang tầm chiến luỹ”, để sự nghiệp thơ của ông hoàn thiện hơn (không chỉ là nhà thơ chiến đấu chống ngoại xâm mà còn là nhà thơ của chủ nghĩa nhân văn và khát vọng dân chủ, tự do).
Tôi cảm thấy hơi ngần ngại, khi muốn viết thêm vài dòng về bản sắc thơ anh, một cách thật cô đọng. Chẳng hạn như: Chinh Văn mạnh về thơ tự do hơn là các thể thơ khác. Ngay cả lục bát, hình như chưa có bài nào vượt nổi “Trên đỉnh đèo Bảo Lộc” (1980). Thơ của anh tuy phần lớn là hàm súc, vẫn có bài hơi khô khan, có lẽ do anh thiên về nghĩ ngợi, triết lí. Không phải ngẫu nhiên anh chọn ảnh chụp bức tượng “Người trầm tư” nổi tiếng của Auguste Rodin để làm phụ bản thứ nhất. Đó là bức tượng của một người đàn ông tráng kiện đang suy tư. Chinh Văn không bạc nhược, mặc dù trong suy tư, nhiều đề tài vẫn khá bi đát hay rất bi đát. Hoặc nói cách khác, chẳng hạn như: Nếp tư duy nhà thơ Chinh Văn nhiều khi gần với cách lập ngôn của triết nhân. Thơ anh vì thế, có bài như mật ngữ. Đó là đặc sắc của riêng anh, giúp thơ anh không lẫn vào bất kì tác phẩm của một ai khác. Một nhà thơ như thế còn cao hơn hàng ngàn nhà thơ làm thơ đèm đẹp và thiếu chất trí tuệ (5).
Khởi viết lúc 8:30 ngày 27-02 HB10 (2010)
Viết xong lúc 17 giờ 25, cùng ngày.
_____________________________
(1) Nhiều tác giả, “Như anh em một nhà”, Sở VH-TT. Lâm Đồng xuất bản, 1981, tr. 95. Nhan đề bài thơ: “Trên đỉnh đèo Bảo Lộc”. Đề tặng: “Mến tặng các bạn trẻ Lâm Đồng”. Nguyên văn: “Xe pan giữa đèo mây / Ô hay, hoa nở ngất ngây cả rừng / Ba lô nhẹ khoác trên lưng / Mùa xuân trước mặt, còn dừng được ư?”.
(2) Chinh Văn, “Giữa đôi bờ hư thực” (GĐBHT.), Nxb. Văn Học, 12-1999. Bài “Trên đỉnh đèo Bảo Lộc”, bản in ở tập GĐBHT. (1999), có khác biệt đôi chút (1).
(3) Hội Nhà văn TP.HCM., “Hội viên HNV.TP.HCM. – Kỉ yếu 2005”, Nxb. Hội Nhà văn, tr. 400: Tiểu sử Chinh Văn (sinh năm 1945). … Ngoài ra, anh còn là hội viên Hội Văn bút thế giới (International Poet / Playwright [play-wight] – Essayist / Editor – Novelist [P.E.N.]).
(4) Anh rời khỏi Nxb. Trẻ, về hưu, năm 1997.
(5) Tôi nghĩ bài viết cũng nên dừng ở đây, trong khi chờ đến lúc đọc được tập thơ đầu tay của anh, “Lời chim bão tố” (Sinh viên hải ngoại ấn hành, 1967) và vở kịch thơ kế tiếp, “Trên đường vinh quang” (1967). Anh hẹn tôi trong những ngày sắp tới, anh sẽ cho tôi mượn đọc. Anh còn hứa tặng cả tập thơ vừa mới xuất xưởng vào ngày 30 áp Tết Canh dần (2010) của chính anh. Nhưng dẫu sao, tôi cũng có thể tìm thấy những phần tinh tuý nhất của hai tác phẩm xuất bản từ thuở trai trẻ ấy ngay trong tập thơ tự tuyển này của nhà thơ Chinh Văn. Còn tập vừa xuất xưởng, xin hẹn ở một bài viết khác.
Google Sites / host
WORDPRESS, GOOGLE PAGE CREATOR, DOTSTER, MSN. & YAHOO ... / HOST, SEARCH & CACHE
Sign in|Recent Site Activity|Report Abuse|Print Page|Powered By Google Sites

Server: GSE

X-Content-Type-Options: nosniff

X-Robots-Tag: noarchive

Cache-Control: private, max-age=5

X-XSS-Protection: 1; mode=block


text:
Game hành động |
game chiến thuật |
game đào vàng |
game kim cương |
game kinh doanh |
game chiến tranh |
game line
Game nấu ăn |
game bạn gái |
game trang điểm |
game thời trang |
game làm bánh |
game tô màu |
game doraemon |
game dora |
game làm tóc
Game đua xe
| game mario |
game người nhện |
game ninja |
game phiêu lưu |
game pikachu |
game pokemon |
game samurai |
game sonic |
game trí tuệ |
game Ben 10 |
game đột kích
Một nhóm bạn đã kết hợp với nhau để bước vào cuộc phiêu lưu tìm
kiếm kho báu giữa vùng biển rộng lớn. Bạn có muốn cùng họ khám
phá thử không? Trong trò chơi này bạn sẽ hóa thân thành chú cá
heo xanh tinh nghịch, khi phát hiện ra những đồng tiền vàng,
hãy nhấp chuột để cho những người bạn ở bên trong chú cá heo
bay ra nhặt lấy những đồng tiền vàng đó nhá. Bạn cũng có thể
dùng chuột để di chuyển qua lại. Chúc bạn thật nhiều niềm vui khi chơi game Kho báu trên không (Adventure bound) tại website chơi game của Trò Chơi Vui.
Ngoài ra, bạn có thể lựa chọn thêm nhiều chủ đề game hấp dẫn khác như bắn xe tăng, dàn trận, bắn súng, đào vàng, đấu võ, đua xe,..

markdown:
|
|
![]()
![]()
|
|
|Tham gia những trò chơi vui nhộn với kho game lớn nhất hiện nay với trên 21.370 trò chơi hấp dẫn dành cho máy tính và điện thoại có hỗ trợ công nghệ Flash, chơi game miễn phí và cực nhanh trên TroChoiVui.com. Những ngày lễ hội đặc biệt trong năm, chúng tôi đều cập nhật nhiều trò chơi hấp dẫn cho lễ hội Valentine, Halloween, Noel,.. Tham gia với các nhân vật hoạt hình được nhiều người yêu thích như Doraemon, Mario, Sonic, Pikachu, Dora, Ben10, Scooby Doo, Simpson, Pou,.. Mỗi ngày, chúng tôi luôn cập nhật số lượng lớn các trò chơi đa dạng ở nhiều thể loại như game đánh nhau, đấu võ, dàn trận, kinh doanh, đua xe, bạn gái, văn phòng, trẻ em, tô màu, phiêu lưu, bắn súng, nấu ăn, thời trang, xếp hình, xếp gạch, trang điểm, xếp bi, cá lớn nuốt cá bé, bắn xe tăng, bắn máy bay, bắn súng, bắn cung, bắn ná, đấu kiếm, ném đồ vật, rắn săn mồi, mặt trăng ăn vàng, hứng đồ vật, thiết kế người mẫu, sơn móng tay chân, câu cá, trượt tuyết, lướt ván, khúc côn cầu, bóng đá, bóng chuyền, bóng rổ, bóng bàn, cầu lông, tennis, cờ vua, cờ tướng, domino,.. Chắc chắn bạn sẽ có những giây phút thú vị khi chơi game tại trochoivui.com hàng ngày.|
|
Kết nối với chúng tôi qua |
Bản quyền thuộc về
Giấy phép ICP số 181/GP-CBC. Cơ quan chủ quản: Công ty TNHH Không Gian Việt - Website:

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

WARC-Identified-Payload-Type: application/xhtml+xml

Content-Type: text/html

Connection: close


text:
Game hành động |
game chiến thuật |
game đào vàng |
game kim cương |
game kinh doanh |
game chiến tranh |
game line
Game nấu ăn |
game bạn gái |
game trang điểm |
game thời trang |
game làm bánh |
game tô màu |
game doraemon |
game dora |
game làm tóc
Game đua xe
| game mario |
game người nhện |
game ninja |
game phiêu lưu |
game pikachu |
game pokemon |
game samurai |
game sonic |
game trí tuệ |
game Ben 10 |
game đột kích
Joelly và Mark là hai người yêu nhau, những người quan tâm về nhau rất nhiều. Họ là như vậy trong tình yêu, họ không thể ở lại thêm hai phút mà không cần hôn. Bây giờ họ đi mua sắm, nhưng họ không thể ở ngoài và không hôn. Vấn đề là các thị trường này có một chính sách đặc biệt, mà không cho phép khách hàng để hiển thị bất kỳ loại tình bên trong thị trường. Biết rằng họ đang xem thường, họ biết nó không thể hôn đó. Nhưng nếu họ đã có một chút giúp đỡ để nói với họ khi đó là tất cả rõ ràng, hôn sẽ là một miếng bánh. Vội, họ dựa vào bạn! Chúc bạn thật nhiều niềm vui khi chơi game Hôn lén trong siêu thị 3 (Kissing in supermarket) tại website chơi game của Trò Chơi Vui.
Ngoài ra, bạn có thể lựa chọn thêm nhiều chủ đề game hấp dẫn khác như bắn xe tăng, dàn trận, bắn súng, đào vàng, đấu võ, đua xe,..


text:
Home » Thư viện thơ » Ở lại – Thơ Đặng Xuân Xuyến (Hà Nội)
Ở lại – Thơ Đặng Xuân Xuyến (Hà Nội)
Thứ Bảy, 18 tháng 7, 2015
Thì cứ lại đây. Ngồi xuống đâyThông tin cá nhân: (VanDanViet)
Nhấp chén rượu thơm ủ lâu ngày
Ngoài kia mưa gió nhiều như thế
Ở lại đi em. Mai hãy về.
Nhấp chén rượu thơm ủ lâu ngày
Ngoài kia mưa gió nhiều như thế
Ở lại đi em. Mai hãy về.
Tác giả Đặng Xuân Xuyến
Họ tên Đặng Xuân Xuyến
Sinh sống tại Hà Nội,
ĐT: 0903413075
_____
Ở LẠI
Thì cứ lại đây. Ngồi xuống đây
Nhấp chén rượu thơm ủ lâu ngày
Ngoài kia mưa gió nhiều như thế
Ở lại đi em. Mai hãy về.
Ta biết sự đời cũng nhiêu khê
Mười hai bến nước lắm ê chề
Em về hay ở đều như thế
Ngang dọc miệng đời chẳng bớt chê.
Thôi ở lại đây. Nghỉ lại đây
Ngực ta làm gối thật êm dầy
Tay ta làm nệm nhung rất ấm
Em quấn thân ta tựa chăn mềm.
Ta muốn đêm này em với ta
Quyện từng hơi thở trộn thịt da
Ưu phiền cứ mặc trôi theo gió
Nào hãy cùng ta dạo bến mơ.
Hà Nội, chiều 04 tháng 09 năm 2014
© Tác giả giữ bản quyền.
. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả gởi từ Hà Nội ngày 18.7.2014
Xin Vui Lòng Ghi Rõ nguồn VanDanViet Khi Trích Đăng Lại.
_______________________________________________
Bài liên quan
Comments[ 0 ]
Đăng nhận xét

markdown:
[»](http://www.vandanviet.com/)
Home
![ Home](https://lh6.googleusercontent.com/-ltAM4z62cvA/UeY4MPFEVpI/AAAAAAAAAZQ/OWf_3W3FPCc/s96-no/diagram-06.png)
[Thư viện thơ](http://www.vandanviet.com/search/label/Th%C6%B0%20vi%E1%BB%87n%20th%C6%A1?&max-results=30)» Ở lại – Thơ Đặng Xuân Xuyến (Hà Nội)
# Ở lại – Thơ Đặng Xuân Xuyến (Hà Nội)
*Thứ Bảy, 18 tháng 7, 2015* *Thì cứ lại đây. Ngồi xuống đây*
Nhấp chén rượu thơm ủ lâu ngày
Ngoài kia mưa gió nhiều như thế
Ở lại đi em. Mai hãy về.
Nhấp chén rượu thơm ủ lâu ngày
Ngoài kia mưa gió nhiều như thế
Ở lại đi em. Mai hãy về.
[Thông tin cá nhân: (] **)** [VanDanViet](http://www.vandanviet.com/)
Tác giả
[Đặng Xuân Xuyến](http://www.vandanviet.com/2014/07/ang-xuan-xuyen.html)
Họ tên
[Đặng Xuân Xuyến](http://www.vandanviet.com/2014/07/ang-xuan-xuyen.html)
Sinh sống tại Hà Nội,
ĐT: 0903413075
_____
**Ở LẠI** *Thì cứ lại đây. Ngồi xuống đây*
Nhấp chén rượu thơm ủ lâu ngày
Ngoài kia mưa gió nhiều như thế
Ở lại đi em. Mai hãy về.
Ta biết sự đời cũng nhiêu khê
Mười hai bến nước lắm ê chề
Em về hay ở đều như thế
Ngang dọc miệng đời chẳng bớt chê.
Thôi ở lại đây. Nghỉ lại đây
Ngực ta làm gối thật êm dầy
Tay ta làm nệm nhung rất ấm
Em quấn thân ta tựa chăn mềm.
Ta muốn đêm này em với ta
Quyện từng hơi thở trộn thịt da
Ưu phiền cứ mặc trôi theo gió
Nào hãy cùng ta dạo bến mơ.
Nhấp chén rượu thơm ủ lâu ngày
Ngoài kia mưa gió nhiều như thế
Ở lại đi em. Mai hãy về.
Ta biết sự đời cũng nhiêu khê
Mười hai bến nước lắm ê chề
Em về hay ở đều như thế
Ngang dọc miệng đời chẳng bớt chê.
Thôi ở lại đây. Nghỉ lại đây
Ngực ta làm gối thật êm dầy
Tay ta làm nệm nhung rất ấm
Em quấn thân ta tựa chăn mềm.
Ta muốn đêm này em với ta
Quyện từng hơi thở trộn thịt da
Ưu phiền cứ mặc trôi theo gió
Nào hãy cùng ta dạo bến mơ.
Hà Nội, chiều 04 tháng 09 năm 2014
© Tác giả giữ bản quyền.
. Cập nhật theo nguyên bản của tác giả gởi từ Hà Nội ngày 18.7.2014
Xin Vui Lòng Ghi Rõ nguồn
[VanDanViet](http://www.vandanviet.com/)Khi Trích Đăng Lại.
_______________________________________________
Bài liên quan
## Comments[ 0 ]
## Đăng nhận xét

Cache-Control: private, max-age=0

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


text:
Thái Hòa phải 'khỏa thân' hơn một ngày cho cảnh quay trong phim 'Chàng vợ của em'
Ca sĩ nhạc rock Hàn Quốc Kim Kyung Ho làm liveshow tại TP HCM
Nguyễn Phương Anh - Người tiếp lửa cho đêm nhạc tình 'Colors of night'
'Đại diện VN bị cắt nát quốc phục' đăng quang Miss Asia World 2018
Hà Linh và Huyền Trâm đồng nhất tuần Sao Nối Ngôi
Thanh Thủy, Bảo Chu 'tố' Phạm Yến dùng hàng nhái
Inuyashiki: Khi siêu nhân đỏ Takeru lột xác thành kẻ sát nhân tàn bạo
Rời SNSD, Tiffany tự xưng là thủ lĩnh không chính thức của nhóm?
Rộ thông tin BTS comeback vào tháng 8: Fan nháo nhào, công ty quản lý nói gì?
Hoa hậu Hoàn vũ Riyo Mori khoe đường cong ở Santorini
Album mới của BTS bán chạy thứ 4 trên toàn thế giới trong năm 2018
Cách đáp trả thông minh của Bình Minh trước tin đồn hôn nhân rạn nứt
Ngọc Trinh - Quốc Thái bất ngờ hội ngộ trong phim 'Thạch Thảo'
Ốc Thanh Vân 'ngẩn ngơ' trước soái ca nhí Minh Mẫn ngay từ tập đầu tiên
Nhạc sĩ Đài Phương Trang nói về chuyện tác quyền trong âm nhạc

markdown:
[
Thái Hòa phải 'khỏa thân' hơn một ngày cho cảnh quay trong phim 'Chàng vợ của em' ](/su-kien/thai-hoa-phai-khoa-than-hon-mot-ngay-cho-canh-quay-trong-phim-chang-vo-cua-em.html)
[
Ca sĩ nhạc rock Hàn Quốc Kim Kyung Ho làm liveshow tại TP HCM ](/su-kien/ca-si-nhac-rock-han-quoc-kim-kyung-ho-lam-liveshow-tai-tp-hcm.html)
[
Nguyễn Phương Anh - Người tiếp lửa cho đêm nhạc tình 'Colors of night' ](/su-kien/nguyen-phuong-anh-nguoi-tiep-lua-cho-dem-nhac-tinh.html)
[
'Đại diện VN bị cắt nát quốc phục' đăng quang Miss Asia World 2018 ](/su-kien/dai-dien-vn-bi-cat-nat-quoc-phuc-dang-quang-miss-asia-world-2018.html)
[
Hà Linh và Huyền Trâm đồng nhất tuần Sao Nối Ngôi ](/giai-tri/ha-linh-va-huyen-tram-dong-nhat-tuan-sao-noi-ngoi.html)
[
Thanh Thủy, Bảo Chu 'tố' Phạm Yến dùng hàng nhái ](/giai-tri/thanh-thuy-bao-chu-to-pham-yen-dung-hang-nhai.html)
[
Inuyashiki: Khi siêu nhân đỏ Takeru lột xác thành kẻ sát nhân tàn bạo ](/giai-tri/inuyashiki-khi-sieu-nhan-do-takeru-lot-xac-thanh-ke-sat-nhan-tan-bao.html)
[
Rời SNSD, Tiffany tự xưng là thủ lĩnh không chính thức của nhóm? ](/sao-ngoai/roi-snsd-tiffany-tu-xung-la-thu-linh-khong-chinh-thuc-cua-nhom.html)
[
Rộ thông tin BTS comeback vào tháng 8: Fan nháo nhào, công ty quản lý nói gì? ](/sao-ngoai/ro-thong-tin-bts-comeback-vao-thang-8-fan-nhao-nhao-cong-ty-quan-ly-noi-gi.html)
[
Hoa hậu Hoàn vũ Riyo Mori khoe đường cong ở Santorini ](/sao-ngoai/hoa-hau-hoan-vu-riyo-mori-khoe-duong-cong-o-santorini.html)
[
Album mới của BTS bán chạy thứ 4 trên toàn thế giới trong năm 2018 ](/sao-ngoai/album-moi-cua-bts-ban-chay-thu-4-tren-toan-the-gioi-trong-nam-2018.html)
[
Cách đáp trả thông minh của Bình Minh trước tin đồn hôn nhân rạn nứt ](/hau-truong/cach-dap-tra-thong-minh-cua-binh-minh-truoc-tin-don-hon-nhan-ran-nut.html)
[
Ngọc Trinh - Quốc Thái bất ngờ hội ngộ trong phim 'Thạch Thảo' ](/hau-truong/ngoc-trinh-quoc-thai-bat-ngo-hoi-ngo-trong-phim-thach-thao.html)
[
Ốc Thanh Vân 'ngẩn ngơ' trước soái ca nhí Minh Mẫn ngay từ tập đầu tiên ](/hau-truong/oc-thanh-van-ngan-ngo-truoc-soai-ca-nhi-12-tuoi-minh-man-ngay-tu-tap-dau-tien.html)
[
Nhạc sĩ Đài Phương Trang nói về chuyện tác quyền trong âm nhạc ](/hau-truong/nhac-si-dai-phuong-trang-noi-ve-chuyen-tac-quyen-trong-am-nhac.html)

Pragma: no-cache

P3P: CP="NOI ADM DEV PSAi COM NAV OUR OTRo STP IND DEM"

Cache-Control: post-check=0, pre-check=0

Vary: User-Agent

X-Content-Encoded-By: Joomla! 1.5

Content-Type: text/html; charset=utf-8


text:
Tối ngày 26/3, hàng ngàn bạn trẻ đã cùng nhau "quẩy" nhiệt tình trong đêm diễn đầu tiên nằm trong chuỗi sự kiện Revealed Vietnam Tour HCMC.
Xứng đáng với quy mô của lễ hội âm nhạc điện tử lớn nhất Việt Nam đầu năm nay, Julian Calor và Sick Individuals đã có một màn trình diễn không thể nào tuyệt vời hơn trước gần 2.000 nghìn khán giả tại Queen Hall. Những tài năng của gia đình Hardwell đã tạo nên cột mốc lịch sử cho nền âm nhạc EDM ở Sài Gòn với phong cách cuốn hút và đầy năng lượng, tôn vinh những tinh tuý của thể loại Progressive House lần đầu tiên xuất hiện tại Việt Nam.
Ngày đầu tiên đã khép lại và hứa hẹn cho ngày thứ 2 hoánh tráng hơn nữa với 2 nghệ sĩ Joey Dale (đứng thứ 149 bảng xếp hạng Top DJ Mag) và Manse.
Đừng bỏ lỡ cơ hội tham dự ngày thứ 2 và cũng là ngày cuối cùng nhé. Xem thông tin chi tiết tại đây.

markdown:
**Tối ngày 26/3, hàng ngàn bạn trẻ đã cùng nhau "quẩy" nhiệt tình trong đêm diễn đầu tiên nằm trong chuỗi sự kiện Revealed Vietnam Tour HCMC.**
Xứng đáng với quy mô của lễ hội âm nhạc điện tử lớn nhất Việt Nam đầu năm nay,
**Julian Calor **và **Sick Individuals** đã có một màn trình diễn không thể nào tuyệt vời hơn trước gần 2.000 nghìn khán giả tại Queen Hall. Những tài năng của gia đình **Hardwell** đã tạo nên cột mốc lịch sử cho nền âm nhạc EDM ở Sài Gòn với phong cách cuốn hút và đầy năng lượng, tôn vinh những tinh tuý của thể loại Progressive House lần đầu tiên xuất hiện tại Việt Nam.
Ngày đầu tiên đã khép lại và hứa hẹn cho ngày thứ 2 hoánh tráng hơn nữa với 2 nghệ sĩ
**Joey Dale** (đứng thứ 149 bảng xếp hạng Top DJ Mag) và **Manse**.
Đừng bỏ lỡ cơ hội tham dự ngày thứ 2 và cũng là ngày cuối cùng nhé. Xem thông tin chi tiết tại
[đây](https://www.facebook.com/Anternation/).

Server: nginx

Vary: Accept-Encoding


text: Short Fic [ NanoFate ] Giấc mơ có thật - Who Posted? Total Posts 2 Who Posted? Bài gởi 2 Shio Minamino Show Thread & Close Window

Server: LiteSpeed

Pragma: private

Accept-Ranges: bytes

Cache-Control: private

Set-Cookie: bb_lastactivity=0; expires=Mon, 15-Jul-2019 23:13:24 GMT; path=/


text:
HG-CLOUDY
Mã sản phẩm: CLOUDY
. Chất liệu : chân gỗ sồi, vải bọc cao cấp tùy chọn dòng Standard.
. Đặt hàng từ 3-4 tuần nếu không có sẵn
Địa chỉ mua hàng:
233B Bùi Thị Xuân - P.1 - Tân Bình - HCM
Hotline: 02866.845.888 - 02866.845.588
[E] info@zenhomes.vn - [W] www.zenhomes.vn
Miễn phí giao hàng HCM vào thứ 4 và thứ 7 hàng tuần với mọi đơn hàng.Giờ mở cửa: 8h - 20h mỗi ngày
NỘI THẤT ZENHOMES
233B Bùi Thị Xuân - P.1 - Tân Bình - HCM
Hotline: 02866.845.888 - 02866.845.588
[E] info@zenhomes.vn - [W] www.zenhomes.vn
Miễn phí giao hàng HCM vào thứ 4 và thứ 7 hàng tuần với mọi đơn hàng.
Bản quyền thuộc về Nội thất Zenhomes ©

markdown:
# HG-CLOUDY
**Mã sản phẩm:**CLOUDY
|TÊN||
|
QUY CÁCH
SẢN PHẨM
|
|
SỐ LƯỢNG
|
|
ĐƠN GIÁ
(STANDARD)
|GHI CHÚ|
|CLOUDY-1S||
|
1000*910*850 (cao)
|01||6.260.000Đ||
|
|CLOUDY-3S||2180*910*850 (cao)||01||16.640.000Đ|
. Chất liệu : chân gỗ sồi, vải bọc cao cấp tùy chọn dòng Standard.
. Đặt hàng từ 3-4 tuần nếu không có sẵn
Địa chỉ mua hàng:
Giờ mở cửa: 8h - 20h mỗi ngày
*233B Bùi Thị Xuân - P.1 - Tân Bình - HCM* *Hotline: 02866.845.888 - 02866.845.588* *[E] info@zenhomes.vn - [* *W] www.zenhomes.vn*
Giờ mở cửa: 8h - 20h mỗi ngày
*Miễn phí giao hàng HCM vào thứ 4 và thứ 7 hàng tuần với mọi đơn hàng.* **NỘI THẤT ZENHOMES** *233B Bùi Thị Xuân - P.1 - Tân Bình - HCM* *Hotline: 02866.845.888 - 02866.845.588* *[E] info@zenhomes.vn - [* *W] www.zenhomes.vn* *Miễn phí giao hàng HCM vào thứ 4 và thứ 7 hàng tuần với mọi đơn hàng.*
Bản quyền thuộc về

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Set-Cookie: product_viewed=754; expires=Mon, 16-Jul-2018 00:01:33 GMT; Max-Age=3600

Vary: Accept-Encoding,User-Agent


text:
Nội thất căn hộ chung cư Florita là một trong những công trình nội thất được khách hàng hài lòng nhất của Zenhomes vì sự tinh tế và sang trọng của thiết kế. Thiết kế tổng thể của căn hộ được sự dụng 2 tông màu chính là màu trắng làm nền, điểm nhấn bởi các tông màu màu xanh dương, ghi,… Thời gian sản xuất và thi công các hạng mục nội thất căn hộ tại chung cư Florita là 4 tuần. Với tiêu chí đảm bảo về cả chất lượng và thẩm mỹ đội ngũ Zenhomes đã cố gắng hết công suất nhằm mang lại sự thỏa mãn tối đa cho khách hàng của mình.
Sau khi hoàn thành sản xuất sơ bộ, Zenhomes tiến hành thi công các vật dụng nội thất vào căn hộ. Bộ sofa gồm bàn và ghế kiểu dáng thanh lịch được Zenhomes chuẩn bị từ trước và đặt theo vị trí yêu cầu của thiết kế 3D giúp cho căn phòng khách tuy nhỏ nhưng vẫn mang lại sự hiện đại và đẳng cấp riêng cho gia chủ.
Do diện tích căn nhà nhỏ nên thiết kế được đặt theo xu hướng mở, phòng ăn và phòng bếp không thi công vách ngăn tạo chiều rộng cho không gian. Bộ bàn ghế ăn được thi công theo thiết kế.
Việc thi công hệ tủ luôn được chú trọng vì công việc này yêu cầu sự cẩn thận và tỉ mỉ cao. Hệ tủ ti vi được thiết kế đơn giản do đó việc thi công tương đối nhanh bằng các chất liệu MDF veneer và sơn phủ trắng. Còn đối với hệ tủ bếp được thi công với chất liệu HDF sơn phủ trắng để mang lại sự hiện đại cho căn nhà
Phong ngủ lãng mạn với hệ rèm treo tường và các vật dụng màu sắc trung tính. Đầu giường của hai phòng này được ốp nệm và ốp gỗ đặc biệt. Ngoài ra phòng ngủ chính còn được thi công bàn trang điểm nhỏ và gương lớn treo tường xinh xắn theo sở thích của gia chủ.
Hãy liên hệ Zenhomes để được tư vấn và thiết kế!
Xem thêm hình ảnh thực tế các công trình Click here
Xem thêm các thiết kế nội thất không gian khác Click here

markdown:
Nội thất căn hộ chung cư Florita là một trong những công trình nội thất được khách hàng hài lòng nhất của Zenhomes vì sự tinh tế và sang trọng của thiết kế. Thiết kế tổng thể của căn hộ được sự dụng 2 tông màu chính là màu trắng làm nền, điểm nhấn bởi các tông màu màu xanh dương, ghi,… Thời gian sản xuất và thi công các hạng mục nội thất căn hộ tại chung cư Florita là 4 tuần. Với tiêu chí đảm bảo về cả chất lượng và thẩm mỹ đội ngũ Zenhomes đã cố gắng hết công suất nhằm mang lại sự thỏa mãn tối đa cho khách hàng của mình.
Sau khi hoàn thành sản xuất sơ bộ, Zenhomes tiến hành thi công các vật dụng nội thất vào căn hộ. Bộ sofa gồm bàn và ghế kiểu dáng thanh lịch được Zenhomes chuẩn bị từ trước và đặt theo vị trí yêu cầu của thiết kế 3D giúp cho căn phòng khách tuy nhỏ nhưng vẫn mang lại sự hiện đại và đẳng cấp riêng cho gia chủ.
Do diện tích căn nhà nhỏ nên thiết kế được đặt theo xu hướng mở, phòng ăn và phòng bếp không thi công vách ngăn tạo chiều rộng cho không gian. Bộ bàn ghế ăn được thi công theo thiết kế.
Việc thi công hệ tủ luôn được chú trọng vì công việc này yêu cầu sự cẩn thận và tỉ mỉ cao. Hệ tủ ti vi được thiết kế đơn giản do đó việc thi công tương đối nhanh bằng các chất liệu MDF veneer và sơn phủ trắng. Còn đối với
[hệ tủ bếp](http://zenhomes.vn/phong-an/tu-bep) được thi công với chất liệu HDF sơn phủ trắng để mang lại sự hiện đại cho căn nhà
Phong ngủ lãng mạn với hệ rèm treo tường và các vật dụng màu sắc trung tính. Đầu giường của hai phòng này được ốp nệm và ốp gỗ đặc biệt. Ngoài ra phòng ngủ chính còn được thi công bàn trang điểm nhỏ và gương lớn treo tường xinh xắn theo sở thích của gia chủ.
Hãy liên hệ Zenhomes để được tư vấn và thiết kế!
Xem thêm hình ảnh thực tế các công trình
[Click here](http://zenhomes.vn/tin-tuc-noi-that/khuyen-mai/cong-trinh)
Xem thêm các thiết kế nội thất không gian khác
[Click here](http://zenhomes.vn/tin-tuc-noi-that/khuyen-mai/thiet-ke-noi-that)
[TƯ VẤN THIẾT KẾ CÔNG TRÌNH NỘI THẤT](http://zenhomes.vn/tu-van-thiet-ke-cong-trinh-noi-that.html)Jul 12th, 2017 [Cải tạo nội thất Chung cư Khải hoàn- Q11](http://zenhomes.vn/cai-tao-noi-that-chung-cu-khai-hoan-q11.html)May 12th, 2016 [KHÔNG GIAN THỜ CÚNG TRONG NHÀ Ở HIỆN ĐẠI](http://zenhomes.vn/khong-gian-tho-cung-trong-nha-o-hien-dai.html)Jan 17th, 2018 [TIÊU CHUẨN SOFA](http://zenhomes.vn/tieu-chuan-sofa.html)Jul 12th, 2017 [XU HƯỚNG THIẾT KẾ BẾP: SỰ TRỞ LẠI CỦA CỬA KÍNH](http://zenhomes.vn/xu-huong-thiet-ke-bep:-su-tro-lai-cua-cua-kinh.html)Mar 17th, 2018 [CÁC MẪU TỦ HỒ SƠ THÔNG DỤNG DÀNH CHO VĂN PHÒNG](http://zenhomes.vn/cac-mau-tu-ho-so-thong-dung-danh-cho-van-phong.html)Mar 24th, 2018 [Nội thất trưng bày ( Phần 1 )](http://zenhomes.vn/show-room-noi-that)Mar 28th, 2015 [HÌNH ẢNH THIẾT KẾ NỘI THẤT NHÀ PHỐ ANH KHA - QUẬN 12](http://zenhomes.vn/hinh-anh-thiet-ke-noi-that-nha-pho-anh-kha-quan-12.html)Mar 6th, 2018 [THỢ SOFA](http://zenhomes.vn/tho-sofa.html)Apr 10th, 2018 [Thiết kế nội thất ( phần 1 )](http://zenhomes.vn/sofahcm-thiet-ke-noi-that-p1.html)Apr 13th, 2015 [Thiết kế nội thất ( phần 2)](http://zenhomes.vn/thiet-ke-noi-that-chung-cu)Apr 16th, 2015 [Nội thất thực hiện tháng 03-2015](http://zenhomes.vn/noi-that-nha-pho)Apr 21st, 2015 [BÀN ĂN MỞ RỘNG - GIẢI PHÁP TIẾT KIỆM KHÔNG GIAN](http://zenhomes.vn/ban-an-mo-rong-giai-phap-tiet-kiem-khong-gian.html)Aug 7th, 2014 [Nội thất thực hiện tháng 09-2015](http://zenhomes.vn/noi-that-thuc-hien-thang-09-2015.html)Nov 16th, 2015 [KHÔNG GIAN HIỆN ĐẠI VỚI VẢI ỐP TƯỜNG](http://zenhomes.vn/vai-op-tuong-khong-gian-hien-dai)Nov 10th, 2014 [GỖ TRONG NỘI THẤT](http://zenhomes.vn/go-trong-noi-that.html)Oct 15th, 2014 [CÔNG TRÌNH THỰC HIỆN THÁNG 09/2014](http://zenhomes.vn/cong-trinh-thuc-hien-thang-09.html)Oct 21st, 2014

Set-Cookie: news_viewed=225; expires=Mon, 16-Jul-2018 00:01:11 GMT; Max-Age=3600