text:
John Wesley
John Wesley (29 tháng 6, 1703 – 2 tháng 3, 1791) là Mục sư Anh giáo, nhà thần học, nhà thuyết giáo, và là người khởi phát Phong trào Giám Lý. Có ba thời điểm được xem là những dấu mốc trong thời kỳ tiên khởi của Phong trào Giám Lý: tại Đại học Oxford với sự kiện thành lập "Câu lạc bộ Thánh"; tại Savannah, Georgia, Mỹ, khi John Wesley phục vụ giáo sở ở đó; và tại Luân Đôn sau khi Wesley quay về Anh. Phong trào được định hình trong những năm đầu thập niên 1740 khi Wesley, cùng những đồng sự như George Whitefield, bắt đầu dong ruổi khắp nơi để rao giảng phúc âm với phong cách mới, và thành lập các hội đoàn tôn giáo quy tụ những tân tín hữu. Lần đầu tiên nước Anh chứng kiến sự phát triển nhanh và lan tỏa mạnh của một phong trào tôn giáo có khuynh hướng Tin Lành. Liên hiệp (connection) Giám Lý do Wesley thành lập nối kết các hội đoàn Giám Lý trên khắp xứ Anh, Scotland, Wales, và Ireland trước khi lan tỏa đến các nước nói tiếng Anh khác, rồi phát triển trên khắp thế giới.
Những tín hữu Giám Lý, dưới sự lãnh đạo của Wesley, đảm trách vai trò lãnh đạo trong các cuộc vận động cho lý tưởng công bằng xã hội như các phong trào bãi nô, và cải cách nhà tù. Những đóng góp của Wesley trong lĩnh vực thần học tập trung vào việc hòa hợp những khuynh hướng thần học khác nhau. Thành quả lớn nhất của ông là cổ xúy cho điều ông gọi là "Sự Toàn hảo Cơ Đốc", hoặc sự thánh khiết trong tâm hồn và trong đời sống. Ông nhấn mạnh rằng, ngay trong đời này, người tín hữu Cơ Đốc có thể đạt đến sự trưởng thành tâm linh, khi tình yêu của Thiên Chúa, hoặc tình yêu trọn vẹn, chế ngự tâm hồn người ấy. Nền thần học Tin Lành của Wesley, nhất là sự am tường về tình trạng toàn hảo Cơ Đốc, lập nền vững chãi trên nền thần học thánh lễ. Ông tiếp tục nhấn mạnh đến ý nghĩa của các phương tiện ân điển như sự cầu nguyện, Kinh Thánh, tu dưỡng tâm linh, Tiệc Thánh... như là những phương tiện chuyển tải ân điển của Thiên Chúa đến con dân Ngài. Dù vẫn trung thành với Giáo hội Anh đến cuối đời, và thường nhấn mạnh rằng Phong trào Giám Lý chỉ nên phát triển bên trong giáo hội Anh,[1] chính những sáng kiến mang tính đột phá của Wesley về cấu trúc và chính sách của hội thánh đã đặt ông vào thế đối nghịch với giáo hội. Tuy nhiên, suốt đời minh, Wesley vẫn giành được sự tôn trọng rộng rãi trong Giáo hội Anh.
Trong danh sách 100 người Anh vĩ đại nhất thuộc mọi thời đại do BBC thực hiện năm 2002, John Wesley được chọn vào vị trí thứ 50.[2]
Mục lục
Tuổi trẻ[sửa | sửa mã nguồn]
Gia đình Wesley thuộc dòng dõi người Saxon cổ, truy nguyên đến thời trị vì của vua Athelstan của Anh (924–939), khi Guy Wesley, hay Wellesley, là một võ quan hầu cận nhà vua. John Wesley là con trai của Samuel Wesley. Samuel tốt nghiệp Đại học Oxford và là mục sư thuộc Giáo hội Anh. Samuel kết hôn năm 1689 với Susannah, con gái thứ hai mươi bốn của Tiến sĩ Samuel Annesley, và chính bà cũng là mẹ của mười chín người con. Năm 1696 Samuel Wesley được bổ nhiệm làm quản nhiệm nhà thờ Epworth, tại đây John Wesley, người con thứ mười lăm của gia đình Wesley chào đời. Ông nhận lễ báp têm với tên John Benjamin Wesley nhưng không hề dùng đến tên lót Benjamin của mình.
Ông được cứu sống vào lúc sáu tuổi khi tư thất mục sư bị hoả hoạn. Lần sống sót này đã để lại ấn tượng sâu đậm trong tâm trí ông. John đã miêu tả về mình lúc ấy "như một thanh củi được rút ra khỏi đống lửa". Từ đó, ông kể mình như là đứa con của Ân sủng.[3]
Cậu bé John tiếp nhận giáo dục ban đầu từ người mẹ. Đến năm 1713, cậu được gởi đến trường Charterhouse tại Luân Đôn. Tại đó cậu học hành chăm chỉ, có phương pháp và (trong một thời gian) tỏ ra mộ đạo theo như cách cậu đã được dưỡng dục khi còn sống với gia đình. Năm 1720, John theo học tại trường Christ Church thuộc Đại học Oxford. Tại đây ông nhận văn bằng thạc sĩ vào năm 1727. Năm 1725 ông được phong chức chấp sự (một chức vụ trong Anh giáo chuẩn bị cho chức vụ mục sư), năm sau ông được bầu làm ủy viên (fellow) tại trường Lincoln cũng thuộc viện đại học Oxford. Ông đến làm phụ tá tại giáo xứ của cha ông trong hai năm. Sau đó ông trở lại Oxford.[4]
Tại Oxford và Georgia[sửa | sửa mã nguồn]
Thời điểm trở lại Oxford của John Wesley đánh dấu sự khởi đầu của Phong trào Giám Lý (Methodism) vào lúc "câu lạc bộ thánh" nổi tiếng được thành lập bởi Charles Wesley, em trai ông, cùng một vài người bạn. Khi ấy, họ bị mọi người chế giễu bằng cách gọi họ là "Methodists" (Những kẻ chuộng phương pháp) do thói quen sống và làm việc theo phương pháp của họ.
Suốt thời thơ ấu, John đã có những trải nghiệm tôn giáo sâu sắc. Theo Tyerman, người viết tiểu sử của ông, Wesley đã đến trường Charterhouse như một ông thánh, nhưng rồi bắt đầu xao lãng các bổn phận tôn giáo và rời trường như một kẻ tội lỗi. Tuy nhiên, trong năm được phong chức, ông đọc các tác phẩm của Thomas a Kempis và Jeremy Taylor, bắt đầu tìm kiếm các chân lý tôn giáo sau này lập nền cho cuộc phục hưng rộng lớn vào thế kỷ 18. Các tác phẩm Christian Perfection (Sự Toàn hảo Cơ Đốc) và Serious Call (Lời Kêu gọi thiết tha) của Law giúp Wesley có nhận thức mới và sâu sắc về luật pháp của Thiên Chúa. Từ đó ông quyết tâm tuân giữ luật pháp của Thiên Chúa, từ tấm lòng đến hành động, hết sức tận tụy và thành kính, tin rằng với lòng thuận phục ông sẽ được cứu rỗi. Ông theo đuổi cuộc sống khắc kỷ được hoạch định chặt chẽ, siêng năng nghiên cứu Kinh Thánh, chuyên cần thực hành các bổn phận tôn giáo và sốt sắng làm các việc lành. Ông hiến mình cho cuộc đời sùng kính.
Vào năm 1735, khi Thống đốc James Oglethorpe cần một "mục sư xem thường xa hoa và cuộc sống tiện nghi, quen với sự khổ hạnh và cuộc sống nghiêm túc" đến khu định cư Georgia, Mỹ, Wesley đáp lời và cùng em trai, Charles, đến sống tại đây trong hai năm trước khi trở lại Anh Quốc năm 1738.
Trong chuyến đi tới Georgia, Wesley có cơ hội tiếp xúc, và phát triển mối quan hệ với các tín hữu Moravia, một giáo phái có nguồn gốc từ những nỗ lực cải cách của Jan Hus vào thế kỷ 15. Ngay giữa lúc con tàu đang bị vùi dập trong bão tố trên Đại Tây Dương, những người Moravia vẫn giữ được bình tĩnh, và cùng nhau hát thánh ca. Điều này gây ấn tượng mạnh trên Wesley.[5] Chính những điều Wesley học hỏi được khi tiếp xúc với các tín hữu Moravia và với nhà lãnh đạo giáo hội, Zinzendorf, cũng như nền thần học Arminius nói chung, đã ảnh hưởng sâu đậm trên đời sống và quan điểm thần học của Wesley.
Tại vùng đất mới, ông trải qua một mối tình bất hạnh và một sứ mạng thất bại (truyền bá Phúc âm cho người bản xứ và sâu nhiệm hoá đời sống tôn giáo cho người định cư). Quan điểm nặng về nghi thức cũng như thái độ nghiêm khắc của ông khi hành xử quyền hạn của một chức sắc giáo hội đã gây phản cảm trong vòng dân định cư. Ông rời khỏi Georgia trong sự chỉ trích cay độc của giáo dân.
Khởi phát cuộc phục hưng[sửa | sửa mã nguồn]
Những trải nghiệm tâm linh của Wesley là yếu tố then chốt quyết định toàn bộ sự nghiệp của ông. Trong suốt mười năm, ông đã tranh chiến với bản thân chống lại các loại cám dỗ, nỗ lực tuân giữ luật của Phúc âm, nhưng, như ông thuật lại, không làm sao thoát khỏi vòng vây của tội lỗi, cũng không tìm thấy được lời chứng của Chúa Thánh Linh,[6] bởi vì ông đã tìm kiếm, không phải bởi đức tin, nhưng bởi nỗ lực bản thân muốn tuân giữ luật pháp.
Wesley trở về Anh trong tâm trạng chán chường. Tuy nhiên, mối quan hệ của Wesley với các tín hữu Moravia hình thành từ chuyến đi đến Georgia khiến ông quay trở lại tra vấn mình về những trải nghiệm tâm linh, và tìm kiếm niềm xác tín vững chắc về sự cứu rỗi ông nhận thấy ở những tín hữu Moravia mà bản thân ông chưa hề trải nghiệm.[7] Ông nhận ra rằng đức tin thật phải được gắn kết chặt chẽ với sự cảm nhận chắc chắn đã được tha thứ tội lỗi. Wesley đã trải nghiệm đức tin này vào ngày 24 tháng 5 năm 1738 khi ông đến dự một buổi cầu nguyện với một nhóm tín hữu Moravia tại đường Aldersgate, Luân Đôn. Khi đang lắng nghe một người đọc Lời dẫn nhập giải nghĩa Thư tín La mã của Martin Luther giảng giải về bản chất của đức tin và sự xưng công chính bởi đức tin, ông thuật lại: "Tôi cảm thấy lòng mình nồng ấm lạ thường. Tôi cảm biết mình thật sự tin cậy Chúa Cơ Đốc, chỉ mình Ngài mà thôi, để được cứu rỗi, và nhận biết chắc chắn rằng tôi đã được giải thoát khỏi mọi tội lỗi".[8] Trải nghiệm này đã làm thay đổi triệt để con người và phương pháp truyền bá phúc âm của Wesley.[9] Từ đây, Wesley không ngừng giảng dạy về tầm quan trọng của đức tin để được cứu rỗi, và lời chứng của Chúa Thánh Linh trong lòng tín hữu, xác quyết rằng họ là con dân Thiên Chúa. Cho đến ngày nay, ngày 24 tháng 5 được kỷ niệm trong cộng đồng Giám Lý là Ngày Aldersgate.
Một người bạn của ông khi còn theo học tại Oxford, George Whitefield, từ Mỹ trở về và khi thấy mình bị các nhà thờ tại Bristol tẩy chay, liền tìm đến các thôn xóm lân cận với Kingswood, và khởi sự thuyết giảng ngoài trời cho các công nhân hầm mỏ, một việc chưa ai làm vào thời đó. Vốn quen với các lề thói của truyền thống Anh giáo trọng nghi thức, lúc đầu Wesley tỏ ra e ngại với cung cách thuyết giáo này,[10] Song, các buổi thuyết giáo ngoài trời rất thành công, giúp thuyết phục nhiều người đến với đức tin Cơ Đốc. Wesley quyết định đi theo bước chân của bạn và bắt đầu thuyết giảng tại một địa điểm gần Bristol, một ngày vào tháng 4 năm 1739. Từ đó, ông sẵn lòng thuyết giáo tại bất cứ nơi nào có người muốn nghe Phúc âm. Tuy nhiên, trong suốt năm mươi năm Wesley vẫn kiên trì tìm kiếm cơ hội thuyết giảng tại các nhà thờ Anh giáo trong khi hằng ngày vẫn tiếp tục giảng dạy ngoài đồng ruộng, trong nhà kho, nhà của nông dân, các nhà nguyện khi nhà thờ khước từ ông. Cũng trong năm này, khi số người theo ông trở nên đông đảo, ông buộc phải tổ chức họ vào một hội đoàn độc lập. Ông viết, "Thế đó, không hề có dự tính trước, Hội Giám Lý tại Anh Quốc đã được hình thành". Nhiều hội đoàn tương tự cũng được thành lập tại Bristol và Kingswood.
Bách hại, khuyến khích tín hữu thuyết giảng[sửa | sửa mã nguồn]
Từ đó, chức sắc Giáo hội Anh và viên chức chính quyền bắt đầu gây khó khăn cho Wesley và những người theo phong trào Giám Lý. Họ đả kích các bài giảng của ông, tranh luận về thần học, cáo buộc ông là cuồng tín và dẫn dụ giáo dân vào con đường lầm lạc. Wesley và các bạn hữu vẫn thường bị tấn công bởi những đám đông bị khích động. Ngược lại, Wesley nhận thấy giáo hội thất bại trong sứ mạng kêu gọi tội nhân hối cải, giới tăng lữ trở nên thối nát và nhiều linh hồn bị hư mất vì hội thánh đã đánh mất khả năng dẫn dắt tội nhân đến sự cứu rỗi. Ông nhận biết mình được Thiên Chúa sai đi tìm kiếm và nhắc nhở người khác về tội lỗi, vì vậy, không trở ngại nào có thể thắng hơn sự thôi thúc thần thượng và thẩm quyền của sứ mạng ông nhận lãnh.
Nhận biết rằng ông và một số ít mục sư đang cộng tác với ông không thể thuyết giảng cho số đông đang muốn nghe Phúc âm, vào năm 1739 Wesley tin rằng cần phải khuyến khích tín hữu chia sẻ công tác thuyết giáo. Ông khởi sự chọn lựa những người chưa được thụ phong, đào tạo và cử họ đi ra giảng dạy và thi hành mục vụ. Đó là điều hoàn toàn mới vào thời ấy, và cũng là một thành công lớn của Phong trào Giám Lý.
Phong chức[sửa | sửa mã nguồn]
Khi phong trào phát triển, con số các hội đoàn gia tăng và hệ thống tổ chức ngày càng hoàn chỉnh thì sự bất đồng giữa Wesley và Giáo hội Anh cũng lớn dần. Dù bị áp lực từ những người theo ông, Wesley và đặc biệt là em ông, Charles, vẫn không muốn rời bỏ giáo hội. Ông nói "Chúng ta không nên cử hành lễ Báp têm và Tiệc Thánh mà không có sự uỷ nhiệm của một Giám mục được tấn phong theo quyền kế thừa tông đồ".
Tuy nhiên, vào năm sau khi nghiên cứu về hội thánh trong thời kỳ sơ khai ông chịu thuyết phục rằng quyền kế thừa tông đồ (apostolic succession) chỉ là một trong những phát kiến sau này, ông cũng nhận thấy rằng Chúa Giê-xu và các tông đồ không hề chỉ định bất kỳ thể chế nào cho việc tổ chức hội thánh.
Trong khi đó, Phong trào Giám Lý phát triển mạnh tại Hoa Kỳ và nhu cầu mục sư tại đó trở nên cấp thiết. Khi Giám mục Luân Đôn từ chối phong chức mục sư cho hội thánh tại Mỹ thì Wesley quyết định làm điều này. Ông phong chức cho các mục sư đang hoạt động tại Scotland, Anh và Mỹ. Ông cũng phong chức bằng cách đặt tay cho Thomas Coke và Francis Asbury, hai nhận vật đóng vai trò mấu chốt trong việc thành lập và phát triển Giáo hội Giám Lý tại Mỹ.
Con người và sự nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]
Wesley thích tranh luận, ông tiêu tốn nhiều công sức vào các cuộc bút chiến chống Thần học Calvin. Wesley giảng dạy Thần học Arminius đã dung hoà, đôi khi được gọi là thuyết Arminius Tin Lành (Evangelical Arminianism), theo đó con người được dành nhiều chỗ hơn khi chọn lựa sự cứu rỗi ban cho từ Thiên Chúa. Trong các bài giảng và thư tín của mình, Wesley thường tập chú vào ân điển tiên kiến (prevenient grace), trải nghiệm quy đạo của mỗi cá nhân, lời chứng của Chúa Thánh Linh và sự thánh hoá. Ông định nghĩa lời chứng của Chúa Thánh Linh là "ấn tượng sâu kín bên trong linh hồn các tín hữu, bởi đó Linh của Thiên Chúa chứng thực trực tiếp với họ rằng họ là con cái của Thiên Chúa". Về trải nghiệm thánh hoá, ông dạy rằng bởi đức tin có thể nhận lãnh sự thánh hoá, giữa thời điểm được xưng công chính và cái chết. Được thánh hoá không có nghĩa là hoàn toàn không phạm tội, nhưng Wesley tin rằng người có tình yêu thương toàn hảo sẽ thắng hơn tội lỗi.
Wesley đi nhiều nơi và đi liên tục, thường là trên lưng ngựa để có thể thuyết giảng mỗi ngày hai hoặc ba lần. Wesley là một nhà thuyết giáo có sức thuyết phục mãnh liệt, các buổi truyền bá phúc âm ngoài trời của ông thường có đông đảo người đến tham dự. Tâm linh của nhiều người trong số họ được đánh thức; trong nước mắt họ nhận thức được số phận khủng khiếp của tội nhân trong cơn thịnh nộ của Thiên Chúa, rồi cảm nhận sự vui mừng và bình an khi tiếp nhận ân điển sau khi trải nghiệm sự ăn năn.[12]
Ông thành lập nhiều hội đoàn Giám Lý, khánh thành nhiều nhà nguyện, sát hạnh và bổ chức các truyền đạo tình nguyện, duy trì kỷ luật trong hội thánh, gây quỹ cho trường học, nhà nguyện và các tổ chức từ thiện, thăm người bệnh; ông cũng viết nhiều bài luận giải Kinh Thánh và các loại sách tôn giáo, tranh luận về thần học và trao đổi thư tín với nhiều người. Trong suốt cuộc đời mục vụ, ông đã đi hơn 250.000 dặm và thuyết giảng hơn 40.000 lần.
Các tác phẩm ông viết, dịch hay biên tập vượt quá con số 200, bao gồm bài giảng, giải nghĩa Kinh Thánh, các bài thánh ca... Được trả ít nhất là 20.000 bảng Anh cho tiền tác quyền nhưng ông chỉ dùng một ít cho mình, phần còn lại ông sử dụng cho các công việc từ thiện. Ông sống cuộc đời thanh bạch và khi chết không còn tài sản gì để lại. Ông thức dậy vào lúc 4 giờ mỗi sáng và không chịu để thì giờ trôi qua trong nhàn rỗi.
Thấp hơn trung bình nhưng cân đối và mạnh mẽ, với đôi mắt sáng và gương mặt trông trí thức và thánh thiện, là những gì chúng ta biết về ngoại hình của ông. Ở tuổi 48, ông kết hôn với bà Mary Vazeille, cả hai đều không hạnh phúc và không có con, bà rời bỏ ông sau mười lăm năm chung sống. John Wesley từ trần trong an bình sau một cơn bạo bệnh. Câu nói sau cùng của ông trước khi lâm chung, "Không có gì quý bằng Thiên Chúa ở cùng chúng ta."[13]
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Thorsen, Don (2005). The Wesleyan Quadrilateral. Emeth Press. tr. p. 97. ISBN 1-59731-043-3.
- ^ Một trăm người Anh vĩ đại nhất.
- ^ Wallace, Charles Jr (1997) Susanna Wesley: the complete writings, New York: Oxford University Press, p. 67, ISBN 0-19-507437-8
- ^ Encyclopedia Britannica (1911) John Wesley (1703-1791), Available online, [Truy cập 8 tháng 5 năm 2007]
- ^ Green, V. H. H. The Young Mr. Wesley. The Epworth Press, London, (1963), p. 266. Wesley đến gặp các tín hữu Moravia, một người trong số họ hỏi ông, "Linh của Thiên Chúa có làm chứng trong lòng ông rằng ông là con dân của Thiên Chúa chưa?’ Tôi ngạc nhiên không biết trả lời, người ấy hỏi tiếp, ‘Ông đã nhận biết Chúa Cơ Đốc chưa?’ Tôi ngập ngừng rồi nói, ‘Tôi biết Ngài là Cứu Chúa của thế gian.’, người ấy trả lời, ‘Đúng, nhưng ông có biết Ngài đã cứu ông chưa?’ Tôi trả lời, "Tôi hi vọng Ngài đã chết để cứu chuộc tôi.’ Người ấy hỏi tiếp "Ông chắc không?’ Tôi trả lời, "Vâng, tôi chắc’. Nhưng tôi e rằng đó chỉ là những lời hư không. – Nhật ký John Wesley. Chính lần nói chuyện này đã dấy lên trong lòng Wesley nỗi lo sợ khiến ông phải tự xét mình đã là "tín hữu Cơ Đốc trọn vẹn" hay chỉ hầu như là Cơ Đốc nhân.
- ^ "Lại vì anh em là con, nên Thiên Chúa đã sai Thánh Linh của Con Ngài vào lòng chúng ta, kêu rằng: A-ba! Cha!"
- ^ Ross, Kathy W.; Stacey, Rosemary. “John Wesley and Savannah”. Truy cập ngày 18 tháng 9 năm 2007.
- ^ Dreyer, Frederick A. (1999). The Genesis of Methodism. Lehigh University Press. tr. p. 27. ISBN 0-934223-56-4.
- ^ Hurst, J. F. (2003). John Wesley the Methodist. Kessinger Publishing. tr. pp. 102–103. ISBN 0766154467.
- ^ Tomkins, Stephen (2003). John Wesley: A Biography. Eerdmans. tr. p. 69. ISBN 1-8028-2499-4 Kiểm tra giá trị
|isbn=(trợ giúp).
- ^ Tyerman, Luke. The Life and Times of the Rev. John Wesley, M. A., Founder of the Methodists (1872), p. 451
- ^ Smart, Ninian. The Religious Experience of Mankind. Charles Scribner;s Sons, New York, 1969; p. 614
- ^ Hurst 2003, p. 298.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- John Wesley at the Christian Classics Ethereal Library
- Sermons by Wesley
- John Wesley as a British abolitionist
- John Wesley info from the United Methodist Church
- John Wesley and the Anglo-Catholic Revival, by G.W. Taylor 1905 article.
- John Wesley in the Georgia Encyclopedia
- Wesley's Explanatory Notes on the Whole Bible produced between 1754 and 1765

markdown:
# John Wesley
|John Wesley|
|
|[29 tháng 6](/wiki/29_th%C3%A1ng_6), [1703](/wiki/1703) [Epworth](/w/index.php?title=Epworth,_England&action=edit&redlink=1), [Lincolnshire](/wiki/Lincolnshire), [Anh](/wiki/Anh) [2 tháng 3](/wiki/2_th%C3%A1ng_3), [1791](/wiki/1791)(87 tuổi) [Luân Đôn](/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n) [Anh](/wiki/Anh) [Đại học Oxford](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Oxford) [Phong trào Giám Lý](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Gi%C3%A1m_L%C3%BD) [Anh giáo](/wiki/Anh_gi%C3%A1o), [Giám Lý](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Gi%C3%A1m_L%C3%BD) [Samuel](/w/index.php?title=Samuel_Wesley_(poet)&action=edit&redlink=1)& [Susanna Wesley](/wiki/Susanna_Wesley) ![ Appletons' Wesley John signature.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3f/Appletons%27_Wesley_John_signature.svg/150px-Appletons%27_Wesley_John_signature.svg.png)
![ Appletons' Wesley John signature.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3f/Appletons%27_Wesley_John_signature.svg/150px-Appletons%27_Wesley_John_signature.svg.png)
**John Wesley** ( [29 tháng 6](/wiki/29_th%C3%A1ng_6), [1703](/wiki/1703) – [2 tháng 3](/wiki/2_th%C3%A1ng_3), [1791](/wiki/1791)) là [Mục sư](/wiki/M%E1%BB%A5c_s%C6%B0) [Anh giáo](/wiki/Anh_gi%C3%A1o), [nhà thần học](/wiki/Nh%C3%A0_th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc), [nhà thuyết giáo](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_thuy%E1%BA%BFt_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1), và là người khởi phát [Phong trào Giám Lý](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Gi%C3%A1m_L%C3%BD). Có ba thời điểm được xem là những dấu mốc trong thời kỳ tiên khởi của Phong trào Giám Lý: tại [Đại học Oxford](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Oxford) với sự kiện thành lập "Câu lạc bộ Thánh"; tại [Savannah, Georgia](/wiki/Savannah,_Georgia), [Mỹ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), khi John Wesley phục vụ giáo sở ở đó; và tại [Luân Đôn](/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n) sau khi Wesley quay về Anh. Phong trào được định hình trong những năm đầu [thập niên 1740](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1740) khi Wesley, cùng những đồng sự như [George Whitefield](/wiki/George_Whitefield), bắt đầu dong ruổi khắp nơi để rao giảng [phúc âm](/wiki/S%C3%A1ch_Ph%C3%BAc_%C3%82m) với phong cách mới, và thành lập các hội đoàn tôn giáo quy tụ những tân tín hữu. Lần đầu tiên nước Anh chứng kiến sự phát triển nhanh và lan tỏa mạnh của một phong trào tôn giáo có khuynh hướng Tin Lành. Liên hiệp ( *connection*) Giám Lý do Wesley thành lập nối kết các hội đoàn Giám Lý trên khắp xứ [Anh](/wiki/Anh), [Scotland](/wiki/Scotland), [Wales](/wiki/Wales), và [Ireland](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland) trước khi lan tỏa đến các nước nói tiếng Anh khác, rồi phát triển trên khắp thế giới.
Những tín hữu Giám Lý, dưới sự lãnh đạo của Wesley, đảm trách vai trò lãnh đạo trong các cuộc vận động cho lý tưởng công bằng xã hội như các phong trào bãi nô, và cải cách nhà tù. Những đóng góp của Wesley trong lĩnh vực thần học tập trung vào việc hòa hợp những khuynh hướng thần học khác nhau. Thành quả lớn nhất của ông là cổ xúy cho điều ông gọi là "Sự Toàn hảo Cơ Đốc", hoặc sự thánh khiết trong tâm hồn và trong đời sống. Ông nhấn mạnh rằng, ngay trong đời này, người
[tín hữu Cơ Đốc](/wiki/Kit%C3%B4_h%E1%BB%AFu) có thể đạt đến sự trưởng thành tâm linh, khi tình yêu của [Thiên Chúa](/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa), hoặc tình yêu trọn vẹn, chế ngự tâm hồn người ấy. Nền thần học Tin Lành của Wesley, nhất là sự am tường về tình trạng toàn hảo Cơ Đốc, lập nền vững chãi trên nền thần học thánh lễ. Ông tiếp tục nhấn mạnh đến ý nghĩa của các phương tiện ân điển như sự [cầu nguyện](/wiki/C%E1%BA%A7u_nguy%E1%BB%87n), [Kinh Thánh](/wiki/Kinh_Th%C3%A1nh), [tu dưỡng tâm linh](/w/index.php?title=Tu_d%C6%B0%E1%BB%A1ng_t%C3%A2m_linh&action=edit&redlink=1), [Tiệc Thánh](/wiki/Ti%E1%BB%87c_Th%C3%A1nh)... như là những phương tiện chuyển tải [ân điển](/wiki/%C3%82n_%C4%91i%E1%BB%83n) của Thiên Chúa đến con dân Ngài. Dù vẫn trung thành với [Giáo hội Anh](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Anh) đến cuối đời, và thường nhấn mạnh rằng Phong trào Giám Lý chỉ nên phát triển bên trong giáo hội Anh, chính những sáng kiến mang tính đột phá của Wesley về cấu trúc và chính sách của hội thánh đã đặt ông vào thế đối nghịch với giáo hội. Tuy nhiên, suốt đời minh, Wesley vẫn giành được sự tôn trọng rộng rãi trong Giáo hội Anh. [1]
Trong danh sách 100 người Anh vĩ đại nhất thuộc mọi thời đại do
[BBC](/wiki/BBC) thực hiện năm [2002](/wiki/2002), John Wesley được chọn vào vị trí thứ 50. [[2]](#cite_note-2)
## Mục lục
## Tuổi trẻ[
[sửa](/w/index.php?title=John_Wesley&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=John_Wesley&action=edit§ion=1)]
Gia đình Wesley thuộc dòng dõi
[người Saxon](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Sachsen) cổ, truy nguyên đến thời trị vì của vua [Athelstan của Anh](/w/index.php?title=Athelstan_c%E1%BB%A7a_Anh&action=edit&redlink=1) ( [924](/wiki/924)– [939](/wiki/939)), khi Guy Wesley, hay Wellesley, là một võ quan hầu cận nhà vua. John Wesley là con trai của [Samuel Wesley](/w/index.php?title=Samuel_Wesley&action=edit&redlink=1). Samuel tốt nghiệp [Đại học Oxford](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Oxford) và là mục sư thuộc [Giáo hội Anh](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Anh). Samuel kết hôn năm [1689](/wiki/1689) với [Susannah](/wiki/Susanna_Wesley), con gái thứ hai mươi bốn của Tiến sĩ Samuel Annesley, và chính bà cũng là mẹ của mười chín người con. Năm [1696](/wiki/1696) Samuel Wesley được bổ nhiệm làm quản nhiệm nhà thờ Epworth, tại đây John Wesley, người con thứ mười lăm của gia đình Wesley chào đời. Ông nhận lễ [báp têm](/wiki/Thanh_T%E1%BA%A9y) với tên John Benjamin Wesley nhưng không hề dùng đến tên lót Benjamin của mình.
Ông được cứu sống vào lúc sáu tuổi khi tư thất mục sư bị hoả hoạn. Lần sống sót này đã để lại ấn tượng sâu đậm trong tâm trí ông. John đã miêu tả về mình lúc ấy "như một thanh củi được rút ra khỏi đống lửa". Từ đó, ông kể mình như là đứa con của
[Ân sủng](/wiki/%C3%82n_%C4%91i%E1%BB%83n). [[3]](#cite_note-3)
Cậu bé John tiếp nhận giáo dục ban đầu từ người mẹ. Đến năm
[1713](/wiki/1713), cậu được gởi đến trường Charterhouse tại Luân Đôn. Tại đó cậu học hành chăm chỉ, có phương pháp và (trong một thời gian) tỏ ra mộ đạo theo như cách cậu đã được dưỡng dục khi còn sống với gia đình. Năm [1720](/wiki/1720), John theo học tại trường Christ Church thuộc [Đại học Oxford](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Oxford). Tại đây ông nhận văn bằng thạc sĩ vào năm [1727](/wiki/1727). Năm 1725 ông được phong chức chấp sự (một chức vụ trong [Anh giáo](/wiki/Anh_gi%C3%A1o) chuẩn bị cho chức vụ mục sư), năm sau ông được bầu làm ủy viên ( *fellow*) tại trường Lincoln cũng thuộc viện đại học Oxford. Ông đến làm phụ tá tại giáo xứ của cha ông trong hai năm. Sau đó ông trở lại Oxford. [[4]](#cite_note-eb-4)
## Tại Oxford và Georgia[
[sửa](/w/index.php?title=John_Wesley&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=John_Wesley&action=edit§ion=2)]
Thời điểm trở lại Oxford của John Wesley đánh dấu sự khởi đầu của
[Phong trào Giám Lý](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Gi%C3%A1m_L%C3%BD) ( *Methodism*) vào lúc "câu lạc bộ thánh" nổi tiếng được thành lập bởi [Charles Wesley](/wiki/Charles_Wesley), em trai ông, cùng một vài người bạn. Khi ấy, họ bị mọi người chế giễu bằng cách gọi họ là *"Methodists"* (Những kẻ chuộng phương pháp) do thói quen sống và làm việc theo phương pháp của họ.
Suốt thời thơ ấu, John đã có những trải nghiệm tôn giáo sâu sắc. Theo Tyerman, người viết tiểu sử của ông, Wesley đã đến trường Charterhouse như một ông thánh, nhưng rồi bắt đầu xao lãng các bổn phận tôn giáo và rời trường như một kẻ
[tội lỗi](/wiki/T%E1%BB%99i_l%E1%BB%97i). Tuy nhiên, trong năm được phong chức, ông đọc các tác phẩm của [Thomas a Kempis](/w/index.php?title=Thomas_a_Kempis&action=edit&redlink=1) và [Jeremy Taylor](/w/index.php?title=Jeremy_Taylor&action=edit&redlink=1), bắt đầu tìm kiếm các chân lý tôn giáo sau này lập nền cho cuộc phục hưng rộng lớn vào [thế kỷ 18](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18). Các tác phẩm *Christian Perfection* (Sự Toàn hảo Cơ Đốc) và *Serious Call* (Lời Kêu gọi thiết tha) của Law giúp Wesley có nhận thức mới và sâu sắc về luật pháp của [Thiên Chúa](/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa). Từ đó ông quyết tâm tuân giữ luật pháp của Thiên Chúa, từ tấm lòng đến hành động, hết sức tận tụy và thành kính, tin rằng với lòng thuận phục ông sẽ được [cứu rỗi](/wiki/C%E1%BB%A9u_r%E1%BB%97i). Ông theo đuổi cuộc sống khắc kỷ được hoạch định chặt chẽ, siêng năng nghiên cứu [Kinh Thánh](/wiki/Kinh_Th%C3%A1nh), chuyên cần thực hành các bổn phận tôn giáo và sốt sắng làm các việc lành. Ông hiến mình cho cuộc đời sùng kính.
Vào năm
[1735](/wiki/1735), khi Thống đốc James Oglethorpe cần một "mục sư xem thường xa hoa và cuộc sống tiện nghi, quen với sự khổ hạnh và cuộc sống nghiêm túc" đến khu định cư [Georgia](/wiki/Georgia,_Hoa_K%E1%BB%B3), [Mỹ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), Wesley đáp lời và cùng em trai, Charles, đến sống tại đây trong hai năm trước khi trở lại Anh Quốc năm [1738](/wiki/1738).
Trong chuyến đi tới Georgia, Wesley có cơ hội tiếp xúc, và phát triển mối quan hệ với các tín hữu Moravia, một giáo phái có nguồn gốc từ những nỗ lực cải cách của
[Jan Hus](/wiki/Jan_Hus) vào [thế kỷ 15](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_15). Ngay giữa lúc con tàu đang bị vùi dập trong bão tố trên [Đại Tây Dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng), những người Moravia vẫn giữ được bình tĩnh, và cùng nhau hát [thánh ca](/wiki/Th%C3%A1nh_ca). Điều này gây ấn tượng mạnh trên Wesley. Chính những điều Wesley học hỏi được khi tiếp xúc với các tín hữu Moravia và với nhà lãnh đạo giáo hội, [5] [Zinzendorf](/w/index.php?title=Zinzendorf&action=edit&redlink=1), cũng như nền [thần học Arminius](/w/index.php?title=Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc_Arminius&action=edit&redlink=1)nói chung, đã ảnh hưởng sâu đậm trên đời sống và quan điểm thần học của Wesley.
Tại vùng đất mới, ông trải qua một mối tình bất hạnh và một sứ mạng thất bại (truyền bá
[Phúc âm](/wiki/S%C3%A1ch_Ph%C3%BAc_%C3%82m) cho người bản xứ và sâu nhiệm hoá đời sống tôn giáo cho người định cư). Quan điểm nặng về nghi thức cũng như thái độ nghiêm khắc của ông khi hành xử quyền hạn của một chức sắc giáo hội đã gây phản cảm trong vòng dân định cư. Ông rời khỏi Georgia trong sự chỉ trích cay độc của giáo dân.
## Khởi phát cuộc phục hưng[
[sửa](/w/index.php?title=John_Wesley&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=John_Wesley&action=edit§ion=3)]
|
|![ John Wesley clipped.png](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/John_Wesley_clipped.png/125px-John_Wesley_clipped.png)
![ John Wesley clipped.png](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/John_Wesley_clipped.png/125px-John_Wesley_clipped.png)
**John Wesley**
|Nền tảng|
|Tiên khởi|
|
|
|Hoa Kỳ|
|
|
|Phong trào bãi nô|
|
|
Những trải nghiệm tâm linh của Wesley là yếu tố then chốt quyết định toàn bộ sự nghiệp của ông. Trong suốt mười năm, ông đã tranh chiến với bản thân chống lại các loại cám dỗ, nỗ lực tuân giữ luật của Phúc âm, nhưng, như ông thuật lại, không làm sao thoát khỏi vòng vây của tội lỗi, cũng không tìm thấy được lời chứng của
[Chúa Thánh Linh](/wiki/Ch%C3%BAa_Th%C3%A1nh_Linh), bởi vì ông đã tìm kiếm, không phải bởi [6] [đức tin](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_tin_Kit%C3%B4_gi%C3%A1o), nhưng bởi nỗ lực bản thân muốn tuân giữ luật pháp.
Wesley trở về Anh trong tâm trạng chán chường. Tuy nhiên, mối quan hệ của Wesley với các tín hữu Moravia hình thành từ chuyến đi đến Georgia khiến ông quay trở lại tra vấn mình về những trải nghiệm tâm linh, và tìm kiếm niềm xác tín vững chắc về sự
[cứu rỗi](/wiki/C%E1%BB%A9u_r%E1%BB%97i) ông nhận thấy ở những tín hữu Moravia mà bản thân ông chưa hề trải nghiệm. Ông nhận ra rằng đức tin thật phải được gắn kết chặt chẽ với sự cảm nhận chắc chắn đã được tha thứ tội lỗi. Wesley đã trải nghiệm đức tin này vào ngày [7] [24 tháng 5](/wiki/24_th%C3%A1ng_5)năm [1738](/wiki/1738)khi ông đến dự một buổi cầu nguyện với một nhóm tín hữu Moravia tại đường Aldersgate, Luân Đôn. Khi đang lắng nghe một người đọc *Lời dẫn nhập giải nghĩa Thư tín La mã*của [Martin Luther](/wiki/Martin_Luther)giảng giải về bản chất của đức tin và sự [xưng công chính](/w/index.php?title=X%C6%B0ng_c%C3%B4ng_ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1)bởi đức tin, ông thuật lại: "Tôi cảm thấy lòng mình nồng ấm lạ thường. Tôi cảm biết mình thật sự tin cậy Chúa Cơ Đốc, chỉ mình Ngài mà thôi, để được cứu rỗi, và nhận biết chắc chắn rằng tôi đã được giải thoát khỏi mọi tội lỗi". Trải nghiệm này đã làm thay đổi triệt để con người và phương pháp truyền bá phúc âm của Wesley. [[8]](#cite_note-8) Từ đây, Wesley không ngừng giảng dạy về tầm quan trọng của đức tin để được cứu rỗi, và lời chứng của [[9]](#cite_note-9) [Chúa Thánh Linh](/wiki/Ch%C3%BAa_Th%C3%A1nh_Linh)trong lòng tín hữu, xác quyết rằng họ là con dân Thiên Chúa. Cho đến ngày nay, ngày 24 tháng 5 được kỷ niệm trong cộng đồng [Giám Lý](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Gi%C3%A1m_L%C3%BD)là [Ngày Aldersgate](/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_Aldersgate&action=edit&redlink=1).
Một người bạn của ông khi còn theo học tại Oxford,
[George Whitefield](/wiki/George_Whitefield), từ Mỹ trở về và khi thấy mình bị các nhà thờ tại [Bristol](/wiki/Bristol) tẩy chay, liền tìm đến các thôn xóm lân cận với [Kingswood](/w/index.php?title=Kingswood&action=edit&redlink=1), và khởi sự thuyết giảng ngoài trời cho các công nhân hầm mỏ, một việc chưa ai làm vào thời đó. Vốn quen với các lề thói của truyền thống Anh giáo trọng nghi thức, lúc đầu Wesley tỏ ra e ngại với cung cách thuyết giáo này, Song, các buổi thuyết giáo ngoài trời rất thành công, giúp thuyết phục nhiều người đến với [10] [đức tin Cơ Đốc](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_tin_Kit%C3%B4_gi%C3%A1o). Wesley quyết định đi theo bước chân của bạn và bắt đầu thuyết giảng tại một địa điểm gần Bristol, một ngày vào tháng 4 năm [1739](/wiki/1739). Từ đó, ông sẵn lòng thuyết giáo tại bất cứ nơi nào có người muốn nghe Phúc âm. Tuy nhiên, trong suốt năm mươi năm Wesley vẫn kiên trì tìm kiếm cơ hội thuyết giảng tại các nhà thờ [Anh giáo](/wiki/Anh_gi%C3%A1o)trong khi hằng ngày vẫn tiếp tục giảng dạy ngoài đồng ruộng, trong nhà kho, nhà của nông dân, các nhà nguyện khi nhà thờ khước từ ông. Cũng trong năm này, khi số người theo ông trở nên đông đảo, ông buộc phải tổ chức họ vào một hội đoàn độc lập. Ông viết, "Thế đó, không hề có dự tính trước, Hội Giám Lý tại Anh Quốc đã được hình thành". Nhiều hội đoàn tương tự cũng được thành lập tại Bristol và Kingswood.
## Bách hại, khuyến khích tín hữu thuyết giảng[
[sửa](/w/index.php?title=John_Wesley&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=John_Wesley&action=edit§ion=4)]
Từ đó, chức sắc
[Giáo hội Anh](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Anh) và viên chức chính quyền bắt đầu gây khó khăn cho Wesley và những người theo phong trào [Giám Lý](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Gi%C3%A1m_L%C3%BD). Họ đả kích các bài giảng của ông, tranh luận về thần học, cáo buộc ông là cuồng tín và dẫn dụ giáo dân vào con đường lầm lạc. Wesley và các bạn hữu vẫn thường bị tấn công bởi những đám đông bị khích động. Ngược lại, Wesley nhận thấy giáo hội thất bại trong sứ mạng kêu gọi tội nhân [hối cải](/wiki/%C4%82n_n%C4%83n), giới tăng lữ trở nên thối nát và nhiều linh hồn bị hư mất vì hội thánh đã đánh mất khả năng dẫn dắt tội nhân đến sự [cứu rỗi](/wiki/C%E1%BB%A9u_r%E1%BB%97i). Ông nhận biết mình được [Thiên Chúa](/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa) sai đi tìm kiếm và nhắc nhở người khác về tội lỗi, vì vậy, không trở ngại nào có thể thắng hơn sự thôi thúc thần thượng và thẩm quyền của sứ mạng ông nhận lãnh.
Nhận biết rằng ông và một số ít mục sư đang cộng tác với ông không thể thuyết giảng cho số đông đang muốn nghe Phúc âm, vào năm
[1739](/wiki/1739) Wesley tin rằng cần phải khuyến khích tín hữu chia sẻ công tác thuyết giáo. Ông khởi sự chọn lựa những người chưa được thụ phong, đào tạo và cử họ đi ra giảng dạy và thi hành mục vụ. Đó là điều hoàn toàn mới vào thời ấy, và cũng là một thành công lớn của [Phong trào Giám Lý](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Gi%C3%A1m_L%C3%BD).
## Phong chức[
[sửa](/w/index.php?title=John_Wesley&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=John_Wesley&action=edit§ion=5)]
Khi phong trào phát triển, con số các hội đoàn gia tăng và hệ thống tổ chức ngày càng hoàn chỉnh thì sự bất đồng giữa Wesley và Giáo hội Anh cũng lớn dần. Dù bị áp lực từ những người theo ông, Wesley và đặc biệt là em ông, Charles, vẫn không muốn rời bỏ giáo hội. Ông nói "Chúng ta không nên cử hành lễ
[Báp têm](/wiki/Thanh_T%E1%BA%A9y) và [Tiệc Thánh](/wiki/Ti%E1%BB%87c_Th%C3%A1nh) mà không có sự uỷ nhiệm của một Giám mục được tấn phong theo quyền kế thừa tông đồ".
|
|
"Càng sống lâu tôi càng nhẫn nại với những sai sót của con người. Càng nghiêm khắc với chính mình, tôi càng bao dung với người khác!"
|
|John Wesley, Thư gởi Mục sư Samuel Furley – 25 tháng 1 năm 1762
Tuy nhiên, vào năm sau khi nghiên cứu về hội thánh trong thời kỳ sơ khai ông chịu thuyết phục rằng quyền kế thừa tông đồ (
*apostolic succession*) chỉ là một trong những phát kiến sau này, ông cũng nhận thấy rằng [Chúa Giê-xu](/wiki/Cu%E1%BB%99c_%C4%91%E1%BB%9Di_Ch%C3%BAa_Gi%C3%AA-xu_theo_T%C3%A2n_%C6%AF%E1%BB%9Bc) và các tông đồ không hề chỉ định bất kỳ thể chế nào cho việc tổ chức hội thánh.
Trong khi đó,
[Phong trào Giám Lý](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Gi%C3%A1m_L%C3%BD) phát triển mạnh tại [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) và nhu cầu mục sư tại đó trở nên cấp thiết. Khi Giám mục Luân Đôn từ chối phong chức [mục sư](/wiki/M%E1%BB%A5c_s%C6%B0) cho hội thánh tại Mỹ thì Wesley quyết định làm điều này. Ông phong chức cho các mục sư đang hoạt động tại [Scotland](/wiki/Scotland), Anh và Mỹ. Ông cũng phong chức bằng cách đặt tay cho [Thomas Coke](/w/index.php?title=Thomas_Coke&action=edit&redlink=1) và [Francis Asbury](/wiki/Francis_Asbury), hai nhận vật đóng vai trò mấu chốt trong việc thành lập và phát triển Giáo hội Giám Lý tại Mỹ.
## Con người và sự nghiệp[
[sửa](/w/index.php?title=John_Wesley&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=John_Wesley&action=edit§ion=6)]
Wesley thích tranh luận, ông tiêu tốn nhiều công sức vào các cuộc bút chiến chống
[Thần học Calvin](/wiki/Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc_Calvin). Wesley giảng dạy [Thần học Arminius](/w/index.php?title=Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc_Arminius&action=edit&redlink=1) đã dung hoà, đôi khi được gọi là thuyết [Arminius Tin Lành](/w/index.php?title=Arminius_Tin_L%C3%A0nh&action=edit&redlink=1) ( *Evangelical Arminianism*), theo đó con người được dành nhiều chỗ hơn khi chọn lựa sự cứu rỗi ban cho từ Thiên Chúa. Trong các bài giảng và thư tín của mình, Wesley thường tập chú vào ân điển tiên kiến ( *prevenient grace*), trải nghiệm quy đạo của mỗi cá nhân, lời chứng của [Chúa Thánh Linh](/wiki/Ch%C3%BAa_Th%C3%A1nh_Linh) và sự [thánh hoá](/wiki/Th%C3%A1nh_h%C3%B3a). Ông định nghĩa lời chứng của Chúa Thánh Linh là "ấn tượng sâu kín bên trong linh hồn các tín hữu, bởi đó Linh của Thiên Chúa chứng thực trực tiếp với họ rằng họ là con cái của Thiên Chúa". Về trải nghiệm [thánh hoá](/wiki/Th%C3%A1nh_h%C3%B3a), ông dạy rằng bởi đức tin có thể nhận lãnh sự thánh hoá, giữa thời điểm được xưng công chính và cái chết. Được thánh hoá không có nghĩa là hoàn toàn không phạm tội, nhưng Wesley tin rằng người có tình yêu thương toàn hảo sẽ thắng hơn tội lỗi.
Wesley đi nhiều nơi và đi liên tục, thường là trên lưng ngựa để có thể thuyết giảng mỗi ngày hai hoặc ba lần. Wesley là một nhà thuyết giáo có sức thuyết phục mãnh liệt, các buổi truyền bá phúc âm ngoài trời của ông thường có đông đảo người đến tham dự. Tâm linh của nhiều người trong số họ được đánh thức; trong nước mắt họ nhận thức được số phận khủng khiếp của tội nhân trong cơn thịnh nộ của
[Thiên Chúa](/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa), rồi cảm nhận sự vui mừng và bình an khi tiếp nhận [ân điển](/wiki/%C3%82n_%C4%91i%E1%BB%83n) sau khi trải nghiệm sự [ăn năn](/wiki/%C4%82n_n%C4%83n). [[12]](#cite_note-12)
Ông thành lập nhiều hội đoàn Giám Lý, khánh thành nhiều nhà nguyện, sát hạnh và bổ chức các truyền đạo tình nguyện, duy trì kỷ luật trong hội thánh, gây quỹ cho trường học, nhà nguyện và các tổ chức từ thiện, thăm người bệnh; ông cũng viết nhiều bài luận giải
[Kinh Thánh](/wiki/Kinh_Th%C3%A1nh) và các loại sách tôn giáo, tranh luận về [thần học](/wiki/Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc) và trao đổi thư tín với nhiều người. Trong suốt cuộc đời mục vụ, ông đã đi hơn 250.000 dặm và thuyết giảng hơn 40.000 lần.
Các tác phẩm ông viết, dịch hay biên tập vượt quá con số 200, bao gồm bài giảng, giải nghĩa Kinh Thánh, các bài thánh ca... Được trả ít nhất là 20.000
[bảng Anh](/wiki/B%E1%BA%A3ng_Anh) cho tiền tác quyền nhưng ông chỉ dùng một ít cho mình, phần còn lại ông sử dụng cho các công việc từ thiện. Ông sống cuộc đời thanh bạch và khi chết không còn tài sản gì để lại. Ông thức dậy vào lúc 4 giờ mỗi sáng và không chịu để thì giờ trôi qua trong nhàn rỗi.
Thấp hơn trung bình nhưng cân đối và mạnh mẽ, với đôi mắt sáng và gương mặt trông trí thức và thánh thiện, là những gì chúng ta biết về ngoại hình của ông. Ở tuổi 48, ông kết hôn với bà Mary Vazeille, cả hai đều không hạnh phúc và không có con, bà rời bỏ ông sau mười lăm năm chung sống. John Wesley từ trần trong an bình sau một cơn bạo bệnh. Câu nói sau cùng của ông trước khi lâm chung, "Không có gì quý bằng Thiên Chúa ở cùng chúng ta."
[[13]](#cite_note-13)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=John_Wesley&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=John_Wesley&action=edit§ion=7)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=John_Wesley&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=John_Wesley&action=edit§ion=8)] **Thorsen, Don (2005).** [^](#cite_ref-1) *The Wesleyan Quadrilateral*. Emeth Press. tr. p. 97. [ISBN](/wiki/ISBN) [1-59731-043-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-59731-043-3). [^](#cite_ref-2) [Một trăm người Anh vĩ đại nhất](http://en.wikipedia.org/wiki/100_Greatest_Britons). **Wallace, Charles Jr (1997)** [^](#cite_ref-3) *Susanna Wesley: the complete writings*, New York: Oxford University Press, p. 67, [ISBN 0-19-507437-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0195074378) [^](#cite_ref-eb_4-0) [Encyclopedia Britannica](/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica)(1911) [, Available online, [Truy cập 8 tháng 5 năm 2007]](http://www.1911encyclopedia.org/John_Wesley) *John Wesley (1703-1791)* **Green, V. H. H.** [^](#cite_ref-5) *The Young Mr. Wesley*. The Epworth Press, London, (1963), p. 266. Wesley đến gặp các tín hữu Moravia, một người trong số họ hỏi ông, "Linh của Thiên Chúa có làm chứng trong lòng ông rằng ông là con dân của Thiên Chúa chưa?’ Tôi ngạc nhiên không biết trả lời, người ấy hỏi tiếp, ‘Ông đã nhận biết Chúa Cơ Đốc chưa?’ Tôi ngập ngừng rồi nói, ‘Tôi biết Ngài là Cứu Chúa của thế gian.’, người ấy trả lời, ‘Đúng, nhưng ông có biết Ngài đã cứu ông chưa?’ Tôi trả lời, "Tôi hi vọng Ngài đã chết để cứu chuộc tôi.’ Người ấy hỏi tiếp "Ông chắc không?’ Tôi trả lời, "Vâng, tôi chắc’. Nhưng tôi e rằng đó chỉ là những lời hư không. – *Nhật ký John Wesley*. Chính lần nói chuyện này đã dấy lên trong lòng Wesley nỗi lo sợ khiến ông phải tự xét mình đã là "tín hữu Cơ Đốc trọn vẹn" hay chỉ [hầu như là Cơ Đốc nhân](//vi.wikisource.org/wiki/H%E1%BA%A7u_nh%C6%B0_l%C3%A0_C%C6%A1_%C4%90%E1%BB%91c_nh%C3%A2n). [^](#cite_ref-6) *"Lại vì anh em là con, nên Thiên Chúa đã sai Thánh Linh của Con Ngài vào lòng chúng ta, kêu rằng: A-ba! Cha!"* **Ross, Kathy W.; Stacey, Rosemary.** [^](#cite_ref-7) [“John Wesley and Savannah”](http://www.sip.armstrong.edu/Methodism/wesley.html). Truy cập ngày 18 tháng 9 năm 2007. **Dreyer, Frederick A. (1999).** [^](#cite_ref-8) *The Genesis of Methodism*. Lehigh University Press. tr. p. 27. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-934223-56-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-934223-56-4). **Hurst, J. F. (2003).** [^](#cite_ref-9) *John Wesley the Methodist*. Kessinger Publishing. tr. pp. 102–103. [ISBN](/wiki/ISBN) [0766154467](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0766154467). **Tomkins, Stephen (2003).** [^](#cite_ref-10) *John Wesley: A Biography*. Eerdmans. tr. p. 69. [ISBN](/wiki/ISBN) [1-8028-2499-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-8028-2499-4)Kiểm tra giá trị
|isbn=(
[trợ giúp](//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_isbn)). **Tyerman, Luke.** [^](#cite_ref-11) *The Life and Times of the Rev. John Wesley, M. A., Founder of the Methodists*(1872), p. 451 **Smart, Ninian. The Religious Experience of Mankind. Charles Scribner;s Sons, New York, 1969; p. 614** [^](#cite_ref-12) **Hurst 2003, p. 298.** [^](#cite_ref-13)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=John_Wesley&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=John_Wesley&action=edit§ion=9)]
|
|![]()
[Wikisource](/wiki/Wikisource)có các tác phẩm gốc nói đến hoặc của:
|
|![]()
[Wikiquote](/wiki/Wikiquote)có sưu tập danh ngôn về:
|
|![]()
[John Wesley](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:John_Wesley?uselang=vi) [John Wesley](http://www.ccel.org/w/wesley/)at the [Christian Classics Ethereal Library](/w/index.php?title=Christian_Classics_Ethereal_Library&action=edit&redlink=1) [Sermons by Wesley](http://www.raptureme.com/resource/wesley/john_wesley.html) [John Wesley](http://www.brycchancarey.com/abolition/wesley.htm)as a British abolitionist [John Wesley info](http://gbgm-umc.org/umw/wesley/)from the [United Methodist Church](/w/index.php?title=United_Methodist_Church&action=edit&redlink=1) [John Wesley and the Anglo-Catholic Revival, by G.W. Taylor](http://anglicanhistory.org/misc/taylor_wesley.html)1905 article. [John Wesley](http://www.georgiaencyclopedia.org/nge/Article.jsp?id=h-1623)in the Georgia Encyclopedia [Wesley's Explanatory Notes on the Whole Bible](http://bible.christianity.com/Commentaries/WesleysExplanatoryNotes/John)produced between 1754 and 1765

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1053 frontend miss (0)


text:
Le Hézo
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Le Hézo (tiếng Breton: Hezoù) là một xã ở tỉnh Morbihan trong vùng Bretagne tây bắc Pháp. Xã này có diện tích 4,98 kilômét vuông, dân số năm 1999 là 550 người. Khu vực này có độ cao từ -1 đến 38 mét trên mực nước biển. Cư dân của Le Hézo danh xưng trong tiếng Pháp là Hézotins.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- French Ministry of Culture list for Le Hézo (tiếng Pháp)
- Bản đồ của Le Hézo trên Michelin (tiếng Anh)

markdown:
# Le Hézo
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|
|Hành chính|
|
| ![ Quốc kỳ Pháp](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
![ Quốc kỳ Pháp](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Brittany](/wiki/Brittany) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Morbihan](/wiki/Morbihan) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Vannes](/wiki/Vannes_(qu%E1%BA%ADn)) [Tổng](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Liên xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#Li.C3.AAn_x.C3.A3) [Xã (thị) trưởng](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng)
(2001-2008)
[Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) 1 2(1,89 sq mi) [Nhân khẩu](/wiki/Nh%C3%A2n_kh%E1%BA%A9u_Ph%C3%A1p) 1 [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(290 /sq mi) [INSEE](/wiki/M%C3%A3_INSEE)/Mã bưu chính [56084](http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=56084-COM)/ [56450](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_Ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1) 2 *Dân số không tính hai lần*: cư dân của nhiều xã (ví dụ, các sinh viên và quân nhân) chỉ tính một lần. **Le Hézo** ( [tiếng Breton](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Breton): *Hezoù*) là một [xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) ở [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Ph%C3%A1p)) [Morbihan](/wiki/Morbihan) trong [vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Bretagne](/wiki/Bretagne) tây bắc [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p). Xã này có [diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) 4,98 [kilômét vuông](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng), [dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) năm [1999](/wiki/1999) là 550 người. Khu vực này có độ cao từ -1 đến 38 [mét](/wiki/M%C3%A9t) trên [mực nước biển](/wiki/M%E1%BB%B1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_bi%E1%BB%83n). Cư dân của Le Hézo danh xưng trong [tiếng Pháp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p) là *Hézotins*.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Le_H%C3%A9zo&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Le_H%C3%A9zo&action=edit§ion=1)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Le_H%C3%A9zo&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Le_H%C3%A9zo&action=edit§ion=2)] [French Ministry of Culture list for Le Hézo](http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/merimee_fr?ACTION=CHERCHER&FIELD_98=INSEE&VALUE_98=56084) **(tiếng Pháp)** [Bản đồ của Le Hézo trên Michelin](http://www.viamichelin.co.uk/viamichelin/gbr/dyn/controller/mapPerformPage?strAddress=&strCP=56450&strLocation=Le_Hezo&strCountry=1424&image2.x=28&image2.y=7) **(tiếng Anh)**

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Server: Apache

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

Connection: close

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1067 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Set-Cookie: WMF-Last-Access=29-Jul-2015;Path=/;HttpOnly;Expires=Sun, 30 Aug 2015 00:00:00 GMT


text:
Tôm tít
Tôm tít, tôm tích, tôm thuyền, bề bề hay tôm búa (do một số loài có càng tiến hóa thành dạng chùy), là tên được dùng để gọi nhóm giáp xác biển thuộc bộ Tôm chân miệng (Stomatopoda). Chúng không phải tôm cũng chẳng phải bọ ngựa nhưng chúng có tên trong tiếng Anh là Mantis shrimp hay tôm bọ ngựa vì chúng giống cả hai, với cặp càng giống của bọ ngựa. Tôm tít có mặt rộng rãi tại những vùng biển ôn đới và nhiệt đới trên toàn cầu. Bộ Tôm chân miệng bao gồm khoảng trên 400 loài và tất cả chúng đều nằm trong phân bộ Giáp đơn (Unipeltata).[2] Bộ này có nhiều họ, trong đó họ Squillidae là họ có nhiều loài được dùng làm thực phẩm tại Việt Nam.
Người Assyria cổ gọi tôm tít là châu chấu biển. Tại Úc, chúng có tên là "kẻ giết tôm" (Prawn killers) và ngư dân Âu Mỹ đặt cho chúng cái tên "kẻ xé ngón cái" (Thumb splitters) do chúng có thể kẹp rách da ngón tay nếu không thận trọng khi gỡ chúng khỏi lưới, có trường hợp hiếm hoi, tôm tít có thể làm vỡ kính bể nuôi cá cảnh với một cú đánh bằng đôi càng.[3][4]
Tôm tít được nuôi làm vật cảnh trong bể cá cảnh nước mặn[5][5] và việc nuôi cảnh này có thể đóng vai trò nhất định trong quá trình nghiên cứu đời sống còn nhiều bí ẩn của tôm tít. Tuy nhiên, nhiều người nuôi cảnh khác lại cho chúng là vật hại vì chúng có thể đục lỗ trong các bộ xương san hô chết và trốn trong đó; những mẩu san hô này thường được thu thập vì chúng rất hữu dụng trong các bể cá cảnh. Vì vậy, chuyện tôm tít còn sót trong mẩu san hô nhào ra tấn công các loài cá cảnh, tôm cảnh,... là chuyện thường xảy ra. Đồng thời chúng rất khó bắt khi đã nằm trong bể[6] và có trường hợp tôm tít đã đập vỡ thành của các bể cá thủy tinh.[4]
Mục lục
Mô tả[sửa | sửa mã nguồn]
Tôm tít có thể dài tới 30 xentimét (12 in) và một số trường hợp đặc biệt thì con số này là 38 cm (15 in).[7] Giáp đầu của tôm tít chỉ bao phủ phần sau đầu và 4 đốt đầu tiên của ngực. Màu sắc thân thay đổi tùy loài từ nâu, xanh lục, đen nhạt đến hồng, vàng nhạt; một số loài sống trong vùng biển nhiệt đới còn có màu sắc rực rỡ để được nuôi trong các bể cá. Tôm tít có 8 đôi chân, trong đó 5 đôi đầu có càng, sau đó là những đôi chân bơi. Mắt tôm tít có những cấu trúc đặc biệt, được xem là phức tạp nhất trong giới động vật. Mắt và đôi ăng ten đầu tiên được gắn nơi những đoạn di động riêng biệt tại đầu tôm. Mắt tôm tít giúp chúng phân biệt được những vật thể chung quanh như những rạng san hô, những con mồi, kể cả mồi có thân trong suốt.
Đa số các loài tôm tít sinh sống tại những vũng, hố cạn dọc các bờ biển thuộc vùng nhiệt đới và ôn đối (vùng Ấn Độ Dương sang Thái Bình Dương bao gồm khu vực giữa Phi châu qua đến Hawaii) tại những vùng triều giữa. Chúng sống vùi, ẩn nấp trong hang hay kẽ đá. Chúng chỉ chui ra khỏi nơi trú ẩn để tìm mồi và tùy loài có thể sinh hoạt ban ngày hoặc ban đêm. Tôm tít thuộc loại 'tôm dữ', ăn thịt sống, săn cá nhỏ, nhuyến thể và giáp xác nhỏ hơn. Chúng dùng đôi chân thứ nhì, to (thường gọi là càng) để bắt mồi. Mặc dù chúng là loài săn mồi phổ biến ở nhiều vùng nước nông nhiệt đới và cận nhiệt, giới khoa học chưa tìm hiểu được nhiều thông tin về tôm tít vì loài sinh vật này chủ yếu chỉ chui rúc trong các hang hốc chứ ít chịu ló mặt ra ngoài.[8]
Càng[sửa | sửa mã nguồn]
Các loài tôm tít được phân thành 2 nhóm chính với tiêu chuẩn phân loại dựa theo kiểu càng của chúng:
- Tôm giáo (spearer) với càng có phần phụ rất nhọn và nhiều ngạnh, nhìn giống như càng của bọ ngựa, dùng để đâm và xé mồi.
- Tôm búa (smasher) với càng có dạng chùy và phần đầu nhọn của càng có cấu trúc thô sơ hơn (nhưng vẫn khá sắc nhọn và thường xuyên được dùng để tỉ thí với các con tôm khác). Cấu trúc càng phản ánh lối săn mồi của chúng: dùng chiếc chùy to và cứng để nện con mồi và đập vỡ thức ăn. Phần phía trong của đầu càng có thể có một bên lưỡi sắc nhọn và dùng để cắt đứt con mồi khi nó bơi.
Cả hai loại tôm đều có chiến thuật tấn công là bung càng ra thật nhanh và đập càng thật mạnh vào con mồi. Cú đập có thể gây ra thương tích nghiêm trọng cho con mồi, kể cả khi con mồi có kích thước lớn hơn tôm tít rất nhiều. Đối với tôm búa, càng của chúng được vung ra với tốc độ nhanh khủng khiếp với gia tốc lên đến 10.400 'g' (102.000 m/giây2 hay 335.000 ft/giây2) và vận tốc 23 m/giây từ khởi đầu bất động,[9] bằng với gia tốc của một viên đạn 0,22 calibre.[10][11] Vì vung càng quá nhanh, tôm búa có thể tạo ra những bong bóng khí nằm trong khoảng không gian giữa càng và bề mặt chúng đánh vào.[9] Khi các bong bóng này vỡ ra, chúng tạo ra một lực đáng kể cộng thêm vào lực tác động 1500 Newton của càng vào con mồi, nói cách khác 1 lần vung càng của tôm búa tạo ra đến 2 cú đập cùng một lúc vào con mồi: một cú đập bởi càng và một cú đập bởi áp suất tạo ra do sự vỡ của các bong bóng khí.[12] Cũng chính vì lý do này, dù tôm búa có đập hụt đi nữa thì áp suất do bong bóng khí gây ra đủ để làm choáng váng hoặc thậm chí giết chết con mồi.
Đồng thời, việc vỡ các bong bóng khí trên cũng tạo ra hiện tượng phát quang do âm thanh (Sonoluminescence). Điều này sẽ sản sinh một lượng rất nhỏ ánh sáng nhưng có nhiệt độ rất cao (có thể lên tới vài nghìn độ K) trong bong bóng khí - mặc dù các ánh sáng và nhiệt độ này chỉ tồn tại trong một thời gian cực ngắn và có mức độ rất yếu đến mức chỉ có thể được phát hiện bởi các thiết bị tối tân. Hiện tượng này có lẽ không có ảnh hưởng gì về sinh học tới con mồi mà chỉ là các tác dụng phụ của việc vung càng quá nhanh. Tôm pháo cũng sản sinh ra hiện tượng này theo cách tương tự.
Tôm búa sử dụng kỹ năng này để tấn công các con mồi có vỏ cứng như ốc, cua, sò, hàu; chiếc càng dạng chùy của chúng đủ khỏe để phá vỡ lớp vỏ cứng của chúng. Trong khi đó tôm giáo thì ưa các loại mồi mềm hơn như cá vì chiếc càng sắc nhọn và nhiều gai của chúng cỏ thể dễ dàng đâm và xé toạc những con mồi loại này.
Mắt và thị giác[sửa | sửa mã nguồn]
Mắt của tôm tít là mắt kép, trong đó đáng chú ý là 6 hàng mắt con ở khu vực "đường giữa". 4 hàng mắt mang 16 loại thụ thể ánh sáng khác nhau với 12 loại thụ thể nhằm nhận diện màu sắc và 4 loại đảm nhận nhiệm vụ của bộ lọc màu. Thị giác của tôm tít rất tốt, chúng có thể nhìn thấy ánh sáng phân cực và có được thị giác màu sắc siêu phổ.[13] Mắt kép của chúng nằm trên các cuống dài và mỗi cuống mắt có khả năng vận động độc lập với cuống còn lại. Chúng được đánh giá là mắt kép phức tạp nhất trong toàn bộ giới Động vật.[14][15] Tôm tít có năng phân tích theo chuỗi và phân tích song song các kích thích về thị giác.
Mỗi mắt kép cấu thành từ khoảng 1 vạn mắt con được ghép vào nhau. Mỗi mắt kép bao hàm hai bán cầu phẳng tách biệt nhau bởi 6 hàng mắt con chuyên hóa, 6 hàng này được gọi là "đường giữa" (midband) chia mắt ra làm 3 vùng. Kết cấu này giúp tôm tít có thể nhìn thấy các sự vật bằng 3 phần khác nhau của cùng 1 mắt. Nói cách khác, mỗi mắt kép có thể tập trung chú mục vào một vật thể với không gian 3 chiều khác nhau (trinocular vision) và có khả năng nhận thức bề sâu. Bán cầu trên và dưới của mắt chủ yếu được dùng trong việc nhận diện hình dạng và chuyển động (chứ không phải màu sắc) giống như nhiều loài giáp xác khác.
Hàng 1-4 của đường giữa có vai trò chuyên nhận diện màu sắc, từ các tia sáng có bước sóng thuộc vùng tử ngoại đến các tia sáng màu có bước sóng lớn hơn; tuy nhiên hiện chúng vẫn được cho rằng không có khả năng nhận biết tia hồng ngoại.[16] Các nhân tố thị giác ở ba hàng này có 8 loại sắc tố thị giác và thể que được chia làm 3 lớp sắc tố, mỗi lớp nhận diện những tia sáng có bước sóng khác nhau. 3 lớp ở hàng 2 và 3 được phân tách bởi các bộ lọc màu (hay bộ lọc trong thể que) có thể chia thành 4 loại khác nhau, mỗi hàng 2 loại. Kết cấu của nó giống như một chiếc bánh kẹp nhiều tầng, với tổng cộng 2 bộ lọc màu (thuộc 2 loại khác nhau) là "nhân", kẹp bởi 3 lớp "vỏ bánh" là lớp sắc tố. Hàng 5 và 6 cũng có nhiều lớp, nhưng chỉ có 1 lớp sắc tố thị giác (loại thứ 9) và có đảm nhận vai trò trong mảng thị lực phân cực hóa. Chúng có thể nhận diện nhiều mặt phẳng khác nhau của ánh sáng phân cực. Loại sắc tố thị giác thứ 10 tọa lạc ở 2 bán cầu mắt nằm 2 bên đường giữa.
Đường giữa chỉ bao phủ một phần rất nhỏ của mắt, vào khoảng 5-10 độ của góc nhìn. Tuy nhiên, giống như các loài giáp xác khác, mỗi mắt của tôm tít được gắn trên một cuống dài, có thể vận động độc lập với mắt kia và có thể xoay sang bất kỳ hướng nào (lên tới ít nhất 70 độ) bởi 8 cơ cầu mắt chia làm 6 nhóm chức năng. Bằng việc sử dụng các cơ này để xoay đảo mắt, tôm tít có thể di chuyển đường giữa sang nhiều hướng khác nhau và "quét" hết các cảnh vật xung quanh, giúp tôm nhận biết được thêm nhiều thông tin về hình dạng, diện mạo và khung cảnh mà hai phần bán cầu mắt còn lại không thể nhận diện được. Tôm tít cũng có thể theo dõi được các vật thể chuyển động nhanh bằng việc dao động mắt thật nhanh theo quỹ đạo lớn khi hai mắt cử động độc lập với nhau. Nói chung, ở đây, qua việc tận dụng nhiều kỹ năng khác nhau, bao gồm cả những cử động liếc mắt nhanh, trên thực tế đường giữa của mắt tôm tít có thể quét qua một vùng không gian rất rộng lớn.
Một số loài tôm tít có ít nhất 16 loại quang thụ thể khác nhau chia làm 4 nhóm (độ nhạy phổ của chúng sau đó sẽ được điều chỉnh thêm một bước nhờ các bộ lọc màu ở võng mạc) với 12 trong số đó có vai trò trong việc phân tích màu sắc ở các bước sóng khác nhau (trong đó có 4 loại chuyên dùng để nhận biết ánh sáng tử ngoại) và 4 loại còn lại có vai tròng trong việc phân tích ánh sáng phân cực. Kết cấu này khá là phức tạp so với con người khi loài người chỉ có 4 loại sắc tố thị giác và 3 trong số đó có chức năng nhận diện màu sắc. Thông tin về thị giác rời võng mạc của tôm tít sẽ được truyền đi theo nhiều dòng dữ liệu song song dẫn tới hệ thận kinh trung ương, điều này sẽ giảm đáng kể yêu cầu về phân tích ở cấp độ cao hơn.
Ít nhất hai loài tôm tít đuộc ghi nhận là có khả năng nhận biết ánh sáng phân cực tròn[17][18] và trong một số trường hợp, bản phần tư sóng sinh học của chúng hoạt động đông đều hơn trong toàn bộ phổ thị lực so với bất cứ dụng cụ thị giác phân cực nào mà con người chế tạo hiện nay. The application of which it is speculated có thể được ứng dụng vào việc chế tạo một phương tiện truyền thông thị giác hoạt động tốt hơn cả thế hệ hiện tại của công nghệ đĩa Blu-ray.[19][20]
Loài tôm tít Gonodactylus smithii là loài sinh vật duy nhất được biết đến có khả năng nhận biết đồng thời 4 thành tố phân cực tuyến tính và 2 thành tố phân cực tròn của thông số Stokes, điều này khiến nó có được sự miêu tả đầy đủ về phân cực. Vì vậy, loài tôm tít này được tin là có thị lực phân cực thuộc loại tối ưu.[18][21]
Nguyên do của thị giác phát triển cao ở tôm tít[sửa | sửa mã nguồn]
Thị giác cực tốt tôm tít giúp chúng có thể nhận diện và phân biệt được nhiều loại san hô cũng như nhiều loại mồi khác nhau (vốn thường trong suốt hay trong mờ) cũng như nhận diện được các loài săn mồi có hại cho chúng như cá nhồng, vốn có vảy phát ra ánh sáng mờ mờ ảo ảo. Đồng thời, động tác vung càng tấn công cực nhanh của tôm tít đòi hỏi việc xác định khoảng cách phải cực kì chính xác và vì vậy, đòi hỏi về sự phát triển cao của khả năng nhận thức bề sâu.
Đồng thời, có một điều đáng chú ý là những loài có thị giác phát triển cao cũng thường là những loài có cơ thể mang màu sắc sặc sỡ, điều này cho thấy xu hướng tiến hóa của thị giác màu sắc giống như là ở loài công.
Trong quá trình tìm kiếm bạn tình, tôm tít phát quang rất mạnh mẽ và bước sóng của các tia sáng do chúng phát ra phù hợp với dải phổ mà mắt chúng nhận biết được.[7] Tôm cái chỉ có thể sinh sản trong một số giai đoạn nào đó của chu kì nước triều và khả năng nhận biết được pha mặt trăng giúp tôm tít có thể giao phối vào đúng thời điểm. Khả năng này cũng giúp tôm tít nhận biết được thông tin về quy mô và kích thước của nước triều, một điều cực kì quan trọng đối với các loài sinh vật sống ở bờ biển.
Hành vi[sửa | sửa mã nguồn]
Tôm tít có tuổi thọ rất cao và thể hiện nhiều hành vi phức tạp, tỉ như các cuộc tỉ thí để giành bạn tình hay phân định thứ cấp. Một số loài sử dụng các chất phát quang trên cơ thể để ra hiệu cho đồng loại hay với các loài khác, mở rộng thêm quy mô của các tín hiệu hành vi. Chúng có thể học tốt, nhớ lâu và có thể nhận mặt những cá thể xung quanh mà chúng thường tiếp xúc. Phương pháp nhận diện dựa trên các dấu hiệu hình ảnh cũng như bởi mùi. Nhiều loài đã phát triển các hành vi xã hội phức tạp nhằm bảo vệ lãnh thổ của chúng trước các kẻ thù.
Trong suốt cuộc đời, tôm tít có thể có đến 20-30 mùa sinh sản. Tùy theo loài mà trứng có thể được chôn dưới đất hay được con cái mang dưới bụng cho đến khi trứng nở. Và cũng tùy theo loài mà con đực và con cái có thể chỉ gặp nhau đề giao phối rồi hết, hoặc chúng có thể có quan hệ một vợ một chồng trong thời gian dài.[22]
Trong những loài tôm tít "chung thủy", thời gian "kết hôn" có thể lên tới 20 năm. Cặp vợ chồng sống chung trong một hang và có thể giúp đỡ nhau trong công việc. Cả vợ lẫn chồng đều tham gia vào việc chăm sóc trứng. Trong chi Pullosquilla và một số loài thuộc chi Nannosquilla, con cái sẽ đẻ hai ổ trứng, một ổ để cho chồng chăm và một ổ thì vợ lo. Trong một số loài khác, con cái lo việc chăm trứng còn con đực thì kiếm ăn cho cả gia đình. Sau khi trứng nở, giai đoạn ấu trùng dạng phiêu sinh vật của tôm con có thể kéo dài tới 3 tháng.
Mặc dù phần nhiều tôm tít thường có lối di chuyển giống như ở tôm thật sự và tôm hùm, loài tôm tít Nannosquilla decemspinosa được ghi nhận là có khả năng búng người theo một chuyển động vòng tròn thô sơ. Chúng sống ở các vùng nước nông và có nền đất cát. Vào lúc triều thấp, N. decemspinosa đối diện với nguy cơ bị mắc cạn do những chân sau ngắn của chúng không đủ khỏe để di chuyển cơ thể trong môi trường cạn không được nước nâng đỡ. Lúc này, tôm tít sẽ búng người về phía trước để lăn mình vào khu vực còn ngập nước. Theo các quan sát, N. decemspinosa thường lăn tròn liên tục nhiều lần suốt một quãng đường dài 2 mét (6,6 ft), tuy nhiên các cá thể thí nghiệm thường chỉ lăn ít hơn 1 m (3,3 ft).[23]
Trong ẩm thực[sửa | sửa mã nguồn]
Trong ẩm thực Nhật Bản, tôm tít được luộc và dùng trong các món sushi và đôi khi được ăn sống như sashimi. Chúng được người Nhật gọi là "tôm dế" (蝦蛄), cách gọi này có lẽ là do hình dạng của nó cũng có những điểm gần giống con dế nhũi/trũi.
Tôm tít có mặt với số lượng phong phú ở vùng duyên hải Việt Nam. Trong ẩm thực Việt Nam, tôm tít có thể được hấp (cùng với sả, hấp cách thủy pha với bia), luộc, nướng hay phơi khô và thường được dùng với muối tiêu, nước mắm me hay thì là.[24]
Trong ẩm thực Quảng Đông, tôm tít được chế biến trong một món gọi là (攋尿蝦, tiếng Quan Thoại pinyin: lài niào xiā, tiếng Quảng Đông: laaih liu hā) vì tôm tít thường hay bắn một tia nước ra ngoài khi bốc lên khỏi nước. Sau khi nấu, thịt tôm tít ăn có vị như tôm hùm hơn là tôm bình thường. Giống như tôm hùm, vỏ tôm tít rất cứng và cần dùng nhiều lực để bẻ gãy. Thông thường chúng được rán ngập trong chảo với tỏi và tiêu cay.
Trong vùng Địa Trung Hải, loài tôm tít Squilla mantis là một món hải sản thông dụng, nhất là ở vùng duyên hải Adriatic (canocchia) và vịnh Cádiz (galera).
Ở Philippines, người dân gọi tôm tít là tatampal, hipong-dapa, alupihang-dagat và chế biến nó như tôm bình thường.
Những quan ngại thông thường về việc tiêu thụ hải sản là vấn đề đối với tôm tít vì chúng có thể sinh sống trong các vùng nước ô nhiễm. Điều này đặc biệt đúng ở Hawaii, nhất là Đại Kênh đào Ala Wai ở Waikiki khi một số cá thể tôm tít có kích thước lớn bất thường.[7]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Joel W. Martin & George E. Davis (2001). An Updated Classification of the Recent Crustacea (PDF). Natural History Museum of Los Angeles County. tr. 132.
- ^ “Stomatopoda”. Tree of Life Web Project. Ngày 1 tháng 1 năm 2002.
- ^ Gilbert L. Voss (2002). “Order Stomatopoda: Mantis shrimp or thumb splitters”. Seashore Life of Florida and the Caribbean. Dover pictorial archive series. Courier Dover Publications. tr. 120–122. ISBN 978-0-486-42068-4.
- ^ a ă April Holladay (ngày 1 tháng 9 năm 2006). “Shrimp spring into shattering action”. USA Today.
- ^ a ă A Load of Learnin' About Mantis Shrimps, by James Fatherree, in ReefKeeping online magazine.
- ^ Nick Dakin (2004). The Marine Aquarium. London: Andromeda. ISBN 1-902389-67-0.
- ^ a ă â James Gonser (ngày 14 tháng 2 năm 2003). “Large shrimp thriving in Ala Wai Canal muck”. Honolulu Advertiser.
- ^ Ross Piper (2007). Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals. Greenwood Press. ISBN 0-313-33922-8.
- ^ a ă S. N. Patek, W. L. Korff, and R. L. Caldwell (2004). “Deadly strike mechanism of a mantis shrimp” (PDF). Nature 428 (6985): 819–820. Bibcode:2004Natur.428..819P. doi:10.1038/428819a. PMID 15103366.
- ^ Strongest Punch in the World trên YouTube
- ^ “Mantis Shrimp”. BBC Science & Nature.
- ^ S. N. Patek & R. L. Caldwell (2005). “Extreme impact and cavitation forces of a biological hammer: strike forces of the peacock mantis shrimp”. Journal of Experimental Biology 208 (19): 3655–3664. doi:10.1242/jeb.01831. PMID 16169943.
- ^ Justin Marshall & Johannes Oberwinkler (1999). “Ultraviolet vision: the colourful world of the mantis shrimp”. Nature 401 (6756): 873–874. Bibcode:1999Natur.401..873M. doi:10.1038/44751. PMID 10553902.
- ^ "Mantis shrimp have the world's most complex colour vision system." - Justin Marshall, University of Queensland
- ^ Patrick Kilday (ngày 28 tháng 9 năm 2005). “Mantis shrimp boasts most advanced eyes”. The Daily Californian. Đã bỏ qua văn bản “urlhttp://archive.dailycal.org/article/19671/mantis_shrimp_boasts_most_advanced_eyes ” (trợ giúp);
- ^ David Cowles, Jaclyn R. Van Dolson, Lisa R. Hainey & Dallas M. Dick (2006). “The use of different eye regions in the mantis shrimp Hemisquilla californiensis Stephenson, 1967 (Crustacea: Stomatopoda) for detecting objects”. Journal of Experimental Marine Biology and Ecology 330 (2): 528–534. doi:10.1016/j.jembe.2005.09.016.
- ^ Tsyr-Huei Chiou, Sonja Kleinlogel, Tom Cronin, Roy Caldwell, Birte Loeffler, Afsheen Siddiqi, Alan Goldizen, Justin Marshal (March năm 2008). “Circular Polarization Vision in a Stomatopod Crustacean”. Current Biology 18 (6): 429–34. doi:10.1016/j.cub.2008.02.066. PMID 18356053.
- ^ a ă Sonja Kleinlogel, Andrew White (2008). “The Secret World of Shrimps: Polarisation Vision at Its Best”. PLoS ONE 3 (5): e2190. Bibcode:2008PLoSO...3.2190K. doi:10.1371/journal.pone.0002190. PMC 2377063. PMID 18478095.
- ^ N. W. Roberts, T. H. Chiou, N. J. Marshall & T. W. Cronin (2009). “A biological quarter-wave retarder with excellent achromaticity in the visible wavelength region”. Nature Photonics 3 (11): 641–644. Bibcode:2009NaPho...3..641R. doi:10.1038/nphoton.2009.189.
- ^ Chris Lee (ngày 1 tháng 11 năm 2009). “A crustacean eye that rivals the best optical equipment”. Nobel Intent. Ars Technica.
- ^ Anne Minard (ngày 19 tháng 5 năm 2008). “"Weird beastie" shrimp have super-vision”. National Geographic News.
- ^ “Sharing the job: monogamy and parental care”. University of California, Berkeley.
- ^ Roy L. Caldwell (1979). “A unique form of locomotion in a stomatopod – backward somersaulting”. Nature 282 (5734): 71–73. Bibcode:1979Natur.282...71C. doi:10.1038/282071a0.
- ^ “Tôm tít - Đặc sản miền sông nước”. Dinh dưỡng. Ngày 1 tháng 10 năm 2009. Truy cập ngày 8 tháng 1 năm 2011.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Dữ liệu liên quan tới Stomatopoda tại Wikispecies

markdown:
# Tôm tít
|Tôm tít|
|
|![]()
[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Arthropoda](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_Ch%C3%A2n_kh%E1%BB%9Bp) [Phân ngành](/wiki/Ph%C3%A2n_ng%C3%A0nh)( *subphylum*) [Crustacea](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_gi%C3%A1p_x%C3%A1c) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Malacostraca](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Gi%C3%A1p_m%E1%BB%81m) [Phân lớp](/wiki/Ph%C3%A2n_l%E1%BB%9Bp)( *subclass*) [Hoplocarida](/wiki/Hoplocarida) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) **Stomatopoda** [Latreille](/wiki/Pierre_Andr%C3%A9_Latreille), 1817 [Siêu họ](/wiki/Si%C3%AAu_h%E1%BB%8D)và [họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc)) [[1]](#cite_note-M.26D-1) [Alainosquillidae](/w/index.php?title=Alainosquillidae&action=edit&redlink=1) [Hemisquillidae](/w/index.php?title=Hemisquillidae&action=edit&redlink=1) [Gonodactylidae](/wiki/Gonodactylidae) [Odontodactylidae](/w/index.php?title=Odontodactylidae&action=edit&redlink=1) [Protosquillidae](/w/index.php?title=Protosquillidae&action=edit&redlink=1) [Pseudosquillidae](/w/index.php?title=Pseudosquillidae&action=edit&redlink=1) [Takuidae](/w/index.php?title=Takuidae&action=edit&redlink=1)
Erythrosquilloidea
Squilloidea
Eurysquilloidea
Parasquilloidea
**Tôm tít**, **tôm tích**, **tôm thuyền**, **bề bề** hay **tôm búa** (do một số loài có càng tiến hóa thành dạng chùy), là tên được dùng để gọi nhóm [giáp xác](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_gi%C3%A1p_x%C3%A1c) biển thuộc **bộ Tôm chân miệng** ( *Stomatopoda*). Chúng không phải tôm cũng chẳng phải [bọ ngựa](/wiki/B%E1%BB%99_B%E1%BB%8D_ng%E1%BB%B1a) nhưng chúng có tên trong tiếng Anh là *Mantis shrimp* hay tôm bọ ngựa vì chúng giống cả hai, với cặp càng giống của bọ ngựa. Tôm tít có mặt rộng rãi tại những vùng biển ôn đới và nhiệt đới trên toàn cầu. Bộ Tôm chân miệng bao gồm khoảng trên 400 [loài](/wiki/Lo%C3%A0i) và tất cả chúng đều nằm trong ** ( phân bộ Giáp đơn** *Unipeltata*). Bộ này có nhiều họ, trong đó họ [[2]](#cite_note-2) *là họ có nhiều loài được dùng làm thực phẩm tại Việt Nam.* [Squillidae](/wiki/Squillidae)
Người
[Assyria](/wiki/Assyria) cổ gọi tôm tít là châu chấu biển. Tại [Úc](/wiki/%C3%9Ac), chúng có tên là "kẻ giết tôm" ( *Prawn killers*) và ngư dân Âu Mỹ đặt cho chúng cái tên "kẻ xé ngón cái" ( *Thumb splitters*) do chúng có thể kẹp rách da ngón tay nếu không thận trọng khi gỡ chúng khỏi lưới, có trường hợp hiếm hoi, tôm tít có thể làm vỡ kính [bể nuôi cá cảnh](/w/index.php?title=B%E1%BB%83_nu%C3%B4i_c%C3%A1_c%E1%BA%A3nh&action=edit&redlink=1) với một cú đánh bằng đôi càng. [[3]](#cite_note-3) [[4]](#cite_note-smasher_usatoday-4)
Tôm tít được nuôi làm vật cảnh trong bể cá cảnh nước mặn
[[5]](#cite_note-reefkeeping.com-5) và việc nuôi cảnh này có thể đóng vai trò nhất định trong quá trình nghiên cứu đời sống còn nhiều bí ẩn của tôm tít. Tuy nhiên, nhiều người nuôi cảnh khác lại cho chúng là vật hại vì chúng có thể đục lỗ trong các bộ xương san hô chết và trốn trong đó; những mẩu san hô này thường được thu thập vì chúng rất hữu dụng trong các bể cá cảnh. Vì vậy, chuyện tôm tít còn sót trong mẩu san hô nhào ra tấn công các loài cá cảnh, tôm cảnh,... là chuyện thường xảy ra. Đồng thời chúng rất khó bắt khi đã nằm trong bể [5] và có trường hợp tôm tít đã đập vỡ thành của các bể cá thủy tinh. [[6]](#cite_note-6) [[4]](#cite_note-smasher_usatoday-4)
## Mục lục
## Mô tả[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%B4m_t%C3%ADt&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%B4m_t%C3%ADt&action=edit§ion=1)]
Tôm tít có thể dài tới 30 xentimét (12 in) và một số trường hợp đặc biệt thì con số này là 38 cm (15 in).
[[7]](#cite_note-Hawaii-7) [Giáp đầu](/w/index.php?title=Gi%C3%A1p_%C4%91%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1) của tôm tít chỉ bao phủ phần sau đầu và 4 đốt đầu tiên của [ngực](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1). Màu sắc thân thay đổi tùy loài từ nâu, xanh lục, đen nhạt đến hồng, vàng nhạt; một số loài sống trong vùng biển nhiệt đới còn có màu sắc rực rỡ để được nuôi trong các bể cá. Tôm tít có 8 đôi chân, trong đó 5 đôi đầu có càng, sau đó là những đôi [chân bơi](/wiki/Ch%C3%A2n_b%C6%A1i). Mắt tôm tít có những cấu trúc đặc biệt, được xem là phức tạp nhất trong giới động vật. Mắt và đôi ăng ten đầu tiên được gắn nơi những đoạn di động riêng biệt tại đầu tôm. Mắt tôm tít giúp chúng phân biệt được những vật thể chung quanh như những rạng san hô, những con mồi, kể cả mồi có thân trong suốt.
Đa số các loài tôm tít sinh sống tại những vũng, hố cạn dọc các bờ biển thuộc vùng nhiệt đới và ôn đối (vùng
[Ấn Độ Dương](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng) sang [Thái Bình Dương](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng) bao gồm khu vực giữa Phi châu qua đến Hawaii) tại những vùng triều giữa. Chúng sống vùi, ẩn nấp trong hang hay kẽ đá. Chúng chỉ chui ra khỏi nơi trú ẩn để tìm mồi và tùy loài có thể sinh hoạt ban ngày hoặc ban đêm. Tôm tít thuộc loại 'tôm dữ', ăn thịt sống, săn cá nhỏ, nhuyến thể và giáp xác nhỏ hơn. Chúng dùng đôi chân thứ nhì, to (thường gọi là càng) để bắt mồi. Mặc dù chúng là [loài săn mồi](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_s%C4%83n_m%E1%BB%93i&action=edit&redlink=1) phổ biến ở nhiều vùng [nước nông](/w/index.php?title=N%C6%B0%E1%BB%9Bc_n%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) [nhiệt đới](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%9Bi) và [cận nhiệt](/w/index.php?title=C%E1%BA%ADn_nhi%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1), giới khoa học chưa tìm hiểu được nhiều thông tin về tôm tít vì loài sinh vật này chủ yếu chỉ chui rúc trong các hang hốc chứ ít chịu ló mặt ra ngoài. [[8]](#cite_note-8)
### Càng[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%B4m_t%C3%ADt&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%B4m_t%C3%ADt&action=edit§ion=2)]
Các loài tôm tít được phân thành 2 nhóm chính với tiêu chuẩn phân loại dựa theo kiểu
[càng](/w/index.php?title=C%C3%A0ng&action=edit&redlink=1) của chúng: **Tôm giáo**( *spearer*) với càng có [phần phụ](/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A7n_ph%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1)rất nhọn và nhiều ngạnh, nhìn giống như càng của [bọ ngựa](/wiki/B%E1%BB%99_B%E1%BB%8D_ng%E1%BB%B1a), dùng để đâm và xé mồi. **Tôm búa**( *smasher*) với càng có dạng chùy và phần đầu nhọn của càng có cấu trúc thô sơ hơn (nhưng vẫn khá sắc nhọn và thường xuyên được dùng để tỉ thí với các con tôm khác). Cấu trúc càng phản ánh lối săn mồi của chúng: dùng chiếc chùy to và cứng để nện con mồi và đập vỡ thức ăn. Phần phía trong của đầu càng có thể có một bên lưỡi sắc nhọn và dùng để cắt đứt con mồi khi nó bơi.
Cả hai loại tôm đều có chiến thuật tấn công là bung càng ra thật nhanh và đập càng thật mạnh vào con mồi. Cú đập có thể gây ra thương tích nghiêm trọng cho con mồi, kể cả khi con mồi có kích thước lớn hơn tôm tít rất nhiều. Đối với tôm búa, càng của chúng được vung ra với tốc độ nhanh khủng khiếp với gia tốc lên đến 10.400 '
** (102.000 m/giây g'** 2hay 335.000 ft/giây 2) và vận tốc 23 [m/giây](/wiki/M%C3%A9t_tr%C3%AAn_gi%C3%A2y)từ khởi đầu bất động, bằng với gia tốc của một viên đạn 0,22 [[9]](#cite_note-Patek_et_al.-9) [calibre](/w/index.php?title=Calibre&action=edit&redlink=1). [[10]](#cite_note-10) Vì vung càng quá nhanh, tôm búa có thể tạo ra những bong bóng khí nằm trong khoảng không gian giữa càng và bề mặt chúng đánh vào. [[11]](#cite_note-11) Khi các bong bóng này vỡ ra, chúng tạo ra một lực đáng kể cộng thêm vào lực tác động 1500 [[9]](#cite_note-Patek_et_al.-9) [Newton](/w/index.php?title=Newton_(%C4%91%C6%A1n_v%E1%BB%8B_l%E1%BB%B1c)&action=edit&redlink=1)của càng vào con mồi, nói cách khác 1 lần vung càng của tôm búa tạo ra đến 2 cú đập cùng một lúc vào con mồi: một cú đập bởi càng và một cú đập bởi áp suất tạo ra do sự vỡ của các bong bóng khí. Cũng chính vì lý do này, dù tôm búa có đập hụt đi nữa thì áp suất do bong bóng khí gây ra đủ để làm choáng váng hoặc thậm chí giết chết con mồi. [[12]](#cite_note-Patek_and_Caldwell-12)
Đồng thời, việc vỡ các bong bóng khí trên cũng tạo ra hiện tượng
[phát quang do âm thanh](/w/index.php?title=Ph%C3%A1t_quang_do_%C3%A2m_thanh&action=edit&redlink=1) ( *Sonoluminescence*). Điều này sẽ sản sinh một lượng rất nhỏ ánh sáng nhưng có nhiệt độ rất cao (có thể lên tới vài nghìn [độ K](/wiki/Kelvin)) trong bong bóng khí - mặc dù các ánh sáng và nhiệt độ này chỉ tồn tại trong một thời gian cực ngắn và có mức độ rất yếu đến mức chỉ có thể được phát hiện bởi các thiết bị tối tân. Hiện tượng này có lẽ không có ảnh hưởng gì về sinh học tới con mồi mà chỉ là các tác dụng phụ của việc vung càng quá nhanh. [Tôm pháo](/wiki/H%E1%BB%8D_T%C3%B4m_g%C3%B5_m%C3%B5) cũng sản sinh ra hiện tượng này theo cách tương tự.
Tôm búa sử dụng kỹ năng này để tấn công các con mồi có vỏ cứng như
[ốc](/wiki/%E1%BB%90c), [cua](/wiki/Ph%C3%A2n_th%E1%BB%A9_b%E1%BB%99_Cua), [sò](/wiki/S%C3%B2), [hàu](/wiki/H%C3%A0u); chiếc càng dạng chùy của chúng đủ khỏe để phá vỡ lớp vỏ cứng của chúng. Trong khi đó tôm giáo thì ưa các loại mồi mềm hơn như [cá](/wiki/C%C3%A1) vì chiếc càng sắc nhọn và nhiều gai của chúng cỏ thể dễ dàng đâm và xé toạc những con mồi loại này.
### Mắt và thị giác[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%B4m_t%C3%ADt&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%B4m_t%C3%ADt&action=edit§ion=3)]
Mắt của tôm tít là
[mắt kép](/w/index.php?title=M%E1%BA%AFt_k%C3%A9p&action=edit&redlink=1), trong đó đáng chú ý là 6 hàng [mắt con](/w/index.php?title=M%E1%BA%AFt_con&action=edit&redlink=1) ở khu vực "đường giữa". 4 hàng mắt mang 16 loại thụ thể ánh sáng khác nhau với 12 loại thụ thể nhằm nhận diện [màu sắc](/wiki/M%C3%A0u_s%E1%BA%AFc) và 4 loại đảm nhận nhiệm vụ của [bộ lọc màu](/w/index.php?title=B%E1%BB%99_l%E1%BB%8Dc_m%C3%A0u&action=edit&redlink=1). Thị giác của tôm tít rất tốt, chúng có thể nhìn thấy [ánh sáng phân cực](/w/index.php?title=%C3%81nh_s%C3%A1ng_ph%C3%A2n_c%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1) và có được [thị giác màu sắc](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_gi%C3%A1c_m%C3%A0u_s%E1%BA%AFc&action=edit&redlink=1) [siêu phổ](/w/index.php?title=Si%C3%AAu_ph%E1%BB%95&action=edit&redlink=1). Mắt kép của chúng nằm trên các cuống dài và mỗi cuống mắt có khả năng vận động độc lập với cuống còn lại. Chúng được đánh giá là mắt kép phức tạp nhất trong toàn bộ [13] [giới Động vật](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt). [[14]](#cite_note-14) Tôm tít có năng phân tích theo chuỗi và phân tích song song các [[15]](#cite_note-15) [kích thích](/w/index.php?title=K%C3%ADch_th%C3%ADch&action=edit&redlink=1)về thị giác.
Mỗi mắt kép cấu thành từ khoảng 1 vạn mắt con được ghép vào nhau. Mỗi mắt kép bao hàm hai
[bán cầu](/w/index.php?title=B%C3%A1n_c%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1) phẳng tách biệt nhau bởi 6 hàng mắt con chuyên hóa, 6 hàng này được gọi là "đường giữa" ( *midband*) chia mắt ra làm 3 vùng. Kết cấu này giúp tôm tít có thể nhìn thấy các sự vật bằng 3 phần khác nhau của cùng 1 mắt. Nói cách khác, mỗi mắt kép có thể tập trung chú mục vào một vật thể với không gian 3 chiều khác nhau ( [trinocular vision](/w/index.php?title=Trinocular_vision&action=edit&redlink=1)) và có khả năng [nhận thức bề sâu](/w/index.php?title=Nh%E1%BA%ADn_th%E1%BB%A9c_b%E1%BB%81_s%C3%A2u&action=edit&redlink=1). Bán cầu trên và dưới của mắt chủ yếu được dùng trong việc nhận diện hình dạng và chuyển động (chứ không phải màu sắc) giống như nhiều loài [giáp xác](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_gi%C3%A1p_x%C3%A1c) khác.
Hàng 1-4 của đường giữa có vai trò chuyên nhận diện màu sắc, từ các tia sáng có bước sóng thuộc vùng
[tử ngoại](/wiki/T%E1%BB%AD_ngo%E1%BA%A1i) đến các tia sáng màu có bước sóng lớn hơn; tuy nhiên hiện chúng vẫn được cho rằng không có khả năng nhận biết [tia hồng ngoại](/wiki/Tia_h%E1%BB%93ng_ngo%E1%BA%A1i). Các nhân tố thị giác ở ba hàng này có 8 loại sắc tố thị giác và [16] [thể que](/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_que&action=edit&redlink=1)được chia làm 3 [lớp sắc tố](/w/index.php?title=L%E1%BB%9Bp_s%E1%BA%AFc_t%E1%BB%91&action=edit&redlink=1), mỗi lớp nhận diện những tia sáng có [bước sóng](/wiki/B%C6%B0%E1%BB%9Bc_s%C3%B3ng)khác nhau. 3 lớp ở hàng 2 và 3 được phân tách bởi các bộ lọc màu (hay bộ lọc trong thể que) có thể chia thành 4 loại khác nhau, mỗi hàng 2 loại. Kết cấu của nó giống như một chiếc bánh kẹp nhiều tầng, với tổng cộng 2 bộ lọc màu (thuộc 2 loại khác nhau) là "nhân", kẹp bởi 3 lớp "vỏ bánh" là lớp sắc tố. Hàng 5 và 6 cũng có nhiều lớp, nhưng chỉ có 1 lớp sắc tố thị giác (loại thứ 9) và có đảm nhận vai trò trong mảng thị lực phân cực hóa. Chúng có thể nhận diện nhiều mặt phẳng khác nhau của [ánh sáng phân cực](/w/index.php?title=Ph%C3%A2n_c%E1%BB%B1c_h%C3%B3a_(s%C3%B3ng)&action=edit&redlink=1). Loại sắc tố thị giác thứ 10 tọa lạc ở 2 bán cầu mắt nằm 2 bên đường giữa.
Đường giữa chỉ bao phủ một phần rất nhỏ của mắt, vào khoảng
[5-10 độ](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_(g%C3%B3c)) của góc nhìn. Tuy nhiên, giống như các loài giáp xác khác, mỗi mắt của tôm tít được gắn trên một cuống dài, có thể vận động độc lập với mắt kia và có thể xoay sang bất kỳ hướng nào (lên tới ít nhất 70 độ) bởi 8 cơ [cầu mắt](/w/index.php?title=C%E1%BA%A7u_m%E1%BA%AFt&action=edit&redlink=1) chia làm 6 nhóm chức năng. Bằng việc sử dụng các cơ này để xoay đảo mắt, tôm tít có thể di chuyển đường giữa sang nhiều hướng khác nhau và "quét" hết các cảnh vật xung quanh, giúp tôm nhận biết được thêm nhiều thông tin về hình dạng, diện mạo và khung cảnh mà hai phần bán cầu mắt còn lại không thể nhận diện được. Tôm tít cũng có thể theo dõi được các vật thể chuyển động nhanh bằng việc dao động mắt thật nhanh theo quỹ đạo lớn khi hai mắt cử động độc lập với nhau. Nói chung, ở đây, qua việc tận dụng nhiều kỹ năng khác nhau, bao gồm cả những [cử động liếc mắt nhanh](/w/index.php?title=C%E1%BB%AD_%C4%91%E1%BB%99ng_li%E1%BA%BFc_m%E1%BA%AFt_nhanh&action=edit&redlink=1), trên thực tế đường giữa của mắt tôm tít có thể quét qua một vùng không gian rất rộng lớn.
Một số loài tôm tít có ít nhất 16 loại quang thụ thể khác nhau chia làm 4 nhóm (độ nhạy phổ của chúng sau đó sẽ được điều chỉnh thêm một bước nhờ các bộ lọc màu ở
[võng mạc](/w/index.php?title=V%C3%B5ng_m%E1%BA%A1c&action=edit&redlink=1)) với 12 trong số đó có vai trò trong việc phân tích màu sắc ở các [bước sóng](/wiki/B%C6%B0%E1%BB%9Bc_s%C3%B3ng) khác nhau (trong đó có 4 loại chuyên dùng để nhận biết ánh sáng [tử ngoại](/wiki/T%E1%BB%AD_ngo%E1%BA%A1i)) và 4 loại còn lại có vai tròng trong việc phân tích ánh sáng [phân cực](/wiki/Ph%C3%A2n_c%E1%BB%B1c). Kết cấu này khá là phức tạp so với [con người](/wiki/Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di) khi loài người chỉ có 4 loại sắc tố thị giác và 3 trong số đó có chức năng nhận diện màu sắc. Thông tin về thị giác rời võng mạc của tôm tít sẽ được truyền đi theo nhiều [dòng dữ liệu](/w/index.php?title=D%C3%B2ng_d%E1%BB%AF_li%E1%BB%87u&action=edit&redlink=1) song song dẫn tới [hệ thận kinh trung ương](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BA%ADn_kinh_trung_%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1), điều này sẽ giảm đáng kể yêu cầu về phân tích ở cấp độ cao hơn.
Ít nhất hai loài tôm tít đuộc ghi nhận là có khả năng nhận biết ánh sáng
[phân cực tròn](/wiki/Ph%C3%A2n_c%E1%BB%B1c#S.C3.B3ng_ph.E1.BA.B3ng_.C4.91i.E1.BB.81u_h.C3.B2a) [[17]](#cite_note-17) và trong một số trường hợp, [18] [bản phần tư sóng](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A7n_t%C6%B0_s%C3%B3ng&action=edit&redlink=1)sinh học của chúng hoạt động đông đều hơn trong toàn bộ phổ thị lực so với bất cứ dụng cụ thị giác phân cực nào mà con người chế tạo hiện nay. The application of which it is speculated có thể được ứng dụng vào việc chế tạo một phương tiện truyền thông thị giác hoạt động tốt hơn cả thế hệ hiện tại của công nghệ đĩa [Blu-ray](/wiki/%C4%90%C4%A9a_Blu-ray). [[19]](#cite_note-19) [[20]](#cite_note-20)
Loài tôm tít
* là loài sinh vật duy nhất được biết đến có khả năng nhận biết đồng thời 4 thành tố phân cực tuyến tính và 2 thành tố phân cực tròn của Gonodactylus smithii* [thông số Stokes](/w/index.php?title=Th%C3%B4ng_s%E1%BB%91_Stokes&action=edit&redlink=1), điều này khiến nó có được sự miêu tả đầy đủ về phân cực. Vì vậy, loài tôm tít này được tin là có thị lực phân cực thuộc loại tối ưu. [[18]](#cite_note-Kleinlogel_et_al.-18) [[21]](#cite_note-21)
#### Nguyên do của thị giác phát triển cao ở tôm tít[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%B4m_t%C3%ADt&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%B4m_t%C3%ADt&action=edit§ion=4)]
Thị giác cực tốt tôm tít giúp chúng có thể nhận diện và phân biệt được nhiều loại
[san hô](/wiki/San_h%C3%B4) cũng như nhiều loại mồi khác nhau (vốn thường [trong suốt](/w/index.php?title=Trong_su%E1%BB%91t&action=edit&redlink=1) hay [trong mờ](/w/index.php?title=Trong_m%E1%BB%9D&action=edit&redlink=1)) cũng như nhận diện được các loài săn mồi có hại cho chúng như [cá nhồng](/wiki/C%C3%A1_nh%E1%BB%93ng), vốn có [vảy](/w/index.php?title=V%E1%BA%A3y&action=edit&redlink=1) phát ra ánh sáng mờ mờ ảo ảo. Đồng thời, động tác vung càng tấn công cực nhanh của tôm tít đòi hỏi việc xác định khoảng cách phải cực kì chính xác và vì vậy, đòi hỏi về sự phát triển cao của khả năng nhận thức bề sâu.
Đồng thời, có một điều đáng chú ý là những loài có thị giác phát triển cao cũng thường là những loài có cơ thể mang màu sắc sặc sỡ, điều này cho thấy xu hướng tiến hóa của thị giác màu sắc giống như là ở loài
[công](/wiki/C%C3%B4ng).
Trong quá trình tìm kiếm bạn tình, tôm tít
[phát quang](/w/index.php?title=Ph%C3%A1t_quang&action=edit&redlink=1) rất mạnh mẽ và bước sóng của các tia sáng do chúng phát ra phù hợp với dải phổ mà mắt chúng nhận biết được. Tôm cái chỉ có thể sinh sản trong một số giai đoạn nào đó của [7] [chu kì nước triều](/w/index.php?title=Chu_k%C3%AC_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_tri%E1%BB%81u&action=edit&redlink=1)và khả năng nhận biết được [pha mặt trăng](/w/index.php?title=Pha_m%E1%BA%B7t_tr%C4%83ng&action=edit&redlink=1)giúp tôm tít có thể giao phối vào đúng thời điểm. Khả năng này cũng giúp tôm tít nhận biết được thông tin về quy mô và kích thước của nước triều, một điều cực kì quan trọng đối với các loài sinh vật sống ở [bờ biển](/wiki/B%E1%BB%9D_bi%E1%BB%83n).
## Hành vi[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%B4m_t%C3%ADt&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%B4m_t%C3%ADt&action=edit§ion=5)]
Tôm tít có tuổi thọ rất cao và thể hiện nhiều hành vi phức tạp, tỉ như các cuộc tỉ thí để giành bạn tình hay phân định thứ cấp. Một số loài sử dụng các
[chất phát quang](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%A5t_ph%C3%A1t_quang&action=edit&redlink=1) trên cơ thể để ra hiệu cho đồng loại hay với các loài khác, mở rộng thêm quy mô của các tín hiệu hành vi. Chúng có thể học tốt, nhớ lâu và có thể nhận mặt những cá thể xung quanh mà chúng thường tiếp xúc. Phương pháp nhận diện dựa trên các dấu hiệu hình ảnh cũng như bởi mùi. Nhiều loài đã phát triển các hành vi xã hội phức tạp nhằm bảo vệ lãnh thổ của chúng trước các kẻ thù.
Trong suốt cuộc đời, tôm tít có thể có đến 20-30 mùa sinh sản. Tùy theo loài mà
[trứng](/wiki/Tr%E1%BB%A9ng) có thể được chôn dưới đất hay được con cái mang dưới bụng cho đến khi trứng nở. Và cũng tùy theo loài mà con đực và con cái có thể chỉ gặp nhau đề giao phối rồi hết, hoặc chúng có thể có quan hệ [một vợ một chồng](/w/index.php?title=%C4%90%C6%A1n_giao&action=edit&redlink=1) trong thời gian dài. [[22]](#cite_note-22)
Trong những loài tôm tít "chung thủy", thời gian "kết hôn" có thể lên tới 20 năm. Cặp vợ chồng sống chung trong một hang và có thể giúp đỡ nhau trong công việc. Cả vợ lẫn chồng đều tham gia vào việc chăm sóc trứng. Trong chi
* và một số loài thuộc chi Pullosquilla* *, con cái sẽ đẻ hai ổ trứng, một ổ để cho chồng chăm và một ổ thì vợ lo. Trong một số loài khác, con cái lo việc chăm trứng còn con đực thì kiếm ăn cho cả gia đình. Sau khi trứng nở, giai đoạn ấu trùng dạng* [Nannosquilla](/w/index.php?title=Nannosquilla&action=edit&redlink=1) [phiêu sinh vật](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_ph%C3%B9_du)của tôm con có thể kéo dài tới 3 tháng.
Mặc dù phần nhiều tôm tít thường có
[lối di chuyển](/w/index.php?title=V%E1%BA%ADn_%C4%91%E1%BB%99ng_%E1%BB%9F_%C4%91%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1) giống như ở [tôm thật sự](/wiki/T%C3%B4m) và [tôm hùm](/wiki/T%C3%B4m_h%C3%B9m), loài tôm tít * được ghi nhận là có khả năng búng người theo một chuyển động vòng tròn thô sơ. Chúng sống ở các vùng nước nông và có nền đất cát. Vào lúc Nannosquilla decemspinosa* [triều thấp](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_th%E1%BA%A5p&action=edit&redlink=1), *N. decemspinosa*đối diện với nguy cơ bị mắc cạn do những chân sau ngắn của chúng không đủ khỏe để di chuyển cơ thể trong môi trường cạn không được nước [nâng đỡ](/wiki/L%E1%BB%B1c_%C4%91%E1%BA%A9y_Archimedes). Lúc này, tôm tít sẽ búng người về phía trước để lăn mình vào khu vực còn ngập nước. Theo các quan sát, *N. decemspinosa*thường lăn tròn liên tục nhiều lần suốt một quãng đường dài 2 mét (6,6 ft), tuy nhiên các cá thể thí nghiệm thường chỉ lăn ít hơn 1 m (3,3 ft). [[23]](#cite_note-23)
## Trong ẩm thực[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%B4m_t%C3%ADt&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%B4m_t%C3%ADt&action=edit§ion=6)]
Trong
[ẩm thực Nhật Bản](/wiki/%E1%BA%A8m_th%E1%BB%B1c_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), tôm tít được [luộc](/wiki/Lu%E1%BB%99c) và dùng trong các món [sushi](/wiki/Sushi) và đôi khi được ăn sống như [sashimi](/wiki/Sashimi). Chúng được người Nhật gọi là "tôm dế" (蝦蛄), cách gọi này có lẽ là do hình dạng của nó cũng có những điểm gần giống con dế nhũi/trũi.
Tôm tít có mặt với số lượng phong phú ở vùng duyên hải
[Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). Trong [ẩm thực Việt Nam](/wiki/%E1%BA%A8m_th%E1%BB%B1c_Vi%E1%BB%87t_Nam), tôm tít có thể được hấp (cùng với [sả](/wiki/Chi_S%E1%BA%A3), hấp cách thủy pha với bia), luộc, nướng hay phơi khô và thường được dùng với [muối tiêu](/w/index.php?title=Mu%E1%BB%91i_ti%C3%AAu&action=edit&redlink=1), [nước mắm](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc_m%E1%BA%AFm) [me](/wiki/Me) hay [thì là](/wiki/Th%C3%AC_l%C3%A0). [[24]](#cite_note-24)
Trong
[ẩm thực Quảng Đông](/w/index.php?title=%E1%BA%A8m_th%E1%BB%B1c_Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng&action=edit&redlink=1), tôm tít được chế biến trong một món gọi là (攋尿蝦, [tiếng Quan Thoại](/wiki/Quan_tho%E1%BA%A1i) [pinyin](/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF): *lài niào xiā*, [tiếng Quảng Đông](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng): *laaih liu hā*) vì tôm tít thường hay bắn một tia nước ra ngoài khi bốc lên khỏi nước. Sau khi nấu, thịt tôm tít ăn có vị như [tôm hùm](/wiki/T%C3%B4m_h%C3%B9m) hơn là [tôm](/wiki/T%C3%B4m) bình thường. Giống như tôm hùm, vỏ tôm tít rất cứng và cần dùng nhiều lực để bẻ gãy. Thông thường chúng được [rán](/w/index.php?title=R%C3%A1n&action=edit&redlink=1) ngập trong chảo với [tỏi](/wiki/T%E1%BB%8Fi) và [tiêu](/wiki/Ti%C3%AAu) cay.
Trong vùng
[Địa Trung Hải](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i), loài tôm tít * là một món Squilla mantis* [hải sản](/wiki/H%E1%BA%A3i_s%E1%BA%A3n)thông dụng, nhất là ở vùng duyên hải [Adriatic](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Adriatic)(canocchia) và [vịnh Cádiz](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_C%C3%A1diz)(galera).
Ở
[Philippines](/wiki/Philippines), người dân gọi tôm tít là tatampal, hipong-dapa, alupihang-dagat và chế biến nó như tôm bình thường.
Những quan ngại thông thường về việc tiêu thụ hải sản là vấn đề đối với tôm tít vì chúng có thể sinh sống trong các vùng nước
[ô nhiễm](/wiki/%C3%94_nhi%E1%BB%85m_m%C3%B4i_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng). Điều này đặc biệt đúng ở [Hawaii](/wiki/Hawaii), nhất là [Đại Kênh đào Ala Wai](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_K%C3%AAnh_%C4%91%C3%A0o_Ala_Wai&action=edit&redlink=1) ở [Waikiki](/w/index.php?title=Waikiki&action=edit&redlink=1) khi một số cá thể tôm tít có kích thước lớn bất thường. [[7]](#cite_note-Hawaii-7)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%B4m_t%C3%ADt&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%B4m_t%C3%ADt&action=edit§ion=7)] **Joel W. Martin & George E. Davis (2001).** [^](#cite_ref-M.26D_1-0) [(](http://atiniui.nhm.org/pdfs/3839/3839.pdf) *An Updated Classification of the Recent Crustacea* [Natural History Museum of Los Angeles County](/w/index.php?title=Natural_History_Museum_of_Los_Angeles_County&action=edit&redlink=1). tr. 132. [^](#cite_ref-2) [“Stomatopoda”](http://tolweb.org/Stomatopoda/6299). *. Ngày 1 tháng 1 năm 2002.* [Tree of Life Web Project](/w/index.php?title=Tree_of_Life_Web_Project&action=edit&redlink=1) **Gilbert L. Voss (2002).** [^](#cite_ref-3) [“Order Stomatopoda: Mantis shrimp or thumb splitters”](http://books.google.com/?id=scXKvA97b24C). *Seashore Life of Florida and the Caribbean*. Dover pictorial archive series. [Courier Dover Publications](/w/index.php?title=Courier_Dover_Publications&action=edit&redlink=1). tr. 120–122. [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-486-42068-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-486-42068-4).
- ^
**a** [April Holladay (ngày 1 tháng 9 năm 2006).](#cite_ref-smasher_usatoday_4-1) **ă** [“Shrimp spring into shattering action”](http://www.usatoday.com/tech/columnist/aprilholladay/2006-01-09-shrimp_x.htm). [USA Today](/wiki/USA_Today).
- ^
**a** **ă** [A Load of Learnin' About Mantis Shrimps](http://reefkeeping.com/issues/2004-03/jf/feature/index.php), by James Fatherree, in [ReefKeeping](/w/index.php?title=Reefkeeping_Magazine&action=edit&redlink=1)online magazine. **Nick Dakin (2004).** [^](#cite_ref-6) *The Marine Aquarium*. London: Andromeda. [ISBN](/wiki/ISBN) [1-902389-67-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-902389-67-0).
- ^
**a** **ă** [James Gonser (ngày 14 tháng 2 năm 2003).](#cite_ref-Hawaii_7-2) **â** [“Large shrimp thriving in Ala Wai Canal muck”](http://the.honoluluadvertiser.com/article/2003/Feb/14/ln/ln01a.html). [Honolulu Advertiser](/w/index.php?title=Honolulu_Advertiser&action=edit&redlink=1). **Ross Piper (2007).** [^](#cite_ref-8) *Extraordinary Animals: An Encyclopedia of Curious and Unusual Animals*. [Greenwood Press](/w/index.php?title=Greenwood_Press&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-313-33922-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-313-33922-8).
- ^
**a** [S. N. Patek, W. L. Korff, and](#cite_ref-Patek_et_al._9-1) **ă** [R. L. Caldwell](/w/index.php?title=Roy_L._Caldwell&action=edit&redlink=1)(2004). [“Deadly strike mechanism of a mantis shrimp”](http://www.bio.umass.edu/biology/pateklab/sites/www.bio.umass.edu.biology.pateklab/files/Pateketal2004Nature.pdf)( [Nature](/wiki/Nature_(journal)) **428**(6985): 819–820. [Bibcode](/wiki/Bibcode): [2004Natur.428..819P](http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Natur.428..819P). [doi](/wiki/DOI): [10.1038/428819a](http://dx.doi.org/10.1038%2F428819a). [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [15103366](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15103366). [^](#cite_ref-10) [Strongest Punch in the World](https://www.youtube.com/watch?v=pgvsQ6oNZyo)trên [YouTube](/wiki/YouTube) [^](#cite_ref-11) [“Mantis Shrimp”](http://www.bbc.co.uk/nature/blueplanet/factfiles/crustaceans/mantis_shrimp_bg.shtml). [BBC Science & Nature](/w/index.php?title=BBC_Science_%26_Nature&action=edit&redlink=1). **S. N. Patek & R. L. Caldwell (2005). “Extreme impact and cavitation forces of a biological hammer: strike forces of the peacock mantis shrimp”.** [^](#cite_ref-Patek_and_Caldwell_12-0) [Journal of Experimental Biology](/w/index.php?title=Journal_of_Experimental_Biology&action=edit&redlink=1) **208**(19): 3655–3664. [doi](/wiki/DOI): [10.1242/jeb.01831](http://dx.doi.org/10.1242%2Fjeb.01831). [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [16169943](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16169943). [^](#cite_ref-13) [Justin Marshall](/w/index.php?title=Justin_Marshall_(biologist)&action=edit&redlink=1)& Johannes Oberwinkler (1999). [“Ultraviolet vision: the colourful world of the mantis shrimp”](http://www.nature.com/nature/journal/v401/n6756/full/401873a0.html). [Nature](/wiki/Nature_(journal)) **401**(6756): 873–874. [Bibcode](/wiki/Bibcode): [1999Natur.401..873M](http://adsabs.harvard.edu/abs/1999Natur.401..873M). [doi](/wiki/DOI): [10.1038/44751](http://dx.doi.org/10.1038%2F44751). [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [10553902](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10553902). **"Mantis shrimp have the world's most complex colour vision system." - Justin Marshall, University of Queensland** [^](#cite_ref-14) **Patrick Kilday (ngày 28 tháng 9 năm 2005). “Mantis shrimp boasts most advanced eyes”.** [^](#cite_ref-15) [The Daily Californian](/w/index.php?title=The_Daily_Californian&action=edit&redlink=1). Đã bỏ qua văn bản “urlhttp://archive.dailycal.org/article/19671/mantis_shrimp_boasts_most_advanced_eyes ” ( [trợ giúp](//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#text_ignored)); **David Cowles, Jaclyn R. Van Dolson, Lisa R. Hainey & Dallas M. Dick (2006). “The use of different eye regions in the mantis shrimp** [^](#cite_ref-16) *Hemisquilla californiensis*Stephenson, 1967 (Crustacea: Stomatopoda) for detecting objects”. [Journal of Experimental Marine Biology and Ecology](/w/index.php?title=Journal_of_Experimental_Marine_Biology_and_Ecology&action=edit&redlink=1) **330**(2): 528–534. [doi](/wiki/DOI): [10.1016/j.jembe.2005.09.016](http://dx.doi.org/10.1016%2Fj.jembe.2005.09.016). **Tsyr-Huei Chiou, Sonja Kleinlogel,** [^](#cite_ref-17) [Tom Cronin](/w/index.php?title=Tom_Cronin_(biologist)&action=edit&redlink=1), Roy Caldwell, Birte Loeffler, Afsheen Siddiqi, Alan Goldizen, Justin Marshal (March năm 2008). “Circular Polarization Vision in a Stomatopod Crustacean”. [Current Biology](/w/index.php?title=Current_Biology&action=edit&redlink=1) **18**(6): 429–34. [doi](/wiki/DOI): [10.1016/j.cub.2008.02.066](http://dx.doi.org/10.1016%2Fj.cub.2008.02.066). [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [18356053](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18356053).
- ^
**a** [Sonja Kleinlogel, Andrew White (2008).](#cite_ref-Kleinlogel_et_al._18-1) **ă** [“The Secret World of Shrimps: Polarisation Vision at Its Best”](http://www.plosone.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.pone.0002190). [PLoS ONE](/w/index.php?title=PLoS_ONE&action=edit&redlink=1) **3**(5): e2190. [Bibcode](/wiki/Bibcode): [2008PLoSO...3.2190K](http://adsabs.harvard.edu/abs/2008PLoSO...3.2190K). [doi](/wiki/DOI): [10.1371/journal.pone.0002190](http://dx.doi.org/10.1371%2Fjournal.pone.0002190). [PMC](/wiki/PubMed_Central) [2377063](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2377063). [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [18478095](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18478095). **N. W. Roberts, T. H. Chiou, N. J. Marshall & T. W. Cronin (2009). “A biological quarter-wave retarder with excellent achromaticity in the visible wavelength region”.** [^](#cite_ref-19) [Nature Photonics](/w/index.php?title=Nature_Photonics&action=edit&redlink=1) **3**(11): 641–644. [Bibcode](/wiki/Bibcode): [2009NaPho...3..641R](http://adsabs.harvard.edu/abs/2009NaPho...3..641R). [doi](/wiki/DOI): [10.1038/nphoton.2009.189](http://dx.doi.org/10.1038%2Fnphoton.2009.189). **Chris Lee (ngày 1 tháng 11 năm 2009).** [^](#cite_ref-20) [“A crustacean eye that rivals the best optical equipment”](http://arstechnica.com/science/news/2009/11/a-crusty-eye-sees-curly-light.ars). *Nobel Intent*. [Ars Technica](/w/index.php?title=Ars_Technica&action=edit&redlink=1). **Anne Minard (ngày 19 tháng 5 năm 2008).** [^](#cite_ref-21) [“"Weird beastie" shrimp have super-vision”](http://news.nationalgeographic.com/news/2008/05/080519-shrimp-colors.html). [National Geographic News](/w/index.php?title=National_Geographic_News&action=edit&redlink=1). [^](#cite_ref-22) [“Sharing the job: monogamy and parental care”](http://www.ucmp.berkeley.edu/aquarius/monogamy.html). [University of California, Berkeley](/wiki/University_of_California,_Berkeley). **Roy L. Caldwell (1979).** [^](#cite_ref-23) [“A unique form of locomotion in a stomatopod – backward somersaulting”](http://www.nature.com/nature/journal/v282/n5734/abs/282071a0.html). [Nature](/wiki/Nature_(journal)) **282**(5734): 71–73. [Bibcode](/wiki/Bibcode): [1979Natur.282...71C](http://adsabs.harvard.edu/abs/1979Natur.282...71C). [doi](/wiki/DOI): [10.1038/282071a0](http://dx.doi.org/10.1038%2F282071a0). [^](#cite_ref-24) [“Tôm tít - Đặc sản miền sông nước”](http://www.dinhduong.com.vn/story/tom-tit-ac-san-mien-song-nuoc). Dinh dưỡng. Ngày 1 tháng 10 năm 2009. Truy cập ngày 8 tháng 1 năm 2011.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%B4m_t%C3%ADt&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%B4m_t%C3%ADt&action=edit§ion=8)]
Dữ liệu liên quan tới
[Stomatopoda](//species.wikimedia.org/wiki/Stomatopoda)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies)
|
|![]()

X-Cache: cp1065 hit (1), cp1055 frontend miss (0)