text:
Đảo Wrangel
Đảo Wrangel (tiếng Nga: остров Врангеля, ostrov Vrangelya) là một hòn đảo trong Bắc Băng Dương, giữa biển Chukotka và biển Đông Siberi. Kinh tuyến 180° chạy cắt dọc đảo Wrangel ra gần như thành hai phần bằng nhau. Do vậy, đường đổi ngày quốc tế đã chạy lệch về phía đông so với kinh độ này để tránh phức tạp hóa giờ giác cho đảo này cũng như bán đảo Chukotka trên phần đại lục của Nga. Đảo Wrangel thuộc thẩm quyền quản lý hành chính của Khu tự trị Chukotka thuộc Liên bang Nga [1]. Trên đảo đá này có một trạm dự báo thời tiết và hai khu định cư của những người Eskimo làm nghề đánh cá ở phía nam của đảo (Ushakovskoye và Zvyozdny). Vùng đất gần nhất với đảo Wrangel là đảo đá nhỏ gọi là đảo Herald cách đảo Wrangel khoảng 70 km (44 dặm) về phía đông[1]. Eo biển De Long với bề rộng chỗ hẹp nhất khoảng trên 140 km chia tách đảo này ra khỏi phần đại lục của châu Á.
Mục lục
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Tiền sử[sửa | sửa mã nguồn]
Chứng cứ về sự có mặt của con người thời tiền sử được phát hiện năm 1975 tại di chỉ Chertov Ovrag[2]. Hàng loạt các công cụ đá và ngà voi dã được tìm thấy, bao gồm cả lao móc có chốt bấm. Các định niên đại bằng cacbon phóng xạ cho thấy sự sinh sống của con người tại đây đồng thời với sự tồn tại của những con voi ma mút cuối cùng trên đảo, khoảng 1700 TCN, mặc dù người ta vẫn chưa tìm thấy chứng cứ trực tiếp nào về việc săn bắn voi ma mút.
Truyền thuyết thịnh hành của người Chukchi tại Siberi kể rằng một thủ lĩnh tên là Krachai hay Krahay, đã cùng những người dân của mình (người Krachai hay Krahay) vượt qua băng tuyết để tới sinh sống tại vùng đất phương bắc[3]. Mặc dù câu chuyện này chỉ là thần thoại, nhưng sự tồn tại của đảo hay châu lục ở phía bắc là có sự tin cậy do sự di cư hàng năm của tuần lộc trên mặt băng, cũng như sự xuất hiện của các mũi giáo màu xám đen trôi dạt vào bờ biển Bắc cực, được dùng làm đồ trang sức mà người Chukchi không biết đến từ đâu.
Trước khi phát hiện[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 1764, một người Cozak là Sergeant Andreev tuyên bố rằng đã nhìn thấy đảo này, gọi nó là "Vùng đất Tikegen" và tìm thấy chứng cứ về các cư dân của đảo (người Krahay). Đảo này được đặt tên theo nam tước Ferdinand von Wrangel (1797 - 1870), người sau khi đọc báo cáo của Andreev và nghe những câu chuyện của người Chukchi về vùng đất tại các tọa độ của đảo, đã thiết lập đoàn thám hiểm (1820–1824) để đi tìm đảo này, nhưng không thành công[4]
Thám hiểm của người Anh và Mỹ[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 1849, Henry Kellett, thuyền trưởng HMS Herald, đã đổ bộ lên và đặt tên đảo Herald, và nghĩ rằng ông đã nhìn thấy một đảo khác ở phía tây; sau đó nó được ghi trên biểu đồ của Bộ Hải quân Anh như là "Kellett Land". Tháng 8 năm 1867, Thomas Long, một thuyền trưởng của tàu săn cá voi của Hoa Kỳ, "đã đến gần đảo tới mười lăm dặm. Tôi đã đặt tên cho vùng đất phương bắc này là Wrangell [nguyên văn] Land (Vùng đất Wrangell) … như là sự kính trọng thích đáng để ghi nhớ về người đã bỏ ra ba năm liên tiếp về phía bắc của vĩ độ 68°, và chứng minh vấn đề của vùng biển khơi vùng cực này bốn mươi lăm năm trước, mặc dù những người khác với thời gian muộn hơn nhiều đã cố gắng để tuyên bố là xứng đáng với phát hiện này."
George W. DeLong, chỉ huy của tàu USS Jeanette, đã dẫn đầu một đoàn thám hiểm vào năm 1879 trong nỗ lực để tới được Bắc cực, dự kiến sẽ đi theo "sườn đông của Kellett land", mà ông nghĩ là trải dài tới Bắc cực. Con tàu của ông bị vây hãm trong băng và trôi dạt về phía đông trong phạm vi tầm nhìn của đảo Wrangel trước khi bị đè nát và chìm. Sự đổ bộ lần đầu tiên (đã biết) lên đảo Wrangel diễn ra vào ngày 12 tháng 8 năm 1881 là của một nhóm từ tàu USRC Corwin, họ đã tuyên bố chủ quyền đối với hòn đảo này cho Hoa Kỳ[5]. Chuyến thám hiểm dưới sự chỉ huy của Calvin L. Hooper, đã tìm kiếm tàu Jeannette và 2 tàu săn cá voi bị thất lạc bên cạnh việc tiến hành thám hiểm chung. Trong đoàn này có cả nhà tự nhiên học John Muir, là người đã xuất bản những miêu tả đầu tiên về đảo Wrangel.
Thám hiểm thủy văn Bắc Băng Dương của Nga[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 1911, một nhóm người Nga từ 2 tàu phá băng Vaigach và Taymyr dưới sự chỉ huy của Boris Vilkitsky đã đổ bộ lên đảo và cắm cờ Nga tại đây [6].
Năm 1916, đế quốc Nga tuyên bố đảo Wrangel là một phần lãnh thổ của mình.
Thất bại của các đoàn thám hiểm Stefansson[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 1914, những người sống sót của đoàn thám hiểm Bắc cực được trang bị kém của Canada, do Vilhjalmur Stefansson tổ chức, đã phải sống trên hoang đảo này tới 9 tháng sau khi tàu của họ, Karluk, bị xiết chặt và đè nát trong băng. Những người sống sót này đã được tàu đánh cá trang bị động cơ dầu của Mỹ là King & Winge giải cứu[7] sau khi thuyền trưởng Robert Bartlett đã phải đi bộ trên mặt băng của biển Chukotka vào Siberi để nhờ trợ giúp.
Năm 1921, đảo Wrangel lại chứng kiến thêm một thảm họa nữa khi Stefansson gửi 5 người (1 người Canada, 3 người Mỹ và 1 người Inuit) trong một cố gắng nhằm tuyên bố chủ quyền đối với hòn đảo này cho Canada. Những nhà thám hiểm này do chính tay Stefansson lựa chọn trên cơ sở kinh nghiệm trước đây cũng như các khả năng lý thuyết của họ. Steffanson tính toán đến những người này với kiến thức vượt trội trong các lĩnh vực địa lý và khoa học cho đoàn thám hiểm. Nhóm ban đầu bao gồm Allan Crawford từ Canada, Fred Maurer, Lorne Knight và Milton Galle từ Hoa Kỳ nhưng gần như tất cả đã chết do bệnh scobut. Năm 1923, người sống sót duy nhất của đoàn thám hiểm này, người đàn ông của tộc Inuit là Ada Blackjack, đã được một tàu cứu thoát khi cho đổ bộ một nhóm 13 người (1 người Mỹ là Charles Wells và 12 người Inuit).
Liên Xô[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 1924, Liên Xô đã loại bỏ các thành viên của khu định cư này và thiết lập khu định cư tồn tại cho tới nay trên đảo. Năm 1926, dưới sự chỉ huy của G. A. Ushakov, Liên Xô cho xây dựng một trạm nghiên cứu vùng cực tại đây. Cùng với Ushakov, người ta đưa tới đây định cư 59 người nữa, chủ yếu là người Eskimo.
Trong thập niên 1930, đảo Wrangel trở thành địa điểm của sự kiện tội phạm kỳ quái khi nó nằm dưới sự quản lý của viên thống đốc được chỉ định nhưng ngày càng chuyên quyền độc đoán tên là Konstantin Semenchuk, kẻ đã kiểm soát công chúng và các nhân viên của mình thông qua tống tiền và giết người công khai. Ông ta cấm những người Eskimos địa phương không được đi săn moóc (Odobenus rosmarus), đặt họ vào tình trạng chết đói, trong khi vẫn thu thập thực phẩm cho bản thân mình. Ông ta còn dính líu vào những cái chết bí ẩn của một số những người đối lập, kể cả vị bác sĩ tại địa phương. Phiên tòa tháng 6 năm 1936 tại Moskva đã xử tử hình Semenchuk vì tội "cướp bóc" và vi phạm luật pháp Xô viết[8].
Trong và sau Đại chiến thế giới lần thứ hai nhiều tù binh người Đức và các chiến hữu của Andrey Vlasov đã bị cầm tù và chết trên đảo Wrangel[cần dẫn nguồn]. Tù nhân sau này đã di cư sang Israel, Efim Moshinsky, tuyên bố đã nhìn thấy Raoul Gustav Wallenberg tại đó vào năm 1962.[9]
Theo một số cá nhân tại Mỹ, bao gồm cả nhóm State Department Watch, 8 đảo vùng Bắc cực hiện tại do Nga kiểm soát, trong đó có đảo Wrangel, bị chính quyền Hoa Kỳ đòi. Tuy nhiên, theo Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, thì yêu sách như thế không tồn tại. Hiệp ước biên giới biển Liên Xô/Mỹ 1990, vẫn chưa được Duma Nga phê chuẩn, không đề cập tới tình trạng của các đảo này.
Đặc điểm tự nhiên[sửa | sửa mã nguồn]
Đảo này rộng khoảng 135 km (84 dặm), rộng khoảng 80 km (50 dặm) và có diện tích khoảng 7.670 km² (2.963 dặm vuông), trong đó khoảng 61% là núi. Trên đảo có một vài sông băng và hồ nhỏ và lãnh nguyên Bắc cực. Phần trung tâm đảo là vùng núi. Địa hình đảo có thể coi là bao gồm 3 dãy núi chạy song song theo chiều đông-tây mà người Nga gọi là dãy núi Bắc (thấp nhất), Trung (hùng vĩ nhất, rộng tới 40 km và dài 145 km) và Nam. Chúng đều kết thúc ở hai đầu đông tây là các vách núi đá lởm chởm[1]. Điểm cao nhất trên đảo là núi Sovetskaya với cao độ 1.096 m (3.596 ft) nằm ở dãy núi Trung. Dãy núi Bắc chuyển dần thành một vùng bình nguyên lầy lội, gọi là lãnh nguyên Akademia. Dãy núi phía nam không cao và không xa từ bờ biển. Giữa các dãy núi là các thung lũng với nhiều sông suối nhỏ. Tổng cộng trên đảo có khoảng 140 sông, suối với chiều dài trên 1 km và 5 sông với chiều dài trên 50 km. Trong số khoảng 900 hồ, chủ yếu nằm trong lãnh nguyên Akademia, thì có 6 hồ với diện tích trên 1 km². Độ sâu trng bình của các hồ này không quá 2 m. Các hồ này chủ yếu được tạo thành do nhiệt-karst.
Khí hậu[sửa | sửa mã nguồn]
Đảo Wrangel có khí hậu vùng cực khắc nghiệt. Khu vực này được che phủ bởi các khối không khí lạnh và khô tại Bắc cực trong phần lớn thời gian của năm. Không khí ấm và ẩm hơn có thể có tại phía đông nam đảo này trong mùa hè. Các khối khí nóng và khô từ Siberi thổi tới đảo này có tính chu kỳ.
Mùa đông kéo dài và đặc trưng là thời tiết giá lạnh ổn định và gió từ hướng bắc. Trong thời kỳ này, nhiệt độ thường xuống rất thấp so với điểm đóng băng của nước trong vài tháng. Trong tháng Hai và Ba thường có bão tuyết với tốc độ gió tới 140 km/h (87 mph) hay cao hơn.
Mùa hè ngắn thì mát nhưng tương đối dịu do ngày vùng cực nói chung giữ cho nhiệt độ trên 0 °C (32 °F). Một vài trận sương giá và tuyết rơi có thể xảy ra, với sương mù là chuyện bình thường. Thời tiết khô và ấm hơn có tại khu vực trung tâm của đảo do địa hình nội tại của đảo tạo ra gió phơn. Độ ẩm tương đối trung bình là khoảng 82%. Ngày vùng cực kéo dài từ khoảng 20 tháng 5 tới 20 tháng 7 còn đêm vùng cực từ khoảng 20 tháng 11 tới hết tháng 1 năm sau.
Sinh vật[sửa | sửa mã nguồn]
Quần thực vật của đảo bao gồm 417 loài thực vật, cao gấp đôi so với bấ kỳ lãnh thổ lãnh nguyên (tundra) vùng Bắc cực nào khác có cùng kích thước và nhiều hơn bất kỳ đảo nào trên Bắc cực. Vì lý do này, đảo đã được công nhận là di sản thế giới xa nhất về phía bắc vào năm 2004.
Thực vật[sửa | sửa mã nguồn]
Nhà nghiên cứu đầu tiên về thảm thực vật của đảo Wrangel là B. N. Gorodkov, năm 1938 đã nghiên cứu vùng ven bờ phía đông của đảo, coi nó như là khu vực sa mạc vùng Bắc cực và vùng cực. Sau khi nghiên cứu đầy đủ toàn bộ đảo từ nửa sau thế kỷ 20 nó được coi như là tiểu vùng lãnh nguyên Bắc cực của vùng lãnh nguyên. Dù kích thước đảo Wrangel không lớn, nhưng do các nét đặc biệt cục bộ rõ nét trong thảm thực vật của nó nên nó được tách ra thành cận vùng Wrangel đặc biệt của vùng lãnh nguyên Bắc cực Wrangel-Tây-Mỹ.
Thảm thực vật đảo Wrangel có đặc điểm là giàu thành phần loài cổ. Số lượng loài thực vật có mạch trên 310 (ví dụ, trên phần lớn các đảo lớn hơn thuộc quần đảo Novosiberi thực vật có mạch chỉ có khoảng 135 loài, trên các đảo thuộc Severnaya Zemlya khoảng 65 còn trên quần đảo Zemlya Frants-Iosif thì ít hơn 50). Quần thực vật trên đảo giàu sinh vật cổ còn sót lại và tương đối nghèo các dạng thực vật phổ biến trong các khu vực cận cực khác, mà tại đây theo các đánh giá khác nhau, không chiếm quá 35 - 40%.
Khoảng 3% thực vật là cận đặc hữu như cỏ kiềm (Puccinellia spp.), anh túc Gorodkov (Papaver gorodkovii), cỏ đậu Wrangel (Oxytropis wrangelii) và đặc hữu như cỏ Wrangel (Poa hartzii subsp vrangelica), anh túc Ushakov (Papaver uschakovii), ỷ lăng Wrangel (Potentilla wrangelii), anh túc Lapland (Papaver lapponicum). Ngoài ra, trên đảo Wrangel còn có thêm khoảng 114 loài thực vật hiếm và rất hiếm khác.
Thành phần như thế của thế giới thực vật cho phép dưa ra kết luận rằng thảm thực vật Bắc cực bản địa tại khu vực này của Bering cổ đã không bị các sông băng tiêu diệt, và biển đã cản trở sự thâm nhập từ phía nam của các loài di cư muộn hơn.
Thảm thực vật hiện đại trên lãnh thổ khu bảo tồn gần như là thấp bé, thưa thớt ở khắp mọi nơi. Chủ yếu là lãnh nguyên rêu-cỏ lác. Trong các thung lũng vùng núi và các lòng chảo giữa các núi tại phần trung tâm của đảo người ta gặp các bụi liễu như liễu Richardson (Salix lanata subsp. richardsonii) với chiều cao tới 1 m.
Động vật[sửa | sửa mã nguồn]
Quần động vật của đảo nói chung không phong phú, do các điều kiện thời tiết khắc nghiệt.
Quần động vật không xương sống được nghiên cứu rất ít. Nói chung bắt gặp một vài loài ong nghệ (Bombus spp.), muỗi (họ Culidae), bướm (Lepidoptera), ruồi (Diptera) và mòng da (Cuterebra spp.) ký sinh tuần lộc (Rangifer tarandus).
Cá trong các vùng nước ven bờ đảo chưa được nghiên cứu đầy đủ. Trong các vùng nước ngọt của đảo không có cá.
Trên đảo thường xuyên làm tổ không dưới 20 loài chim, và khoảng 20 loài là các loài chim bay đến hay làm tổ không thường xuyên trong khu bảo tồn.
Động vật lông vũ đông đảo nhất về số lượng — nằm trong số các động vật hiếm là ngỗng trắng (Chen caerulescens). Chúng tạo thành một quần thể chính trong thung lũng sông Tundrovaya ở trung tâm đảo và một vài quần thể nhỏ. Nhiều về số lượng còn có chim thuộc bộ Sẻ, với các đại diện là sẻ đất tuyết (Plectrophenax nivalis) và sẻ đất Lapland (Calcarius lapponicus). Để làm tổ và thay lông, bay tới khu bảo tồn còn có ngỗng đen (Branta spp.). Trong số chim sinh sống tại khu bảo tồn trên đảo còn có vịt Eider (Somateria spp.), choi choi Iceland (Calidris canutus), choi choi xám (Pluvialis squatarola), mòng biển xám (Larus hyperboreus), mòng biển đuôi dĩa (Xema sabini), cướp biển đuôi dài (Stercorarius longicaudus), cú trắng (Bubo scandiacus). Hiếm gặp hơn trong khu bảo tồn là choi choi diều đen (Calidris alpina), choi choi cát ngực xám (Calidris melanotos), nhạn biển Bắc cực (Sterna paradisaea), cướp biển Pomarine (Stercorarius pomarinus), chim lặn họng đỏ (Gavia stellata), quạ (Corvus corax), sẻ xám Bắc cực (Carduelis hornemanni).
Ngẫu nhiên bay tới hay bị gió đưa tới khu bảo tồn là chim từ Bắc Mỹ, trong số này thường xuyên bay đến đảo Wrangel là sếu Canada (Grus canadensis), cũng như ngỗng Canada (Branta canadensis) và một số loài chim dạng sẻ nhỏ từ châu Mỹ, bao gồm chim từ bộ Sẻ như chích phao câu vàng (Dendroica coronata), ri xavan (Passerculus sandwichensis), ri chỏm vàng (Zonotrichia atricapilla), ri Junco (Junco spp.), ri Mỹ họng trắng (Zonotrichia albicollis).
Quần động vật có vú trên đảo khá nghèo nàn. Thường xuyên sinh sống ở đây có lemmut móng guốc (Dicrostonyx torquatus), lemmut Siberi (Lemmus sibiricus) và cáo Bắc cực (Vulpes lagopus). Xuất hiện có chu kỳ và với một lượng đáng kể là gấu trắng Bắc cực (Ursus maritimus) với hang sinh đẻ của chúng nằm tại các ranh giới của khu bảo tồn. Xuất hiện tạm thời trong khu bảo tồn có sói xám (Canis lupus), chồn gulô (Gulo gulo), chồn ecmin (Mustela erminea) và cáo hung (Vulpes vulpes). Cùng với con người thì trên đảo Wrangel cũng sinh sống chó kéo xe. Trong các nơi sinh sống của người xuất hiện chuột nhắt (Mus musculus). Để thích nghi với thủy thổ trên đảo người ta cũng chuyển tới đây tuần lộc và bò xạ (Ovibos moschatus).
Trong quá khứ, tuần lộc đã từng sinh sống tại đây còn đàn ngày nay là hậu duệ của tuần lộc nhà được chuyển tới đây vào các năm 1948, 1954, 1967, 1968, 1975 từ bán đảo Chukotka. Hiện tại số lượng tuần lộc trên đảo khoảng 1.500 con.
Có chứng cứ cho thấy bò xạ đã sinh sống trên đảo Wrangel trong quá khứ. Ngày nay đàn bò xạ 20 con được chuyển từ tháng 4 năm 1975 tới đây từ đảo Nunivak của Mỹ.
Trên lãnh thổ đảo là khu vực sinh sống trên cạn lớn nhất tại Nga của moóc. Trong các vùng nước ven bờ thì các loài hải cẩu (Pinnipedia) sinh sống.
Giữa thập niên 1990, trên tạp chí Nature có thể đọc được thông tin về phát hiện gây chấn động đã được thực hiện trên đảo. Cộng tác viên của khu bảo tồn, ông Sergey Vartanyan đã tìm thấy tại đây các di cốt của voi ma mút (Mammuthus primegenius), với niên đại của nó được xác định là trong khoảng 13,6-2,1 nghìn năm TCN[10]. Trong khi đó, theo quan điểm thời kỳ đó thì voi ma mút đã tuyệt chủng vào khoảng 10-12 nghìn năm trước. Sau này người ta phát hiện ra rằng các di cốt này thuộc về một phân loài tương đối nhỏ của voi ma mút.[11], do hạn chế nguồn cung cấp thức ăn nên chúng có kích thước nhỏ hơn nhiều so với voi ma mút thông thường, cư trú trên đảo Wrangel vào thời gian mà các kim tự tháp Ai Cập đã có và biến mất vào khoảng thời gian trị vì của Tutankhamun và giai đoạn thịnh vượng của nền văn minh Mycenae ở Hy Lạp. Điều này đặt đảo Wrangel trong chuỗi các địa chỉ khảo cổ học quan trọng nhất của hành tinh.
Năm 1953, chính quyền tỉnh Magadan đã thông qua nghị quyết về bảo tồn các khu sinh sống trên đất liền của hải cẩu và năm 1960, tỉnh Magadan đã quyết định thành lập khu bảo tồn dài hạn, được nâng cấp thành khu bảo tồn cấp nhà nước cộng hòa vào năm 1968.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă â Kosko M.K., M.P. Cecile, J.C. Harrison, V.G. Ganelin, N.V. Khandoshko, B.G. Lopatin, 1993, Geology of Wrangel Island, Between Chukchi and East Siberian Seas, Northeastern Russia. Bulletin 461, Geological Survey of Canada, Ottawa Ontario, 101 trang.
- ^ Dikov, N. N. (1988). “The Earliest Sea Mammal Hunters of Wrangell Island”. Arctic Anthropology 25 (1): 80–93.
- ^ Rink, Signe (1905). “A Comparative Study of Two Indian and Eskimo Legends”. Proceedings of the International Congress of Americanists: 280.
- ^ Von Wrangel Ferdinand Petrovich (1844), Narrative of an expedition to the polar sea, in 1820, 1821, 1822 & 1823, Elizabeth Juliana Sabine dịch sang tiếng Anh từ "Путешествие по северным берегам Сибири и по Ледовитому океану, совершенные в 1820, 21, 22, 23 и 24 годах" (Hành trình dọc theo bờ biển phía bắc Siberi và Bắc Băng Dương, thực hiện các năm 1820, 21, 22, 23 và 24), trang 465.
- ^ www.statedepartmentwatch.org
- ^ Đại Bách khoa Toàn thư Xô viết, Mục từ về "Вайгач"
- ^ Newell, Gordon R. (1966). H.W. McCurdy Maritime History of the Pacific Northwest. Seattle, WA: Superior Publishing. tr. 242.
- ^ www.time.com
- ^ www.raoulwallenberg.org
- ^ Vartanyan S.L., Kh.A. Arslanov, T.V. Tertychnaya và S.B. Chernov, 1995, Chứng cứ niên đại cacbon phóng xạ cho voi ma mút trên đảo Wrangel. Radiocarbon. Quyển 37, số 1, trang 1-6.
- ^ Vartanyan, S. L.; Garutt V. E.; Sher A. V. (1993). “Holocene dwarf mammoths from Wrangel Island in the Siberian Arctic”. Nature 362: 337–349. doi:10.1038/362337a0.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Natural System of Wrangel Island Reserve. Liên kết tới trang về đảo Wrangel tại website về Di sản thế giới của UNESCO.
- The Cruise of the Corwin Miêu tả của John Muir năm 1917 về đoàn thám hiểm năm 1881 tới đảo Wrangel
- Niven Jennifer, 2001, Ice Master: The Doomed 1913 Voyage of the Karluk. Hyperion, New York, New York, 432 trang.
- Niven Jennifer, 2004, Ada Blackjack: A True Story of Survival in the Arctic. Hyperion, New York, New York, 448 trang.
- Adveneture Associates, 2008, Polar Expeditions to the Far North. Sydney, Australia. Hành trình tàu phá băng tới đảo Wrangel.
- Eglin Libby, 2000, Run For Wrangel Bài báo về đảo Wrangel trên www.eglinpix.com
- Vụ quan hệ châu Âu và Á-Âu, 2003, Tình trạng pháp lý của đảo Wrangel và các đảo Bắc cực khác. Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Washington D.C. Dữ liệu của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ về đảo Wrangel.
- Eime Roderick, Đảo Wrangel: Cô lập, Lẻ loi và Bi kịch Bình luận về lịch sử và du lịch tới đảo Wrangel của Roderick Eime
- Chứng cứ xác định niên đại cacbon phóng xạ cho voi ma mút trên đảo Wrangel
- Đảo Wrangel trên website của Quỹ Bảo tồn Di sản tự nhiên, 2008, Moskva, Nga.
- McClanahan A.J., The Heroine of Wrangel Island. LitSite, Alaska. Bài báo về Ada Blackjack Johnson và đảo Wrangel.
- Rosse I.C., 1883, The First Landing on Wrangel Island: With Some Remarks on the Northern Inhabitants. Tạp chí của Hiệp hội Địa lý Hoa Kỳ tại New York. quyển 15, trang 163-214. File văn bản từ Project Gutenberg. Cũng có trên JSTOR tại www.jstor.org/pss/196541
- Anonymous (1923). “Wrangel Island”. The Geographical Journal 62 (6): 440–444. doi:10.2307/1781170.

markdown:
# Đảo Wrangel
[Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), xem bài [đảo Wrangell](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangell).
|Khu bảo tồn hệ thiên nhiên đảo Wrangel|
|
|![]()
|
|![]()
[Quốc gia](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3ng_di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_theo_qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1) ![ Flag of Russia.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Flag_of_Russia.svg/22px-Flag_of_Russia.svg.png)
![ Flag of Russia.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Flag_of_Russia.svg/22px-Flag_of_Russia.svg.png)
[Liên bang Nga](/wiki/Nga) [1023](http://whc.unesco.org/en/list/1023) [Vùng UNESCO](http://whc.unesco.org/en/list/?search=&search_by_country=&type=&media=®ion=&order=region) [Châu Âu và Bắc Mỹ](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_t%E1%BA%A1i_ch%C3%A2u_%C3%82u) **Đảo Wrangel** ( [tiếng Nga](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga): остров Врангеля, *ostrov Vrangelya*) là một hòn đảo trong [Bắc Băng Dương](/wiki/B%E1%BA%AFc_B%C4%83ng_D%C6%B0%C6%A1ng), giữa [biển Chukotka](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Chukotka) và [biển Đông Siberi](/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%B4ng_Siberi). Kinh tuyến 180° chạy cắt dọc đảo Wrangel ra gần như thành hai phần bằng nhau. Do vậy, [đường đổi ngày quốc tế](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%91%E1%BB%95i_ng%C3%A0y_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) đã chạy lệch về phía đông so với kinh độ này để tránh phức tạp hóa giờ giác cho đảo này cũng như [bán đảo Chukotka](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Chukotka) trên phần đại lục của [Nga](/wiki/Nga). Đảo Wrangel thuộc thẩm quyền quản lý hành chính của [Khu tự trị Chukotka](/wiki/Khu_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_Chukotka) thuộc [Liên bang Nga](/wiki/Nga) . Trên đảo đá này có một trạm dự báo [1] [thời tiết](/wiki/Th%E1%BB%9Di_ti%E1%BA%BFt)và hai khu định cư của những người [Eskimo](/wiki/Eskimo)làm nghề đánh cá ở phía nam của đảo ( [Ushakovskoye](/w/index.php?title=Ushakovskoye&action=edit&redlink=1)và [Zvyozdny](/w/index.php?title=Zvyozdny&action=edit&redlink=1)). Vùng đất gần nhất với đảo Wrangel là đảo đá nhỏ gọi là [đảo Herald](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Herald_(B%E1%BA%AFc_c%E1%BB%B1c)&action=edit&redlink=1)cách đảo Wrangel khoảng 70 km (44 dặm) về phía đông . [[1]](#cite_note-kosko-1) [Eo biển De Long](/w/index.php?title=Eo_bi%E1%BB%83n_De_Long&action=edit&redlink=1)với bề rộng chỗ hẹp nhất khoảng trên 140 km chia tách đảo này ra khỏi phần đại lục của [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81).
## Mục lục
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&action=edit§ion=1)]
### Tiền sử[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&action=edit§ion=2)]
Chứng cứ về sự có mặt của con người thời tiền sử được phát hiện năm 1975 tại di chỉ
[Chertov Ovrag](/w/index.php?title=Chertov_Ovrag&action=edit&redlink=1) . Hàng loạt các công cụ đá và ngà voi dã được tìm thấy, bao gồm cả [2] [lao móc có chốt bấm](/w/index.php?title=Lao_m%C3%B3c_c%C3%B3_ch%E1%BB%91t_b%E1%BA%A5m&action=edit&redlink=1). Các định niên đại bằng cacbon phóng xạ cho thấy sự sinh sống của con người tại đây đồng thời với sự tồn tại của những con voi ma mút cuối cùng trên đảo, khoảng 1700 TCN, mặc dù người ta vẫn chưa tìm thấy chứng cứ trực tiếp nào về việc săn bắn voi ma mút.
Truyền thuyết thịnh hành của
[người Chukchi](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Chukchi&action=edit&redlink=1) tại [Siberi](/wiki/Siberi) kể rằng một thủ lĩnh tên là [Krachai](/w/index.php?title=Krachai&action=edit&redlink=1) hay [Krahay](/w/index.php?title=Krahay&action=edit&redlink=1), đã cùng những người dân của mình (người Krachai hay Krahay) vượt qua băng tuyết để tới sinh sống tại vùng đất phương bắc . Mặc dù câu chuyện này chỉ là thần thoại, nhưng sự tồn tại của đảo hay châu lục ở phía bắc là có sự tin cậy do sự di cư hàng năm của tuần lộc trên mặt băng, cũng như sự xuất hiện của các mũi giáo màu xám đen trôi dạt vào bờ biển Bắc cực, được dùng làm đồ trang sức mà người Chukchi không biết đến từ đâu. [3]
### Trước khi phát hiện[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&action=edit§ion=3)]
Năm 1764, một người
[Cozak](/wiki/Cozak) là Sergeant Andreev tuyên bố rằng đã nhìn thấy đảo này, gọi nó là "Vùng đất Tikegen" và tìm thấy chứng cứ về các cư dân của đảo (người Krahay). Đảo này được đặt tên theo nam tước [Ferdinand von Wrangel](/wiki/Ferdinand_von_Wrangel) (1797 - 1870), người sau khi đọc báo cáo của Andreev và nghe những câu chuyện của [người Chukchi](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Chukchi&action=edit&redlink=1) về vùng đất tại các [tọa độ](/wiki/T%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99) của đảo, đã thiết lập đoàn thám hiểm (1820–1824) để đi tìm đảo này, nhưng không thành công [[4]](#cite_note-4)
### Thám hiểm của người Anh và Mỹ[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&action=edit§ion=4)]
Năm 1849,
[Henry Kellett](/w/index.php?title=Henry_Kellett&action=edit&redlink=1), thuyền trưởng [HMS Herald](/w/index.php?title=HMS_Herald_(1822)&action=edit&redlink=1), đã đổ bộ lên và đặt tên [đảo Herald](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Herald_(B%E1%BA%AFc_c%E1%BB%B1c)&action=edit&redlink=1), và nghĩ rằng ông đã nhìn thấy một đảo khác ở phía tây; sau đó nó được ghi trên biểu đồ của Bộ Hải quân Anh như là "Kellett Land". Tháng 8 năm 1867, Thomas Long, một thuyền trưởng của tàu săn cá voi của [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), "đã đến gần đảo tới mười lăm dặm. Tôi đã đặt tên cho vùng đất phương bắc này là Wrangell [nguyên văn] Land (Vùng đất Wrangell) … như là sự kính trọng thích đáng để ghi nhớ về người đã bỏ ra ba năm liên tiếp về phía bắc của vĩ độ 68°, và chứng minh vấn đề của vùng biển khơi vùng cực này bốn mươi lăm năm trước, mặc dù những người khác với thời gian muộn hơn nhiều đã cố gắng để tuyên bố là xứng đáng với phát hiện này." [George W. DeLong](/w/index.php?title=George_W._DeLong&action=edit&redlink=1), chỉ huy của tàu [USS Jeanette](/w/index.php?title=USS_Jeannette_(1878)&action=edit&redlink=1), đã dẫn đầu một đoàn thám hiểm vào năm 1879 trong nỗ lực để tới được [Bắc cực](/wiki/B%E1%BA%AFc_c%E1%BB%B1c), dự kiến sẽ đi theo "sườn đông của Kellett land", mà ông nghĩ là trải dài tới Bắc cực. Con tàu của ông bị vây hãm trong băng và trôi dạt về phía đông trong phạm vi tầm nhìn của đảo Wrangel trước khi bị đè nát và chìm. Sự đổ bộ lần đầu tiên (đã biết) lên đảo Wrangel diễn ra vào ngày [12 tháng 8](/wiki/12_th%C3%A1ng_8) năm [1881](/wiki/1881) là của một nhóm từ tàu [USRC](/w/index.php?title=C%E1%BB%A5c_t%C3%A0u_h%E1%BA%A3i_quan_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1) [Corwin](/w/index.php?title=Thomas_Corwin_(1876)&action=edit&redlink=1), họ đã tuyên bố chủ quyền đối với hòn đảo này cho Hoa Kỳ . Chuyến thám hiểm dưới sự chỉ huy của [5] [Calvin L. Hooper](/w/index.php?title=Calvin_L._Hooper&action=edit&redlink=1), đã tìm kiếm tàu Jeannette và 2 [tàu săn cá voi](/w/index.php?title=T%C3%A0u_s%C4%83n_c%C3%A1_voi&action=edit&redlink=1)bị thất lạc bên cạnh việc tiến hành thám hiểm chung. Trong đoàn này có cả [nhà tự nhiên học](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn) [John Muir](/w/index.php?title=John_Muir&action=edit&redlink=1), là người đã xuất bản những miêu tả đầu tiên về đảo Wrangel.
### Thám hiểm thủy văn Bắc Băng Dương của Nga[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&action=edit§ion=5)]
Năm 1911, một nhóm người Nga từ 2 tàu phá băng Vaigach và Taymyr dưới sự chỉ huy của
[Boris Vilkitsky](/w/index.php?title=Boris_Vilkitsky&action=edit&redlink=1) đã đổ bộ lên đảo và cắm cờ Nga tại đây . [6]
Năm 1916, đế quốc Nga tuyên bố đảo Wrangel là một phần lãnh thổ của mình.
### Thất bại của các đoàn thám hiểm Stefansson[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&action=edit§ion=6)]
Năm 1914, những người sống sót của đoàn thám hiểm Bắc cực được trang bị kém của Canada, do
[Vilhjalmur Stefansson](/w/index.php?title=Vilhjalmur_Stefansson&action=edit&redlink=1) tổ chức, đã phải sống trên hoang đảo này tới 9 tháng sau khi tàu của họ, *, bị xiết chặt và đè nát trong băng. Những người sống sót này đã được tàu đánh cá trang bị động cơ dầu của Mỹ là Karluk* [King & Winge](/w/index.php?title=King_%26_Winge_(t%C3%A0u)&action=edit&redlink=1)giải cứu sau khi thuyền trưởng [[7]](#cite_note-7) [Robert Bartlett](/w/index.php?title=Robert_Bartlett&action=edit&redlink=1)đã phải đi bộ trên mặt băng của [biển Chukotka](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Chukotka)vào Siberi để nhờ trợ giúp.
Năm 1921, đảo Wrangel lại chứng kiến thêm một thảm họa nữa khi Stefansson gửi 5 người (1 người Canada, 3 người Mỹ và 1 người Inuit) trong một cố gắng nhằm tuyên bố chủ quyền đối với hòn đảo này cho
[Canada](/wiki/Canada). Những nhà thám hiểm này do chính tay Stefansson lựa chọn trên cơ sở kinh nghiệm trước đây cũng như các khả năng lý thuyết của họ. Steffanson tính toán đến những người này với kiến thức vượt trội trong các lĩnh vực địa lý và khoa học cho đoàn thám hiểm. Nhóm ban đầu bao gồm Allan Crawford từ Canada, Fred Maurer, Lorne Knight và Milton Galle từ Hoa Kỳ nhưng gần như tất cả đã chết do bệnh [scobut](/w/index.php?title=Scobut&action=edit&redlink=1). Năm 1923, người sống sót duy nhất của đoàn thám hiểm này, người đàn ông của tộc [Inuit](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Inuit) là [Ada Blackjack](/w/index.php?title=Ada_Blackjack&action=edit&redlink=1), đã được một tàu cứu thoát khi cho đổ bộ một nhóm 13 người (1 người Mỹ là Charles Wells và 12 người Inuit).
### Liên Xô[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&action=edit§ion=7)]
Năm 1924,
[Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) đã loại bỏ các thành viên của khu định cư này và thiết lập khu định cư tồn tại cho tới nay trên đảo. Năm 1926, dưới sự chỉ huy của [G. A. Ushakov](/w/index.php?title=Georgy_Alekseevich_Ushakov&action=edit&redlink=1), Liên Xô cho xây dựng một trạm nghiên cứu vùng cực tại đây. Cùng với Ushakov, người ta đưa tới đây định cư 59 người nữa, chủ yếu là người Eskimo.
Trong thập niên 1930, đảo Wrangel trở thành địa điểm của sự kiện tội phạm kỳ quái khi nó nằm dưới sự quản lý của viên thống đốc được chỉ định nhưng ngày càng chuyên quyền độc đoán tên là
[Konstantin Semenchuk](/w/index.php?title=Konstantin_Semenchuk&action=edit&redlink=1), kẻ đã kiểm soát công chúng và các nhân viên của mình thông qua tống tiền và giết người công khai. Ông ta cấm những người [Eskimos](/w/index.php?title=Eskimos&action=edit&redlink=1) địa phương không được đi săn [moóc](/wiki/Mo%C3%B3c_(%C4%91%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt)) ( *Odobenus rosmarus*), đặt họ vào tình trạng chết đói, trong khi vẫn thu thập thực phẩm cho bản thân mình. Ông ta còn dính líu vào những cái chết bí ẩn của một số những người đối lập, kể cả vị bác sĩ tại địa phương. Phiên tòa tháng 6 năm 1936 tại [Moskva](/wiki/Moskva) đã xử tử hình Semenchuk vì tội "cướp bóc" và vi phạm luật pháp Xô viết . [8]
Trong và sau
[Đại chiến thế giới lần thứ hai](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_chi%E1%BA%BFn_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_hai) nhiều [tù binh](/wiki/T%C3%B9_binh) người Đức và các chiến hữu của [Andrey Vlasov](/w/index.php?title=Andrey_Andreyevich_Vlasov&action=edit&redlink=1) đã bị cầm tù và chết trên đảo Wrangel [. Tù nhân sau này đã di cư sang [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [Israel](/wiki/Israel), Efim Moshinsky, tuyên bố đã nhìn thấy [Raoul Gustav Wallenberg](/w/index.php?title=Raoul_Gustav_Wallenberg&action=edit&redlink=1)tại đó vào năm 1962. [[9]](#cite_note-9)
Theo một số cá nhân tại Mỹ, bao gồm cả nhóm
[State Department Watch](http://statedepartmentwatch.org/), 8 đảo vùng Bắc cực hiện tại do Nga kiểm soát, trong đó có đảo Wrangel, bị chính quyền Hoa Kỳ đòi. Tuy nhiên, theo [Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ](http://web.archive.org/web/20030625171709/http://www.state.gov/p/eur/rls/fs/20922.htm), thì yêu sách như thế không tồn tại. [Hiệp ước biên giới biển Liên Xô/Mỹ 1990](http://www.un.org/Depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/PDFFILES/TREATIES/USA-RUS1990MB.PDF), vẫn chưa được Duma Nga phê chuẩn, không đề cập tới tình trạng của các đảo này.
## Đặc điểm tự nhiên[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&action=edit§ion=8)]
Đảo này rộng khoảng 135 km (84 dặm), rộng khoảng 80 km (50 dặm) và có diện tích khoảng 7.670 km² (2.963 dặm vuông), trong đó khoảng 61% là núi. Trên đảo có một vài sông băng và hồ nhỏ và lãnh nguyên Bắc cực. Phần trung tâm đảo là vùng núi. Địa hình đảo có thể coi là bao gồm 3 dãy núi chạy song song theo chiều đông-tây mà người Nga gọi là dãy núi Bắc (thấp nhất), Trung (hùng vĩ nhất, rộng tới 40 km và dài 145 km) và Nam. Chúng đều kết thúc ở hai đầu đông tây là các vách núi đá lởm chởm
. Điểm cao nhất trên đảo là [1] [núi Sovetskaya](/w/index.php?title=N%C3%BAi_Sovetskaya&action=edit&redlink=1)với cao độ 1.096 m (3.596 ft) nằm ở dãy núi Trung. Dãy núi Bắc chuyển dần thành một vùng bình nguyên lầy lội, gọi là lãnh nguyên Akademia. Dãy núi phía nam không cao và không xa từ bờ biển. Giữa các dãy núi là các thung lũng với nhiều sông suối nhỏ. Tổng cộng trên đảo có khoảng 140 sông, suối với chiều dài trên 1 km và 5 sông với chiều dài trên 50 km. Trong số khoảng 900 hồ, chủ yếu nằm trong lãnh nguyên Akademia, thì có 6 hồ với diện tích trên 1 km². Độ sâu trng bình của các hồ này không quá 2 m. Các hồ này chủ yếu được tạo thành do nhiệt- [karst](/wiki/Carxt%C6%A1).
## Khí hậu[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&action=edit§ion=9)]
Đảo Wrangel có
[khí hậu vùng cực](/wiki/Kh%C3%AD_h%E1%BA%ADu_v%C3%B9ng_c%E1%BB%B1c) khắc nghiệt. Khu vực này được che phủ bởi các khối không khí lạnh và khô tại Bắc cực trong phần lớn thời gian của năm. Không khí ấm và ẩm hơn có thể có tại phía đông nam đảo này trong mùa hè. Các khối khí nóng và khô từ [Siberi](/wiki/Siberi) thổi tới đảo này có tính chu kỳ.
Mùa đông kéo dài và đặc trưng là thời tiết giá lạnh ổn định và gió từ hướng bắc. Trong thời kỳ này, nhiệt độ thường xuống rất thấp so với điểm đóng băng của nước trong vài tháng. Trong tháng Hai và Ba thường có bão tuyết với tốc độ gió tới 140 km/h (87 mph) hay cao hơn.
Mùa hè ngắn thì mát nhưng tương đối dịu do
[ngày vùng cực](/wiki/Ng%C3%A0y_v%C3%B9ng_c%E1%BB%B1c) nói chung giữ cho nhiệt độ trên 0 °C (32 °F). Một vài trận [sương giá](/wiki/S%C6%B0%C6%A1ng_gi%C3%A1) và tuyết rơi có thể xảy ra, với [sương mù](/wiki/S%C6%B0%C6%A1ng_m%C3%B9) là chuyện bình thường. Thời tiết khô và ấm hơn có tại khu vực trung tâm của đảo do địa hình nội tại của đảo tạo ra [gió phơn](/wiki/Hi%E1%BB%87n_t%C6%B0%E1%BB%A3ng_foehn). [Độ ẩm tương đối](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_%E1%BA%A9m_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%E1%BB%91i) trung bình là khoảng 82%. [Ngày vùng cực](/wiki/Ng%C3%A0y_v%C3%B9ng_c%E1%BB%B1c) kéo dài từ khoảng 20 tháng 5 tới 20 tháng 7 còn [đêm vùng cực](/wiki/%C4%90%C3%AAm_v%C3%B9ng_c%E1%BB%B1c) từ khoảng 20 tháng 11 tới hết tháng 1 năm sau.
|Tháng||1||2||3||4||5||6||7||8||9||10||11||12||Cả năm|
|Nhiệt độ tối đa đã ghi nhận (
|[°C](/wiki/Celsius)) [°C](/wiki/Celsius)) [°C](/wiki/Celsius)) [°C](/wiki/Celsius)) [mm](/wiki/Milim%C3%A9t)) **Nguồn:** [pogoda.ru.net](http://pogoda.ru.net/climate/21982.htm)
## Sinh vật[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&action=edit§ion=10)]
Quần thực vật của đảo bao gồm 417 loài
[thực vật](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt), cao gấp đôi so với bấ kỳ lãnh thổ [lãnh nguyên](/wiki/L%C3%A3nh_nguy%C3%AAn) (tundra) vùng Bắc cực nào khác có cùng kích thước và nhiều hơn bất kỳ đảo nào trên Bắc cực. Vì lý do này, đảo đã được công nhận là [di sản thế giới](/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) xa nhất về phía bắc vào năm 2004.
### Thực vật[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&action=edit§ion=11)]
Nhà nghiên cứu đầu tiên về thảm thực vật của đảo Wrangel là B. N. Gorodkov, năm 1938 đã nghiên cứu vùng ven bờ phía đông của đảo, coi nó như là khu vực sa mạc vùng Bắc cực và vùng cực. Sau khi nghiên cứu đầy đủ toàn bộ đảo từ nửa sau thế kỷ 20 nó được coi như là tiểu vùng lãnh nguyên Bắc cực của vùng lãnh nguyên. Dù kích thước đảo Wrangel không lớn, nhưng do các nét đặc biệt cục bộ rõ nét trong thảm thực vật của nó nên nó được tách ra thành cận vùng Wrangel đặc biệt của vùng lãnh nguyên Bắc cực Wrangel-Tây-Mỹ.
Thảm thực vật đảo Wrangel có đặc điểm là giàu thành phần loài cổ. Số lượng loài
[thực vật có mạch](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_m%E1%BA%A1ch) trên 310 (ví dụ, trên phần lớn các đảo lớn hơn thuộc [quần đảo Novosiberi](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Novosiberi&action=edit&redlink=1) thực vật có mạch chỉ có khoảng 135 loài, trên các đảo thuộc [Severnaya Zemlya](/wiki/Severnaya_Zemlya) khoảng 65 còn trên quần đảo [Zemlya Frants-Iosif](/w/index.php?title=Zemlya_Frants-Iosif&action=edit&redlink=1) thì ít hơn 50). Quần thực vật trên đảo giàu sinh vật cổ còn sót lại và tương đối nghèo các dạng thực vật phổ biến trong các khu vực cận cực khác, mà tại đây theo các đánh giá khác nhau, không chiếm quá 35 - 40%.
Khoảng 3% thực vật là cận đặc hữu như
[cỏ kiềm](/w/index.php?title=Chi_C%E1%BB%8F_ki%E1%BB%81m&action=edit&redlink=1) ( *Puccinellia* spp.), [anh túc Gorodkov](/w/index.php?title=Anh_t%C3%BAc_Gorodkov&action=edit&redlink=1) ( *Papaver gorodkovii*), [cỏ đậu Wrangel](/w/index.php?title=C%E1%BB%8F_%C4%91%E1%BA%ADu_Wrangel&action=edit&redlink=1) ( *Oxytropis wrangelii*) và đặc hữu như [cỏ Wrangel](/w/index.php?title=C%E1%BB%8F_Wrangel&action=edit&redlink=1) ( *Poa hartzii* subsp *vrangelica*), [anh túc Ushakov](/w/index.php?title=Anh_t%C3%BAc_Ushakov&action=edit&redlink=1) ( *Papaver uschakovii*), [ỷ lăng Wrangel](/w/index.php?title=%E1%BB%B6_l%C4%83ng_Wrangel&action=edit&redlink=1) ( *Potentilla wrangelii*), [anh túc Lapland](/w/index.php?title=Anh_t%C3%BAc_Lapland&action=edit&redlink=1) ( *Papaver lapponicum*). Ngoài ra, trên đảo Wrangel còn có thêm khoảng 114 loài thực vật hiếm và rất hiếm khác.
Thành phần như thế của thế giới thực vật cho phép dưa ra kết luận rằng thảm thực vật Bắc cực bản địa tại khu vực này của Bering cổ đã không bị các sông băng tiêu diệt, và biển đã cản trở sự thâm nhập từ phía nam của các loài di cư muộn hơn.
Thảm thực vật hiện đại trên lãnh thổ khu bảo tồn gần như là thấp bé, thưa thớt ở khắp mọi nơi. Chủ yếu là lãnh nguyên rêu-cỏ lác. Trong các thung lũng vùng núi và các lòng chảo giữa các núi tại phần trung tâm của đảo người ta gặp các bụi liễu như
[liễu Richardson](/w/index.php?title=Li%E1%BB%85u_Richardson&action=edit&redlink=1) ( *Salix lanata* subsp. *richardsonii*) với chiều cao tới 1 m.
### Động vật[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&action=edit§ion=12)]
Quần động vật của đảo nói chung không phong phú, do các điều kiện thời tiết khắc nghiệt.
Quần động vật không xương sống được nghiên cứu rất ít. Nói chung bắt gặp một vài loài
[ong nghệ](/w/index.php?title=Chi_Ong_ngh%E1%BB%87&action=edit&redlink=1) ( *Bombus* spp.), [muỗi](/wiki/Mu%E1%BB%97i) (họ *Culidae*), [bướm](/wiki/B%E1%BB%99_C%C3%A1nh_v%E1%BA%A9y) ( *Lepidoptera*), [ruồi](/wiki/B%E1%BB%99_Hai_c%C3%A1nh) ( *Diptera*) và [mòng da](/w/index.php?title=M%C3%B2ng_da&action=edit&redlink=1) ( *Cuterebra* spp.) ký sinh [tuần lộc](/wiki/Tu%E1%BA%A7n_l%E1%BB%99c) ( *Rangifer tarandus*).
Cá trong các vùng nước ven bờ đảo chưa được nghiên cứu đầy đủ. Trong các vùng nước ngọt của đảo không có cá.
Trên đảo thường xuyên làm tổ không dưới 20 loài chim, và khoảng 20 loài là các loài chim bay đến hay làm tổ không thường xuyên trong khu bảo tồn.
[Động vật lông vũ](/wiki/Chim) đông đảo nhất về số lượng — nằm trong số các động vật hiếm là [ngỗng trắng](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%97ng_tr%E1%BA%AFng&action=edit&redlink=1) ( *Chen caerulescens*). Chúng tạo thành một quần thể chính trong thung lũng sông Tundrovaya ở trung tâm đảo và một vài quần thể nhỏ. Nhiều về số lượng còn có chim thuộc [bộ Sẻ](/wiki/B%E1%BB%99_S%E1%BA%BB), với các đại diện là [sẻ đất tuyết](/w/index.php?title=S%E1%BA%BB_%C4%91%E1%BA%A5t_tuy%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1) ( *Plectrophenax nivalis*) và [sẻ đất Lapland](/w/index.php?title=S%E1%BA%BB_%C4%91%E1%BA%A5t_Lapland&action=edit&redlink=1) ( *Calcarius lapponicus*). Để làm tổ và thay lông, bay tới khu bảo tồn còn có [ngỗng đen](/wiki/Chi_Ng%E1%BB%97ng_%C4%91en) ( *Branta* spp.). Trong số chim sinh sống tại khu bảo tồn trên đảo còn có [vịt Eider](/w/index.php?title=Chi_V%E1%BB%8Bt_Eider&action=edit&redlink=1) ( *Somateria* spp.), [choi choi Iceland](/w/index.php?title=Choi_choi_Iceland&action=edit&redlink=1) ( *Calidris canutus*), [choi choi xám](/wiki/Choi_choi_x%C3%A1m) ( *Pluvialis squatarola*), [mòng biển xám](/w/index.php?title=M%C3%B2ng_bi%E1%BB%83n_x%C3%A1m&action=edit&redlink=1) ( *Larus hyperboreus*), [mòng biển đuôi dĩa](/wiki/M%C3%B2ng_bi%E1%BB%83n_Sabine) ( *Xema sabini*), [cướp biển đuôi dài](/w/index.php?title=C%C6%B0%E1%BB%9Bp_bi%E1%BB%83n_%C4%91u%C3%B4i_d%C3%A0i&action=edit&redlink=1) ( *Stercorarius longicaudus*), [cú trắng](/wiki/C%C3%BA_tr%E1%BA%AFng) ( *Bubo scandiacus*). Hiếm gặp hơn trong khu bảo tồn là [choi choi diều đen](/w/index.php?title=Choi_choi_di%E1%BB%81u_%C4%91en&action=edit&redlink=1) ( *Calidris alpina*), [choi choi cát ngực xám](/w/index.php?title=Choi_choi_c%C3%A1t_ng%E1%BB%B1c_x%C3%A1m&action=edit&redlink=1) ( *Calidris melanotos*), [nhạn biển Bắc cực](/w/index.php?title=Nh%E1%BA%A1n_bi%E1%BB%83n_B%E1%BA%AFc_c%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1) ( *Sterna paradisaea*), [cướp biển Pomarine](/w/index.php?title=C%C6%B0%E1%BB%9Bp_bi%E1%BB%83n_Pomarine&action=edit&redlink=1) ( *Stercorarius pomarinus*), [chim lặn họng đỏ](/w/index.php?title=Chim_l%E1%BA%B7n_h%E1%BB%8Dng_%C4%91%E1%BB%8F&action=edit&redlink=1) ( *Gavia stellata*), [quạ](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A1_th%C3%B4ng_th%C6%B0%E1%BB%9Dng&action=edit&redlink=1) ( *Corvus corax*), [sẻ xám Bắc cực](/wiki/S%E1%BA%BB_x%C3%A1m_B%E1%BA%AFc_c%E1%BB%B1c) ( *Carduelis hornemanni*).
Ngẫu nhiên bay tới hay bị gió đưa tới khu bảo tồn là chim từ
[Bắc Mỹ](/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9), trong số này thường xuyên bay đến đảo Wrangel là [sếu Canada](/w/index.php?title=S%E1%BA%BFu_Canada&action=edit&redlink=1) ( *Grus canadensis*), cũng như [ngỗng Canada](/wiki/Ng%E1%BB%97ng_Canada) ( *Branta canadensis*) và một số loài chim dạng sẻ nhỏ từ châu Mỹ, bao gồm chim từ [bộ Sẻ](/wiki/B%E1%BB%99_S%E1%BA%BB) như [chích phao câu vàng](/w/index.php?title=Ch%C3%ADch_phao_c%C3%A2u_v%C3%A0ng&action=edit&redlink=1) ( *Dendroica coronata*), [ri xavan](/w/index.php?title=Ri_xavan&action=edit&redlink=1) ( *Passerculus sandwichensis*), [ri chỏm vàng](/w/index.php?title=Ri_ch%E1%BB%8Fm_v%C3%A0ng&action=edit&redlink=1) ( *Zonotrichia atricapilla*), [ri Junco](/wiki/Junco) ( *Junco* spp.), [ri Mỹ họng trắng](/w/index.php?title=Ri_M%E1%BB%B9_h%E1%BB%8Dng_tr%E1%BA%AFng&action=edit&redlink=1) ( *Zonotrichia albicollis*).
Quần động vật có vú trên đảo khá nghèo nàn. Thường xuyên sinh sống ở đây có
[lemmut móng guốc](/w/index.php?title=Lemmut_m%C3%B3ng_gu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) ( *Dicrostonyx torquatus*), [lemmut Siberi](/w/index.php?title=Lemmut_Siberi&action=edit&redlink=1) ( *Lemmus sibiricus*) và [cáo Bắc cực](/wiki/C%C3%A1o_B%E1%BA%AFc_c%E1%BB%B1c) ( *Vulpes lagopus*). Xuất hiện có chu kỳ và với một lượng đáng kể là [gấu trắng Bắc cực](/wiki/G%E1%BA%A5u_tr%E1%BA%AFng_B%E1%BA%AFc_c%E1%BB%B1c) ( *Ursus maritimus*) với hang sinh đẻ của chúng nằm tại các ranh giới của khu bảo tồn. Xuất hiện tạm thời trong khu bảo tồn có [sói xám](/wiki/S%C3%B3i_x%C3%A1m) ( *Canis lupus*), [chồn gulô](/wiki/Ch%E1%BB%93n_gul%C3%B4) ( *Gulo gulo*), [chồn ecmin](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%93n_ecmin&action=edit&redlink=1) ( *Mustela erminea*) và [cáo hung](/w/index.php?title=C%C3%A1o_hung&action=edit&redlink=1) ( *Vulpes vulpes*). Cùng với con người thì trên đảo Wrangel cũng sinh sống chó kéo xe. Trong các nơi sinh sống của người xuất hiện [chuột nhắt](/wiki/Chu%E1%BB%99t_nh%E1%BA%AFt) ( *Mus musculus*). Để thích nghi với thủy thổ trên đảo người ta cũng chuyển tới đây [tuần lộc](/wiki/Tu%E1%BA%A7n_l%E1%BB%99c) và [bò xạ](/w/index.php?title=B%C3%B2_x%E1%BA%A1&action=edit&redlink=1) ( *Ovibos moschatus*).
Trong quá khứ,
[tuần lộc](/wiki/Tu%E1%BA%A7n_l%E1%BB%99c) đã từng sinh sống tại đây còn đàn ngày nay là hậu duệ của tuần lộc nhà được chuyển tới đây vào các năm 1948, 1954, 1967, 1968, 1975 từ [bán đảo Chukotka](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Chukotka). Hiện tại số lượng tuần lộc trên đảo khoảng 1.500 con.
Có chứng cứ cho thấy
[bò xạ](/w/index.php?title=B%C3%B2_x%E1%BA%A1&action=edit&redlink=1) đã sinh sống trên đảo Wrangel trong quá khứ. Ngày nay đàn bò xạ 20 con được chuyển từ tháng 4 năm 1975 tới đây từ [đảo Nunivak](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Nunivak&action=edit&redlink=1) của Mỹ.
Trên lãnh thổ đảo là khu vực sinh sống trên cạn lớn nhất tại Nga của moóc. Trong các vùng nước ven bờ thì các loài
[hải cẩu](/w/index.php?title=Si%C3%AAu_h%E1%BB%8D_Ch%C3%A2n_m%C3%A0ng&action=edit&redlink=1) ( *Pinnipedia*) sinh sống.
Giữa thập niên 1990, trên tạp chí
[Nature](/wiki/Nature_(t%E1%BA%A1p_ch%C3%AD)) có thể đọc được thông tin về phát hiện gây chấn động đã được thực hiện trên đảo. Cộng tác viên của khu bảo tồn, ông Sergey Vartanyan đã tìm thấy tại đây các di cốt của [voi ma mút](/wiki/Voi_ma_m%C3%BAt) ( *Mammuthus primegenius*), với niên đại của nó được xác định là trong khoảng 13,6-2,1 nghìn năm TCN . Trong khi đó, theo quan điểm thời kỳ đó thì voi ma mút đã tuyệt chủng vào khoảng 10-12 nghìn năm trước. Sau này người ta phát hiện ra rằng các di cốt này thuộc về một phân loài tương đối nhỏ của voi ma mút. [10] , do hạn chế nguồn cung cấp thức ăn nên chúng có kích thước nhỏ hơn nhiều so với voi ma mút thông thường, cư trú trên đảo Wrangel vào thời gian mà các kim tự tháp Ai Cập đã có và biến mất vào khoảng thời gian trị vì của [[11]](#cite_note-11) [Tutankhamun](/wiki/Tutankhamun)và giai đoạn thịnh vượng của nền [văn minh Mycenae](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Mycenae&action=edit&redlink=1)ở Hy Lạp. Điều này đặt đảo Wrangel trong chuỗi các địa chỉ khảo cổ học quan trọng nhất của hành tinh.
Năm 1953, chính quyền tỉnh Magadan đã thông qua nghị quyết về bảo tồn các khu sinh sống trên đất liền của hải cẩu và năm 1960, tỉnh Magadan đã quyết định thành lập khu bảo tồn dài hạn, được nâng cấp thành khu bảo tồn cấp nhà nước cộng hòa vào năm 1968.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&action=edit§ion=13)]
- ^
**a** **ă** [Kosko M.K., M.P. Cecile, J.C. Harrison, V.G. Ganelin, N.V. Khandoshko, B.G. Lopatin, 1993, Geology of Wrangel Island, Between Chukchi and East Siberian Seas, Northeastern Russia. Bulletin 461, Geological Survey of Canada, Ottawa Ontario, 101 trang.](#cite_ref-kosko_1-2) **â** **Dikov, N. N. (1988). “The Earliest Sea Mammal Hunters of Wrangell Island”.** [^](#cite_ref-2) *Arctic Anthropology* **25**(1): 80–93. **Rink, Signe (1905). “A Comparative Study of Two Indian and Eskimo Legends”.** [^](#cite_ref-3) *Proceedings of the International Congress of Americanists*: 280. **Von Wrangel Ferdinand Petrovich (1844),** [^](#cite_ref-4) *Narrative of an expedition to the polar sea, in 1820, 1821, 1822 & 1823*, Elizabeth Juliana Sabine dịch sang tiếng Anh từ "Путешествие по северным берегам Сибири и по Ледовитому океану, совершенные в 1820, 21, 22, 23 и 24 годах" (Hành trình dọc theo bờ biển phía bắc Siberi và Bắc Băng Dương, thực hiện các năm 1820, 21, 22, 23 và 24), trang 465. [^](#cite_ref-5) [www.statedepartmentwatch.org](http://www.statedepartmentwatch.org/MuirBook.htm) **Đại Bách khoa Toàn thư Xô viết,** [^](#cite_ref-6) [Mục từ về "Вайгач"](http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00011/54800.htm) **Newell, Gordon R. (1966).** [^](#cite_ref-7) *H.W. McCurdy Maritime History of the Pacific Northwest*. Seattle, WA: Superior Publishing. tr. 242. [^](#cite_ref-8) [www.time.com](http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,756168,00.html) [^](#cite_ref-9) [www.raoulwallenberg.org](http://www.raoulwallenberg.org/who/stone.html) **Vartanyan S.L., Kh.A. Arslanov, T.V. Tertychnaya và S.B. Chernov, 1995,** [^](#cite_ref-10) [Radiocarbon. Quyển 37, số 1, trang 1-6.](http://packrat.aml.arizona.edu/Journal/v37n1/vartanyan.html) *Chứng cứ niên đại cacbon phóng xạ cho voi ma mút trên đảo Wrangel.* **Vartanyan, S. L.; Garutt V. E.; Sher A. V. (1993). “Holocene dwarf mammoths from Wrangel Island in the Siberian Arctic”.** [^](#cite_ref-11) *Nature* **362**: 337–349. [doi](/wiki/DOI): [10.1038/362337a0](http://dx.doi.org/10.1038%2F362337a0).
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel&action=edit§ion=14)] [Liên kết tới trang về đảo Wrangel tại website về Di sản thế giới của UNESCO.](http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=1023&l=en) *Natural System of Wrangel Island Reserve.* [Miêu tả của](http://www.yosemite.ca.us/john_muir_writings/the_cruise_of_the_corwin/introduction.html) *The Cruise of the Corwin* [John Muir](/w/index.php?title=John_Muir&action=edit&redlink=1)năm 1917 về đoàn thám hiểm năm 1881 tới đảo Wrangel
- Niven Jennifer, 2001,
[Hyperion, New York, New York, 432 trang.](http://www.jenniferniven.com/?act=books) *Ice Master: The Doomed 1913 Voyage of the Karluk.*
- Niven Jennifer, 2004,
[Hyperion, New York, New York, 448 trang.](http://www.jenniferniven.com/?act=books) *Ada Blackjack: A True Story of Survival in the Arctic.*
- Adveneture Associates, 2008,
[Sydney, Australia. Hành trình tàu phá băng tới đảo Wrangel.](http://www.adventureassociates.com/arctic/index.html) *Polar Expeditions to the Far North.*
- Eglin Libby, 2000,
[Run For Wrangel](http://www.eglinpix.com/wrangel.htm)Bài báo về đảo Wrangel trên www.eglinpix.com
- Vụ quan hệ châu Âu và Á-Âu, 2003,
[Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, Washington D.C. Dữ liệu của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ về đảo Wrangel.](http://web.archive.org/web/20030625171709/http://www.state.gov/p/eur/rls/fs/20922.htm) *Tình trạng pháp lý của đảo Wrangel và các đảo Bắc cực khác.*
- Eime Roderick,
[Bình luận về lịch sử và du lịch tới đảo Wrangel của Roderick Eime](http://monolith.com.au/wrangel/) *Đảo Wrangel: Cô lập, Lẻ loi và Bi kịch* [Chứng cứ xác định niên đại cacbon phóng xạ cho voi ma mút trên đảo Wrangel](http://packrat.aml.arizona.edu/Journal/v37n1/vartanyan.html) [Đảo Wrangel](http://www.nhpfund.org/nominations/wrangel.html)trên website của [Quỹ Bảo tồn Di sản tự nhiên](http://www.nhpfund.org/), 2008, Moskva, Nga.
- McClanahan A.J.,
[LitSite, Alaska. Bài báo về](http://www.litsite.org/index.cfm?section=History%20and%20Culture&page=Life%20in%20Alaska&ContentId=850&viewpost=2) *The Heroine of Wrangel Island.* [Ada Blackjack](/w/index.php?title=Ada_Blackjack&action=edit&redlink=1)Johnson và đảo Wrangel.
- Rosse I.C., 1883,
[Tạp chí của Hiệp hội Địa lý Hoa Kỳ tại New York. quyển 15, trang 163-214. File văn bản từ](http://www.archive.org/details/thefirstlandingo18643gut) *The First Landing on Wrangel Island: With Some Remarks on the Northern Inhabitants.* [Project Gutenberg](/wiki/Project_Gutenberg). Cũng có trên JSTOR tại [www.jstor.org/pss/196541](http://www.jstor.org/pss/196541) *Anonymous*(1923). “Wrangel Island”. *The Geographical Journal* **62**(6): 440–444. [doi](/wiki/DOI): [10.2307/1781170](http://dx.doi.org/10.2307%2F1781170).
|
|![]()
[Di sản thế giới](/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)tại [Liên bang Nga](/wiki/Li%C3%AAn_bang_Nga) ![ Nga](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/31/StBasile_SpasskayaTower_Red_Square_Moscow.hires.jpg/50px-StBasile_SpasskayaTower_Red_Square_Moscow.hires.jpg)
![ Nga](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/31/StBasile_SpasskayaTower_Red_Square_Moscow.hires.jpg/50px-StBasile_SpasskayaTower_Red_Square_Moscow.hires.jpg)
|Di sản văn hóa|
|
|[Sikhote-Alin](/wiki/Sikhote-Alin)| [Các ngọn núi vàng của dãy Altai](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Altay)| [Hồ Baikal](/wiki/H%E1%BB%93_Baikal)| [Uvs Nuur](/wiki/Uvs_Nuur)(với [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)) | [Rừng nguyên sinh Komi](/wiki/R%E1%BB%ABng_nguy%C3%AAn_sinh_Komi)| [Các núi lửa thuộc bán đảo Kamchatka](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Kamchatka)| [Tây Kavkaz](/wiki/T%C3%A2y_Kavkaz)| [Cao nguyên Putorana](/wiki/Cao_nguy%C3%AAn_Putorana)| **Khu vực thiên nhiên đảo Wrangel**| [Công viên cột thiên nhiên Lena](/wiki/C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_c%E1%BB%99t_thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn_Lena)
|
|![]()

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie,X-Use-HHVM

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1066 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Analytics: php=zend


text:
Callicebus modestus
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Callicebus modestus là một loài động vật có vú trong họ Pitheciidae, bộ Primates. Loài này được Lönnberg mô tả năm 1939.[2]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Veiga, L. M., Wallace, R. B. & Martinez, J. (2008). Callicebus modestus. 2008 IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2008. Truy cập ngày 3 January 2009.
- ^ a ă Wilson, Don E.; Reeder, DeeAnn M. biên tập (2005). “Callicebus modestus”. Mammal Species of the World . Baltimore: Nhà in Đại học Johns Hopkins, 2 tập (2.142 trang). ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
Phương tiện liên quan tới Callicebus modestus tại Wikimedia Commons

markdown:
*Callicebus modestus*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Callicebus modestus
|
|[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Mammalia](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Primates](/wiki/B%E1%BB%99_Linh_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Pitheciidae](/wiki/Pitheciidae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Callicebus](/wiki/Callicebus) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **C. modestus** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Callicebus modestus*
(
[Lönnberg](/w/index.php?title=Einar_L%C3%B6nnberg&action=edit&redlink=1), 1939) [[2]](#cite_note-msw3-2) ![ Rio Beni Titi area.png](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/61/Rio_Beni_Titi_area.png)
![ Rio Beni Titi area.png](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/61/Rio_Beni_Titi_area.png)
* là một loài Callicebus modestus* [động vật có vú](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA)trong họ [Pitheciidae](/wiki/Pitheciidae), bộ [Primates](/wiki/B%E1%BB%99_Linh_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng). Loài này được Lönnberg mô tả năm 1939. [[2]](#cite_note-msw3-2)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Callicebus_modestus&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Callicebus_modestus&action=edit§ion=1)] **Veiga, L. M., Wallace, R. B. & Martinez, J. (2008).** [^](#cite_ref-iucn_1-0) [.](http://www.iucnredlist.org/details/41550) *Callicebus modestus* *2008*. [IUCN Red List of Threatened Species](/wiki/S%C3%A1ch_%C4%91%E1%BB%8F) [IUCN](/wiki/IUCN)2008. Truy cập ngày 3 January 2009.
- ^
**a** [Wilson, Don E.; Reeder, DeeAnn M. biên tập (2005).](#cite_ref-msw3_2-1) **ă** [“](http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=12100336). *Callicebus modestus*” *Mammal Species of the World*. Baltimore: Nhà in Đại học Johns Hopkins, 2 tập (2.142 trang). [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-8018-8221-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-8018-8221-0). [OCLC](/wiki/OCLC) [62265494](//www.worldcat.org/oclc/62265494).
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Callicebus_modestus&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Callicebus_modestus&action=edit§ion=2)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Callicebus_modestus&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Callicebus_modestus&action=edit§ion=3)]
Phương tiện liên quan tới
[Callicebus modestus](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Callicebus_modestus) tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Server: Apache

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-Encoding: gzip

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Accept-Ranges: bytes

Connection: close

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1055 frontend miss (0)


text:
Phyllobates vittatus
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Phyllobates vittatus (tiếng Anh: Golfodulcean Poison Frog) là một loài ếch thuộc họ Dendrobatidae. Đây là loài đặc hữu của Costa Rica. Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và sông ngòi. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.
Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Solís, F., Ibáñez, R., Chaves, G., Savage, J., Jaramillo, C., Fuenmayor, Q. & Bolaños, F. 2004. Phyllobates vittatus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
Phương tiện liên quan tới Phyllobates vittatus tại Wikimedia Commons

markdown:
*Phyllobates vittatus*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Phyllobates vittatus
|
|![]()
[Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Amphibia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_l%C6%B0%E1%BB%A1ng_c%C6%B0) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Anura](/wiki/B%E1%BB%99_Kh%C3%B4ng_%C4%91u%C3%B4i) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Dendrobatidae](/wiki/Dendrobatidae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Phyllobates](/wiki/Phyllobates) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **P. vittatus** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Phyllobates vittatus*
(
[Cope](/wiki/Edward_Drinker_Cope), [1893](/wiki/1893)) ![ Phyllobates vittatus map-fr.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Phyllobates_vittatus_map-fr.svg/272px-Phyllobates_vittatus_map-fr.svg.png)
![ Phyllobates vittatus map-fr.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Phyllobates_vittatus_map-fr.svg/272px-Phyllobates_vittatus_map-fr.svg.png)
* (tiếng Anh: Phyllobates vittatus* *Golfodulcean Poison Frog*) là một loài [ếch](/wiki/B%E1%BB%99_Kh%C3%B4ng_%C4%91u%C3%B4i)thuộc họ [Dendrobatidae](/wiki/Dendrobatidae). Đây là loài [đặc hữu](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_h%E1%BB%AFu)của [Costa Rica](/wiki/Costa_Rica). [Môi trường sống](/wiki/M%C3%B4i_sinh)tự nhiên của chúng là [rừng](/wiki/R%E1%BB%ABng)ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và [sông](/wiki/S%C3%B4ng)ngòi. Chúng hiện đang bị đe dọa vì [mất môi trường sống](/wiki/M%E1%BA%A5t_m%C3%B4i_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_s%E1%BB%91ng).
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Phyllobates_vittatus&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Phyllobates_vittatus&action=edit§ion=1)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Phyllobates_vittatus&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Phyllobates_vittatus&action=edit§ion=2)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Phyllobates_vittatus&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Phyllobates_vittatus&action=edit§ion=3)]
- Solís, F., Ibáñez, R., Chaves, G., Savage, J., Jaramillo, C., Fuenmayor, Q. & Bolaños, F. 2004.
[Phyllobates vittatus](http://www.iucnredlist.org/search/details.php/55265/all). [2006 IUCN Red List of Threatened Species.](http://www.iucnredlist.org)Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Phyllobates_vittatus&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Phyllobates_vittatus&action=edit§ion=4)]
Phương tiện liên quan tới
[Phyllobates vittatus](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Phyllobates_vittatus) tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1053 frontend miss (0)


text:
Quận Khas Uruzgan, Oruzgan
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Khas Uruzgan là một quận thuộc tỉnh Oruzgan, Afghanistan. Dân số thời điểm năm 1999 là 56,758 người.[1]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “Districts of Afghanistan” (bằng tiếng Anh). statoids.com. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2012.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- “Geonames Database”. Cơ quan Tình báo Địa không gian Quốc gia. Truy cập ngày 11 tháng 5 năm 2011.

markdown:
# Quận Khas Uruzgan, Oruzgan
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Khas Uruzgan
|—
|Quận —
|
|![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Afghanistan.svg/22px-Flag_of_Afghanistan.svg.png)
[Afghanistan](/wiki/Afghanistan) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Afghanistan) [Oruzgan](/w/index.php?title=Oruzgan&action=edit&redlink=1) [Uruzgan](/w/index.php?title=Uruzgan&action=edit&redlink=1) **Dân số**(2009) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [UTC](/wiki/UTC)) **Khas Uruzgan** là một [quận](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Afghanistan&action=edit&redlink=1) thuộc tỉnh [Oruzgan](/w/index.php?title=Oruzgan&action=edit&redlink=1), [Afghanistan](/wiki/Afghanistan). Dân số thời điểm năm 1999 là 56,758 người. [[1]](#cite_note-1)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Khas_Uruzgan,_Oruzgan&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Khas_Uruzgan,_Oruzgan&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [“Districts of Afghanistan”](http://www.statoids.com/yaf.html)(bằng tiếng Anh). statoids.com. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2012.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Khas_Uruzgan,_Oruzgan&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Khas_Uruzgan,_Oruzgan&action=edit§ion=2)] [“Geonames Database”](http://geonames.nga.mil/ggmagaz/). [Cơ quan Tình báo Địa không gian Quốc gia](/w/index.php?title=C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_%C4%90%E1%BB%8Ba_kh%C3%B4ng_gian_Qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 11 tháng 5 năm 2011.

X-Cache: cp1065 miss (0), cp1052 frontend miss (0)


text:
Thể loại:Chấm dứt năm 1431
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới:
menu
,
tìm kiếm
Các trang trong thể loại “Chấm dứt năm 1431”
Thể loại này gồm trang sau.
Đ
Đế quốc Khmer
Lấy từ “
http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thể_loại:Chấm_dứt_năm_1431&oldid=13017686
”
Thể loại
:
1431
Chấm dứt thập niên 1430
Chấm dứt thế kỷ 15
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Thể loại
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Đọc
Sửa đổi
Sửa mã nguồn
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Xem nhanh
Trang Chính
Nội dung chọn lọc
Tin tức
Bài viết ngẫu nhiên
Thay đổi gần đây
Quyên góp
Tương tác
Hướng dẫn
Giới thiệu Wikipedia
Cộng đồng
Thảo luận chung
Giúp sử dụng
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Khoản mục Wikidata
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản để in ra
Ngôn ngữ khác
English
فارسی
Norsk bokmål
Română
Русский
Sửa liên kết
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 19:43, ngày 6 tháng 8 năm 2013.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công/Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Wikipedia® là thương hiệu đã đăng ký của
Wikimedia Foundation, Inc.
, một tổ chức phi lợi nhuận.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wikipedia
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Phiên bản di động

X-Cache: cp1052 hit (1), cp1052 frontend miss (0)


text:
Thể loại:Họ Tai voi
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bài chính thể loại: Họ Tai voi
Danh sách dưới đây được xếp theo tên khoa học của chúng.
Thể loại con
Thể loại này gồm 153 thể loại con sau, trên tổng số 153 thể loại con.
Các trang trong thể loại “Họ Tai voi”
20 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 20 trang.

markdown:
# Thể loại:Họ Tai voi
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
*Bài chính thể loại:* [Họ Tai voi](/wiki/H%E1%BB%8D_Tai_voi)
|
|![]()
[Họ Tai voi](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Gesneriaceae?uselang=vi)
|
|![]()
**có thông tin sinh học về** [Wikispecies](/wiki/Wikispecies) [Họ Tai voi](//species.wikimedia.org/wiki/Gesneriaceae?uselang=vi)
Danh sách dưới đây được xếp theo tên khoa học của chúng.
|
|
Mục lục
## Thể loại con
Thể loại này gồm 153 thể loại con sau, trên tổng số 153 thể loại con.
|
|
## A
## B
## C
## D
|
|
## D tiếp
## E
## F
## G
## H
## I
## K
## L
## M
## N
## O
|
|
## O tiếp
## P
## R
## S
## T
## V
## W
## Các trang trong thể loại “Họ Tai voi”
20 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 20 trang.
|
|
## A
|
|
## C
## F
## G
## K
## L
## M
|
|
## M tiếp
## P
## R
## S

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1066 frontend miss (0)


text:
Trương Cư Chính
Trương Cư Chính (Trung văn giản thể: 张居正; Trung văn phồn thể: 張居正; bính âm: Zhāng Jūzhèng, còn được phiên âm là Chang Chü-cheng, 1525-1582), tự Thúc Đại (叔大), hiệu Thái Nhạc (太岳), là một nhà chính trị và học giả Trung Quốc thời nhà Minh. Là quan to dưới triều Minh Mục Tông, ông được giao trọng trách làm phụ chính đại thần cho Minh Thần Tông trong thời gian hoàng đế còn nhỏ tuổi. Trong giai đoạn này, Trương Cư Chính đã đưa ra nhiều biện phải cải cách sâu rộng về chính trị và kinh tế giúp cho triều đình nhà Minh phát triển cực thịnh. Tuy nhiên sau khi Trương Cư Chính qua đời năm 1582, phần lớn cải cách của ông đã bị Minh Thần tông xóa bỏ, danh tiếng của ông bị hủy hoại trong khi gia đình Trương Cư Chính bị hoàng đế ra lệnh tịch thu gia sản. Phải hơn nửa thế kỷ sau vị trí thực sự của Trương Cư Chính cũng được phục hồi, tuy nhiên khi đó nhà Minh đã bắt đầu suy sụp và không bao giờ còn đạt được trạng thái thịnh vượng như thời Trương Cư Chính là phụ chính.
Tiểu sử[sửa | sửa mã nguồn]
Trương Cư Chính sinh năm 1525 tại Giang Lăng, Hồ Bắc, vì vậy ông còn được goi là Trương Giang Lăng (张江陵). Ông từ nhỏ đã nổi tiếng là người thông minh, học giỏi, 12 tuổi đã tham gia thi tú tài và được tri phủ Kinh Châu là Lý Sĩ Cao khen ngợi. Tới năm 16 tuổi thì Trương Cư Chính đỗ cử nhân, tới năm Gia Tĩnh thứ 16 (1547) thì Trương Cư Chính trúng tiến sĩ khi mới 22 tuổi và được cử vào làm biên tu tại Hàn Lâm Viện.
Tới cuối thời Minh Thế Tông, Trương Cư Chính được thăng chức hữu trung doãn. Năm Long Khánh thứ nhất thời Minh Mục Tông (1567), Trương Cư Chính được phong chức tả thị lang bộ Lại kiêm Đông các đại học sĩ, ông bèn nhân cơ hội này dâng hoàng đế tác phẩm Trần lục sự sơ (陈六事疏) trong đó đưa ra nhiều biện pháp cải cách về chính trị nhằm củng cố quyền lực của nhà Minh. Sau nhiều cuộc tranh giành chính trị trong triều đình, Trương Cư Chính dần leo đến chức thượng thư bộ Lại kiêm Kiến Cực điện đại học sĩ. Trong vị trí này, Trương Cư Chính cùng Cao Củng đã tận dụng được việc cháu của Altan Khan (Yêm Đáp Hãn, 俺答汗) tộc Thát Đát ra hàng để bình ổn biên giới phía Bắc của nhà Minh đồng thời đẩy mạnh việc giao thương ở phía Nam bằng việc thành lập "Giao dịch hội" (交易会).
Chưa kịp chứng kiến thành quả cải cách thì Minh Mục Tông qua đời khi mới 35 tuổi (năm 1572), hoàng đế di chiếu cho Trương Cự Chính làm phụ chính đại thần cho Minh Thần Tông hay Vạn Lịch đế khi đó mới lên 9 tuổi. Được Lý thái hậu, mẹ của Vạn Lịch đế, hoàn toàn tín nhiệm, Trương Cư Chính đã hợp tác với hoạn quan Phùng Bảo để loại bỏ Cao Củng và trở thành đại thần có quyền lực tối cao trong triều đình nhà Minh. Trong khoảng 10 năm, Trương Cư Chính với toàn bộ quyền quân chính đại sự trong tay đã cho thi hành những biện pháp cải cách về chính trị và kinh tế mà ông đã ấp ủ từ lâu nhằm củng cố quyền lực của nhà Minh và thúc đẩy sự phát triển của kinh tế trong nước. Trương Cư Chính đặc biệt chú trọng việc cải cách bộ máy quan lại, nâng cao năng lực của tầng lớp quan viên, tháng 10 năm Vạn Lịch thứ 8 (1580), ông hạ lệnh cho Bộ Lại kiểm tra chuyện tham nhũng, lạm chi, giả chi ở nha môn của lưỡng kinh (Bắc Kinh và Nam Kinh) với kết quả là 156 người bị giáng chức. Năm Vạn Lịch thứ 9 (1581), Trương Cư Chính cho sa thải một loạt quan chức lớn như tuần phủ Vân Dương, tuần phủ Thuận Thiên, tổng số quan lại trong nước vì thế giảm từ hơn 12 vạn người xuống còn 9 vạn 8 nghìn người. Về đất đai, Trương Cư Chính cho thanh tra các địa chủ khai man đất để trốn thuế đồng thời cho áp dụng chính sách Nhất điều tiên pháp (一条鞭法) nhằm đơn giản hóa việc thu thuế đồng thời tăng thu cho ngân sách quốc gia, nhờ vậy sử sách đã ghi lại rằng vào đầu thời Minh Thần Tông, tình hình tài chính nhà Minh được cải thiện trông thấy. Về quân sự, Trương Cư Chính cho trọng dụng các tướng giỏi như Thích Kế Quang, Lý Thành Lương để huấn luyện binh sĩ, việc phòng thủ phía Bắc vì thế được cải thiện, việc trị thủy Hoàng Hà cũng được Trương Cư Chính xử lý hữu hiệu bằng cách giao công việc này cho Phan Quý Tuần.
Năm Vạn Lịch thứ 5 (1577), cha của Trương Cư Chính qua đời trong lúc ông đang bận việc nước. Theo quan chế thông thường thời đó thì quan lại được nghỉ 3 năm để chịu tang báo hiếu, Trương Cư Chính bèn đích thân từ bỏ phong tục cũ và đề ra chính sách đoạt tình (夺情) theo đó quan lại vì việc nước không được từ chức để chịu tang báo hiếu. Chính sác này của Trương Cư Chính sau khi đề ra đã bị rất nhiều quan lại phản đối buộc ông phải dùng biện pháp mạnh để đàn áp, sự kiện này cùng việc Trương Cư Chính sa thải rất nhiều quan lại để tinh giảm bộ máy cai trị đã khiến ông bị rất nhiều người trong giới quan trường thù oán. Năm Vạn Lịch thứ 7 (1579), Vạn Lịch đế nghe lời hoạn quan Trương Kình nhân lúc nửa đêm lẻn ra ngoài Tử Cấm Thành du ngoạn. Vốn khổ công nghiêm khắc giáo dục hoàng đế từ nhỏ, Trương Cư Chính khi được Lý thái hậu cho biết chuyện này đã trách mắng Vạn Lịch đế nặng nề, ông còn bắt hoàng đế tự viết Tội kỉ chiếu (罪己诏) để nhận ra lỗi lầm của bản thân. Sự nghiêm khắc của Trương Cư Chính đã khiến Vạn Lịch đế để bụng từ nhỏ và gây họa cho chính gia đình Trương Cư Chính sau khi ông qua đời.
Năm 1582 Trương Cư Chính bệnh nặng qua đời khi công việc cải cách vẫn đang còn dang dở. Sau khi ông qua đời, ngự sử Giang Tây đạo là Lý Thực dâng vua bản cáo trạng 12 tội của Phùng Bảo khiến vị hoạn quan này bị Vạn Lịch đế tịch biên gia sản, cách hết chức vụ. Tiếp đó nhiều quan lại cũng lên tiếng tố cáo Trương Cư Chính khi còn sống đã cùng Phùng Bảo lạm dụng quyền lực, chuyên quyền, tham ô của công, hoàng đế cuối cùng ra lệnh tịch biên gia sản nhà họ Trương, niêm phong tư dinh Trương Cư Chính khiến cho 17 người nhà họ Trương bị chết đói. Và nhiều quan lại có tài được ông tiến cử dưới những năm đầu thời kỳ Vạn Lịch cũng bị gián chức gần như toàn bộ.
Phải đến đời Minh Tư Tông khi nhà Minh đã trên đà sụp đổ, danh tiếng của Trương Cư Chính mới được phục hồi. Các tác phẩm do ông sáng tác trong đó có Thư kinh trực giải (书经直解), tác phẩm giải nghĩa Tứ thư, Ngũ kinh bằng ngôn ngữ dễ hiểu để Vạn Lịch đế học, hay Trương thái nhạc tập đã được người đời tập hợp lại trong sách Trương văn trung công toàn tập.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Bài viết trên Encyclopedia Britannica

markdown:
# Trương Cư Chính
|
|![]()
|
|Bài viết hoặc đoạn này cần thêm
Những nội dung không có nguồn có thể bị
|Trương Cư Chính|
|
|![]()
Chân dung Trương Cư Chính
[Thủ phủ Nội các](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_s%C4%A9)thứ 48 của [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) [Cao Củng](/w/index.php?title=Cao_C%E1%BB%A7ng&action=edit&redlink=1) [Trương Tử Duy](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%AD_Duy&action=edit&redlink=1) **Trương Cư Chính** ( [Trung văn giản thể](/wiki/Trung_v%C4%83n_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83): 张居正; [Trung văn phồn thể](/wiki/Trung_v%C4%83n_ph%E1%BB%93n_th%E1%BB%83): 張居正; [bính âm](/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m): *Zhāng Jūzhèng*, còn được phiên âm là Chang Chü-cheng, [1525](/wiki/1525)- [1582](/wiki/1582)), tự **Thúc Đại** (叔大), hiệu **Thái Nhạc** (太岳), là một nhà chính trị và học giả [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) thời [nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh). Là quan to dưới triều [Minh Mục Tông](/wiki/Minh_M%E1%BB%A5c_T%C3%B4ng), ông được giao trọng trách làm phụ chính đại thần cho [Minh Thần Tông](/wiki/Minh_Th%E1%BA%A7n_T%C3%B4ng) trong thời gian hoàng đế còn nhỏ tuổi. Trong giai đoạn này, Trương Cư Chính đã đưa ra nhiều biện phải cải cách sâu rộng về chính trị và kinh tế giúp cho triều đình nhà Minh phát triển cực thịnh. Tuy nhiên sau khi Trương Cư Chính qua đời năm [1582](/wiki/1582), phần lớn cải cách của ông đã bị Minh Thần tông xóa bỏ, danh tiếng của ông bị hủy hoại trong khi gia đình Trương Cư Chính bị hoàng đế ra lệnh tịch thu gia sản. Phải hơn nửa thế kỷ sau vị trí thực sự của Trương Cư Chính cũng được phục hồi, tuy nhiên khi đó nhà Minh đã bắt đầu suy sụp và không bao giờ còn đạt được trạng thái thịnh vượng như thời Trương Cư Chính là phụ chính.
## Tiểu sử[
[sửa](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_C%C6%B0_Ch%C3%ADnh&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_C%C6%B0_Ch%C3%ADnh&action=edit§ion=1)]
Trương Cư Chính sinh năm
[1525](/wiki/1525) tại [Giang Lăng](/wiki/Giang_L%C4%83ng), [Hồ Bắc](/wiki/H%E1%BB%93_B%E1%BA%AFc), vì vậy ông còn được goi là **Trương Giang Lăng** (张江陵). Ông từ nhỏ đã nổi tiếng là người thông minh, học giỏi, 12 tuổi đã tham gia thi [tú tài](/wiki/T%C3%BA_t%C3%A0i) và được [tri phủ](/wiki/Tri_ph%E1%BB%A7) [Kinh Châu](/wiki/Kinh_Ch%C3%A2u) là [Lý Sĩ Cao](/w/index.php?title=L%C3%BD_S%C4%A9_Cao&action=edit&redlink=1) khen ngợi. Tới năm 16 tuổi thì Trương Cư Chính đỗ [cử nhân](/wiki/C%E1%BB%AD_nh%C3%A2n_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)), tới năm Gia Tĩnh thứ 16 ( [1547](/wiki/1547)) thì Trương Cư Chính trúng [tiến sĩ](/wiki/Ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9) khi mới 22 tuổi và được cử vào làm [biên tu](/w/index.php?title=Bi%C3%AAn_tu&action=edit&redlink=1) tại [Hàn Lâm Viện](/wiki/H%C3%A0n_L%C3%A2m_Vi%E1%BB%87n).
Tới cuối thời
[Minh Thế Tông](/wiki/Minh_Th%E1%BA%BF_T%C3%B4ng), Trương Cư Chính được thăng chức [hữu trung doãn](/w/index.php?title=H%E1%BB%AFu_trung_do%C3%A3n&action=edit&redlink=1). Năm Long Khánh thứ nhất thời [Minh Mục Tông](/wiki/Minh_M%E1%BB%A5c_T%C3%B4ng) ( [1567](/wiki/1567)), Trương Cư Chính được phong chức [tả thị lang](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_lang&action=edit&redlink=1) [bộ Lại](/wiki/B%E1%BB%99_L%E1%BA%A1i) kiêm Đông các đại học sĩ, ông bèn nhân cơ hội này dâng hoàng đế tác phẩm * (陈六事疏) trong đó đưa ra nhiều biện pháp cải cách về chính trị nhằm củng cố quyền lực của nhà Minh. Sau nhiều cuộc tranh giành chính trị trong triều đình, Trương Cư Chính dần leo đến chức Trần lục sự sơ* [thượng thư](/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_th%C6%B0) [bộ Lại](/wiki/B%E1%BB%99_L%E1%BA%A1i)kiêm Kiến Cực điện đại học sĩ. Trong vị trí này, Trương Cư Chính cùng [Cao Củng](/w/index.php?title=Cao_C%E1%BB%A7ng&action=edit&redlink=1)đã tận dụng được việc cháu của [Altan Khan](/w/index.php?title=Y%C3%AAm_%C4%90%C3%A1p_H%C3%A3n&action=edit&redlink=1)(Yêm Đáp Hãn, 俺答汗) tộc [Thát Đát](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tatar)ra hàng để bình ổn biên giới phía Bắc của nhà Minh đồng thời đẩy mạnh việc giao thương ở phía Nam bằng việc thành lập "Giao dịch hội" (交易会).
Chưa kịp chứng kiến thành quả cải cách thì Minh Mục Tông qua đời khi mới 35 tuổi (năm
[1572](/wiki/1572)), hoàng đế di chiếu cho Trương Cự Chính làm phụ chính đại thần cho [Minh Thần Tông](/wiki/Minh_Th%E1%BA%A7n_T%C3%B4ng) hay Vạn Lịch đế khi đó mới lên 9 tuổi. Được [Lý thái hậu](/w/index.php?title=L%C3%BD_th%C3%A1i_h%E1%BA%ADu&action=edit&redlink=1), mẹ của Vạn Lịch đế, hoàn toàn tín nhiệm, Trương Cư Chính đã hợp tác với [hoạn quan](/wiki/Ho%E1%BA%A1n_quan) [Phùng Bảo](/w/index.php?title=Ph%C3%B9ng_B%E1%BA%A3o&action=edit&redlink=1) để loại bỏ Cao Củng và trở thành đại thần có quyền lực tối cao trong triều đình nhà Minh. Trong khoảng 10 năm, Trương Cư Chính với toàn bộ quyền quân chính đại sự trong tay đã cho thi hành những biện pháp cải cách về chính trị và kinh tế mà ông đã ấp ủ từ lâu nhằm củng cố quyền lực của nhà Minh và thúc đẩy sự phát triển của kinh tế trong nước. Trương Cư Chính đặc biệt chú trọng việc cải cách bộ máy quan lại, nâng cao năng lực của tầng lớp quan viên, tháng 10 năm Vạn Lịch thứ 8 ( [1580](/wiki/1580)), ông hạ lệnh cho Bộ Lại kiểm tra chuyện tham nhũng, lạm chi, giả chi ở nha môn của lưỡng kinh ( [Bắc Kinh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh) và [Nam Kinh](/wiki/Nam_Kinh)) với kết quả là 156 người bị giáng chức. Năm Vạn Lịch thứ 9 ( [1581](/wiki/1581)), Trương Cư Chính cho sa thải một loạt quan chức lớn như [tuần phủ](/wiki/Tu%E1%BA%A7n_ph%E1%BB%A7) [Vân Dương](/wiki/V%C3%A2n_D%C6%B0%C6%A1ng), tuần phủ [Thuận Thiên](/wiki/Thu%E1%BA%ADn_Thi%C3%AAn), tổng số quan lại trong nước vì thế giảm từ hơn 12 vạn người xuống còn 9 vạn 8 nghìn người. Về đất đai, Trương Cư Chính cho thanh tra các địa chủ khai man đất để trốn thuế đồng thời cho áp dụng chính sách * (一条鞭法) nhằm đơn giản hóa việc thu thuế đồng thời tăng thu cho ngân sách quốc gia, nhờ vậy sử sách đã ghi lại rằng vào đầu thời Minh Thần Tông, tình hình tài chính nhà Minh được cải thiện trông thấy. Về quân sự, Trương Cư Chính cho trọng dụng các tướng giỏi như Nhất điều tiên pháp* [Thích Kế Quang](/wiki/Th%C3%ADch_K%E1%BA%BF_Quang), [Lý Thành Lương](/wiki/L%C3%BD_Th%C3%A0nh_L%C6%B0%C6%A1ng)để huấn luyện binh sĩ, việc phòng thủ phía Bắc vì thế được cải thiện, việc trị thủy [Hoàng Hà](/wiki/Ho%C3%A0ng_H%C3%A0)cũng được Trương Cư Chính xử lý hữu hiệu bằng cách giao công việc này cho [Phan Quý Tuần](/w/index.php?title=Phan_Qu%C3%BD_Tu%E1%BA%A7n&action=edit&redlink=1).
Năm Vạn Lịch thứ 5 (
[1577](/wiki/1577)), cha của Trương Cư Chính qua đời trong lúc ông đang bận việc nước. Theo quan chế thông thường thời đó thì quan lại được nghỉ 3 năm để chịu tang báo hiếu, Trương Cư Chính bèn đích thân từ bỏ phong tục cũ và đề ra chính sách [đoạt tình](/w/index.php?title=%C4%90o%E1%BA%A1t_t%C3%ACnh&action=edit&redlink=1) (夺情) theo đó quan lại vì việc nước không được từ chức để chịu tang báo hiếu. Chính sác này của Trương Cư Chính sau khi đề ra đã bị rất nhiều quan lại phản đối buộc ông phải dùng biện pháp mạnh để đàn áp, sự kiện này cùng việc Trương Cư Chính sa thải rất nhiều quan lại để tinh giảm bộ máy cai trị đã khiến ông bị rất nhiều người trong giới quan trường thù oán. Năm Vạn Lịch thứ 7 ( [1579](/wiki/1579)), Vạn Lịch đế nghe lời hoạn quan [Trương Kình](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_K%C3%ACnh&action=edit&redlink=1) nhân lúc nửa đêm lẻn ra ngoài [Tử Cấm Thành](/wiki/T%E1%BB%AD_C%E1%BA%A5m_Th%C3%A0nh) du ngoạn. Vốn khổ công nghiêm khắc giáo dục hoàng đế từ nhỏ, Trương Cư Chính khi được Lý thái hậu cho biết chuyện này đã trách mắng Vạn Lịch đế nặng nề, ông còn bắt hoàng đế tự viết * (罪己诏) để nhận ra lỗi lầm của bản thân. Sự nghiêm khắc của Trương Cư Chính đã khiến Vạn Lịch đế để bụng từ nhỏ và gây họa cho chính gia đình Trương Cư Chính sau khi ông qua đời. Tội kỉ chiếu*
Năm
[1582](/wiki/1582) Trương Cư Chính bệnh nặng qua đời khi công việc cải cách vẫn đang còn dang dở. Sau khi ông qua đời, [ngự sử](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%B1_s%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) [Giang Tây](/wiki/Giang_T%C3%A2y) đạo là [Lý Thực](/w/index.php?title=L%C3%BD_Th%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1) dâng vua bản cáo trạng 12 tội của [Phùng Bảo](/w/index.php?title=Ph%C3%B9ng_B%E1%BA%A3o&action=edit&redlink=1) khiến vị hoạn quan này bị Vạn Lịch đế tịch biên gia sản, cách hết chức vụ. Tiếp đó nhiều quan lại cũng lên tiếng tố cáo Trương Cư Chính khi còn sống đã cùng Phùng Bảo lạm dụng quyền lực, chuyên quyền, tham ô của công, hoàng đế cuối cùng ra lệnh tịch biên gia sản nhà họ Trương, niêm phong tư dinh Trương Cư Chính khiến cho 17 người nhà họ Trương bị chết đói. Và nhiều quan lại có tài được ông tiến cử dưới những năm đầu thời kỳ Vạn Lịch cũng bị gián chức gần như toàn bộ.
Phải đến đời
[Minh Tư Tông](/wiki/Minh_T%C6%B0_T%C3%B4ng) khi nhà Minh đã trên đà sụp đổ, danh tiếng của Trương Cư Chính mới được phục hồi. Các tác phẩm do ông sáng tác trong đó có * (书经直解), tác phẩm giải nghĩa Thư kinh trực giải* *,* [Tứ thư](/wiki/T%E1%BB%A9_th%C6%B0) *bằng ngôn ngữ dễ hiểu để Vạn Lịch đế học, hay* [Ngũ kinh](/wiki/Ng%C5%A9_kinh) *đã được người đời tập hợp lại trong sách* [Trương thái nhạc tập](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_th%C3%A1i_nh%E1%BA%A1c_t%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1) *.* [Trương văn trung công toàn tập](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_v%C4%83n_trung_c%C3%B4ng_to%C3%A0n_t%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_C%C6%B0_Ch%C3%ADnh&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_C%C6%B0_Ch%C3%ADnh&action=edit§ion=2)] [Bài viết](http://concise.britannica.com/ebc/article-9383319)trên Encyclopedia Britannica
|Tiền nhiệm:
||
|
1572–1582
|Kế nhiệm:
|

X-Cache: cp1065 hit (2), cp1066 frontend miss (0)


text:
монотонный
Từ điển mở Wiktionary
Tiếng Nga[sửa]
Chuyển tự[sửa]
Xem Wiktionary:Phiên âm của tiếng Nga.
Tính từ[sửa]
монотонный
- Đơn điệu, độc điệu; перен. тж. không thay đổi, đều đều tẻ nhạt.
- монотонный голос — giọng đơn điệu (độc điệu, đều đều)
- монотонная жизнь — cuộc đời tẻ nhạt (đơn điệu, không thay đổi)
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)

markdown:
# монотонный
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Nga[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-rus-&action=edit§ion=T-1)]
### Chuyển tự[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-translit-&action=edit§ion=T-1)]
Xem
[Wiktionary:Phiên âm của tiếng Nga](/wiki/Wiktionary:Phi%C3%AAn_%C3%A2m_c%E1%BB%A7a_ti%E1%BA%BFng_Nga).
### Tính từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-adj-&action=edit§ion=T-1)] **монот онный** [Đơn điệu](/w/index.php?title=%C4%91%C6%A1n_%C4%91i%E1%BB%87u&action=edit&redlink=1), [độc điệu](/w/index.php?title=%C4%91%E1%BB%99c_%C4%91i%E1%BB%87u&action=edit&redlink=1); перен. тж. không [thay đổi](/wiki/thay_%C4%91%E1%BB%95i), [đều đều](/w/index.php?title=%C4%91%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BB%81u&action=edit&redlink=1) [tẻ nhạt](/w/index.php?title=t%E1%BA%BB_nh%E1%BA%A1t&action=edit&redlink=1). *— giọng đơn điệu (độc điệu, đều đều)* **монотонный**г __о__лос *— cuộc đời tẻ nhạt (đơn điệu, không thay đổi)* **монот**жизнь __о__нная
-
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))

X-Cache: cp1055 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


text:
aquiline
Từ điển mở Wiktionary
Bước tới:
dẫn lái
,
tìm
Mục lục
1
Tiếng Anh
1.1
Cách phát âm
1.2
Tính từ
1.3
Tham khảo
Tiếng Anh
[
sửa
]
Cách phát âm
[
sửa
]
IPA
:
/ˈæ.kwə.ˌlɑɪn/
Hoa Kỳ
(
trợ giúp
•
chi tiết
)
:
[ˈæ.kwə.ˌlɑɪn]
Tính từ
[
sửa
]
aquiline
/ˈæ.kwə.ˌlɑɪn/
(
Thuộc
)
Chim
ưng;
giống
chim
ưng.
Khoằm
.
aquiline
nose
— mũi khoằm
Tham khảo
[
sửa
]
Hồ Ngọc Đức,
Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí
(
chi tiết
)
Lấy từ “
http://vi.wiktionary.org/w/index.php?title=aquiline&oldid=1511978
”
Thể loại
:
Mục từ tiếng Anh
Tính từ
Tính từ tiếng Anh
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Mục từ
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Tra
Sửa đổi
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Chuyển hướng
Trang Chính
Cộng đồng
Thay đổi gần đây
Mục từ ngẫu nhiên
Trợ giúp
Thảo luận chung
Quyên góp
Chỉ mục
Ngôn ngữ
Chữ cái
Bộ thủ
Từ loại
Chuyên ngành
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Tải tập tin lên
Các trang đặc biệt
Bản in được
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Trích dẫn trang này
Ngôn ngữ định nghĩa
Ελληνικά
English
Eesti
Français
Magyar
Հայերեն
Ido
Italiano
ქართული
한국어
Kurdî
മലയാളം
မြန်မာဘာသာ
Nederlands
Polski
தமிழ்
Sửa đổi lần cuối lúc 12:56, ngày 17 tháng 2 năm 2014.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wiktionary
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Phiên bản di động

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1053 frontend miss (0)


text:
Tin Ngày
Bình Luận
Cộng Đồng
Hoa Kỳ
Hình Trong Ngày
Kinh Tế - Tài Chánh
Sức Khỏe
Thế Giới
Thư Sài Gòn
Tin Trong Ngày
Trước Thời Cuộc
Việt Nam
Tin Công Nghệ
Blogger
Tin Tuần
Đây đó
Địa Ốc
Gia Đình
Thông Báo Đặc Biệt
Nguời Việt Đất Mỹ
Thẩm Mỹ
Thiếu Nhi
Bé Viết Văn Việt
Chùm Ảnh Dự Thi 2007
Góc Ảnh Của Bé
Tranh Dự Thi 2007
Thơ Bé
Thông Tin - Đời Sống
Văn Học Nghệ Thuật
Xe Hơi
Viết Về Nước Mỹ
VVNM 2014
VVNM 2013
VVNM 2012
VVNM 2011
VVNM 2010
VVNM 2009
VVNM 2008
VVNM 2007
VVNM 2006
VVNM 2005
VVNM 2004
VVNM 2003
VVNM 2002
VVNM 2001
VVNM 2000
Thông Báo VVNM
Danh Sách Tác Giả
Thế Giới Phone
WebLinks
Á Châu
Âm Nhạc - Giải Trí
Cá Nhân - Gia Đình
Chính Trị
Cơ sở thương mại
Cộng Đồng
Du Lịch
Hội Đoàn
Truyền thông
Tôn giáo
Tổng Hợp
Văn Học & Nghệ Thuật
Xã Hội - Đời Sống
Youtube Channel
Phim - Ảnh
Video Sinh Hoạt Cộng Đồng
Chuyên Mục
Ảnh Sinh Hoạt
Báo Xuân
Báo Xuân 2013
Chúc Mừng - Nhắn Tin
Chức Năng Web VB
Di Trú
Hội Nhập
Luật Pháp
Lưu Bút
Phân Ưu - Cáo Phó
Sách - Báo - Truyện
Tác Giả - Bạn Đọc
Lưu Trữ
30-4-1975
Ảnh Của Bạn
Bóng Đá Thế Giới 2010
Chuyện Việt Nam
Cờ Vàng
Bạn & Thuế
Bầu Cử
Gia Chánh
Hí Họa
Hội Đoàn
Kinh Doanh
Lược Sử
Nhà Trần Khởi Nghiệp
Nhạc cổ điển
Phong Thủy
Sổ Tay
Sự Thật Tết Mậu Thân 68
Tiểu thuyết
Tâm Linh
Cố Đại Lão Hòa Thượng Thích Mãn Giác
Tham Khảo
Thể thao
Trang Thơ
Trang Văn
Tử Vi 2007
Úc Châu
Văn Hóa
Việt Báo Trẻ
Võ Thuật
Xã Hội
Thời Sự Nóng Bỏng
Thương Mại
Truyện Đọc
UB Xây Dựng
Video Test
Hôm nay,
Trang nhất
WebLinks
Diễn Đàn
Rao Vặt
Liên Lạc
Kênh RSS
Tin Ngày
Bình Luận
Cộng Đồng
Hoa Kỳ
Hình Trong Ngày
Kinh Tế - Tài Chánh
Sức Khỏe
Thế Giới
Thư Sài Gòn
Tin Trong Ngày
Trước Thời Cuộc
Việt Nam
Tin Công Nghệ
Blogger
Tin Tuần
Đây đó
Địa Ốc
Gia Đình
Thông Báo Đặc Biệt
Nguời Việt Đất Mỹ
Thẩm Mỹ
Thiếu Nhi
Bé Viết Văn Việt
Chùm Ảnh Dự Thi 2007
Góc Ảnh Của Bé
Tranh Dự Thi 2007
Thơ Bé
Thông Tin - Đời Sống
Văn Học Nghệ Thuật
Xe Hơi
Viết Về Nước Mỹ
VVNM 2014
VVNM 2013
VVNM 2012
VVNM 2011
VVNM 2010
VVNM 2009
VVNM 2008
VVNM 2007
VVNM 2006
VVNM 2005
VVNM 2004
VVNM 2003
VVNM 2002
VVNM 2001
VVNM 2000
Thông Báo VVNM
Danh Sách Tác Giả
Thế Giới Phone
WebLinks
Á Châu
Âm Nhạc - Giải Trí
Cá Nhân - Gia Đình
Chính Trị
Cơ sở thương mại
Cộng Đồng
Du Lịch
Hội Đoàn
Truyền thông
Tôn giáo
Tổng Hợp
Văn Học & Nghệ Thuật
Xã Hội - Đời Sống
Youtube Channel
Phim - Ảnh
Video Sinh Hoạt Cộng Đồng
Chuyên Mục
Ảnh Sinh Hoạt
Báo Xuân
Báo Xuân 2013
Chúc Mừng - Nhắn Tin
Chức Năng Web VB
Di Trú
Hội Nhập
Luật Pháp
Lưu Bút
Phân Ưu - Cáo Phó
Sách - Báo - Truyện
Tác Giả - Bạn Đọc
Lưu Trữ
30-4-1975
Ảnh Của Bạn
Bóng Đá Thế Giới 2010
Chuyện Việt Nam
Cờ Vàng
Bạn & Thuế
Bầu Cử
Gia Chánh
Hí Họa
Hội Đoàn
Kinh Doanh
Lược Sử
Nhà Trần Khởi Nghiệp
Nhạc cổ điển
Phong Thủy
Sổ Tay
Sự Thật Tết Mậu Thân 68
Tiểu thuyết
Tâm Linh
Cố Đại Lão Hòa Thượng Thích Mãn Giác
Tham Khảo
Thể thao
Trang Thơ
Trang Văn
Tử Vi 2007
Úc Châu
Văn Hóa
Việt Báo Trẻ
Võ Thuật
Xã Hội
Thời Sự Nóng Bỏng
Thương Mại
Truyện Đọc
UB Xây Dựng
Video Test
Tâm Diệu: Phật Pháp Trong Đời Sống
Ngu Trung Nhật Ký
Điếu Cày: Tôi đấu tranh để cho ngày trở về VN
Điếu Cày đã tới Los Angeles đêm 21-10
CSVN: Thả Điếu Cày, Trục Xuất Qua Mỹ; TNS Lou Correa, Nhiều Đoàn Thể, Tổ Chức Cộng Đồng Việt Tại Nam Cali Đón Điếu Cày
Chánh Yếu Là Đi Bầu
Ngày Về Cố Hương
Hội Nghị Trung Ương Kỳ Bốn tại Bắc Kinh
Pháp Và Những Giải Nobel
Hội Nhập
|
Ghi Danh
Tên thành viên
Mật mã
Quên mật mã ?
|
Ghi danh
Trang nhà
›
Chuyên Mục
›
Phân Ưu - Cáo Phó
Bài trước
Bài tiếp theo
Phân Ưu Luật Sư Lê Tất Hào Pháp Danh Minh Đạt
05/04/2012
00:00:00
(Xem: 3803)
Bài trước
Bài tiếp theo
In Trang
Gửi ý kiến của bạn
Tắt
Telex
VNI
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu. Chương trình sẽ tự động xóa không hiển thị ý kiến tiếng Việt không dấu.
Cách gõ tiếng Việt có dấu
==> http://youtu.be/J5Gebk-OVBI
Tên của bạn
Email của bạn
Tạo bài viết
1
2
3
4
5
6
7
Trang sau
Trang cuối
Phân Ưu Bạn Nguyễn Khắc Hoài Nhân Pháp Danh Phổ Như Nghĩa
21/10/2014
(Xem: 154)
Phân Ưu Giáo Sư Lại Thế Hùng
21/10/2014
(Xem: 173)
Cáo Phó Nguyễn Khắc Hoài Nhân Pháp Danh Phổ Như Nghĩa
18/10/2014
(Xem: 332)
Phân Ưu Ông Đỗ Vấn Pháp Danh Nhật Trí
18/10/2014
(Xem: 141)
Cáo Phó Nguyễn Khắc Hoài Nhân Pháp Danh Phổ Như Nghĩa
17/10/2014
(Xem: 265)
Phân Ưu Ông Đỗ Vấn Pháp Danh Nhật Trí
17/10/2014
(Xem: 161)
Cáo Phó Giáo Sư Lại Thế Hùng
15/10/2014
(Xem: 654)
Chia Buồn Giáo Sư Lại Thế Hùng
15/10/2014
(Xem: 351)
Pbân Ưu Cụ Bà Bùi Thị Tý Pháp Danh Diệu Lan
15/10/2014
(Xem: 139)
Phân Ưu Anh Lê Bá Nhật Hoàng Pháp Danh Minh Dũng
14/10/2014
(Xem: 251)
1
2
3
4
5
6
7
Trang sau
Trang cuối
Chuyên mục
Ảnh Sinh Hoạt
Báo Xuân
Báo Xuân 2013
Chúc Mừng - Nhắn Tin
Chức Năng Web VB
Di Trú
Hội Nhập
Luật Pháp
Lưu Bút
Phân Ưu - Cáo Phó
Sách - Báo - Truyện
Tác Giả - Bạn Đọc
Lưu Trữ
30-4-1975
Ảnh Của Bạn
Bóng Đá Thế Giới 2010
Chuyện Việt Nam
Cờ Vàng
Bạn & Thuế
Bầu Cử
Gia Chánh
Hí Họa
Hội Đoàn
Kinh Doanh
Lược Sử
Nhà Trần Khởi Nghiệp
Nhạc cổ điển
Phong Thủy
Sổ Tay
Sự Thật Tết Mậu Thân 68
Tiểu thuyết
Tâm Linh
Cố Đại Lão Hòa Thượng Thích Mãn Giác
Tham Khảo
Thể thao
Trang Thơ
Trang Văn
Tử Vi 2007
Úc Châu
Văn Hóa
Việt Báo Trẻ
Võ Thuật
Xã Hội
Thời Sự Nóng Bỏng
Thương Mại
Truyện Đọc
UB Xây Dựng
Video Test
Chọn ngày
Bình luận
Điếu Cày đã tới Los Angeles đêm 21-10
Đêm Thứ Ba 21-10-2014, nhà hoạt động Điếu Cày Nguyễn Văn Hải đã tới phi trường Los Angeles khoảng hơn 9:30pm. Đón ông có Thượng nghị sĩ Lou Correa, Giám sát viên và là ứng cử viên Thượng nghị sĩ Janet Nguyễn, Young Kim (cựu phụ tá của DB Ed Royce) và hàng trăm người. Cả 2 cộng đồng đều có đại diện đông đủ, và tất cả cơ quan truyền thông Nam Cali.
CSVN: Thả Điếu Cày, Trục Xuất Qua Mỹ; TNS Lou Correa, Nhiều Đoàn Thể, Tổ Chức Cộng Đồng Việt Tại Nam Cali Đón Điếu Cày
WASHINGTON — Hôm Thứ Ba Bộ Ngoại Giao Hoa Kỳ đã chào đón việc thả một trong những người bất đồng chính kiến nổi tiếng nhất của Việt Nam,
Hội Nghị Trung Ương Kỳ Bốn tại Bắc Kinh
Nguyễn-Xuân Nghĩa: - Muốn tìm hiểu chuyện này thì chúng ta sẽ lại trở về bối cảnh quyết định của đảng Cộng sản Trung Quốc.
Tin công nghệ
FotoSwipe Giúp Chia Sẻ Hình Ảnh Giữa Các Thiết Bị Android Và iOS Dễ Dàng
Đơn giản chỉ cần mở ứng dụng trên cả 2 thiết bị, gõ và giữ hình, lướt ngón tay sang thiết bị muốn chia sẻ, và hình ảnh đã được chia sẻ.
Apple Tuyên Bố iCloud Vẫn An Toàn Và Hướng Dẫn Người Dùng Giữ An Toàn Sau Nghi Vấn Bị Hack Ở Trung Quốc
Một số nguồn tin rò rỉ cho rằng iCloud của Apple ở Trung Quốc có khả năng đã bị hack. Cụ thể hơn, các hacker đã được chính chính phủ Trung Quốc chống lưng.
Google Mua Lại Firebase Nhằm Thúc Đẩy Các Ứng Dụng Dựa Trên Nền Tảng Đám Mây Cloud Platform
Google vừa thông báo rằng Firebase (một dich vụ điện toán đám mây cho các ứng dụng Web và di động) đã được thêm vào hàng ngũ nền tảng đám mây Cloud Platform.
Vine Trên iOS Hiện Đã Cho Phép Theo Dõi Các Kênh
Ứng dụng Vine dành cho iOS hiện đã cho phép người dùng theo dõi các kênh để giúp nắm bắt kịp các video hoặc bất cứ điều gì từ nhân vật được theo dõi.
PhotoMath Sẽ Dùng Camera Điện Thoại Để ‘Xử Lý’ Các Phương Trình
Ứng dụng PhotoMath của MicroBlink sẽ giúp giải quyết các phương trình toán học hiệu quả và dễ dàng hơn.
Cập Nhật Google Docs, Sheets Và Slides Dành Cho iOS
Google đã cập nhật các ứng dụng Docs, Sheets và Slides dành cho iOS, bổ sung phần ‘Incoming’ giúp hiển thị các tập tin được gửi đến người dùng.
Copyright © 2014
vietbao.com
All rights reserved

Cache-Control: private

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Content-Encoding: deflate

Vary: Accept-Encoding, User-Agent

Set-Cookie: fn.gzip=2; expires=Wed, 23-Oct-2024 00:33:49 GMT; path=/