text:
Cẩm nang lâm nghiệp- Chương 25 QUẢN LÝ LÂM TRƯỜNG QUỐC DOANH
Chia sẻ: Minh Nguyen | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0
lượt xem 33
download
Cẩm nang lâm nghiệp- Chương 25 QUẢN LÝ LÂM TRƯỜNG QUỐC DOANH
Lâm trường khác với các doanh nghiệp nhà nước khác là được Nhà nước giao, cho thuê rừng và đất lâm nghiệp với diện tích lớn để sử dụng ổn định, lâu dài vào mục đích sản xuất, kinh doanh lâm nghiệp.
Bình luận(0) Đăng nhập để gửi bình luận!
Nội dung Text: Cẩm nang lâm nghiệp- Chương 25 QUẢN LÝ LÂM TRƯỜNG QUỐC DOANH
- BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN CHƯƠNG TRÌNH HỖ TRỢ NGÀNH LÂM NGHIỆP & ĐỐI TÁC CẨM NANG NGÀNH LÂM NGHIỆP Chương QUẢN LÝ LÂM TRƯỜNG QUỐC DOANH i
- Năm 2006 Biên soạn: Ngô Đình Thọ, Cục Lâm nghiệp Phạm Xuân Phương, Vụ Pháp chế Bùi Huy Nho, Cục Hợp tác xã phát triển nông thôn Nguyễn Hữu Tuynh, Chuyên gia chính sác Lâm nghiệp Chỉnh lý: Nguyễn Văn Tư Vũ Văn Mễ Nguyễn Hoàng Nghĩa Nguyễn Bá Ngãi Trần Văn Hùng Đỗ Quang Tùng Hỗ Trợ kỹ thuật và tài chính: Dự án GTZ-REFAS ii
- Mục lục Mục lục… ........................................................................................................................................ i Các từ viết tắt................................................................................................................................. v Phần 1: Quá Trình Phát Triển Lâm Trường Quốc Doanh và Thực Trạng Hiện Nay ........... 1 1. Lâm trường quốc doanh ........................................................................................................... 1 1.1. Khái niệm về lâm trường quốc doanh .......................................................................1 1.2. Chức năng, nhiệm vụ của lâm trường .......................................................................1 1.3. Đặc điểm sản xuất kinh doanh của lâm trường.........................................................1 1.4. Vai trò, vị trí của lâm trường quốc doanh trong sản xuất và đời sống xã hội...........2 2. Quá trình hình thành và phát triển lâm trường ..................................................................... 2 2.1. Lịch sử hình thành các lâm trường quốc doanh ........................................................2 2.2. Quá trình phát triển của lâm trường ..........................................................................2 2.2.1. Giai đoạn trước năm 1990 .....................................................................................2 2.2.2. Giai đoạn từ 1990 đến năm 1999...........................................................................4 2.2.3. Giai đoạn từ 2000 đến năm 2003...........................................................................5 3. Thực trạng hệ thống lâm trường hiện nay .............................................................................. 6 3.1. Số lượng và phân bố lâm trường...............................................................................6 3.2. Thực trạng quản lý, sử dụng đất trong lâm trường ...................................................6 3.2.1. Tình hình quản lý đất đai .......................................................................................6 3.2.2. Tình hình sử dụng đất đai ......................................................................................7 3.3. Thực trạng nguồn nhân lực của lâm trường ..............................................................8 3.3.1. Tình hình lao động .................................................................................................8 3.3.2. Việc làm và thu nhập của người lao dộng .............................................................9 3.3.3. Tổ chức bộ máy quản lý .........................................................................................9 3.4. Thực trạng vốn và kết quả sản xuất kinh doanh của lâm trường quốc doanh...........9 3.4.1. Về vốn sản xuất kinh doanh…………………….......……………..……………………9 3.4.2. Về vốn đầu tư xây dựng cơ bản............................................................................10 3.4.3. Về hiệu quả sản xuất kinh doanh .........................................................................10 Phần 2: Đánh Giá Khái Quát Kết Quả, Tồn Tại, Khó Khăn và Bài Học Kinh Nghiệm về Quá Trình Phát Triển Lâm Trường Quốc Doanh ................................................... 11 1. Kết quả ..................................................................................................................................... 11 2. Những tồn tại và khó khăn ..................................................................................................... 11 2.1. Tồn tại .....................................................................................................................11 2.2. Khó khăn .................................................................................................................11 2.3. Tiềm năng trong quá trình đổi mới lâm trường quốc doanh ...................................12 3. Một số bài học kinh nghiệm.................................................................................................... 12 Phần 3: Đổi Mới Lâm Trường Quốc Doanh Giai Đoạn 2006 – 2010...................................... 15 1. Quan điểm về đổi mới doanh nghiệp nhà nước .................................................................... 15 2. Về đổi mới doanh nghiệp nhà nước trong nông nghiệp....................................................... 15 3. Về đổi mới lâm trường quốc doanh ....................................................................................... 16 3.1. Đổi mới cơ cấu tổ chức lâm trường quốc doanh....................................................17 iii
- 3.2. Cơ chế quản lý đối với lâm trường sau khi sắp xếp lại...........................................18 3.3. Xây dựng phương án quy hoạch sử dụng đất..........................................................18 3.4. Xây dựng phương án điều chế rừng ........................................................................18 3.5. Xây dựng phương án sản xuất kinh doanh..............................................................18 3.6. Đổi mới tổ chức sản xuất trong lâm trường ...........................................................19 3.6.1. Chuyển dịch cơ cấu sản xuất trong lâm trường...................................................19 3.6.2. Mở rộng các hoạt động dịch vụ trong sản xuất kinh doanh của lâm trường ......19 3.6.3. Áp dụng khoán kinh doanh rừng trong lâm trường .............................................19 3.6.4. Liên doanh, liên kết bảo vệ và phát triển rừng ....................................................23 3.6.5. Áp dụng tiến bộ kỹ thuật trong xây dựng rừng và chế biến lâm sản ...................24 3.6.6. Đổi mới bộ máy quản lý của lâm trường ............................................................24 Phần 4: Giải Pháp và Chính Sách Nhằm Nâng Cao Hiệu Quả Sắp Xếp, Đổi Mới và Phát Triển Lâm Trường Quốc Doanh ............................................................................... 25 1. Giải pháp về đất đai ................................................................................................................ 25 2. Giải pháp về lao động.............................................................................................................. 26 3. Giải pháp về tài sản và tài chính ........................................................................................... 26 4. Giải pháp về tổ chức quản lý .................................................................................................. 29 5. Giải pháp về khoa học và công nghệ...................................................................................... 29 6. Giải pháp về thị trường........................................................................................................... 29 7. Giải pháp về giá ....................................................................................................................... 30 8. Một số giải pháp và cơ chế chính sách khác ......................................................................... 30 9. Tăng cường giám sát và đánh giá hoạt động của Lâm trường quốc doanh, các Ban quản lý rừng ............................................................................................................................ 31 9.1. Mục đích, nội dung giám sát và đánh giá hiệu quả hoạt động của Công ty Lâm nghiệp.......................................................................................................................31 9.2. Giám sát...................................................................................................................32 9.3. Đánh giá ..................................................................................................................32 9.4. Phương pháp tiến hành...........................................................................................32 9.4.1. Cấp Trung ương ...................................................................................................32 9.4.2. Cấp địa phương....................................................................................................33 Phụ lục 35 Phụ lục A: Hướng Dẫn Xây Dựng Phương Án Quy Hoạch sử Dụng Đất........................................35 Phụ lục B: Hướng Dẫn Xây dựng Phương Án Điều Chế Rừng ........................................................37 Phụ lục C: Hướng Dẫn Xây Dựng Phương Án Sản Xuất Kinh Doanh............................................42 Phụ lục D1: Các Chương Trình Hợp Tác Quốc Tế Về Đổi Mới Lâm Trường................................47 Phụ lục D2: Biểu Diễn Biến Tình Hình Sử Dụng Đât Của Lâm Trường Giai Đoạn 1991 – 2002 .50 Phụ lục D3: Biểu Tổng Hợp Về Đất Đai, Lao Động, Vốn Của Lâm Trường Quốc Doanh Năm 2002...............................................................................................................................52 Tài Liệu Tham Khảo ................................................................................................................... 67 iv
- Các từ viết tắt ADB Ngân hàng phát triển Châu Á CBCNV Cán bộ công nhân viên GTZ Hợp tác kỹ thuật Đức HĐND Hội đồng nhân dân HTX Hợp tác xã KTQD Kinh tế quốc dân LTQD Lâm trường quốc doanh LSNG Lâm sản ngoài gỗ PTNT Phát triển nông thôn QSDĐ Quyền sử dụng đất SNV Tổ chức phát triển Hà Lan SXKD Sản xuất kinh doanh UBND Uỷ ban nhân dân WB Ngân hàng thế giới JICA Cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản v
- vi
- Phần 1: Quá Trình Phát Triển Lâm Trường Quốc Doanh và Thực Trạng Hiện Nay 1. Lâm trường quốc doanh 1.1. Khái niệm về lâm trường quốc doanh Lâm trường quốc doanh là một tổ chức kinh tế do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định thành lập theo quy định của pháp luật Việt nam, hoạt dộng trong lĩnh vực bảo vệ và phát triển rừng. Lâm trường có năng lực pháp luật dân sự, có cơ cấu tổ chức chặt chẽ, có tài sản, có con dấu và tài khoản riêng. Lâm trường quốc doanh là doanh nghiệp nhà nước do vậy, cũng như các doanh nghiệp nhà nước khác, lâm trường phải hạch toán sản xuất kinh doanh, lấy mục tiêu là sản xuất và tiêu thụ được nhiều sản phẩm lâm sản, đem lại nhiều lợi nhuận cho lâm trường và cho Nhà nước. Lâm trường khác với các doanh nghiệp nhà nước khác là được Nhà nước giao, cho thuê rừng và đất lâm nghiệp với diện tích lớn để sử dụng ổn định, lâu dài vào mục đích sản xuất, kinh doanh lâm nghiệp. 1.2. Chức năng, nhiệm vụ của lâm trường Chức năng của lâm trường: Lâm trường quốc doanh là doanh nghiệp nhà nước hoạt động trong ngành lâm nghiệp, chức năng của lâm trường là sản xuất kinh doanh và hạch toán kinh doanh theo cơ chế thị trường và có sự điều tiết của Nhà nước. Song trong thực tế, do lâm trường được Nhà nước giao đất đai, tài nguyên rừng và địa bàn hoạt động, nên ngoài chức năng sản xuất kinh doanh, lâm trường còn thực hiện một số hoạt động công ích khác như: tham gia các hoạt động về y tế, giáo dục, chăm lo xây dựng cơ sở hạ tầng và các dịch vụ công khác. Việc bảo vệ, gây trồng rừng phòng hộ ở vùng rất xung yếu và xung yếu được coi là hoạt động công ích, do lâm trường thực hiện theo nhiệm vụ Nhà nước giao. Nhiệm vụ của lâm trường là1 quản lý, bảo vệ, nuôi dưỡng rừng, gây trồng rừng, khai thác, chế biến gỗ và lâm sản khác, cung ứng nguyên liệu cho các cơ sở chế biến công nghiệp và nhu cầu tiêu dùng khác của nền kinh tế quốc dân. Ngoài ra lâm trường còn được phép kinh doanh tổng hợp các ngành nghề khác như: nông nghiệp, công nghiệp, ngư nghiệp, dịch vụ... nhằm sử dụng và phát huy có hiệu quả mọi tiềm năng về lao động, kỹ thuật, đất đai, tài nguyên rừng được giao. 1.3. Đặc điểm sản xuất kinh doanh của lâm trường - Việc tổ chức sản xuất, kinh doanh của Lâm trường được thực hiện trên một diện tích rất lớn về đất đai, tài nguyên rừng: tổng diện tích đất tự nhiên các lâm trường trên phạm vi toàn quốc quản lý là 5.000.794ha, bình quân mỗi lâm trường quản lý, sử dụng 13.589ha, (lâm trường Minh Hoá tỉnh Quảng Bình được giao nhiều đất nhất là 98.770 ha). - Tư liệu sản xuất của lâm trường là tư liệu đặc biệt: đó là đất đai và tài nguyên rừng, nếu người quản lý, sử dụng có những giải pháp đúng đắn, thích hợp thì tư liệu sản xuất đó không những không mất đi mà còn được tái tạo lại và ngày càng phong phú. Nếu ngược lại thì tài nguyên rừng sẽ bị cạn kiệt dần và mất đi. - Hoạt động sản xuất, kinh doanh của lâm trường phức tạp, đa dạng và có chu kỳ sản xuất kinh doanh dài: đối tượng lao động chủ yếu của lâm trường là cây rừng, một thực thể sinh vật chịu sự chi phối rất nhiều về điều kiện tự nhiên (khí hậu, đất đai) và các 1 Thông tư liên tịch số 109/2000/TTLT/BNN-BTC, ngày 20/10/2000 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và Bộ Tài chính hướng dẫn thực hiện Quyết định số 187/QĐ-TTg ngày 16/9/1999 của Thủ tướng Chính phủ về đổi mới tổ chức và cơ chế quản lý lâm trường quốc doanh. 1
- giải pháp kỹ thuật tác động; quá trình sản xuất vừa mang tính chất nông nghiệp (gieo ươm, tạo cây con, gây trồng, chăm sóc và sản xuất có tính mùa vụ do chịu tác động của thời tiết, khí hậu) vừa mang tính chất công nghiệp (khai thác, vận chuyển, chế biến); chu kỳ kinh doanh dài (theo chu kỳ loài cây trồng) nên việc thu hồi vốn sẽ chậm, chịu rủi do cao, đòi hỏi phải tổ chức quản lý, theo dõi chặt chẽ, cụ thể và liên tục… - Địa bàn hoạt động sản xuất kinh doanh của lâm trường rộng và phức tạp: phạm vi hoạt động của lâm trường rất rộng, bao gồm diện tích đất và rừng của lâm trường và cả những khu vực có diện tích rừng, đất lâm nghiệp của các hộ gia đình, cá nhân hoặc các tổ chức khác xen kẽ trong địa bàn sản xuất của lâm trường chủ yếu ở vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới, hải đảo, cơ sở hạ tầng còn thấp kém, nền kinh tế chậm phát triển và là nơi có nhiều đồng bào dân tộc thiểu số có đời sống còn nhiều khó khăn. 1.4. Vai trò, vị trí của lâm trường quốc doanh trong sản xuất và đời sống xã hội Vị trí, vai trò của lâm trường quốc doanh đã được Thủ tướng Chính phủ quy định tại Quyết định 187/1999/QD-TTG ngày 16 tháng 9 năm 1999 như sau: - Lâm trường có vai trò nòng cốt trong sản xuất lâm nghiệp, - Làm trung tâm dịch vụ vật tư, kỹ thuật, chế biến và tiêu thụ sản phẩm cho các tổ chức hộ gia đình và cá nhân sản xuất lâm, nông nghiệp, - Góp phần bảo vệ và phát triển rừng, phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn. - Bảo đảm an ninh quốc phòng trên địa bàn 2. Quá trình hình thành và phát triển lâm trường 2.1. Lịch sử hình thành các lâm trường quốc doanh Để khôi phục các tuyến đường sắt bị tàn phá trong chiến tranh, năm 1955 Chính phủ đã cho thành lập những công trường khai thác gỗ làm tà vẹt ở một số địa phương như Yên Cát huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa; Khe Choang huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An; Ngả Đôi huyện Hương Sơn, tỉnh Hà tĩnh; Mẹt, huyện Hữu Lũng, tỉnh Lạng Sơn). Năm 1956 Chính phủ thành lập Sở Quốc doanh Lâm khẩn trực thuộc Bộ Nông Lâm, đồng thời cho tổ chức lại công trường khai thác gỗ làm tà vẹt đã có để thành các Chi nhánh Quốc doanh Lâm khẩn và thành lập thêm các Chi nhánh Quốc doanh Lâm khẩn mới ở Lũng Lô huyện Văn Chấn (tỉnh Yên Bái) và Nghĩa Đàn (tỉnh Nghệ An). Các Chi nhánh Quốc doanh Lâm khẩn trực thuộc Sở Quốc doanh Lâm khẩn trung ương, có nhiệm vụ khai thác gỗ và lâm sản khác phục vụ cho nhu cầu khôi phục và phát triển kinh tế của đất nước. Năm 1960 các Chi nhánh Quốc doanh Lâm khẩn đã được chuyển đổi thành lâm trường quốc doanh và thành lập thêm hàng loạt lâm trường quốc doanh mới trên cơ sở tổ chức lại các Hạt, Trạm lâm nghiệp huyện. 2.2. Quá trình phát triển của lâm trường 2.2.1. Giai đoạn trước năm 1990 Tính đến năm 1975, trên địa bàn các tỉnh ở miền Bắc có gần 200 lâm trường quốc doanh. Ở miền Nam, sau ngày thống nhất đất nước đã có hàng trăm lâm trường quốc doanh được thành lập và hoạt động theo mô hình tổ chức quản lý như các lâm trường ở miền Bắc. Trong giai đoạn này Nhà nước còn thành lập các Công ty hoặc Liên hiệp sản xuất lâm công nghiệp. Trong mỗi Công ty hoặc Liên hiệp thường có một số lâm trường, xí nghiệp khai thác vận chuyển gỗ, xí nghiệp chế biến gỗ, xí nghiệp làm dịch vụ cho sản xuất như xí nghiệp cầu đường, xí nghiệp cơ khí lâm nghiệp vv...những lâm trường thành viên trong các Công ty hoặc Liên hiệp lâm công nghiệp thường chỉ được giao thực hiện những công việc trong khâu 2
- lâm sinh: bảo vệ rừng, trồng và nuôi dưỡng rừng, bán cây đứng cho xí nghiệp khai thác gỗ và thực hiện chế độ hoạch toán phụ thuộc. Năm 1990, trên phạm vi cả nước có 412 lâm trường quốc doanh, được phân cấp quản lý như sau: - Có 18,4% lâm trường trực thuộc trung ương (gồm cả lâm trường là thành viên các Liên hiệp hoặc Công ty trực thuộc các Bộ, ngành trung ương); - Có 47,4% lâm trường trực thuộc cấp tỉnh; - Có 34,2% lâm trường trực thuộc cấp huyện. Giai đoạn này, các doanh nghiệp nhà nước nói chung và lâm trường nói riêng hoạt động theo cơ chế kế hoạch hoá tập trung, bao cấp, sản phẩm lâm trường sản xuất ra phải bán cho những khách hàng và theo giá do Nhà nước quy định. Mọi yếu tố đầu vào do Nhà nước bao cấp, phần lớn lợi nhuận lâm trường làm ra phải nộp ngân sách nhưng nếu bị lỗ thì được ngân sách nhà nước cấp bù. Các lâm trường không có đầy đủ quyền tự chủ trong sản xuất kinh doanh. Nhiệm vụ của lâm trường là phải phấn đấu hoàn thành các chỉ tiêu kế hoạch Nhà nước giao, trong đó có những chỉ tiêu được gọi là chỉ tiêu pháp lệnh như: - Giá trị sản lượng hàng hoá thực hiện; - Sản lượng và chủng loại sản phẩm hàng hoá phải giao nộp (như sản lượng và chủng loại lâm sản phải tiêu thụ hoặc đưa ra bãi II...); - Năng suất lao động một công nhân viên tính bằng tiền và hiện vật; - Giá thành đơn vị sản phẩm chủ yếu; - Mức hạ và tỷ lệ hạ giá thành sản phẩm so sánh được; - Tổng số vốn được ngân sách nhà nước cấp. Chỉ tiêu: “diện tích rừng phải trồng hoặc xúc tiến tái sinh” cũng là một chỉ tiêu kế hoạch nhưng không được lâm trường coi trọng như chỉ tiêu “sản lượng và chủng loại gỗ tròn phải tiêu thụ hoặc đưa ra Bãi II”. Điều đó cho thấy hoạt động của các lâm trường trong giai đoạn trước năm 1990 chủ yếu là khai thác rừng tự nhiên, các hoạt động lâm sinh nhằm phát triển và tái tạo rừng chưa được coi trọng đúng mức. Năm 1990, Bộ Lâm nghiệp (nay là Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) đã tiến hành tổng kết, đánh giá quá trình hoạt động 30 năm (1960 –1990) của các lâm trường quốc doanh và đã rút ra những kết luận như sau: Về ưu điểm: - Lâm trường giữ vai trò là lực lượng chủ lực trong thực hiện nhiệm vụ lâm nghiệp của cả nước. - Là lực lượng tiên phong khai phá mở mang xây dựng kết cấu hạ tầng cơ sở, tạo điều kiện để hình thành các cụm dân cư; góp phần quan trọng làm thay đổi bộ mặt kinh tế- xã hội, đảm bảo an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội ở vùng miền núi, vùng sâu, vùng xa. - Đã tạo công ăn việc làm cho người lao động, góp phần xoá đói, giảm nghèo cho một bộ phận lớn dân cư ở nông thôn miền núi. Khuyết điểm, tồn tại: - Phần lớn các lâm trường mới được giao đất, giao rừng một cách khái quát trên bản đồ, chưa được xác định một cách rõ ràng cụ thể ranh giới ngoài thực địa nên lâm trường chưa thực sự làm chủ vốn rừng được giao. 3
- - Chưa có cơ chế gắn trách nhiệm của lâm trường với việc bảo toàn và phát triển vốn rừng, nên việc quản lý sử dụng rừng có những vấn đề bất cập. Vốn rừng ngày càng suy giảm cả về diện tích và chất lượng. - Hoạt động sản xuất kinh doanh của lâm trường chủ yếu dựa vào khai thác rừng tự nhiên. Số lâm trường đầu tư vốn vào lĩnh vực kinh doanh rừng trồng còn rất ít. Một số lâm trường tuy có tiến hành trồng rừng nhưng bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước nhưng hiệu quả chưa cao. - Cơ sở vật chất kỹ thuật trong các lâm trường còn nghèo nàn. Máy móc thiết bị cũ kỹ, lạc hậu, các công trình cầu đường, bến bãi, nhà xưởng bị xuống cấp không được sửa chữa kịp thời. Phần lớn các khâu công việc nặng nhọc trong lâm trường vẫn còn phải thực hiện bằng lao động thủ công. - Tiến bộ kỹ thuật chậm được áp dụng vào sản xuất, năng suất lao động và năng suất rừng trồng rất thấp (bình quân 4-5 m3/ha-năm). - Hiệu quả kinh tế thấp, tình trạng lãi giả lỗ thật xảy ra khá phổ biến. Tỷ suất lợi nhuận trên vốn chỉ vào khoảng từ 2 – 4%/năm. - Đời sống vật chất và tinh thần của người lao động hết sức thấp kém. 2.2.2. Giai đoạn từ 1990 đến năm 1999 Thực hiện Nghị định số 388/HĐBT, ngày 20/11/1991về thành lập và giải thể doanh nghiệp nhà nước, cả nước có 412 lâm trường, sau một thời gain hoạt động, các lâm trường đã phân hoá như sau: - Có khoảng 130 lâm trường còn rừng tự nhiên có trữ lượng hoặc rừng trồng đã đến tuổi khai thác và được phép khai thác gỗ nên có thu nhập để chi phí sản xuất, tái tạo rừng và làm nghĩa vụ tài chính với Nhà nước. - Có gần 100 lâm trường, chủ yếu ở Tây Nguyên, tuy được giao rừng tự nhiên, rừng có trữ lượng gỗ lớn nhưng không được giao nhiệm vụ khai thác, lâm trường chỉ có trách nhiệm quản lý, bảo vệ rừng, nuôi dưỡng rừng. Do vậy, mọi hoạt đông của Lâm trường được ngân sách tỉnh cấp kinh phí theo dự toán được duyệt như một đơn vị sự nghiệp bảo vệ rừng. - Có khoảng 120 lâm trường chỉ còn rừng tự nhiên thứ sinh, nghèo kiệt, và khoảng 60 lâm trường chỉ có đất trồng rừng nhưng không có vốn để đầu tư, không có thị trường tiêu thụ sản phẩm nên những lâm trường này không có nguồn thu và không thể hoạt động sản xuất kinh doanh binh thường được Năm 2000, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã tiến hành tổng kết hoạt động của lâm trường quốc doanh sau 10 năm thực hiện đường lối “Đổi mới” (1990 – 1999) và rút ra những kết luận sau: Những ưu điểm: - Ở một số địa phương đã tiến hành rà soát lại quỹ đất và rừng lâm trường đang quản lý, thu hồi bớt một phần diện tích rừng và đất rừng của lâm trường không sử dụng hoặc sử dụng không có hiệu quả để giao cho dân. - Các lâm trường đã chú ý nhiều hơn đến khâu lâm sinh và bảo vệ rừng. Rừng tự nhiên giao cho lâm trường quản lý được bảo vệ tốt hơn so với giao cho các thành phần kinh tế khác. - Nhiều lâm trường đã trụ vững và thích ứng được với cơ chế thị trường. Sản xuất kinh doanh có hiệu quả, hoàn thành nghĩa vụ tài chính với Nhà nước, đời sống người lao động làm nghề rừng được cải thiện. 4
- - Chương trình 327 và Dự án 661 giao cho lâm trường quản lý được triển khai và thực hiện đạt kết quả tốt hơn so với việc giao cho các tổ chức khác quản lý do lâm trường sẵn có cơ sở vật chất kỹ thuật, có đội ngũ cán bộ có kinh nghiệm trong quản lý và có trình độ kỹ thuật trong lâm nghiệp.. Những yếu kém tồn tại: - Hầu hết các lâm trường đều xây dựng phương án điều chế rừng và được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, nhưng rất ít lâm trường thực hiện được nguyên tắc quản lý rừng bền vững. Rừng tự nhiên giao cho lâm trường quản lý, sử dụng sau một số năm đều suy giảm cả về diện tích và trữ lượng. - Do không được Nhà nước bao cấp, thiếu vốn đầu tư, nên nhiều lâm trường phải thu hẹp sản xuất hoặc lâm trường chỉ đơn thuần quản lý Chương trình 327 hay Dự án 661 đã xảy ra tình trạng lao động dôi dư nhiều hoặc người có việc làm nhưng thu nhập thấp do định mức tiền công khoán quá thấp, nhiều lâm trường không nộp được bảo hiểm xã hội và đời sống của người lao động rất khó khăn. 2.2.3. Giai đoạn từ 2000 đến năm 2003 Trong giai đoạn này, các lâm trường tiếp tục được phát triển và tổ chức lại theo Quyết định 187/1999/QĐ-TTg ngày 16 tháng 9 năm 1999 của Thủ tướng Chính phủ và có thể phân ra làm ba loại như sau : Loại thứ nhất, gồm các lâm trường quốc doanh được duy trì, củng cố để hoạt động theo cơ chế kinh doanh bao gồm những lâm trường quốc doanh đang quản lý rừng tự nhiên là rừng sản xuất và rừng phòng hộ ít xung yếu, những lâm trường quốc doanh trồng rừng nguyên liệu công nghiệp. Nhiệm vụ chính của các lâm trường quốc doanh thuộc loại này là gây trồng, bảo vệ nuôi dưỡng rừng, khai thác chế biến lâm sản, cung ứng nguyên liệu cho các cơ sở chế biến công nghiệp và nhu cầu tiêu dùng khác của nền kinh tế quốc dân. Ngoài các nhiệm vụ chính, các lâm trường được kinh doanh tổng hợp nông, lâm, ngư, công nghiệp và dịch vụ để sử dụng có hiệu quả tiềm năng lao động, đất đai và vốn rừng được giao. Đối với diện tích rừng phòng hộ rất xung yếu và xung yếu phân bố xen kẽ với rừng sản xuất và rừng phòng hộ ít xung yếu của lâm trường, nếu quản lý diện tích rừng chưa đến 5.000 ha, không đủ điều kiện để thành lập Ban quản lý rừng phòng hộ thì tiếp tục giao cho lâm trường quốc doanh quản lý theo quy chế rừng phòng hộ. Việc bảo vệ, gây trồng rừng phòng hộ ở vùng rất xung yếu và xung yếu được coi là hoạt động công ích, do lâm trường thực hiện theo nhiệm vụ Nhà nước giao. Loại thứ hai, gồm các lâm trường được chuyển đổi thành Ban quản lý rừng phòng hộ Đối với các lâm trường quốc doanh có từ 5.000 ha trở lên hoặc có trên 70% diện tích đất lâm nghiệp đang quản lý thuộc quy hoạch vùng phòng hộ xung yếu và rất xung yếu thì chuyển thành Ban quản lý rừng phòng hộ hoạt động theo cơ chế đơn vị sự nghiệp kinh tế có thu. Diện tích rừng sản xuất và đất lâm nghiệp xen kẽ với rừng phòng hộ cũng giao cho Ban quản lý gây trồng, bảo vệ, khai thác sử dụng, tạo nguồn thu cho ngân sách. Loại thứ ba, gồm các lâm trường được chuyển đổi sang các loại hình tổ chức kinh doanh khác: Các lâm trường quốc doanh đang gặp khó khăn trong sản xuất kinh doanh, quản lý diện tích rừng và đất quy hoạch để gây trồng rừng sản xuất từ 1.000 ha trở xuống, phân bố 5
- xen kẽ với đất nông nghiệp và gần khu dân cư, thì chuyển đổi thành loại hình tổ chức kinh doanh thích hợp để làm dịch vụ cho sản xuất nông, lâm, công nghiệp tại địa phương 3. Thực trạng hệ thống lâm trường hiện nay 3.1. Số lượng và phân bố lâm trường Theo báo cáo của các tỉnh, trước khi đăng ký thành lập lại doanh nghiệp nhà nước theo Nghị định số 388/CP của Chính phủ, cả nước có 412 lâm trường. Đến năm 1997 có 422 lâm trường, năm 1998 có 405 lâm trường và từ sau năm 2000 đến nay, cả nước có 368 lâm trường. Trong 368 lâm trường được phân bố theođịa phương, theo cấp quản lý và theo vùng sinh thái như sau: Số tỉnh có lâm trường hoạt động là 44 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, Phân loại theo cấp quản lý: có 40 lâm trường do trung ương quản lý ( chiếm tỷ lệ 10,9%), 328 lâm trường do các địa phương quản lý (chiếm tỷ lệ 89,1%); Phân theo dịa bàn hoạt động trên 7 vùng sinh thái : - Đồng bằng sông Hồng: 4 lâm trường (chiếm 1,0%), - Miền núi phía Bắc: 105 lâm trường (chiếm 28,5%), - Bắc Trung Bộ: 70 lâm trường (chiếm19,0%), - Duyên hải Nam Trung bộ: 30 lâm trường (chiếm 8,2%), - Tây nguyên: 108 lâm trường (chiếm 29,4%), - Đông Nam bộ: 35 lâm trường (chiếm 9,5%), - Đồng bằng sông Cửu Long: 16 lâm trường (chiếm 4,4%). 3.2. Thực trạng quản lý, sử dụng đất trong lâm trường 3.2.1. Tình hình quản lý đất đai Về diện tích đất lâm trường đang quản lý Tính đến năm 2000, cả nước còn 368 lâm trường và được Nhà nước giao quản lý, sử dụng 5.000.794 ha đất tự nhiên, chiếm 15,2% tổng diện tích tự nhiên của cả nước (bằng 84,5% diện tích đất các lâm trường được giao khi thực hiện Nghị định 388/CP). Trong đó, đất lâm nghiệp có 4.449.928 ha, bao gồm 2.988.941 ha rừng tự nhiên (chiếm 67,2%), 534.580 ha rừng trồng (chiếm 12,0%) và 926.407 ha đất chưa có rừng (chiếm 20,8%). Trong 4.449.928 ha đất lâm nghiệp có 104.979 ha đất rừng đặc dụng (chiếm 2,4%), 1.315.433 ha đất rừng phòng hộ (chiếm 29,5%) và 2.103.108 ha đất rừng sản xuất (chiếm 47,3% diện tích đất lâm nghiệp). Diện tích bình quân mỗi lâm trường quản lý, sử dụng 13.589 ha. Trong đó các lâm trường ở vùng Trung du và Miền núi phía Bắc bình quân mỗi lâm trường được giao là 5.527 ha, ở vùng Bắc Trung bộ là 15.100 ha, vùng Duyên hải Nam Trung bộ là 18.437 ha và vùng Tây Nguyên là 19.785 ha. Diện tích rừng và đất lâm nghiệp của từng lâm trường được giao để quản lý, sử dụng rất khác nhau: có lâm trường không có đất hoặc gần như không được giao đất sản xuất, có lâm trường được giao quản lý, sử dụng diện tích đất rất lớn. (Phụ lục 4). Về tình hình đất của lâm trường bị lấn chiếm Tổng diện tích đất của lâm trường bị lấn chiếm là 275.213 ha, chiếm 5,5% tổng diện tích đất tự nhiên các lâm trường đang quản lý. Trong đó, đất chưa sử dụng bị lấn chiếm nhiều 6
- nhất, với tỷ lệ 50,4%; đất lâm nghiệp có rừng bị lấn chiếm 29,3%; đất nông nghiệp bị lấn chiếm 18,6%; đất dân cư và đất chuyên dùng bị lấn chiếm 1,8%. Đối tượng lấn chiếm đất của lâm trường chủ yếu là người dân ở địa phương; cán bộ công nhân lâm trường đã nghỉ hưu và định cư ở địa phương; dân di cư tự do từ các nơi khác đến. Nguyên nhân đất đai của lâm trường bị lấn chiếm là do lâm trường để đất hoang hoá hoặc chậm đưa vào sử dụng, quản lý lỏng lẻo, sử dụng kém hiệu quả, bên cạnh đó lâm trường lại chưa phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương trong việc quy hoạch sử dụng đất cũng như chậm xử lý, giải quyết tình trạng lấn chiếm đất đai. Về tình hình đất của lâm trường có tranh chấp Tổng diện tích đất của lâm trường đang có tranh chấp là 45.840 ha, chiếm 0,77 % tổng diện tích đất tự nhiên của các lâm trường được Nhà nước giao. Loại đất đang có tranh chấp nhiều nhất là đất chưa sử dụng chiếm tỷ lệ 61%; đất lâm nghiệp có rừng chiếm 28,0%; đất chuyên dùng, đất dân cư là 8,8% và ít nhất là đất nông nghiệp chiếm 2,2% tổng diện tích đất đang có tranh chấp. Đối tượng tranh chấp chủ yếu là các hộ dân cư trú trên địa bàn của lâm trường. Nguyên nhân xảy ra tranh chấp là do diện tích đất lâm nghiệp bị giao chồng chéo giữa lâm trường với các hộ dân trên địa bàn. Có trường hợp, khi quy hoạch thành lập lâm trường, đã giao đất cho lâm trường trong đó có cả những diện tích đất của các hộ dân đang sử dụng, không đo đạc, cắm mốc phân định ranh giới rõ ràng, cụ thể khi giao đất cho lâm trường. Một số nơi khi xảy ra tranh chấp ít được quan tâm giải quyết hoặc giải quyết không triệt để nên tình trạng tranh chấp kéo dài, có nơi diễn biến phức tạp. Về cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho lâm trường Theo quyết định 187/1999/QĐ-TTg, đến hết năm 2000, Uỷ ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương phải hoàn thành việc giao đất và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất gắn với giao rừng cho lâm trường quốc doanh dưới sự hướng dẫn của Tổng cục Địa chính và Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn nhưng thực tế được tiến hành rất chậm. Theo báo cáo của các tỉnh, thành phố đến cuối năm 2002 mới có 34 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho các lâm trường với diện tích 1.250.369 ha, bằng 25,2% tổng diện tích đất lâm trường được giao quản lý. 3.2.2. Tình hình sử dụng đất đai Các hình thức sử dụng đất Thời gian qua, điểm nổi bật nhất trong tổ chức quản lý, sử dụng đất của các lâm trường là việc lâm trường sử dụng nhiều hình thức tổ chức quản lý và áp dụng nhiều hình thức khoán rừng và đất lâm nghiệp cho hộ gia định, cho người lao động với những hình thức tổ chức quản lý sử dụng đất chủ yếu như sau: lâm trường tự tổ chức sản xuất, khoán, liên doanh, liên kết, cho thuê, cho mượn. Từ tháng 12/2000 đến nay, trong 4.425.792 ha đất của 368 lâm trường có thể sản xuất kinh doanh thì diện tích đất do lâm trường tự tổ chức sản xuất chiếm 83,0%, diện tích khoán 16,4%, còn lại là các hình thức khác 0,6%. Diện tích cụ thể đối với từng hình thức quản lý, sử dụng được thể hiện ở biểu sau: 7
- Biểu 1. Hiện trạng về tổ chức quản lý sử dụng đất đai trong lâm trường Chia ra Loại đất Tổng cộng Tự tổ chức Khoán Liên kết Cho Thuê Cho mượn Tổng số 4.425.792 3.675.322 724.044 23.303 576 2.546 Tỷ lệ % 100,00 83,04 16.36 0,53 0,01 0,06 Đất LN 4.202.279 3.478.204 699.983 21.718 2.374 Tỷ lệ % 100,00 82,76 16,66 0,52 0,06 Đất NN 223.513 197.118 24.061 1.586 576 172 Tỷ lệ % 100,00 88,19 10,76 0,71 0,26 0,08 Về tình hình khoán rừng và đất trong lâm trường Các lâm trường thường áp dụng những hình thức khoán ổn định, lâu dài (theo Nghị định số 01/CP), theo công đoạn, hàng năm và theo công việc. Trong tổng diện tích 699.983 ha đất lâm nghiệp, lâm trường đã áp dụng hình thức khoán, thì hình thức khoán hàng năm chiếm 55,5% với diện tích là 388.223 ha, khoán lâu dài chiếm 29,2% với diện tích là 204.619 ha, khoán công đoạn chiếm 9,0% với diện tích 62.654 ha, còn lại là khoán theo công việc chiếm 6,4% với diện tích 44.487 ha. Cụ thể như biểu dưới đây: Biểu 2. Cơ cấu diện tích phân theo các hình thức khoán trong lâm trường Chia ra các hình thức khoán Loại đất Tổng cộng 01/CP Công đoạn Hàng năm Công việc Tổng số 724.044 226.057 62.782 390.738 44.487 Tỷ lệ % 100,00 31,22 8,67 53,97 6,14 Đất LN 699.983 204.619 62.654 388.223 44.487 Tỷ lệ % 100,00 29,23 8,95 55,46 6,36 Đất NN 24.061 21.438 108 2515 Tỷ lệ % 100,00 89,10 0,45 10,45 3.3. Thực trạng nguồn nhân lực của lâm trường 3.3.1. Tình hình lao động Lực lượng lao động quốc doanh Từ sau năm 1995, lực lượng lao động trong biên chế của lâm trường giảm rất nhiều do các lâm trường tuyển rất ít lao động mới, kể cả cán bộ kỹ thuật và cán bộ quản lý có trình độ trung, đại học. Mặt khác, những cán bộ công nhân viên chức của lâm trường được tuyển dụng vào biên chế trước đây, đến nay do tinh giảm nên đã nghỉ hưu, nghỉ mất sức, nghỉ theo Nghị định số 176/CP hay chuyển đổi theo chính sách khác của Nhà nước Tại thời điểm 31/6/1996 tổng số cán bộ công nhân viên trong danh sách của lâm trường có 56.615 người, đến nay chỉ còn 26.843 người (giảm 54,3%) trong đó lao động trực tiếp có 8
- 19.405 người chiếm tỷ lệ 75%, cán bộ quản lý và nhân viên có 6.477 người chiếm tỷ lệ 25%. Bình quân mỗi lâm trường có 70 người. Nhiều lâm trường có rất ít lao động để làm nhiệm vụ quản lý, bảo vệ rừng của lâm trường ( xem Phụ biểu 5). Lực lượng lao động nhận khoán Lực lượng lao động xã hội làm nghề rừng được hình thành trong quá trình thực hiện các chính sách của Nhà nước về giao đất, khoán rừng cho hộ gia đình, cá nhân. Lực lượng lao động này ngày càng phát triển nhanh về số lượng. Nhờ đó đã góp phần nâng tỷ trọng thu nhập từ sản xuất lâm nghiệp của họ. Qua báo cáo của các lâm trường, hiện tại có 84.505 hộ dân ký hợp đồng nhận khoán với lâm trường để trồng rừng, bảo vệ rừng, khoanh nuôi tái sinh rừng... 3.3.2. Việc làm và thu nhập của người lao dộng Về việc làm: Do nhiều nguyên nhân mà nhiều người lao động không được sắp xếp, bố trí được việc làm, nên không ít cán bộ công nhân có tên trong danh sách nhưng không được hưởng lương từ lâm trường, cụ thể là trong tổng số 26.843 người trong danh sách của lâm trường, chỉ có 17.921 người (chiếm 69,2%) có việc làm và hưởng lương từ lâm trường; có 6.510 người chuyển sang nhận khoán chiếm 25,2% và 1.451 người không có việc làm và không hưởng lương chiếm 5,6% số lao động trong danh sách của lâm trường. Về thu nhập: Thu nhập bình quân 1 lao động là 525.000đ/người/tháng. Công nhân lâm trường ở các tỉnh có thu nhập cao là Đồng Nai: 790.000đ, Ninh Thuận: 720.000đ, Lâm Đồng: 661.000đ, Bình Phước: 616.000đ, Kon Tum: 609.000đ. Ở một số lâm trường, công nhân có thu nhập thấp như ở tỉnh Sóc Trăng: 127.000đ, tỉnh Cần Thơ: 173.000đ và Lai Châu: 250.000đ... Về đóng bảo hiểm xã hội: do kết quả sản xuất kinh doanh của các lâm trường chưa cao nên nhiều lâm trường không đóng được bảo hiểm xã hội cho cán bộ công nhân viên lâm trường. Trong tổng số cán bộ công nhân viên lâm trường nêu trên có 15.844 người được lâm trường đóng BHXH (chiếm 61,3%), có 5.146 người nhận khoán tự đóng BHXH (chiếm 19,8%), còn lại 4.892 người không đóng được bảo hiểm (chiếm 18,9% tổng số lao động trong danh sách của lâm trường). 3.3.3. Tổ chức bộ máy quản lý Do số lượng lao động giảm cùng với thay đổi về cơ chế quản lý nên bộ máy quản lý của lâm trường cũng thay đổi theo hướng số lượng lãnh đạo ở nhiều lâm trường chỉ còn giám đốc và một phó giám đốc, sở phòng ban của lâm trường giảm, có nơi không còn phòng ban, giám đốc lâm trường sử dụng trực tiếp một số nhân viên quản lý kinh tế, kỹ thuật giúp việc. Các đơn vị sản xuất trực thuộc của lâm trường có thể là đội sản xuất hoặc tổ sản xuất, biên chế gián tiếp của đội sản xuất chỉ có đội trưởng và cán bộ kỹ thuật kiêm thống kê. 3.4. Thực trạng vốn và kết quả sản xuất kinh doanh của lâm trường quốc doanh. 3.4.1. Về vốn sản xuất kinh doanh Tổng số vốn sản xuất của 368 lâm trường là: 671.895 triệu đồng, trong đó vốn cố định có 428.849 triệu đồng, chiếm tỷ trọng 63,83%, vốn lưu động có 222.363 triệu đồng, chiếm tỷ trọng 33,09% tổng số vốn sản xuất. Bình quân vốn một lâm trường chỉ có 1.226 triệu đồng, trong đó vốn cố định có 1.165 triệu đồng, vốn lưu động có 604 triệu đồng. Nếu phân theo nguồn vốn hình thành, thì trong tổng số 671.895 triệu đồng vốn sản xuất, có 314.447 triệu đồng vốn ngân sách, chiếm 46,8%, vốn vay 175.365 triệu đồng chiếm 26,1%, vốn tự có là 129.676 triệu đồng, chiếm 19,3%, còn lại là các nguồn vốn khác chiếm 7,8%. Vốn lưu động của các lâm trường chênh lệch nhau rất lớn. 49 lâm trường có vốn lưu động trên 1 tỷ đồng, 130 lâm trường vốn lưu động dưới 100 triệu đồng, 33 lâm trường vốn lưu 9
- động dưới 20 triệu đồng và thậm trí nhiều lâm trường vốn lưu động chỉ có vài ba triệu đồng hoặc không có (xem Phụ lục 5) Nếu căn cứ vào quy mô về vốn sản xuất để phân loại, hầu hết các lâm trường thuộc loại doanh nghiệp vừa và nhỏ, cụ thể là số lâm trường có vốn sản xuất trên 5 tỷ đồng chỉ chiếm tỷ lệ 7%, dưới 5 tỷ đồng chiếm tỷ lệ 93% (trong đó 55% số lâm trường có vốn sản xuất dưới 1 tỷ đồng). 3.4.2. Về vốn đầu tư xây dựng cơ bản Tổng số vốn đầu tư xây dựng cơ bản của 368 lâm trường là 1.233.083 triệu đồng, trong đó vốn đầu tư lâm sinh là: 1.045.137 triệu đồng, chiếm tỷ lệ 84,7%, vốn khác 187.946 triệu đồng chiếm tỷ lệ 15,3%, bình quân vốn đầu tư XDCB của một lâm trường là 3.351 triệu đồng, trong đó vốn đầu tư lâm sinh 2.840 triệu đồng, vốn khác 511 triệu đồng. Nếu phân theo nguồn vốn đầu tư xây dựng cơ bản thì vốn ngân sách có 845.836 triệu đồng chiếm tỷ lệ 68,6%, vốn vay ngân hàng 262.544 triệu đồng chiếm tỷ lệ 21,3%, vốn tự có 62.561 triệu đồng chiếm tỷ lệ 5,1%, còn lại là các nguồn khác chiếm tỷ lệ 5,0%. Tài sản cố định của các lâm trường chủ yếu là cầu đường, bãi bến, các công trình kiến trúc đến nay đã xuống cấp và hư hỏng nhiều nhưng không được bổ sung hoặc nâng cấp; Máy móc thiết bị phục vụ sản xuất hết sức nghèo nàn, nhất là sau khi thực hiện chủ trương tách khâu lâm sinh ra khỏi khâu khai thác, nên tài sản về thiết bị, xe máy của lâm trường đã bàn giao cho các đơn vị có chức năng khai thác, vận chuyển và chế biến lâm sản quản lý, sử dụng, do đó vốn sản xuất của những lâm trường lại càng ít đi, nhất là đối với các lâm trường ở vùng Tây Ngyên. 3.4.3. Về hiệu quả sản xuất kinh doanh Theo báo cáo của các lâm trường tổng doanh thu một năm của 368 lâm trường là 686.858 triệu đồng, bình quân doanh thu của một lâm trường là 1.866 triệu đồng; có 261 lâm trường (chiếm tỷ lệ 70,9%) nộp ngân sách Nhà nước được 180.950 triệu đồng, bình quân một lâm trường nộp 693 triệu đồng; có trên 200 lâm trường kinh doanh có lãi với số tiền là 48.661 triệu đồng (chiếm tỷ lệ 58,4%), bình quân một lâm trường lãi 178 triệu đồng; có 113 lâm trường không phát sinh lỗ, lãi (chiếm tỷ lệ 30,7%), còn lại khoảng 40 lâm trường kinh doanh thua lỗ với số tiền là 2.144 triệu đồng (chiếm tỷ lệ 10,9%), bình quân một lâm trường lỗ 53,6 triệu đồng; 10
- Phần 2: Đánh Giá Khái Quát Kết Quả, Tồn Tại, Khó Khăn và Bài Học Kinh Nghiệm về Quá Trình Phát Triển Lâm Trường Quốc Doanh 1. Kết quả a. Một số lâm trường đã có những đổi mới quan trọng cả về tổ chức, nội dung và phương thức hoạt động, đã xuất hiện một số mô hình về sản xuất và quản lý tài nguyên rừng có hiệu quả và ngày càng khẳng định vị thế quan trọng của lâm trường tại địa bàn. b. Quản lý rừng và đất lâm nghiệp của một số lâm trường có hiệu quả hơn, nhiều lâm trường đã chú trọng tới biện pháp thâm canh rừng nhằm nâng cao năng suất và chất lượng rừng. c. Một số lâm trường đã hình thành cơ sở chế biến lâm sản quy mô nhỏ để tận dụng nguồn nguyên liệu của lâm trường và vùng phụ cận, mở rộng dịch vụ cho cư dân trên địa bàn, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế của rừng và nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh của lâm trường. d. Các lâm trường đã nhiều lần rà soát và điều chỉnh lại diện tích rừng và đất đai. Diện tích đất các LTQD giao trả cho các địa phương đã tạo điều kiện cho nông dân và một số tổ chức được giao thêm đất để mở rộng sản xuất kinh doanh. e. Nhiều lâm trường khi quy hoạch diện tích đất được giao đã có sự thống nhất với các cấp chính quyền địa phương, xác định rõ ranh giới đất được giao trên bản đồ và trên thực địa; đất lâm nghiệp đã được phân chia theo mục đích sử dụng (3 loại rừng), theo các đơn vị điều chế rừng (tiểu khu), theo hiện trạng rừng, làm cơ sở cho việc tổ chức quản lý, sử dụng rừng được chặt chẽ và ngày càng hiệu quả. f. Việc làm của công nhân viên nhiều lâm trường về cơ bản đã được giải quyết ổn định. Thu nhập và đời sống của họ từng bước được nâng lên, tỷ trọng thu nhập từ sản xuất lâm nghiệp trong kinh tế gia đình của họ cũng ngày càng tăng g. Môi trường pháp lý cho việc đổi mới lâm trường ngày càng hoàn thiện; nhận thức của các cấp, các ngành đối với lâm trường được nâng lên; tính năng động, mạnh dạn vươn lên của các lâm trường thời kỳ vừa qua là những yếu tố thuận lợi cho quá trình đổi mới lâm trường. 2. Những tồn tại và khó khăn 2.1. Tồn tại a. Tiến trình sắp xếp, đổi mới lâm trường quốc doanh diễn ra còn chậm b. Tiêu chí sắp xếp lâm trường đã được Chính phủ quy định tại Quyết định số 187 /1999/NĐ-CP nhưng không được áp dụng thống nhất c. Những nội dung cần đổi mới trong lâm trường triển khai chậm, chất lượng chưa cao và không đồng bộ. 2.2. Khó khăn a. Quan điểm, nhận thức về vai trò, vị trí của lâm trường quốc doanh trong giai đoạn hiện nay vẫn chưa được nhất quán b. Việc tách nhiệm vụ công ích, nhiệm vụ văn hoá, xã hội và quốc phòng an ninh ra khỏi chức năng sản xuất kinh doanh của lâm trường còn gặp khó khăn c. Thiếu kinh phí cho việc tổ chức sắp xếp, đổi mới lâm trường bao gồm cả kinh phí xây dựng phương án sắp xếp và kinh phí thực hiện phương án. d. Năng lực, trình độ quản lý của lâm trường chưa đáp ứng công cuộc đổi mới 11
- 2.3. Tiềm năng trong quá trình đổi mới lâm trường quốc doanh a. Hiện tại cũng như trong tương lai, lâm trường quốc doanh luôn có vai trò và vị trí quan trọng trong phát triển kinh tế-xã hội nói chung và trong hoạt động lâm nghiệp nói riêng b. Môi trường pháp lý cho sự phát triển lâm trường quốc doanh ngày càng hoàn thiện; nhận thức và sự quan tâm của các cấp, các ngành trong việc đổi mới lâm trường ngày càng được nâng lên, đó là những điều kiện rất thuận lợi để quá trình đổi mới và phát triển lâm trường đạt được đúng mục tiêu đã đề ra. c. Lâm trường tiếp tục được Nhà nước giao hoặc cho thuê rừng và đất lâm nghiệp để sản xuất kinh doanh không những có ý nghĩa rất to lớn về kinh tế mà còn có ý nghĩa quan trọng về môi trường, xã hội và an ninh quốc phòng. d. Đã có không ít lâm trường có kinh nghiệm và là điển hình tốt trong sản xuất kinh doanh của thời kỳ đổi mới; những kết quả nghiên cứu, ứng dụng khoa học, công nghệ tiên tiến trong lâm nghiệp đã được các lâm trường áp dụng thành công trong thực tiễn sản xuất cũng là những điều kiện, là cơ sở để lâm trường thực hiện tốt sự nghiệp đổi mới của mình. e. Việc sắp xếp, đổi mới lâm trường quốc doanh cũng được các tổ chức quốc tế quan tâm. Nhiều dự án về đổi mới lâm trường do các tổ chức quốc tế tài trợ đã và đang được triển khai đã góp phần không nhỏ cho sự thành công của việc đổi mới lâm trường Một số Dự án có liên quan đến đổi mới lâm trường đã và đang triển khai như sau2: Nghiên cứu về lâm trường quốc doanh của Dự án hỗ trợ kỹ thuật do Ngân hàng phát triển Châu á tài trợ (1999). Nghiên cứu về lâm trường quốc doanh của JICA (năm 2001). Nghiên cứu về lâm trường của dự án hỗ trợ kỹ thuật, chuẩn bị cho dự án hỗ trợ tài chính “Phát triển ngành lâm nghiệp” ở bốn tỉnh duyên hải Trung Bộ: Thừa Thiên-Huế, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định (năm 2002) của Ngân hàng Thế giới (WB). Nghiên cứu về lâm trường quốc doanh ở Thừa Thiên-Huế của tổ chức phát triển Hà Lan (SNV) tài trợ năm 2003. Nghiên cứu về lâm trường quốc doanh ở tỉnh Quảng Trị do Dự án GTZ-Tân Lâm tài trợ (2002). Dự án hỗ trợ kỹ thuật TA3818 VIE “Phát triển lâm nghiệp và cải thiện đời sống của vùng Tây Nguyên” do Ngân hàng phát triển Châu á (ADB) tài trợ Mô hình thí điểm đổi mới lâm trường ở Tây Nguyên do Dự án cải cách hành chính lâm nghiệp (REFAS) GTZ tài trợ. 3. Một số bài học kinh nghiệm - Để đẩy nhanh quá trình sắp xếp, đổi mới lâm trường, Nhà nước cần quy định rõ các tiêu chí sắp xếp lâm trường làm cơ sở cho các ngành, các địa phương và lâm trường thực hiện sắp xếp lại LTQD. - Hệ thống pháp luật và chính sách cần thống nhất, đồng bộ tạo môi trường pháp lý cho việc duy trì và đổi mới lâm trường quốc doanh đồng thời khắc phục được những tiêu cực do quá trình sắp xếp lại lâm trường có thể xẩy ra. - Phải có sự thống nhất cao của các ngành, các cấp từ trung ương đến địa phương và cơ sở về nhận thức vai trò, vị trí, yêu cầu và nội dung đổi mới lâm trường quốc doanh. Đặc biệt là sự quan tâm chỉ đạo, theo dõi, kiểm tra thường xuyên của tỉnh uỷ, HĐND, UBND tỉnh, sự phối hợp chặt chẽ thống nhất giữa các sở, ban, ngành của cấp tỉnh và 2 Xem Phụ lục số 3: Các chương trình hợp tác quốc tế về đổi mới lâm trường 12
- của UBND các huyện, xã trong tỉnh, giải quyết kịp thời những khó khăn ách tắc cho cơ sở. - Sắp xếp lại LTQD phải gắn với việc phân định rõ chức năng sản xuất kinh doanh và chức năng xã hội (làm nhiệm vụ công ích) để áp dụng hình thức tổ chức và cơ chế quản lý phù hợp. - Rừng và đất lâm nghiệp là tư liệu sản xuất quan trọng và không thể thiếu được đối với lâm trường khi chuyển sang cơ chế kinh doanh, tuy nhiên. chỉ nên giao rừng và đất lâm nghiệp cho lâm trường quản lý, sử dụng ổn định lâu dài vào mục đích lâm nghiệp. - Sắp xếp, đổi mới LTQD phải gắn với việc xoá bỏ bao cấp trong các hoạt động sản xuất kinh doanh của lâm trường, bảo đảm cho lâm trường tự chủ, tự chịu trách nhiệm trước nhà nước về kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh của mình, hợp tác và cạnh tranh bình đẳng với tất cả các thành phần kinh tế khác theo quy định của pháp luật. - Để đứng vững trong nền kinh tế thị trường, các LTQD phải tự đổi mới đội ngũ cán bộ, trang bị cho họ về trình độ khoa học kỹ thuật và công nghệ mới, kiến thức về kinh tế thị trường, hội nhập kinh tế trong khu vực và trên thế giới, đồng thời có các giải pháp khai thác tối đa các nguồn lực, kể cả đầu tư nước ngoài vào phát triển sản xuất kinh doanh và xây dựng vốn rừng ổn định, lâu dài. - Về quy mô và hình thức tổ chức sản xuất của lâm trường, qua thực tiễn cho thấy ở những vùng có rừng tự nhiên tương đối tập trung thì hình thức tổ chức quản lý với mô hình Công ty Lâm nghiệp quy mô lớn hoặc vừa là có hiệu quả. - Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước đối với LTQD. Quy định rõ trách nhiệm và tăng cường sự phối hợp giữa các Bộ, cơ quan thuộc chính phủ và sự phối hợp giữa các Bộ, ngành với UBND các địa phương trong việc thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước đối với lâm trường. Tăng cường xây dựng và hoàn thiện thể chế chính sách và pháp luật phù hợp, tránh sự can thiệp trực tiếp của Nhà nước vào quá trình sản xuất kinh doanh của lâm trường. 13
- 14
CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD
-
Cẩm nang lâm nghiệp- Chương 15 QUẢN LÝ RỪNG PHÒNG HỘ ĐẦU NGUỒN VÀ RỪNG PHÒNG HỘ VEN BIỂN
0 p | 267 | 124
-
Bài giảng : Quy hoạch lâm nghiệp vụ điều chế rừng part 2
17 p | 243 | 85
-
Cẩm nang lâm nghiệp- Chương 3 Khuôn khổ pháp lý lâm nghiệp
106 p | 124 | 58
-
Giao đất lâm nghiệp kinh tế hộ gia đình ở miền núi part 1
11 p | 95 | 42
-
Giao trình -Quản lý đất lâm nghiệp - chương 5
22 p | 123 | 42
-
Cẩm nang ngành Lâm nghiệp: Chương Khuôn khổ pháp lý Lâm nghiệp - Nguyễn Ngọc Bình
106 p | 94 | 31
-
Giao đất lâm nghiệp kinh tế hộ gia đình ở miền núi part 2
11 p | 78 | 30
-
Giao đất lâm nghiệp kinh tế hộ gia đình ở miền núi part 3
11 p | 80 | 25
-
Giao đất lâm nghiệp kinh tế hộ gia đình ở miền núi part 4
11 p | 79 | 24
-
Giao đất lâm nghiệp kinh tế hộ gia đình ở miền núi part 6
11 p | 75 | 22
-
Cẩm nang nghành lâm nghiệp-Chương 1
103 p | 61 | 22
-
Giao đất lâm nghiệp kinh tế hộ gia đình ở miền núi part 5
11 p | 70 | 21
-
Giao đất lâm nghiệp kinh tế hộ gia đình ở miền núi part 7
10 p | 77 | 20
-
Cẩm nang ngành lâm nghiệp-Chương 25
73 p | 45 | 8
-
Bài giảng Quản lý dự án lâm nghiệp xã hội (Chương trình hỗ trợ lâm nghiệp xã hội)
99 p | 20 | 5
-
Giáo trình Phương pháp mô hình tương lai: Một công cụ quản lý rừng - Phần 2
16 p | 21 | 1
-
Giáo trình Phương pháp mô hình tương lai: Một công cụ quản lý rừng - Phần 1
24 p | 21 | 1

markdown:
# Cẩm nang lâm nghiệp- Chương 25 QUẢN LÝ LÂM TRƯỜNG QUỐC DOANH
Chia sẻ: Minh Nguyen | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0
lượt xem 33
download
![](http://image.tlvnimg.com/document/thumbnail/2010/20100805/daisy15/80x100/c25_quan_ly_lam_truong_quoc_doanh_927.jpg)
##
Cẩm nang lâm nghiệp- Chương 25 QUẢN LÝ LÂM TRƯỜNG QUỐC DOANH
[Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ](javascript:void(0);)
Download
![](http://static.tlvnimg.com/b2013az/templates/version1/default/images/down16x21.png)
Lâm trường khác với các doanh nghiệp nhà nước khác là được Nhà nước giao, cho thuê rừng và đất lâm nghiệp với diện tích lớn để sử dụng ổn định, lâu dài vào mục đích sản xuất, kinh doanh lâm nghiệp.
Bình luận(0)
[Đăng nhập để gửi bình luận!](javascript:void(0);)
##
Nội dung Text: Cẩm nang lâm nghiệp- Chương 25 QUẢN LÝ LÂM TRƯỜNG QUỐC DOANH
- BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN CHƯƠNG TRÌNH HỖ TRỢ NGÀNH LÂM NGHIỆP & ĐỐI TÁC CẨM NANG NGÀNH LÂM NGHIỆP Chương QUẢN LÝ LÂM TRƯỜNG QUỐC DOANH i
- Năm 2006 Biên soạn: Ngô Đình Thọ, Cục Lâm nghiệp Phạm Xuân Phương, Vụ Pháp chế Bùi Huy Nho, Cục Hợp tác xã phát triển nông thôn Nguyễn Hữu Tuynh, Chuyên gia chính sác Lâm nghiệp Chỉnh lý: Nguyễn Văn Tư Vũ Văn Mễ Nguyễn Hoàng Nghĩa Nguyễn Bá Ngãi Trần Văn Hùng Đỗ Quang Tùng Hỗ Trợ kỹ thuật và tài chính: Dự án GTZ-REFAS ii
- Mục lục Mục lục… ........................................................................................................................................ i Các từ viết tắt................................................................................................................................. v Phần 1: Quá Trình Phát Triển Lâm Trường Quốc Doanh và Thực Trạng Hiện Nay ........... 1 1. Lâm trường quốc doanh ........................................................................................................... 1 1.1. Khái niệm về lâm trường quốc doanh .......................................................................1 1.2. Chức năng, nhiệm vụ của lâm trường .......................................................................1 1.3. Đặc điểm sản xuất kinh doanh của lâm trường.........................................................1 1.4. Vai trò, vị trí của lâm trường quốc doanh trong sản xuất và đời sống xã hội...........2 2. Quá trình hình thành và phát triển lâm trường ..................................................................... 2 2.1. Lịch sử hình thành các lâm trường quốc doanh ........................................................2 2.2. Quá trình phát triển của lâm trường ..........................................................................2 2.2.1. Giai đoạn trước năm 1990 .....................................................................................2 2.2.2. Giai đoạn từ 1990 đến năm 1999...........................................................................4 2.2.3. Giai đoạn từ 2000 đến năm 2003...........................................................................5 3. Thực trạng hệ thống lâm trường hiện nay .............................................................................. 6 3.1. Số lượng và phân bố lâm trường...............................................................................6 3.2. Thực trạng quản lý, sử dụng đất trong lâm trường ...................................................6 3.2.1. Tình hình quản lý đất đai .......................................................................................6 3.2.2. Tình hình sử dụng đất đai ......................................................................................7 3.3. Thực trạng nguồn nhân lực của lâm trường ..............................................................8 3.3.1. Tình hình lao động .................................................................................................8 3.3.2. Việc làm và thu nhập của người lao dộng .............................................................9 3.3.3. Tổ chức bộ máy quản lý .........................................................................................9 3.4. Thực trạng vốn và kết quả sản xuất kinh doanh của lâm trường quốc doanh...........9 3.4.1. Về vốn sản xuất kinh doanh…………………….......……………..……………………9 3.4.2. Về vốn đầu tư xây dựng cơ bản............................................................................10 3.4.3. Về hiệu quả sản xuất kinh doanh .........................................................................10 Phần 2: Đánh Giá Khái Quát Kết Quả, Tồn Tại, Khó Khăn và Bài Học Kinh Nghiệm về Quá Trình Phát Triển Lâm Trường Quốc Doanh ................................................... 11 1. Kết quả ..................................................................................................................................... 11 2. Những tồn tại và khó khăn ..................................................................................................... 11 2.1. Tồn tại .....................................................................................................................11 2.2. Khó khăn .................................................................................................................11 2.3. Tiềm năng trong quá trình đổi mới lâm trường quốc doanh ...................................12 3. Một số bài học kinh nghiệm.................................................................................................... 12 Phần 3: Đổi Mới Lâm Trường Quốc Doanh Giai Đoạn 2006 – 2010...................................... 15 1. Quan điểm về đổi mới doanh nghiệp nhà nước .................................................................... 15 2. Về đổi mới doanh nghiệp nhà nước trong nông nghiệp....................................................... 15 3. Về đổi mới lâm trường quốc doanh ....................................................................................... 16 3.1. Đổi mới cơ cấu tổ chức lâm trường quốc doanh....................................................17 iii
- 3.2. Cơ chế quản lý đối với lâm trường sau khi sắp xếp lại...........................................18 3.3. Xây dựng phương án quy hoạch sử dụng đất..........................................................18 3.4. Xây dựng phương án điều chế rừng ........................................................................18 3.5. Xây dựng phương án sản xuất kinh doanh..............................................................18 3.6. Đổi mới tổ chức sản xuất trong lâm trường ...........................................................19 3.6.1. Chuyển dịch cơ cấu sản xuất trong lâm trường...................................................19 3.6.2. Mở rộng các hoạt động dịch vụ trong sản xuất kinh doanh của lâm trường ......19 3.6.3. Áp dụng khoán kinh doanh rừng trong lâm trường .............................................19 3.6.4. Liên doanh, liên kết bảo vệ và phát triển rừng ....................................................23 3.6.5. Áp dụng tiến bộ kỹ thuật trong xây dựng rừng và chế biến lâm sản ...................24 3.6.6. Đổi mới bộ máy quản lý của lâm trường ............................................................24 Phần 4: Giải Pháp và Chính Sách Nhằm Nâng Cao Hiệu Quả Sắp Xếp, Đổi Mới và Phát Triển Lâm Trường Quốc Doanh ............................................................................... 25 1. Giải pháp về đất đai ................................................................................................................ 25 2. Giải pháp về lao động.............................................................................................................. 26 3. Giải pháp về tài sản và tài chính ........................................................................................... 26 4. Giải pháp về tổ chức quản lý .................................................................................................. 29 5. Giải pháp về khoa học và công nghệ...................................................................................... 29 6. Giải pháp về thị trường........................................................................................................... 29 7. Giải pháp về giá ....................................................................................................................... 30 8. Một số giải pháp và cơ chế chính sách khác ......................................................................... 30 9. Tăng cường giám sát và đánh giá hoạt động của Lâm trường quốc doanh, các Ban quản lý rừng ............................................................................................................................ 31 9.1. Mục đích, nội dung giám sát và đánh giá hiệu quả hoạt động của Công ty Lâm nghiệp.......................................................................................................................31 9.2. Giám sát...................................................................................................................32 9.3. Đánh giá ..................................................................................................................32 9.4. Phương pháp tiến hành...........................................................................................32 9.4.1. Cấp Trung ương ...................................................................................................32 9.4.2. Cấp địa phương....................................................................................................33 Phụ lục 35 Phụ lục A: Hướng Dẫn Xây Dựng Phương Án Quy Hoạch sử Dụng Đất........................................35 Phụ lục B: Hướng Dẫn Xây dựng Phương Án Điều Chế Rừng ........................................................37 Phụ lục C: Hướng Dẫn Xây Dựng Phương Án Sản Xuất Kinh Doanh............................................42 Phụ lục D1: Các Chương Trình Hợp Tác Quốc Tế Về Đổi Mới Lâm Trường................................47 Phụ lục D2: Biểu Diễn Biến Tình Hình Sử Dụng Đât Của Lâm Trường Giai Đoạn 1991 – 2002 .50 Phụ lục D3: Biểu Tổng Hợp Về Đất Đai, Lao Động, Vốn Của Lâm Trường Quốc Doanh Năm 2002...............................................................................................................................52 Tài Liệu Tham Khảo ................................................................................................................... 67 iv
- Các từ viết tắt ADB Ngân hàng phát triển Châu Á CBCNV Cán bộ công nhân viên GTZ Hợp tác kỹ thuật Đức HĐND Hội đồng nhân dân HTX Hợp tác xã KTQD Kinh tế quốc dân LTQD Lâm trường quốc doanh LSNG Lâm sản ngoài gỗ PTNT Phát triển nông thôn QSDĐ Quyền sử dụng đất SNV Tổ chức phát triển Hà Lan SXKD Sản xuất kinh doanh UBND Uỷ ban nhân dân WB Ngân hàng thế giới JICA Cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản v
- vi
- Phần 1: Quá Trình Phát Triển Lâm Trường Quốc Doanh và Thực Trạng Hiện Nay 1. Lâm trường quốc doanh 1.1. Khái niệm về lâm trường quốc doanh Lâm trường quốc doanh là một tổ chức kinh tế do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định thành lập theo quy định của pháp luật Việt nam, hoạt dộng trong lĩnh vực bảo vệ và phát triển rừng. Lâm trường có năng lực pháp luật dân sự, có cơ cấu tổ chức chặt chẽ, có tài sản, có con dấu và tài khoản riêng. Lâm trường quốc doanh là doanh nghiệp nhà nước do vậy, cũng như các doanh nghiệp nhà nước khác, lâm trường phải hạch toán sản xuất kinh doanh, lấy mục tiêu là sản xuất và tiêu thụ được nhiều sản phẩm lâm sản, đem lại nhiều lợi nhuận cho lâm trường và cho Nhà nước. Lâm trường khác với các doanh nghiệp nhà nước khác là được Nhà nước giao, cho thuê rừng và đất lâm nghiệp với diện tích lớn để sử dụng ổn định, lâu dài vào mục đích sản xuất, kinh doanh lâm nghiệp. 1.2. Chức năng, nhiệm vụ của lâm trường Chức năng của lâm trường: Lâm trường quốc doanh là doanh nghiệp nhà nước hoạt động trong ngành lâm nghiệp, chức năng của lâm trường là sản xuất kinh doanh và hạch toán kinh doanh theo cơ chế thị trường và có sự điều tiết của Nhà nước. Song trong thực tế, do lâm trường được Nhà nước giao đất đai, tài nguyên rừng và địa bàn hoạt động, nên ngoài chức năng sản xuất kinh doanh, lâm trường còn thực hiện một số hoạt động công ích khác như: tham gia các hoạt động về y tế, giáo dục, chăm lo xây dựng cơ sở hạ tầng và các dịch vụ công khác. Việc bảo vệ, gây trồng rừng phòng hộ ở vùng rất xung yếu và xung yếu được coi là hoạt động công ích, do lâm trường thực hiện theo nhiệm vụ Nhà nước giao. Nhiệm vụ của lâm trường là1 quản lý, bảo vệ, nuôi dưỡng rừng, gây trồng rừng, khai thác, chế biến gỗ và lâm sản khác, cung ứng nguyên liệu cho các cơ sở chế biến công nghiệp và nhu cầu tiêu dùng khác của nền kinh tế quốc dân. Ngoài ra lâm trường còn được phép kinh doanh tổng hợp các ngành nghề khác như: nông nghiệp, công nghiệp, ngư nghiệp, dịch vụ... nhằm sử dụng và phát huy có hiệu quả mọi tiềm năng về lao động, kỹ thuật, đất đai, tài nguyên rừng được giao. 1.3. Đặc điểm sản xuất kinh doanh của lâm trường - Việc tổ chức sản xuất, kinh doanh của Lâm trường được thực hiện trên một diện tích rất lớn về đất đai, tài nguyên rừng: tổng diện tích đất tự nhiên các lâm trường trên phạm vi toàn quốc quản lý là 5.000.794ha, bình quân mỗi lâm trường quản lý, sử dụng 13.589ha, (lâm trường Minh Hoá tỉnh Quảng Bình được giao nhiều đất nhất là 98.770 ha). - Tư liệu sản xuất của lâm trường là tư liệu đặc biệt: đó là đất đai và tài nguyên rừng, nếu người quản lý, sử dụng có những giải pháp đúng đắn, thích hợp thì tư liệu sản xuất đó không những không mất đi mà còn được tái tạo lại và ngày càng phong phú. Nếu ngược lại thì tài nguyên rừng sẽ bị cạn kiệt dần và mất đi. - Hoạt động sản xuất, kinh doanh của lâm trường phức tạp, đa dạng và có chu kỳ sản xuất kinh doanh dài: đối tượng lao động chủ yếu của lâm trường là cây rừng, một thực thể sinh vật chịu sự chi phối rất nhiều về điều kiện tự nhiên (khí hậu, đất đai) và các 1 Thông tư liên tịch số 109/2000/TTLT/BNN-BTC, ngày 20/10/2000 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và Bộ Tài chính hướng dẫn thực hiện Quyết định số 187/QĐ-TTg ngày 16/9/1999 của Thủ tướng Chính phủ về đổi mới tổ chức và cơ chế quản lý lâm trường quốc doanh. 1
- giải pháp kỹ thuật tác động; quá trình sản xuất vừa mang tính chất nông nghiệp (gieo ươm, tạo cây con, gây trồng, chăm sóc và sản xuất có tính mùa vụ do chịu tác động của thời tiết, khí hậu) vừa mang tính chất công nghiệp (khai thác, vận chuyển, chế biến); chu kỳ kinh doanh dài (theo chu kỳ loài cây trồng) nên việc thu hồi vốn sẽ chậm, chịu rủi do cao, đòi hỏi phải tổ chức quản lý, theo dõi chặt chẽ, cụ thể và liên tục… - Địa bàn hoạt động sản xuất kinh doanh của lâm trường rộng và phức tạp: phạm vi hoạt động của lâm trường rất rộng, bao gồm diện tích đất và rừng của lâm trường và cả những khu vực có diện tích rừng, đất lâm nghiệp của các hộ gia đình, cá nhân hoặc các tổ chức khác xen kẽ trong địa bàn sản xuất của lâm trường chủ yếu ở vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới, hải đảo, cơ sở hạ tầng còn thấp kém, nền kinh tế chậm phát triển và là nơi có nhiều đồng bào dân tộc thiểu số có đời sống còn nhiều khó khăn. 1.4. Vai trò, vị trí của lâm trường quốc doanh trong sản xuất và đời sống xã hội Vị trí, vai trò của lâm trường quốc doanh đã được Thủ tướng Chính phủ quy định tại Quyết định 187/1999/QD-TTG ngày 16 tháng 9 năm 1999 như sau: - Lâm trường có vai trò nòng cốt trong sản xuất lâm nghiệp, - Làm trung tâm dịch vụ vật tư, kỹ thuật, chế biến và tiêu thụ sản phẩm cho các tổ chức hộ gia đình và cá nhân sản xuất lâm, nông nghiệp, - Góp phần bảo vệ và phát triển rừng, phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn. - Bảo đảm an ninh quốc phòng trên địa bàn 2. Quá trình hình thành và phát triển lâm trường 2.1. Lịch sử hình thành các lâm trường quốc doanh Để khôi phục các tuyến đường sắt bị tàn phá trong chiến tranh, năm 1955 Chính phủ đã cho thành lập những công trường khai thác gỗ làm tà vẹt ở một số địa phương như Yên Cát huyện Như Xuân, tỉnh Thanh Hóa; Khe Choang huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An; Ngả Đôi huyện Hương Sơn, tỉnh Hà tĩnh; Mẹt, huyện Hữu Lũng, tỉnh Lạng Sơn). Năm 1956 Chính phủ thành lập Sở Quốc doanh Lâm khẩn trực thuộc Bộ Nông Lâm, đồng thời cho tổ chức lại công trường khai thác gỗ làm tà vẹt đã có để thành các Chi nhánh Quốc doanh Lâm khẩn và thành lập thêm các Chi nhánh Quốc doanh Lâm khẩn mới ở Lũng Lô huyện Văn Chấn (tỉnh Yên Bái) và Nghĩa Đàn (tỉnh Nghệ An). Các Chi nhánh Quốc doanh Lâm khẩn trực thuộc Sở Quốc doanh Lâm khẩn trung ương, có nhiệm vụ khai thác gỗ và lâm sản khác phục vụ cho nhu cầu khôi phục và phát triển kinh tế của đất nước. Năm 1960 các Chi nhánh Quốc doanh Lâm khẩn đã được chuyển đổi thành lâm trường quốc doanh và thành lập thêm hàng loạt lâm trường quốc doanh mới trên cơ sở tổ chức lại các Hạt, Trạm lâm nghiệp huyện. 2.2. Quá trình phát triển của lâm trường 2.2.1. Giai đoạn trước năm 1990 Tính đến năm 1975, trên địa bàn các tỉnh ở miền Bắc có gần 200 lâm trường quốc doanh. Ở miền Nam, sau ngày thống nhất đất nước đã có hàng trăm lâm trường quốc doanh được thành lập và hoạt động theo mô hình tổ chức quản lý như các lâm trường ở miền Bắc. Trong giai đoạn này Nhà nước còn thành lập các Công ty hoặc Liên hiệp sản xuất lâm công nghiệp. Trong mỗi Công ty hoặc Liên hiệp thường có một số lâm trường, xí nghiệp khai thác vận chuyển gỗ, xí nghiệp chế biến gỗ, xí nghiệp làm dịch vụ cho sản xuất như xí nghiệp cầu đường, xí nghiệp cơ khí lâm nghiệp vv...những lâm trường thành viên trong các Công ty hoặc Liên hiệp lâm công nghiệp thường chỉ được giao thực hiện những công việc trong khâu 2
- lâm sinh: bảo vệ rừng, trồng và nuôi dưỡng rừng, bán cây đứng cho xí nghiệp khai thác gỗ và thực hiện chế độ hoạch toán phụ thuộc. Năm 1990, trên phạm vi cả nước có 412 lâm trường quốc doanh, được phân cấp quản lý như sau: - Có 18,4% lâm trường trực thuộc trung ương (gồm cả lâm trường là thành viên các Liên hiệp hoặc Công ty trực thuộc các Bộ, ngành trung ương); - Có 47,4% lâm trường trực thuộc cấp tỉnh; - Có 34,2% lâm trường trực thuộc cấp huyện. Giai đoạn này, các doanh nghiệp nhà nước nói chung và lâm trường nói riêng hoạt động theo cơ chế kế hoạch hoá tập trung, bao cấp, sản phẩm lâm trường sản xuất ra phải bán cho những khách hàng và theo giá do Nhà nước quy định. Mọi yếu tố đầu vào do Nhà nước bao cấp, phần lớn lợi nhuận lâm trường làm ra phải nộp ngân sách nhưng nếu bị lỗ thì được ngân sách nhà nước cấp bù. Các lâm trường không có đầy đủ quyền tự chủ trong sản xuất kinh doanh. Nhiệm vụ của lâm trường là phải phấn đấu hoàn thành các chỉ tiêu kế hoạch Nhà nước giao, trong đó có những chỉ tiêu được gọi là chỉ tiêu pháp lệnh như: - Giá trị sản lượng hàng hoá thực hiện; - Sản lượng và chủng loại sản phẩm hàng hoá phải giao nộp (như sản lượng và chủng loại lâm sản phải tiêu thụ hoặc đưa ra bãi II...); - Năng suất lao động một công nhân viên tính bằng tiền và hiện vật; - Giá thành đơn vị sản phẩm chủ yếu; - Mức hạ và tỷ lệ hạ giá thành sản phẩm so sánh được; - Tổng số vốn được ngân sách nhà nước cấp. Chỉ tiêu: “diện tích rừng phải trồng hoặc xúc tiến tái sinh” cũng là một chỉ tiêu kế hoạch nhưng không được lâm trường coi trọng như chỉ tiêu “sản lượng và chủng loại gỗ tròn phải tiêu thụ hoặc đưa ra Bãi II”. Điều đó cho thấy hoạt động của các lâm trường trong giai đoạn trước năm 1990 chủ yếu là khai thác rừng tự nhiên, các hoạt động lâm sinh nhằm phát triển và tái tạo rừng chưa được coi trọng đúng mức. Năm 1990, Bộ Lâm nghiệp (nay là Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) đã tiến hành tổng kết, đánh giá quá trình hoạt động 30 năm (1960 –1990) của các lâm trường quốc doanh và đã rút ra những kết luận như sau: Về ưu điểm: - Lâm trường giữ vai trò là lực lượng chủ lực trong thực hiện nhiệm vụ lâm nghiệp của cả nước. - Là lực lượng tiên phong khai phá mở mang xây dựng kết cấu hạ tầng cơ sở, tạo điều kiện để hình thành các cụm dân cư; góp phần quan trọng làm thay đổi bộ mặt kinh tế- xã hội, đảm bảo an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội ở vùng miền núi, vùng sâu, vùng xa. - Đã tạo công ăn việc làm cho người lao động, góp phần xoá đói, giảm nghèo cho một bộ phận lớn dân cư ở nông thôn miền núi. Khuyết điểm, tồn tại: - Phần lớn các lâm trường mới được giao đất, giao rừng một cách khái quát trên bản đồ, chưa được xác định một cách rõ ràng cụ thể ranh giới ngoài thực địa nên lâm trường chưa thực sự làm chủ vốn rừng được giao. 3
- - Chưa có cơ chế gắn trách nhiệm của lâm trường với việc bảo toàn và phát triển vốn rừng, nên việc quản lý sử dụng rừng có những vấn đề bất cập. Vốn rừng ngày càng suy giảm cả về diện tích và chất lượng. - Hoạt động sản xuất kinh doanh của lâm trường chủ yếu dựa vào khai thác rừng tự nhiên. Số lâm trường đầu tư vốn vào lĩnh vực kinh doanh rừng trồng còn rất ít. Một số lâm trường tuy có tiến hành trồng rừng nhưng bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước nhưng hiệu quả chưa cao. - Cơ sở vật chất kỹ thuật trong các lâm trường còn nghèo nàn. Máy móc thiết bị cũ kỹ, lạc hậu, các công trình cầu đường, bến bãi, nhà xưởng bị xuống cấp không được sửa chữa kịp thời. Phần lớn các khâu công việc nặng nhọc trong lâm trường vẫn còn phải thực hiện bằng lao động thủ công. - Tiến bộ kỹ thuật chậm được áp dụng vào sản xuất, năng suất lao động và năng suất rừng trồng rất thấp (bình quân 4-5 m3/ha-năm). - Hiệu quả kinh tế thấp, tình trạng lãi giả lỗ thật xảy ra khá phổ biến. Tỷ suất lợi nhuận trên vốn chỉ vào khoảng từ 2 – 4%/năm. - Đời sống vật chất và tinh thần của người lao động hết sức thấp kém. 2.2.2. Giai đoạn từ 1990 đến năm 1999 Thực hiện Nghị định số 388/HĐBT, ngày 20/11/1991về thành lập và giải thể doanh nghiệp nhà nước, cả nước có 412 lâm trường, sau một thời gain hoạt động, các lâm trường đã phân hoá như sau: - Có khoảng 130 lâm trường còn rừng tự nhiên có trữ lượng hoặc rừng trồng đã đến tuổi khai thác và được phép khai thác gỗ nên có thu nhập để chi phí sản xuất, tái tạo rừng và làm nghĩa vụ tài chính với Nhà nước. - Có gần 100 lâm trường, chủ yếu ở Tây Nguyên, tuy được giao rừng tự nhiên, rừng có trữ lượng gỗ lớn nhưng không được giao nhiệm vụ khai thác, lâm trường chỉ có trách nhiệm quản lý, bảo vệ rừng, nuôi dưỡng rừng. Do vậy, mọi hoạt đông của Lâm trường được ngân sách tỉnh cấp kinh phí theo dự toán được duyệt như một đơn vị sự nghiệp bảo vệ rừng. - Có khoảng 120 lâm trường chỉ còn rừng tự nhiên thứ sinh, nghèo kiệt, và khoảng 60 lâm trường chỉ có đất trồng rừng nhưng không có vốn để đầu tư, không có thị trường tiêu thụ sản phẩm nên những lâm trường này không có nguồn thu và không thể hoạt động sản xuất kinh doanh binh thường được Năm 2000, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã tiến hành tổng kết hoạt động của lâm trường quốc doanh sau 10 năm thực hiện đường lối “Đổi mới” (1990 – 1999) và rút ra những kết luận sau: Những ưu điểm: - Ở một số địa phương đã tiến hành rà soát lại quỹ đất và rừng lâm trường đang quản lý, thu hồi bớt một phần diện tích rừng và đất rừng của lâm trường không sử dụng hoặc sử dụng không có hiệu quả để giao cho dân. - Các lâm trường đã chú ý nhiều hơn đến khâu lâm sinh và bảo vệ rừng. Rừng tự nhiên giao cho lâm trường quản lý được bảo vệ tốt hơn so với giao cho các thành phần kinh tế khác. - Nhiều lâm trường đã trụ vững và thích ứng được với cơ chế thị trường. Sản xuất kinh doanh có hiệu quả, hoàn thành nghĩa vụ tài chính với Nhà nước, đời sống người lao động làm nghề rừng được cải thiện. 4
- - Chương trình 327 và Dự án 661 giao cho lâm trường quản lý được triển khai và thực hiện đạt kết quả tốt hơn so với việc giao cho các tổ chức khác quản lý do lâm trường sẵn có cơ sở vật chất kỹ thuật, có đội ngũ cán bộ có kinh nghiệm trong quản lý và có trình độ kỹ thuật trong lâm nghiệp.. Những yếu kém tồn tại: - Hầu hết các lâm trường đều xây dựng phương án điều chế rừng và được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, nhưng rất ít lâm trường thực hiện được nguyên tắc quản lý rừng bền vững. Rừng tự nhiên giao cho lâm trường quản lý, sử dụng sau một số năm đều suy giảm cả về diện tích và trữ lượng. - Do không được Nhà nước bao cấp, thiếu vốn đầu tư, nên nhiều lâm trường phải thu hẹp sản xuất hoặc lâm trường chỉ đơn thuần quản lý Chương trình 327 hay Dự án 661 đã xảy ra tình trạng lao động dôi dư nhiều hoặc người có việc làm nhưng thu nhập thấp do định mức tiền công khoán quá thấp, nhiều lâm trường không nộp được bảo hiểm xã hội và đời sống của người lao động rất khó khăn. 2.2.3. Giai đoạn từ 2000 đến năm 2003 Trong giai đoạn này, các lâm trường tiếp tục được phát triển và tổ chức lại theo Quyết định 187/1999/QĐ-TTg ngày 16 tháng 9 năm 1999 của Thủ tướng Chính phủ và có thể phân ra làm ba loại như sau : Loại thứ nhất, gồm các lâm trường quốc doanh được duy trì, củng cố để hoạt động theo cơ chế kinh doanh bao gồm những lâm trường quốc doanh đang quản lý rừng tự nhiên là rừng sản xuất và rừng phòng hộ ít xung yếu, những lâm trường quốc doanh trồng rừng nguyên liệu công nghiệp. Nhiệm vụ chính của các lâm trường quốc doanh thuộc loại này là gây trồng, bảo vệ nuôi dưỡng rừng, khai thác chế biến lâm sản, cung ứng nguyên liệu cho các cơ sở chế biến công nghiệp và nhu cầu tiêu dùng khác của nền kinh tế quốc dân. Ngoài các nhiệm vụ chính, các lâm trường được kinh doanh tổng hợp nông, lâm, ngư, công nghiệp và dịch vụ để sử dụng có hiệu quả tiềm năng lao động, đất đai và vốn rừng được giao. Đối với diện tích rừng phòng hộ rất xung yếu và xung yếu phân bố xen kẽ với rừng sản xuất và rừng phòng hộ ít xung yếu của lâm trường, nếu quản lý diện tích rừng chưa đến 5.000 ha, không đủ điều kiện để thành lập Ban quản lý rừng phòng hộ thì tiếp tục giao cho lâm trường quốc doanh quản lý theo quy chế rừng phòng hộ. Việc bảo vệ, gây trồng rừng phòng hộ ở vùng rất xung yếu và xung yếu được coi là hoạt động công ích, do lâm trường thực hiện theo nhiệm vụ Nhà nước giao. Loại thứ hai, gồm các lâm trường được chuyển đổi thành Ban quản lý rừng phòng hộ Đối với các lâm trường quốc doanh có từ 5.000 ha trở lên hoặc có trên 70% diện tích đất lâm nghiệp đang quản lý thuộc quy hoạch vùng phòng hộ xung yếu và rất xung yếu thì chuyển thành Ban quản lý rừng phòng hộ hoạt động theo cơ chế đơn vị sự nghiệp kinh tế có thu. Diện tích rừng sản xuất và đất lâm nghiệp xen kẽ với rừng phòng hộ cũng giao cho Ban quản lý gây trồng, bảo vệ, khai thác sử dụng, tạo nguồn thu cho ngân sách. Loại thứ ba, gồm các lâm trường được chuyển đổi sang các loại hình tổ chức kinh doanh khác: Các lâm trường quốc doanh đang gặp khó khăn trong sản xuất kinh doanh, quản lý diện tích rừng và đất quy hoạch để gây trồng rừng sản xuất từ 1.000 ha trở xuống, phân bố 5
- xen kẽ với đất nông nghiệp và gần khu dân cư, thì chuyển đổi thành loại hình tổ chức kinh doanh thích hợp để làm dịch vụ cho sản xuất nông, lâm, công nghiệp tại địa phương 3. Thực trạng hệ thống lâm trường hiện nay 3.1. Số lượng và phân bố lâm trường Theo báo cáo của các tỉnh, trước khi đăng ký thành lập lại doanh nghiệp nhà nước theo Nghị định số 388/CP của Chính phủ, cả nước có 412 lâm trường. Đến năm 1997 có 422 lâm trường, năm 1998 có 405 lâm trường và từ sau năm 2000 đến nay, cả nước có 368 lâm trường. Trong 368 lâm trường được phân bố theođịa phương, theo cấp quản lý và theo vùng sinh thái như sau: Số tỉnh có lâm trường hoạt động là 44 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, Phân loại theo cấp quản lý: có 40 lâm trường do trung ương quản lý ( chiếm tỷ lệ 10,9%), 328 lâm trường do các địa phương quản lý (chiếm tỷ lệ 89,1%); Phân theo dịa bàn hoạt động trên 7 vùng sinh thái : - Đồng bằng sông Hồng: 4 lâm trường (chiếm 1,0%), - Miền núi phía Bắc: 105 lâm trường (chiếm 28,5%), - Bắc Trung Bộ: 70 lâm trường (chiếm19,0%), - Duyên hải Nam Trung bộ: 30 lâm trường (chiếm 8,2%), - Tây nguyên: 108 lâm trường (chiếm 29,4%), - Đông Nam bộ: 35 lâm trường (chiếm 9,5%), - Đồng bằng sông Cửu Long: 16 lâm trường (chiếm 4,4%). 3.2. Thực trạng quản lý, sử dụng đất trong lâm trường 3.2.1. Tình hình quản lý đất đai Về diện tích đất lâm trường đang quản lý Tính đến năm 2000, cả nước còn 368 lâm trường và được Nhà nước giao quản lý, sử dụng 5.000.794 ha đất tự nhiên, chiếm 15,2% tổng diện tích tự nhiên của cả nước (bằng 84,5% diện tích đất các lâm trường được giao khi thực hiện Nghị định 388/CP). Trong đó, đất lâm nghiệp có 4.449.928 ha, bao gồm 2.988.941 ha rừng tự nhiên (chiếm 67,2%), 534.580 ha rừng trồng (chiếm 12,0%) và 926.407 ha đất chưa có rừng (chiếm 20,8%). Trong 4.449.928 ha đất lâm nghiệp có 104.979 ha đất rừng đặc dụng (chiếm 2,4%), 1.315.433 ha đất rừng phòng hộ (chiếm 29,5%) và 2.103.108 ha đất rừng sản xuất (chiếm 47,3% diện tích đất lâm nghiệp). Diện tích bình quân mỗi lâm trường quản lý, sử dụng 13.589 ha. Trong đó các lâm trường ở vùng Trung du và Miền núi phía Bắc bình quân mỗi lâm trường được giao là 5.527 ha, ở vùng Bắc Trung bộ là 15.100 ha, vùng Duyên hải Nam Trung bộ là 18.437 ha và vùng Tây Nguyên là 19.785 ha. Diện tích rừng và đất lâm nghiệp của từng lâm trường được giao để quản lý, sử dụng rất khác nhau: có lâm trường không có đất hoặc gần như không được giao đất sản xuất, có lâm trường được giao quản lý, sử dụng diện tích đất rất lớn. (Phụ lục 4). Về tình hình đất của lâm trường bị lấn chiếm Tổng diện tích đất của lâm trường bị lấn chiếm là 275.213 ha, chiếm 5,5% tổng diện tích đất tự nhiên các lâm trường đang quản lý. Trong đó, đất chưa sử dụng bị lấn chiếm nhiều 6
- nhất, với tỷ lệ 50,4%; đất lâm nghiệp có rừng bị lấn chiếm 29,3%; đất nông nghiệp bị lấn chiếm 18,6%; đất dân cư và đất chuyên dùng bị lấn chiếm 1,8%. Đối tượng lấn chiếm đất của lâm trường chủ yếu là người dân ở địa phương; cán bộ công nhân lâm trường đã nghỉ hưu và định cư ở địa phương; dân di cư tự do từ các nơi khác đến. Nguyên nhân đất đai của lâm trường bị lấn chiếm là do lâm trường để đất hoang hoá hoặc chậm đưa vào sử dụng, quản lý lỏng lẻo, sử dụng kém hiệu quả, bên cạnh đó lâm trường lại chưa phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương trong việc quy hoạch sử dụng đất cũng như chậm xử lý, giải quyết tình trạng lấn chiếm đất đai. Về tình hình đất của lâm trường có tranh chấp Tổng diện tích đất của lâm trường đang có tranh chấp là 45.840 ha, chiếm 0,77 % tổng diện tích đất tự nhiên của các lâm trường được Nhà nước giao. Loại đất đang có tranh chấp nhiều nhất là đất chưa sử dụng chiếm tỷ lệ 61%; đất lâm nghiệp có rừng chiếm 28,0%; đất chuyên dùng, đất dân cư là 8,8% và ít nhất là đất nông nghiệp chiếm 2,2% tổng diện tích đất đang có tranh chấp. Đối tượng tranh chấp chủ yếu là các hộ dân cư trú trên địa bàn của lâm trường. Nguyên nhân xảy ra tranh chấp là do diện tích đất lâm nghiệp bị giao chồng chéo giữa lâm trường với các hộ dân trên địa bàn. Có trường hợp, khi quy hoạch thành lập lâm trường, đã giao đất cho lâm trường trong đó có cả những diện tích đất của các hộ dân đang sử dụng, không đo đạc, cắm mốc phân định ranh giới rõ ràng, cụ thể khi giao đất cho lâm trường. Một số nơi khi xảy ra tranh chấp ít được quan tâm giải quyết hoặc giải quyết không triệt để nên tình trạng tranh chấp kéo dài, có nơi diễn biến phức tạp. Về cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho lâm trường Theo quyết định 187/1999/QĐ-TTg, đến hết năm 2000, Uỷ ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương phải hoàn thành việc giao đất và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất gắn với giao rừng cho lâm trường quốc doanh dưới sự hướng dẫn của Tổng cục Địa chính và Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn nhưng thực tế được tiến hành rất chậm. Theo báo cáo của các tỉnh, thành phố đến cuối năm 2002 mới có 34 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho các lâm trường với diện tích 1.250.369 ha, bằng 25,2% tổng diện tích đất lâm trường được giao quản lý. 3.2.2. Tình hình sử dụng đất đai Các hình thức sử dụng đất Thời gian qua, điểm nổi bật nhất trong tổ chức quản lý, sử dụng đất của các lâm trường là việc lâm trường sử dụng nhiều hình thức tổ chức quản lý và áp dụng nhiều hình thức khoán rừng và đất lâm nghiệp cho hộ gia định, cho người lao động với những hình thức tổ chức quản lý sử dụng đất chủ yếu như sau: lâm trường tự tổ chức sản xuất, khoán, liên doanh, liên kết, cho thuê, cho mượn. Từ tháng 12/2000 đến nay, trong 4.425.792 ha đất của 368 lâm trường có thể sản xuất kinh doanh thì diện tích đất do lâm trường tự tổ chức sản xuất chiếm 83,0%, diện tích khoán 16,4%, còn lại là các hình thức khác 0,6%. Diện tích cụ thể đối với từng hình thức quản lý, sử dụng được thể hiện ở biểu sau: 7
- Biểu 1. Hiện trạng về tổ chức quản lý sử dụng đất đai trong lâm trường Chia ra Loại đất Tổng cộng Tự tổ chức Khoán Liên kết Cho Thuê Cho mượn Tổng số 4.425.792 3.675.322 724.044 23.303 576 2.546 Tỷ lệ % 100,00 83,04 16.36 0,53 0,01 0,06 Đất LN 4.202.279 3.478.204 699.983 21.718 2.374 Tỷ lệ % 100,00 82,76 16,66 0,52 0,06 Đất NN 223.513 197.118 24.061 1.586 576 172 Tỷ lệ % 100,00 88,19 10,76 0,71 0,26 0,08 Về tình hình khoán rừng và đất trong lâm trường Các lâm trường thường áp dụng những hình thức khoán ổn định, lâu dài (theo Nghị định số 01/CP), theo công đoạn, hàng năm và theo công việc. Trong tổng diện tích 699.983 ha đất lâm nghiệp, lâm trường đã áp dụng hình thức khoán, thì hình thức khoán hàng năm chiếm 55,5% với diện tích là 388.223 ha, khoán lâu dài chiếm 29,2% với diện tích là 204.619 ha, khoán công đoạn chiếm 9,0% với diện tích 62.654 ha, còn lại là khoán theo công việc chiếm 6,4% với diện tích 44.487 ha. Cụ thể như biểu dưới đây: Biểu 2. Cơ cấu diện tích phân theo các hình thức khoán trong lâm trường Chia ra các hình thức khoán Loại đất Tổng cộng 01/CP Công đoạn Hàng năm Công việc Tổng số 724.044 226.057 62.782 390.738 44.487 Tỷ lệ % 100,00 31,22 8,67 53,97 6,14 Đất LN 699.983 204.619 62.654 388.223 44.487 Tỷ lệ % 100,00 29,23 8,95 55,46 6,36 Đất NN 24.061 21.438 108 2515 Tỷ lệ % 100,00 89,10 0,45 10,45 3.3. Thực trạng nguồn nhân lực của lâm trường 3.3.1. Tình hình lao động Lực lượng lao động quốc doanh Từ sau năm 1995, lực lượng lao động trong biên chế của lâm trường giảm rất nhiều do các lâm trường tuyển rất ít lao động mới, kể cả cán bộ kỹ thuật và cán bộ quản lý có trình độ trung, đại học. Mặt khác, những cán bộ công nhân viên chức của lâm trường được tuyển dụng vào biên chế trước đây, đến nay do tinh giảm nên đã nghỉ hưu, nghỉ mất sức, nghỉ theo Nghị định số 176/CP hay chuyển đổi theo chính sách khác của Nhà nước Tại thời điểm 31/6/1996 tổng số cán bộ công nhân viên trong danh sách của lâm trường có 56.615 người, đến nay chỉ còn 26.843 người (giảm 54,3%) trong đó lao động trực tiếp có 8
- 19.405 người chiếm tỷ lệ 75%, cán bộ quản lý và nhân viên có 6.477 người chiếm tỷ lệ 25%. Bình quân mỗi lâm trường có 70 người. Nhiều lâm trường có rất ít lao động để làm nhiệm vụ quản lý, bảo vệ rừng của lâm trường ( xem Phụ biểu 5). Lực lượng lao động nhận khoán Lực lượng lao động xã hội làm nghề rừng được hình thành trong quá trình thực hiện các chính sách của Nhà nước về giao đất, khoán rừng cho hộ gia đình, cá nhân. Lực lượng lao động này ngày càng phát triển nhanh về số lượng. Nhờ đó đã góp phần nâng tỷ trọng thu nhập từ sản xuất lâm nghiệp của họ. Qua báo cáo của các lâm trường, hiện tại có 84.505 hộ dân ký hợp đồng nhận khoán với lâm trường để trồng rừng, bảo vệ rừng, khoanh nuôi tái sinh rừng... 3.3.2. Việc làm và thu nhập của người lao dộng Về việc làm: Do nhiều nguyên nhân mà nhiều người lao động không được sắp xếp, bố trí được việc làm, nên không ít cán bộ công nhân có tên trong danh sách nhưng không được hưởng lương từ lâm trường, cụ thể là trong tổng số 26.843 người trong danh sách của lâm trường, chỉ có 17.921 người (chiếm 69,2%) có việc làm và hưởng lương từ lâm trường; có 6.510 người chuyển sang nhận khoán chiếm 25,2% và 1.451 người không có việc làm và không hưởng lương chiếm 5,6% số lao động trong danh sách của lâm trường. Về thu nhập: Thu nhập bình quân 1 lao động là 525.000đ/người/tháng. Công nhân lâm trường ở các tỉnh có thu nhập cao là Đồng Nai: 790.000đ, Ninh Thuận: 720.000đ, Lâm Đồng: 661.000đ, Bình Phước: 616.000đ, Kon Tum: 609.000đ. Ở một số lâm trường, công nhân có thu nhập thấp như ở tỉnh Sóc Trăng: 127.000đ, tỉnh Cần Thơ: 173.000đ và Lai Châu: 250.000đ... Về đóng bảo hiểm xã hội: do kết quả sản xuất kinh doanh của các lâm trường chưa cao nên nhiều lâm trường không đóng được bảo hiểm xã hội cho cán bộ công nhân viên lâm trường. Trong tổng số cán bộ công nhân viên lâm trường nêu trên có 15.844 người được lâm trường đóng BHXH (chiếm 61,3%), có 5.146 người nhận khoán tự đóng BHXH (chiếm 19,8%), còn lại 4.892 người không đóng được bảo hiểm (chiếm 18,9% tổng số lao động trong danh sách của lâm trường). 3.3.3. Tổ chức bộ máy quản lý Do số lượng lao động giảm cùng với thay đổi về cơ chế quản lý nên bộ máy quản lý của lâm trường cũng thay đổi theo hướng số lượng lãnh đạo ở nhiều lâm trường chỉ còn giám đốc và một phó giám đốc, sở phòng ban của lâm trường giảm, có nơi không còn phòng ban, giám đốc lâm trường sử dụng trực tiếp một số nhân viên quản lý kinh tế, kỹ thuật giúp việc. Các đơn vị sản xuất trực thuộc của lâm trường có thể là đội sản xuất hoặc tổ sản xuất, biên chế gián tiếp của đội sản xuất chỉ có đội trưởng và cán bộ kỹ thuật kiêm thống kê. 3.4. Thực trạng vốn và kết quả sản xuất kinh doanh của lâm trường quốc doanh. 3.4.1. Về vốn sản xuất kinh doanh Tổng số vốn sản xuất của 368 lâm trường là: 671.895 triệu đồng, trong đó vốn cố định có 428.849 triệu đồng, chiếm tỷ trọng 63,83%, vốn lưu động có 222.363 triệu đồng, chiếm tỷ trọng 33,09% tổng số vốn sản xuất. Bình quân vốn một lâm trường chỉ có 1.226 triệu đồng, trong đó vốn cố định có 1.165 triệu đồng, vốn lưu động có 604 triệu đồng. Nếu phân theo nguồn vốn hình thành, thì trong tổng số 671.895 triệu đồng vốn sản xuất, có 314.447 triệu đồng vốn ngân sách, chiếm 46,8%, vốn vay 175.365 triệu đồng chiếm 26,1%, vốn tự có là 129.676 triệu đồng, chiếm 19,3%, còn lại là các nguồn vốn khác chiếm 7,8%. Vốn lưu động của các lâm trường chênh lệch nhau rất lớn. 49 lâm trường có vốn lưu động trên 1 tỷ đồng, 130 lâm trường vốn lưu động dưới 100 triệu đồng, 33 lâm trường vốn lưu 9
- động dưới 20 triệu đồng và thậm trí nhiều lâm trường vốn lưu động chỉ có vài ba triệu đồng hoặc không có (xem Phụ lục 5) Nếu căn cứ vào quy mô về vốn sản xuất để phân loại, hầu hết các lâm trường thuộc loại doanh nghiệp vừa và nhỏ, cụ thể là số lâm trường có vốn sản xuất trên 5 tỷ đồng chỉ chiếm tỷ lệ 7%, dưới 5 tỷ đồng chiếm tỷ lệ 93% (trong đó 55% số lâm trường có vốn sản xuất dưới 1 tỷ đồng). 3.4.2. Về vốn đầu tư xây dựng cơ bản Tổng số vốn đầu tư xây dựng cơ bản của 368 lâm trường là 1.233.083 triệu đồng, trong đó vốn đầu tư lâm sinh là: 1.045.137 triệu đồng, chiếm tỷ lệ 84,7%, vốn khác 187.946 triệu đồng chiếm tỷ lệ 15,3%, bình quân vốn đầu tư XDCB của một lâm trường là 3.351 triệu đồng, trong đó vốn đầu tư lâm sinh 2.840 triệu đồng, vốn khác 511 triệu đồng. Nếu phân theo nguồn vốn đầu tư xây dựng cơ bản thì vốn ngân sách có 845.836 triệu đồng chiếm tỷ lệ 68,6%, vốn vay ngân hàng 262.544 triệu đồng chiếm tỷ lệ 21,3%, vốn tự có 62.561 triệu đồng chiếm tỷ lệ 5,1%, còn lại là các nguồn khác chiếm tỷ lệ 5,0%. Tài sản cố định của các lâm trường chủ yếu là cầu đường, bãi bến, các công trình kiến trúc đến nay đã xuống cấp và hư hỏng nhiều nhưng không được bổ sung hoặc nâng cấp; Máy móc thiết bị phục vụ sản xuất hết sức nghèo nàn, nhất là sau khi thực hiện chủ trương tách khâu lâm sinh ra khỏi khâu khai thác, nên tài sản về thiết bị, xe máy của lâm trường đã bàn giao cho các đơn vị có chức năng khai thác, vận chuyển và chế biến lâm sản quản lý, sử dụng, do đó vốn sản xuất của những lâm trường lại càng ít đi, nhất là đối với các lâm trường ở vùng Tây Ngyên. 3.4.3. Về hiệu quả sản xuất kinh doanh Theo báo cáo của các lâm trường tổng doanh thu một năm của 368 lâm trường là 686.858 triệu đồng, bình quân doanh thu của một lâm trường là 1.866 triệu đồng; có 261 lâm trường (chiếm tỷ lệ 70,9%) nộp ngân sách Nhà nước được 180.950 triệu đồng, bình quân một lâm trường nộp 693 triệu đồng; có trên 200 lâm trường kinh doanh có lãi với số tiền là 48.661 triệu đồng (chiếm tỷ lệ 58,4%), bình quân một lâm trường lãi 178 triệu đồng; có 113 lâm trường không phát sinh lỗ, lãi (chiếm tỷ lệ 30,7%), còn lại khoảng 40 lâm trường kinh doanh thua lỗ với số tiền là 2.144 triệu đồng (chiếm tỷ lệ 10,9%), bình quân một lâm trường lỗ 53,6 triệu đồng; 10
- Phần 2: Đánh Giá Khái Quát Kết Quả, Tồn Tại, Khó Khăn và Bài Học Kinh Nghiệm về Quá Trình Phát Triển Lâm Trường Quốc Doanh 1. Kết quả a. Một số lâm trường đã có những đổi mới quan trọng cả về tổ chức, nội dung và phương thức hoạt động, đã xuất hiện một số mô hình về sản xuất và quản lý tài nguyên rừng có hiệu quả và ngày càng khẳng định vị thế quan trọng của lâm trường tại địa bàn. b. Quản lý rừng và đất lâm nghiệp của một số lâm trường có hiệu quả hơn, nhiều lâm trường đã chú trọng tới biện pháp thâm canh rừng nhằm nâng cao năng suất và chất lượng rừng. c. Một số lâm trường đã hình thành cơ sở chế biến lâm sản quy mô nhỏ để tận dụng nguồn nguyên liệu của lâm trường và vùng phụ cận, mở rộng dịch vụ cho cư dân trên địa bàn, góp phần nâng cao hiệu quả kinh tế của rừng và nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh của lâm trường. d. Các lâm trường đã nhiều lần rà soát và điều chỉnh lại diện tích rừng và đất đai. Diện tích đất các LTQD giao trả cho các địa phương đã tạo điều kiện cho nông dân và một số tổ chức được giao thêm đất để mở rộng sản xuất kinh doanh. e. Nhiều lâm trường khi quy hoạch diện tích đất được giao đã có sự thống nhất với các cấp chính quyền địa phương, xác định rõ ranh giới đất được giao trên bản đồ và trên thực địa; đất lâm nghiệp đã được phân chia theo mục đích sử dụng (3 loại rừng), theo các đơn vị điều chế rừng (tiểu khu), theo hiện trạng rừng, làm cơ sở cho việc tổ chức quản lý, sử dụng rừng được chặt chẽ và ngày càng hiệu quả. f. Việc làm của công nhân viên nhiều lâm trường về cơ bản đã được giải quyết ổn định. Thu nhập và đời sống của họ từng bước được nâng lên, tỷ trọng thu nhập từ sản xuất lâm nghiệp trong kinh tế gia đình của họ cũng ngày càng tăng g. Môi trường pháp lý cho việc đổi mới lâm trường ngày càng hoàn thiện; nhận thức của các cấp, các ngành đối với lâm trường được nâng lên; tính năng động, mạnh dạn vươn lên của các lâm trường thời kỳ vừa qua là những yếu tố thuận lợi cho quá trình đổi mới lâm trường. 2. Những tồn tại và khó khăn 2.1. Tồn tại a. Tiến trình sắp xếp, đổi mới lâm trường quốc doanh diễn ra còn chậm b. Tiêu chí sắp xếp lâm trường đã được Chính phủ quy định tại Quyết định số 187 /1999/NĐ-CP nhưng không được áp dụng thống nhất c. Những nội dung cần đổi mới trong lâm trường triển khai chậm, chất lượng chưa cao và không đồng bộ. 2.2. Khó khăn a. Quan điểm, nhận thức về vai trò, vị trí của lâm trường quốc doanh trong giai đoạn hiện nay vẫn chưa được nhất quán b. Việc tách nhiệm vụ công ích, nhiệm vụ văn hoá, xã hội và quốc phòng an ninh ra khỏi chức năng sản xuất kinh doanh của lâm trường còn gặp khó khăn c. Thiếu kinh phí cho việc tổ chức sắp xếp, đổi mới lâm trường bao gồm cả kinh phí xây dựng phương án sắp xếp và kinh phí thực hiện phương án. d. Năng lực, trình độ quản lý của lâm trường chưa đáp ứng công cuộc đổi mới 11
- 2.3. Tiềm năng trong quá trình đổi mới lâm trường quốc doanh a. Hiện tại cũng như trong tương lai, lâm trường quốc doanh luôn có vai trò và vị trí quan trọng trong phát triển kinh tế-xã hội nói chung và trong hoạt động lâm nghiệp nói riêng b. Môi trường pháp lý cho sự phát triển lâm trường quốc doanh ngày càng hoàn thiện; nhận thức và sự quan tâm của các cấp, các ngành trong việc đổi mới lâm trường ngày càng được nâng lên, đó là những điều kiện rất thuận lợi để quá trình đổi mới và phát triển lâm trường đạt được đúng mục tiêu đã đề ra. c. Lâm trường tiếp tục được Nhà nước giao hoặc cho thuê rừng và đất lâm nghiệp để sản xuất kinh doanh không những có ý nghĩa rất to lớn về kinh tế mà còn có ý nghĩa quan trọng về môi trường, xã hội và an ninh quốc phòng. d. Đã có không ít lâm trường có kinh nghiệm và là điển hình tốt trong sản xuất kinh doanh của thời kỳ đổi mới; những kết quả nghiên cứu, ứng dụng khoa học, công nghệ tiên tiến trong lâm nghiệp đã được các lâm trường áp dụng thành công trong thực tiễn sản xuất cũng là những điều kiện, là cơ sở để lâm trường thực hiện tốt sự nghiệp đổi mới của mình. e. Việc sắp xếp, đổi mới lâm trường quốc doanh cũng được các tổ chức quốc tế quan tâm. Nhiều dự án về đổi mới lâm trường do các tổ chức quốc tế tài trợ đã và đang được triển khai đã góp phần không nhỏ cho sự thành công của việc đổi mới lâm trường Một số Dự án có liên quan đến đổi mới lâm trường đã và đang triển khai như sau2: Nghiên cứu về lâm trường quốc doanh của Dự án hỗ trợ kỹ thuật do Ngân hàng phát triển Châu á tài trợ (1999). Nghiên cứu về lâm trường quốc doanh của JICA (năm 2001). Nghiên cứu về lâm trường của dự án hỗ trợ kỹ thuật, chuẩn bị cho dự án hỗ trợ tài chính “Phát triển ngành lâm nghiệp” ở bốn tỉnh duyên hải Trung Bộ: Thừa Thiên-Huế, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định (năm 2002) của Ngân hàng Thế giới (WB). Nghiên cứu về lâm trường quốc doanh ở Thừa Thiên-Huế của tổ chức phát triển Hà Lan (SNV) tài trợ năm 2003. Nghiên cứu về lâm trường quốc doanh ở tỉnh Quảng Trị do Dự án GTZ-Tân Lâm tài trợ (2002). Dự án hỗ trợ kỹ thuật TA3818 VIE “Phát triển lâm nghiệp và cải thiện đời sống của vùng Tây Nguyên” do Ngân hàng phát triển Châu á (ADB) tài trợ Mô hình thí điểm đổi mới lâm trường ở Tây Nguyên do Dự án cải cách hành chính lâm nghiệp (REFAS) GTZ tài trợ. 3. Một số bài học kinh nghiệm - Để đẩy nhanh quá trình sắp xếp, đổi mới lâm trường, Nhà nước cần quy định rõ các tiêu chí sắp xếp lâm trường làm cơ sở cho các ngành, các địa phương và lâm trường thực hiện sắp xếp lại LTQD. - Hệ thống pháp luật và chính sách cần thống nhất, đồng bộ tạo môi trường pháp lý cho việc duy trì và đổi mới lâm trường quốc doanh đồng thời khắc phục được những tiêu cực do quá trình sắp xếp lại lâm trường có thể xẩy ra. - Phải có sự thống nhất cao của các ngành, các cấp từ trung ương đến địa phương và cơ sở về nhận thức vai trò, vị trí, yêu cầu và nội dung đổi mới lâm trường quốc doanh. Đặc biệt là sự quan tâm chỉ đạo, theo dõi, kiểm tra thường xuyên của tỉnh uỷ, HĐND, UBND tỉnh, sự phối hợp chặt chẽ thống nhất giữa các sở, ban, ngành của cấp tỉnh và 2 Xem Phụ lục số 3: Các chương trình hợp tác quốc tế về đổi mới lâm trường 12
- của UBND các huyện, xã trong tỉnh, giải quyết kịp thời những khó khăn ách tắc cho cơ sở. - Sắp xếp lại LTQD phải gắn với việc phân định rõ chức năng sản xuất kinh doanh và chức năng xã hội (làm nhiệm vụ công ích) để áp dụng hình thức tổ chức và cơ chế quản lý phù hợp. - Rừng và đất lâm nghiệp là tư liệu sản xuất quan trọng và không thể thiếu được đối với lâm trường khi chuyển sang cơ chế kinh doanh, tuy nhiên. chỉ nên giao rừng và đất lâm nghiệp cho lâm trường quản lý, sử dụng ổn định lâu dài vào mục đích lâm nghiệp. - Sắp xếp, đổi mới LTQD phải gắn với việc xoá bỏ bao cấp trong các hoạt động sản xuất kinh doanh của lâm trường, bảo đảm cho lâm trường tự chủ, tự chịu trách nhiệm trước nhà nước về kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh của mình, hợp tác và cạnh tranh bình đẳng với tất cả các thành phần kinh tế khác theo quy định của pháp luật. - Để đứng vững trong nền kinh tế thị trường, các LTQD phải tự đổi mới đội ngũ cán bộ, trang bị cho họ về trình độ khoa học kỹ thuật và công nghệ mới, kiến thức về kinh tế thị trường, hội nhập kinh tế trong khu vực và trên thế giới, đồng thời có các giải pháp khai thác tối đa các nguồn lực, kể cả đầu tư nước ngoài vào phát triển sản xuất kinh doanh và xây dựng vốn rừng ổn định, lâu dài. - Về quy mô và hình thức tổ chức sản xuất của lâm trường, qua thực tiễn cho thấy ở những vùng có rừng tự nhiên tương đối tập trung thì hình thức tổ chức quản lý với mô hình Công ty Lâm nghiệp quy mô lớn hoặc vừa là có hiệu quả. - Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước đối với LTQD. Quy định rõ trách nhiệm và tăng cường sự phối hợp giữa các Bộ, cơ quan thuộc chính phủ và sự phối hợp giữa các Bộ, ngành với UBND các địa phương trong việc thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước đối với lâm trường. Tăng cường xây dựng và hoàn thiện thể chế chính sách và pháp luật phù hợp, tránh sự can thiệp trực tiếp của Nhà nước vào quá trình sản xuất kinh doanh của lâm trường. 13
- 14
CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD
-
Cẩm nang lâm nghiệp- Chương 15 QUẢN LÝ RỪNG PHÒNG HỘ ĐẦU NGUỒN VÀ RỪNG PHÒNG HỘ VEN BIỂN
0 p |
267 |
124
-
Bài giảng : Quy hoạch lâm nghiệp vụ điều chế rừng part 2
17 p |
243 |
85
-
Cẩm nang lâm nghiệp- Chương 3 Khuôn khổ pháp lý lâm nghiệp
106 p |
124 |
58
-
Giao đất lâm nghiệp kinh tế hộ gia đình ở miền núi part 1
11 p |
95 |
42
-
Giao trình -Quản lý đất lâm nghiệp - chương 5
22 p |
123 |
42
-
Cẩm nang ngành Lâm nghiệp: Chương Khuôn khổ pháp lý Lâm nghiệp - Nguyễn Ngọc Bình
106 p |
94 |
31
-
Giao đất lâm nghiệp kinh tế hộ gia đình ở miền núi part 2
11 p |
78 |
30
-
Giao đất lâm nghiệp kinh tế hộ gia đình ở miền núi part 3
11 p |
80 |
25
-
Giao đất lâm nghiệp kinh tế hộ gia đình ở miền núi part 4
11 p |
79 |
24
-
Giao đất lâm nghiệp kinh tế hộ gia đình ở miền núi part 6
11 p |
75 |
22
-
Cẩm nang nghành lâm nghiệp-Chương 1
103 p |
61 |
22
-
Giao đất lâm nghiệp kinh tế hộ gia đình ở miền núi part 5
11 p |
70 |
21
-
Giao đất lâm nghiệp kinh tế hộ gia đình ở miền núi part 7
10 p |
77 |
20
-
Cẩm nang ngành lâm nghiệp-Chương 25
73 p |
45 |
8
-
Bài giảng Quản lý dự án lâm nghiệp xã hội (Chương trình hỗ trợ lâm nghiệp xã hội)
99 p |
20 |
5
-
Giáo trình Phương pháp mô hình tương lai: Một công cụ quản lý rừng - Phần 2
16 p |
21 |
1
-
Giáo trình Phương pháp mô hình tương lai: Một công cụ quản lý rừng - Phần 1
24 p |
21 |
1

Server: Apache/2.2.31 (CentOS)

Set-Cookie: TLDEVNamespace=s3r80tisgq53ag9sm5clkphq92; path=/; domain=.tailieu.vn; HttpOnly