text:
Gấu xám Bắc Mỹ
Gấu xám Bắc Mỹ (tên khoa học Ursus arctos horribilis), còn được gọi là gấu đầu bạc, gấu xám, hoặc gấu nâu Bắc Mỹ, là một phân loài của gấu nâu (Ursus arctos) thường sống ở vùng núi cao ở miền Tây Bắc Mỹ. Phân loài này được cho là hậu duệ của loài gấu nâu Ussuri có mặt khắp vùng Alaska tới miền đông nước Nga 100.000 năm trước đây, mặc dù chúng đã không di chuyển về phía nam cho đến 13.000 năm trước.[1]
Phân bố[sửa | sửa mã nguồn]
Gấu xám phân bố rộng khắp Bắc Mĩ, trước đây chúng phân bố nhiều ở dãy núi Rocky, Alaska và Yukon. Nhưng đa số thì loài gấu này ngày nay đều sống ở nhiều vườn quốc gia tại hai nước Mỹ và Canada, tiêu biểu là vườn quốc gia Yellowstone.
Đặc điểm[sửa | sửa mã nguồn]
Gấu xám đực cho trọng lượng từ 300–500 kg. Gấu xám cái có trọng lượng nhỏ hơn, từ 130–400 kg. Gấu xám có một kích thước đồ sộ. Khi trưởng thành gấu có chiều dài từ 1,9–3 m. Khi mới sinh ra, gấu con chỉ nặng 500 gram. Không giống các loài gấu khác trong họ nhà gấu, gấu xám rất ít khi leo cây. Gấu xám ngủ đông suốt cà mùa đông, vì thế vào mùa thu chúng cần ăn nhiều để tiêu thụ suốt nhiều tháng ngủ. Ngoại trừ khoảng thời gian ở cùng với con cái và đàn con,[2] gấu xám thường sống đơn độc, và là loài động vật thích hoạt động ở vùng ven biển, cạnh suối, hồ, sông, ao, trong những khu vực có cá hồi đẻ trứng. Mỗi năm, con cái sinh sản một lần duy nhất, mỗi lần từ một đến bốn gấu con (thông thường là hai) nặng khoảng 500 gram (1 lb). Con cái sẽ bảo vệ đàn con của mình, thậm chí là tấn công nếu nó nghĩ rằng nó và những đứa con của mình đang gặp nguy hiểm.
Gấu xám dù xếp vào loại ăn thịt, nhưng nó lại ăn tạp. Thức ăn của gấu này khá đa dạng, thực vật bao gồm cỏ, hoa màu, chồi non, quả mọng, con mồi ưa thích của gấu xám bao gồm cá hồi, chồn, chim, thỏ rừng và sóc. Dù thường ăn thú nhỏ, gấu xám có thể tấn công những động vật cỡ trung bình tới lớn như cừu núi Bắc Mỹ, nai sừng tấm, tuần lộc, dê núi, bò xạ hương, bò rừng bizon. Gấu xám cũng là đối tượng bị săn bắt của các loài thú ăn thịt khác như sói xám hay báo sư tử, nhưng những kẻ ăn thịt đó phải khôn ngoan, kinh nghiệm và có cả đàn đi theo mới có thể khuất phục được chúng.
Dù gấu xám có nhiều con mồi để săn nhưng chúng thường bắt cá hồi để ăn. Những mùa mà cá hồi từ biển trở lại suối đẻ trứng, đàn gấu tụ tập rất đông ở các con suối. Gấu xám có thể chỉ cần vung tay xuống nước là bắt được cá. Gấu xám Bắc Mỹ hoạt động như những kỹ sư sinh thái, bắt cá hồi và mang chúng tới các vùng cây lân cận. Tại đó chúng thải nước tiểu và phân giàu dinh dưỡng và xác bị ăn dở. Đã có ước tính rằng những con gấu để lại tới nửa số cá hồi chúng bắt được trên nền rừng[3][4] với mật độ có thể lên đến 4,000 kilograms trên 1 hectare,[5] cung cấp tới 24% tổng lượng nitơ có được cho các khu rừng ven sông.[6] Những cây vân sam lên tới 500 m (1.600 ft) từ một dòng suối nơi gấu xám Bắc Mỹ bắt cá hồi đã được phát hiện có chứa nitơ có nguồn gốc từ cá hồi bị bắt.[6]
Tấn công con người[sửa | sửa mã nguồn]
Gấu xám cũng là một con vật rất dễ bị kích động và tấn công người. Đã không ít người phải bỏ mạng vì bị gấu xám tấn công. Cú tát của nó có thể lấy mạng một con người. Gấu xám còn nổi tiếng với lực cắn mạnh (1200 pound), hơn cả linh cẩu đốm ở châu Phi. Dù có thân hình to lớn, gấu xám có thể chạy tới 56 km/h. Vì thế người ta đã phát minh ra bình xịt gấu có hơi cay rất nồng có thể xua đuổi những con gấu hung dữ nhất, tuy nhiên đó không phải là giải pháp tốt nhất. Khi gặp phải gấu xám, tốt hơn là đừng chạy mà quay mặt đi chậm rãi hoặc giả chết và chỉ dùng tới bình xịt khi thật sự cần thiết.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ McLellan, Bruce & Reiner, David C. (1994). “A review of bear evolution” (PDF). Int. Conf. Bear Res. and Manage 9 (1): 85–96.
- ^ Grizzly Bears, Grizzly Bear Pictures, Grizzly Bear Facts – National Geographic. Animals.nationalgeographic.com. Truy cập 2012-08-17.
- ^ Reimchen 2001
- ^ Quinn 2009
- ^ Reimchen et al, 2002
- ^ a ă Helfield, J. & Naiman, R. (2006), “Keystone Interactions: Salmon and Bear in Riparian Forests of Alaska” (PDF), Ecosystems 9 (2): 167–180, doi:10.1007/s10021-004-0063-5.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Ursus arctos horribilis (TSN 202385) tại Hệ thống Thông tin Phân loại Tích hợp (ITIS).
- Banfield, A. W. F. (1987). The Mammals of Canada. Toronto: University of Toronto Press.
- CBC News article on possible "grolar bear" (Polar Bear/Grizzly Bear hybrid)
- Committee On The Status of Endangered Wildlife in Canada (COSEWIC) Assessment and Update Status Report on the Grizzly Bear (Ursus arctos) in Canada, 2002 2.1 MB PDF file.
- Cronin, M. A. và đồng nghiệp (1991). “Interspecific and specific mitochondrial DNA variation in North American bears (Ursus)”. Canadian Journal of Zoology 69 (12): 2985–2992. doi:10.1139/z91-421.
- Herrero, Stephen (1985). Bear Attacks. Piscataway, NJ: New Centuries Publishers. ISBN 0-8329-0377-9.
- Waits, L. P. và đồng nghiệp (1998). “Mitochondrial DNA phylogeography of the North American brown bear and implications for conservation”. Conservation Biology 12 (2): 408–417. doi:10.1046/j.1523-1739.1998.96351.x.
- Snyder, Susan (2003). The California Grizzly Bear in Mind. Berkeley: University of California Press.
- Mattson, J.; Merrill, Troy (2001). “Extirpations of Grizzly Bears in the Contiguous United States, 1850–2000”. Conservation Biology 16 (4): 1123–1136. doi:10.1046/j.1523-1739.2002.00414.x.
- Wielgus, R. B. (2002). “Minimum viable population and reserve sizes for naturally regulated grizzly bears in British Columbia”. Biological Conservation 106 (3): 381–388. doi:10.1016/S0006-3207(01)00265-8.
- Groom, M. J.; Meffe, G. K.; Carroll, C. R. (2006). Principles of Conservation Biology (ấn bản 3). Sunderland, MA: Sinauer Associates.
- Murie, Adolph (1985). The grizzlies of Mount McKinley. Seattle: University of Washington Press. ISBN 0-295-96204-6.
- McCory, W.P., Herrero, S.M., Jones, G.W., & Mallam, E.D. 1990. A Selection of Papers from the Eighth International Conference on Bear Research and Management, Victoria, British Columbia, Canada. Bears: Their Biology and Management. 8. tr. 11–16.
|tựa đề=trống hay bị thiếu (trợ giúp)
- Proctor, M.F., McLellan, B.N., Strobeck, C., & Barclay, R.M.R. (2005). “Genetic analysis reveals demographic fragmentation of grizzly bears yielding vulnerably small populations”. Proc Biol Sci. 272 (1579): 2409–2416. PMC 1559960. PMID 16243699. doi:10.1098/rspb.2005.3246.

markdown:
# Gấu xám Bắc Mỹ
|Gấu xám Bắc Mỹ|
|
|![]()
[cá hồi di cư](/wiki/C%C3%A1_h%E1%BB%93i_di_c%C6%B0) [Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Mammalia](/wiki/Mammalia) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Carnivora](/wiki/Carnivora) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Ursidae](/wiki/G%E1%BA%A5u) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Ursus](/wiki/Ursus_(sinh_h%E1%BB%8Dc)) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) [U. arctos](/wiki/G%E1%BA%A5u_n%C3%A2u) [Phân loài](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%C3%A0i)( *subspecies*) **U. a. horribilis** [Danh pháp ba phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_ba_ph%E1%BA%A7n) *Ursus arctos horribilis*
(
[Ord](/w/index.php?title=George_Ord&action=edit&redlink=1), 1815) ![ Phân bố thu hẹp trong thời gian sau kỷ băng hà, trước đây và hiện tại.](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Ursus_arctos_horribilis_map.svg/240px-Ursus_arctos_horribilis_map.svg.png)
![ Phân bố thu hẹp trong thời gian sau kỷ băng hà, trước đây và hiện tại.](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Ursus_arctos_horribilis_map.svg/240px-Ursus_arctos_horribilis_map.svg.png)
**Gấu xám Bắc Mỹ** (tên khoa học *), còn được gọi là Ursus arctos horribilis* **gấu đầu bạc**, **gấu xám**, hoặc **gấu nâu Bắc Mỹ**, là một phân loài của [gấu nâu](/wiki/G%E1%BA%A5u_n%C3%A2u)( *) thường sống ở vùng núi cao ở miền Tây* [Ursus arctos](/wiki/Ursus_arctos) [Bắc Mỹ](/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9). Phân loài này được cho là hậu duệ của loài [gấu nâu Ussuri](/wiki/G%E1%BA%A5u_n%C3%A2u_Ussuri)có mặt khắp vùng [Alaska](/wiki/Alaska)tới miền đông nước [Nga](/wiki/Nga)100.000 năm trước đây, mặc dù chúng đã không di chuyển về phía nam cho đến 13.000 năm trước. [[1]](#cite_note-evolution-1)
## Phân bố[
[sửa](/w/index.php?title=G%E1%BA%A5u_x%C3%A1m_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%E1%BA%A5u_x%C3%A1m_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=1)]
Gấu xám phân bố rộng khắp
[Bắc Mĩ](/wiki/B%E1%BA%AFc_M%C4%A9), trước đây chúng phân bố nhiều ở dãy [núi Rocky](/wiki/N%C3%BAi_Rocky), [Alaska](/wiki/Alaska) và [Yukon](/wiki/Yukon). Nhưng đa số thì loài gấu này ngày nay đều sống ở nhiều [vườn quốc gia](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia) tại hai nước [Mỹ](/wiki/M%E1%BB%B9) và [Canada](/wiki/Canada), tiêu biểu là [vườn quốc gia Yellowstone](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Yellowstone).
## Đặc điểm[
[sửa](/w/index.php?title=G%E1%BA%A5u_x%C3%A1m_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%E1%BA%A5u_x%C3%A1m_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=2)]
Gấu xám đực cho trọng lượng từ 300–500 kg. Gấu xám cái có trọng lượng nhỏ hơn, từ 130–400 kg. Gấu xám có một kích thước đồ sộ. Khi trưởng thành gấu có chiều dài từ 1,9–3 m. Khi mới sinh ra, gấu con chỉ nặng 500 gram. Không giống các loài gấu khác trong họ nhà gấu, gấu xám rất ít khi leo cây. Gấu xám ngủ đông suốt cà mùa đông, vì thế vào mùa thu chúng cần ăn nhiều để tiêu thụ suốt nhiều tháng ngủ. Ngoại trừ khoảng thời gian ở cùng với con cái và đàn con,
gấu xám thường sống đơn độc, và là loài động vật thích hoạt động ở vùng ven biển, cạnh suối, hồ, sông, ao, trong những khu vực có [2] [cá hồi](/wiki/C%C3%A1_h%E1%BB%93i)đẻ trứng. Mỗi năm, con cái sinh sản một lần duy nhất, mỗi lần từ một đến bốn gấu con (thông thường là hai) nặng khoảng 500 gram (1 lb). Con cái sẽ bảo vệ đàn con của mình, thậm chí là tấn công nếu nó nghĩ rằng nó và những đứa con của mình đang gặp nguy hiểm.
Gấu xám dù xếp vào loại ăn thịt, nhưng nó lại ăn tạp. Thức ăn của gấu này khá đa dạng, thực vật bao gồm
[cỏ](/wiki/C%E1%BB%8F), [hoa màu](/wiki/Hoa_m%C3%A0u), [chồi non](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%93i_non&action=edit&redlink=1), [quả mọng](/wiki/Qu%E1%BA%A3_m%E1%BB%8Dng), con mồi ưa thích của gấu xám bao gồm [cá hồi](/wiki/C%C3%A1_h%E1%BB%93i), [chồn](/wiki/Ch%E1%BB%93n), [chim](/wiki/Chim), [thỏ rừng](/wiki/Th%E1%BB%8F_r%E1%BB%ABng) và [sóc](/wiki/S%C3%B3c). Dù thường ăn thú nhỏ, gấu xám có thể tấn công những động vật cỡ trung bình tới lớn như [cừu núi Bắc Mỹ](/w/index.php?title=C%E1%BB%ABu_n%C3%BAi_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1), [nai sừng tấm](/wiki/Nai_s%E1%BB%ABng_t%E1%BA%A5m), [tuần lộc](/wiki/Tu%E1%BA%A7n_l%E1%BB%99c), [dê núi](/wiki/D%C3%AA_n%C3%BAi), [bò xạ hương](/wiki/B%C3%B2_x%E1%BA%A1_h%C6%B0%C6%A1ng), [bò rừng bizon](/wiki/B%C3%B2_r%E1%BB%ABng_bizon). Gấu xám cũng là đối tượng bị săn bắt của các loài thú ăn thịt khác như [sói xám](/wiki/S%C3%B3i_x%C3%A1m) hay [báo sư tử](/wiki/B%C3%A1o_s%C6%B0_t%E1%BB%AD), nhưng những kẻ ăn thịt đó phải khôn ngoan, kinh nghiệm và có cả đàn đi theo mới có thể khuất phục được chúng.
Dù gấu xám có nhiều con mồi để săn nhưng chúng thường bắt cá hồi để ăn. Những mùa mà cá hồi từ biển trở lại suối đẻ trứng, đàn gấu tụ tập rất đông ở các con suối. Gấu xám có thể chỉ cần vung tay xuống nước là bắt được cá. Gấu xám Bắc Mỹ hoạt động như những
[kỹ sư sinh thái](/w/index.php?title=K%E1%BB%B9_s%C6%B0_sinh_th%C3%A1i&action=edit&redlink=1), bắt cá hồi và mang chúng tới các vùng cây lân cận. Tại đó chúng thải nước tiểu và phân giàu dinh dưỡng và xác bị ăn dở. Đã có ước tính rằng những con gấu để lại tới nửa số cá hồi chúng bắt được trên nền rừng [[3]](#cite_note-3) với mật độ có thể lên đến 4,000 kilograms trên 1 hectare, [4] cung cấp tới 24% tổng lượng nitơ có được cho các khu rừng ven sông. [[5]](#cite_note-Reimchen2002-5) Những [[6]](#cite_note-Helfield2006-6) [cây vân sam](/wiki/Picea_glauca)lên tới 500 m (1.600 ft) từ một dòng suối nơi gấu xám Bắc Mỹ bắt cá hồi đã được phát hiện có chứa nitơ có nguồn gốc từ cá hồi bị bắt. [[6]](#cite_note-Helfield2006-6)
## Tấn công con người[
[sửa](/w/index.php?title=G%E1%BA%A5u_x%C3%A1m_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%E1%BA%A5u_x%C3%A1m_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=3)]
Gấu xám cũng là một con vật rất dễ bị kích động và tấn công người. Đã không ít người phải bỏ mạng vì bị gấu xám tấn công. Cú tát của nó có thể lấy mạng một con người. Gấu xám còn nổi tiếng với lực cắn mạnh (1200 pound), hơn cả
[linh cẩu đốm](/wiki/Linh_c%E1%BA%A9u_%C4%91%E1%BB%91m) ở châu Phi. Dù có thân hình to lớn, gấu xám có thể chạy tới 56 km/h. Vì thế người ta đã phát minh ra bình xịt gấu có hơi cay rất nồng có thể xua đuổi những con gấu hung dữ nhất, tuy nhiên đó không phải là giải pháp tốt nhất. Khi gặp phải gấu xám, tốt hơn là đừng chạy mà quay mặt đi chậm rãi hoặc giả chết và chỉ dùng tới bình xịt khi thật sự cần thiết.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=G%E1%BA%A5u_x%C3%A1m_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%E1%BA%A5u_x%C3%A1m_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=4)] **McLellan, Bruce & Reiner, David C. (1994).** [^](#cite_ref-evolution_1-0) [“A review of bear evolution”](http://www.bearbiology.com/fileadmin/tpl/Downloads/URSUS/Vol_9/McLellan_Reiner_Vol_9.pdf)(PDF). *Int. Conf. Bear Res. and Manage* **9**(1): 85–96. [^](#cite_ref-2) [Grizzly Bears, Grizzly Bear Pictures, Grizzly Bear Facts – National Geographic](http://animals.nationalgeographic.com/animals/mammals/grizzly-bear/). Animals.nationalgeographic.com. Truy cập 2012-08-17. **Reimchen 2001** [^](#cite_ref-3) **Quinn 2009** [^](#cite_ref-4) **Reimchen et al, 2002** [^](#cite_ref-Reimchen2002_5-0)
- ^
**a** [Helfield, J. & Naiman, R. (2006),](#cite_ref-Helfield2006_6-1) **ă** [“Keystone Interactions: Salmon and Bear in Riparian Forests of Alaska”](http://myweb.wwu.edu/~helfiej/publications_pdfs/Helfield_Naiman_2006.pdf)(PDF), *Ecosystems* **9**(2): 167–180, [doi](/wiki/DOI): [10.1007/s10021-004-0063-5](//dx.doi.org/10.1007%2Fs10021-004-0063-5).
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=G%E1%BA%A5u_x%C3%A1m_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%E1%BA%A5u_x%C3%A1m_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=5)] [Ursus arctos horribilis (TSN 202385)](http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=202385)tại [Hệ thống Thông tin Phân loại Tích hợp](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_Th%C3%B4ng_tin_Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_T%C3%ADch_h%E1%BB%A3p)(ITIS).
- Banfield, A. W. F. (1987).
*The Mammals of Canada*. Toronto: University of Toronto Press. [CBC News article on possible "grolar bear" (Polar Bear/Grizzly Bear hybrid)](http://web.archive.org/web/20061117231943/http://www.cbc.ca/canada/story/2006/04/26/polar-bear-060426.html) [Committee On The Status of Endangered Wildlife in Canada (COSEWIC) Assessment and Update Status Report on the Grizzly Bear (](http://www.sararegistry.gc.ca/virtual_sara/files/cosewic/sr_grizzly_bear_e.pdf)2.1 MB PDF file. **Ursus arctos**) in Canada, 2002
- Cronin, M. A. và đồng nghiệp (1991). “Interspecific and specific mitochondrial DNA variation in North American bears (
*Ursus*)”. *Canadian Journal of Zoology* **69**(12): 2985–2992. [doi](/wiki/DOI): [10.1139/z91-421](//dx.doi.org/10.1139%2Fz91-421).
- Herrero, Stephen (1985).
*Bear Attacks*. Piscataway, NJ: New Centuries Publishers. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8329-0377-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8329-0377-9).
- Waits, L. P. và đồng nghiệp (1998). “Mitochondrial DNA phylogeography of the North American brown bear and implications for conservation”.
*Conservation Biology* **12**(2): 408–417. [doi](/wiki/DOI): [10.1046/j.1523-1739.1998.96351.x](//dx.doi.org/10.1046%2Fj.1523-1739.1998.96351.x).
- Snyder, Susan (2003).
*The California Grizzly Bear in Mind*. Berkeley: University of California Press.
- Mattson, J.; Merrill, Troy (2001). “Extirpations of Grizzly Bears in the Contiguous United States, 1850–2000”.
*Conservation Biology* **16**(4): 1123–1136. [doi](/wiki/DOI): [10.1046/j.1523-1739.2002.00414.x](//dx.doi.org/10.1046%2Fj.1523-1739.2002.00414.x).
- Wielgus, R. B. (2002). “Minimum viable population and reserve sizes for naturally regulated grizzly bears in British Columbia”.
*Biological Conservation* **106**(3): 381–388. [doi](/wiki/DOI): [10.1016/S0006-3207(01)00265-8](//dx.doi.org/10.1016%2FS0006-3207%2801%2900265-8).
- Groom, M. J.; Meffe, G. K.; Carroll, C. R. (2006).
*Principles of Conservation Biology*(ấn bản 3). Sunderland, MA: Sinauer Associates.
- Murie, Adolph (1985).
*The grizzlies of Mount McKinley*. Seattle: University of Washington Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-295-96204-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-295-96204-6).
- McCory, W.P., Herrero, S.M., Jones, G.W., & Mallam, E.D. 1990. A Selection of Papers from the Eighth International Conference on Bear Research and Management, Victoria, British Columbia, Canada. Bears: Their Biology and Management.
**8**. tr. 11–16.
|tựa đề=trống hay bị thiếu (
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#citation_missing_title))
- Proctor, M.F., McLellan, B.N., Strobeck, C., & Barclay, R.M.R. (2005).
[“Genetic analysis reveals demographic fragmentation of grizzly bears yielding vulnerably small populations”](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1559960). *Proc Biol Sci.* **272**(1579): 2409–2416. [PMC](/wiki/PubMed_Central) [1559960](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1559960). [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [16243699](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16243699). [doi](/wiki/DOI): [10.1098/rspb.2005.3246](//dx.doi.org/10.1098%2Frspb.2005.3246).
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=G%E1%BA%A5u_x%C3%A1m_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%E1%BA%A5u_x%C3%A1m_B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9&action=edit§ion=6)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|![]()
|
| có thông tin sinh học về

X-Cache: cp1055 miss, cp1052 miss


text:
Gumiel de Izán
Gumiel de Izán là một đô thị trong tỉnh Burgos, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 665 người.
Gumiel de Izán là một đô thị trong tỉnh Burgos, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 665 người.

markdown:
# Gumiel de Izán
|Gumiel de Izán, Tây Ban Nha|
|
|![]()
[Quốc gia](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Spain.svg/23px-Flag_of_Spain.svg.png)
[Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [Cộng đồng tự trị](/wiki/V%C3%B9ng_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) [Castile và León](/wiki/Castile_v%C3%A0_Le%C3%B3n) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) [Burgos](/wiki/Burgos_(t%E1%BB%89nh)) [Đô thị](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B_t%E1%BA%A1i_Burgos) 2(29 mi 2) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(230/mi 2) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CET](/wiki/Gi%E1%BB%9D_chu%E1%BA%A9n_Trung_%C3%82u)( [UTC+1](/wiki/UTC%2B1)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) [CEST](/wiki/Gi%E1%BB%9D_M%C3%B9a_h%C3%A8_Trung_%C3%82u)( [UTC+2](/wiki/UTC%2B2)) **Gumiel de Izán** là một đô thị trong [tỉnh Burgos](/wiki/Burgos_(t%E1%BB%89nh)), [Castile và León](/wiki/Castile_v%C3%A0_Le%C3%B3n), [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha). Theo [điều tra dân số](/wiki/%C4%90i%E1%BB%81u_tra_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) [2004](/wiki/2004) ( [INE](/w/index.php?title=Instituto_Nacional_de_Estad%C3%ADstica_(T%C3%A2y_Ban_Nha)&action=edit&redlink=1)), đô thị này có dân số là 665 người.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Gumiel_de_Iz%C3%A1n&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Gumiel_de_Iz%C3%A1n&action=edit§ion=1)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache-Status: miss

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

X-Cache: cp1054 miss, cp1052 miss

X-Content-Type-Options: nosniff

Connection: close

Via: 1.1 varnish-v4, 1.1 varnish-v4

Accept-Ranges: bytes

X-UA-Compatible: IE=Edge

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Content-Language: vi

Link: </static/images/project-logos/viwiki.png>;rel=preload;as=image;media=not all and (min-resolution: 1.5dppx),</static/images/project-logos/viwiki-1.5x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 1.5dppx) and (max-resolution: 1.999999dppx),</static/images/project-logos/viwiki-2x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 2dppx)


text:
Jalandhar Cantonment
Jalandhar Cantonment là một thị xã quân sự (cantonment) của quận Jalandhar thuộc bang Punjab, Ấn Độ.
Nhân khẩu[sửa | sửa mã nguồn]
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ[1], Jalandhar Cantonment có dân số 40.521 người. Phái nam chiếm 59% tổng số dân và phái nữ chiếm 41%. Jalandhar Cantonment có tỷ lệ 81% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 85%, và tỷ lệ cho phái nữ là 75%. Tại Jalandhar Cantonment, 10% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns. (Provisional)”. Census Commission of India. Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2007.

markdown:
# Jalandhar Cantonment
|
|Jalandhar Cantt.
|
|
-
|
|
-
[Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [IST](/wiki/Gi%E1%BB%9D_chu%E1%BA%A9n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)( [UTC+5:30](/wiki/UTC%2B5:30)) **(** [Dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) [2001](/wiki/2001))
-
[Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)
-
**Jalandhar Cantonment** là một thị xã quân sự ( *cantonment*) của [quận Jalandhar](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Jalandhar&action=edit&redlink=1) thuộc [bang](/wiki/Ph%C3%A2n_c%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) [Punjab](/wiki/Punjab), [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99).
## Nhân khẩu[
[sửa](/w/index.php?title=Jalandhar_Cantonment&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Jalandhar_Cantonment&action=edit§ion=1)]
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ
, Jalandhar Cantonment có dân số 40.521 người. Phái nam chiếm 59% tổng số dân và phái nữ chiếm 41%. Jalandhar Cantonment có tỷ lệ 81% [1] [biết đọc biết viết](/wiki/Bi%E1%BA%BFt_ch%E1%BB%AF), cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 85%, và tỷ lệ cho phái nữ là 75%. Tại Jalandhar Cantonment, 10% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Jalandhar_Cantonment&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Jalandhar_Cantonment&action=edit§ion=2)] [^](#cite_ref-1) [“Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns. (Provisional)”](http://web.archive.org/web/20040616075334/www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999). Census Commission of India. Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2007.


text:
Khúc Tĩnh
Khúc Tĩnh (曲靖市) là một địa cấp thị tỉnh Vân Nam, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Dân số của Khúc Tĩnh là 148.000 người.
Các đơn vị hành chính[sửa | sửa mã nguồn]
Địa cấp thị Khúc Tĩnh quản lý các đơn vị cấp huyện sau:
Các quận nội thành[sửa | sửa mã nguồn]
Các quận sau:
- Kỳ Lân (麒麟区)
Các thị xã[sửa | sửa mã nguồn]
Một huyện cấp thị:
- Thị xã Tuyên Uy (宣威市)
Các huyện[sửa | sửa mã nguồn]
Các huyện

markdown:
# Khúc Tĩnh
**Khúc Tĩnh** (曲靖市) là một địa cấp thị [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Trung_Qu%E1%BB%91c)) [Vân Nam](/wiki/V%C3%A2n_Nam), [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa). Dân số của Khúc Tĩnh là 148.000 người.
## Các đơn vị hành chính[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C3%BAc_T%C4%A9nh&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C3%BAc_T%C4%A9nh&action=edit§ion=1)]
Địa cấp thị Khúc Tĩnh quản lý các đơn vị
[cấp huyện](/wiki/Ph%C3%A2n_c%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) sau:
### Các quận nội thành[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C3%BAc_T%C4%A9nh&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C3%BAc_T%C4%A9nh&action=edit§ion=2)]
Các
[quận](/wiki/Khu_(Trung_Qu%E1%BB%91c)) sau: [Kỳ Lân](/wiki/K%E1%BB%B3_L%C3%A2n_(khu))(麒麟区)
### Các thị xã[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C3%BAc_T%C4%A9nh&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C3%BAc_T%C4%A9nh&action=edit§ion=3)]
Một
[huyện cấp thị](/wiki/Ph%C3%A2n_c%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa):
- Thị xã
[Tuyên Uy](/wiki/Tuy%C3%AAn_Uy)(宣威市)
### Các huyện[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C3%BAc_T%C4%A9nh&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C3%BAc_T%C4%A9nh&action=edit§ion=4)]
Các
[huyện](/wiki/Huy%E1%BB%87n_(Trung_Qu%E1%BB%91c))


text:
Kiến trúc Lưỡng Hà
Lưỡng Hà (Mesopotamia) là một bình nguyên nằm giữa hai con sông Tigris và Euphrates thuộc Tây Á, ngày nay là miền nam của Iraq.
Mục lục
Giai đoạn 4000 năm trước Công nguyên[sửa | sửa mã nguồn]
Các công trình sớm nhất được tìm thấy tại các địa điểm như Mureybet và Abu Hureyra ở Syria vào khoảng 8000 năm trước Công nguyên là các nhà ở bán ngầm (semi-subterranean dwellings) hình tròn. Một phần tường hình tròn được tìm thấy ở Zagros khoảng 8000 năm trước Công nguyên được xem như di tích kiến trúc đầu tiên của vùng phía bắc Lưỡng Hà. Công trình kiến trúc đầu tiên được ghi nhận ở vùng Hạ Iraq được tìm thấy ở vùng Maghzaliyah, gần Yarim Tepe vào khoảng 7000 năm trước Công nguyên với các thành đá cư trú (megalithic settlement wall) và các kết hình vuông được làm từ các khối bùn (tauf), trên nền đá.
Kiến trúc của người Sumer[sửa | sửa mã nguồn]
Các cư dân người Sumer đầu tiên đã định cư ở Lưỡng Hà và xây dựng nên nền văn minh ở đây vào khoảng 3500 năm trước Công nguyên cho đến thời đại Babylon. Kiến trúc của vùng Lưỡng Hà thường được xem như bắt đầu với sự hình thành các thành phố của người Sumer và sự sáng tạo nên chữ viết và khoảng 3100 năm trước Công nguyên. Các công trình kiến trúc được xây dựng trong thời kì Protoliterate là chủ yếu là các đền đài tôn giáo. Người Sumer sử dụng vật liệu chủ yếu xây dựng bằng gạch-bùn, với thể loại công trình nổi tiếng là các Đài chiêm tinh Ziggurat, còn được gọi là bệ núi, ra đời trên cơ sở sùng bái đồi núi, sùng bái thiên thể và tục lệ xem sao, các vì tinh tú trên trời. Ziggurat là loại hình kiến trúc kiểu tầng bậc, bệ cao nọ đặt trên bệ cao kia, càng lên cao thì thu dần lại, có đường dốc trượt hoặc bậc thang thẳng góc hoặc men theo khối xây để đi lên đỉnh, trên đỉnh có một đền thờ nhỏ. Bậc thang có khi đi lên từ bên phải và bên trái khối xây, cũng có kiểu bậc thang xoáy trôn ốc. Mỗi thành phố đều có một hoặc một số Ziggurat. Dấu vết còn lại đã chứng minh đó là những công trình kiến trúc bằng đất nện, bên ngoài có xây một lớp gạch. Ziggurat còn lại ở thành phố Ur là chứng tích nổi tiếng nhất của loại hình kiến trúc này, có niên đại khoảng năm 2125 TCN, có kích thước đáy 65 x 43 m, tầng một cao 9,75 m, tầng hai có kích thước 347 x 23 m, cao 2,5 m, chiều cao tầng trên cùng khoảng 21 m. Ngoài Ziggurat ở Ur, người ta còn tìm thấy dấu vết các Ziggurat khác ở Uruk, Eridou, Ninive và tạo dựng lại cả hình ảnh Ziggurat ở Babilon. Nhìn chung, các Ziggurat có từ ba đến bảy bậc, mỗi tầng được trang trí một màu khác nhau, tượng trưng cho một ngôi sao thờ.
Các ngôi đền điển hình của thời kì Protoliterate, bất kể dạng nền bằng hoặc dạng nền nâng cao được xây dựng tỉ mỉ hơn trong mặt bằng và các chi tiết trang trí. Tường nội thất thường được trang trí bằng các họa tiết hoặc hình mẫu khảm bằng đất nung màu sáng hoặc được mạ đồng. Ở cổng vào các thành phố của người Sume ở Uruk (ngày nay là Tall al-Warka, Iraq) thường có các cột được trang trí theo cách đó. Trong nội thất các tường nền bằng được trang trí với các tranh tường miêu tả các sự tích thần thánh như ở Uqair
Do vùng bình nguyên Tigris-Euphrates không có khoáng vật và cây cối lớn, các cấu trúc của người Sumer thường là từ gạch bùn dạng lồi (plano-convex mudbrick). Gạch lồi này được sản xuất từ đất nung hoặc phơi khô dưới ánh nắng mặt trời. Viên gạch có hình dạng với mặt dưới phẳng, mặt trên có dạng chỏm cầu. Người ta sử dụng sử dụng bùn làm vữa kết dính trong kết cấu xây dựng mà không dùng đến xi măng. Để tạo được độ ổn định cho kết cấu, người ta đặt một hàng gạch phẳng xuống đáy của mỗi hàng gạch. Phần lỗ thủng giữa các viên gạch được trét bằng nhựa cây, rơm, sậy và cỏ dại.
Do xây dựng bằng bùn đất, các công trình bằng cuối cùng sẽ bị hư hỏng, do vậy người Sumer phải phá hủy định kì, san phẳng và xây dựng lại trên cùng một địa điểm. Chu kì tái xây dựng các công trình trên cùng một địa điểm dần dần đã nâng cao cốt nền chung của toàn thành phố hơn vùng bình nguyên xung quanh thành các đồi. Các đồi này được tìm thấy ở khắp vùng Cận Đông. Các cuốn sách Sumer cổ đại (cylinder seals) cũng miêu tả quá trình xây dựng từ cây sậy, không giống với những công trình được xây dựng ở vùng đầm lầy Ả rập phía nam Iraq ngày nay. Các ngôi đền và cung điện của người Sumer được xây dựng bằng các vật liệu và kỹ thuật tiên tiến hơn, ví dụ như trụ tường, hõm tường, bán cột và nền đất sét.
Kiến trúc Babylon[sửa | sửa mã nguồn]
Cuối thiên niên kỷ thứ III trước Công Nguyên, lợi dụng sự suy sụp của Lưỡng Hà, hai tộc người Elam và người Amorites xâm lược tàn phá và cướp bóc. Người Amorites xây dựng hai quốc gia về phía Nam của Lưỡng Hà là Ixine và Laxa; ở phía Bắc của Lưỡng Hà cũng hình thành các quốc gia Esnunna và Marie. Đến lượt các quốc gia trên tranh giành và gây chiến với nhau liên miên, gây nên cảnh đổ nát hoang tàn.
Vào khoảng đầu thế kỷ XIX trước Công Nguyên, người Amorites thống nhất Bắc Lưỡng Hà và hình thành quốc gia cổ Babylon (khác với Tân Babylon sau này) và họ đã thống nhất được khu vực Lưỡng Hà. Quốc gia Babylon cổ nằm trên đường giao lưu quan trọng nối châu Á rộng lớn sang Địa Trung Hải, châu Phi và châu Âu.
Sự cường thịnh và hùng mạnh đạt đến cao điểm vào thời kỳ 1792-1750 trước Công Nguyên, dưới triều đại vua Hammourabi. Nhà nước cổ Babylon thống nhất trên một diện tích lãnh thổ toàn bộ Lưỡng Hà và bị suy sụp vào khoảng cuối thiên niên kỷ thứ II trước Công Nguyên bởi người Catsites nổi dậy và làm chủ hầu hết lãnh thổ của Babylon.
- Kinh tế Babylon có những sắc thái đặc biệt do giao điểm của các con đường Đông Tây cũng như sự trù phú của đồng bằng Lưỡng Hà. Nông nghiệp phát triển nhờ vào các yếu tố thuận lợi cũng như thành tựu thủy lợi của thời kỳ này. Người Babylon không những tự cung cấp được lương thực mà còn có một lượng dồi dào để thông thương buôn bán với các khu vực khác. Vua Hammourabi ra lệnh đào một con sông tưới cho cả vùng rộng lớn Akkad.
Thủ công nghiệp có nghề làm gạch, luyện kim, đồ trang sức, dệt, da, đóng thuyền, xây dựng... bên cạnh một nền thương mại phát triển giúp cho vùng Babylon càng thêm giàu có và phát triển.
- Xã hội nổi bật bởi sự ra đời của bộ luật Hammorabi chia cư dân thành ba hạng người: dân tự do, tiện dân và nô lệ. Nguồn nô lệ chủ yếu được cấp từ nguồn tù binh chiến tranh, mua bán.
- Chính trị từ thời Hammorabi, các vua Babylon tự coi mình là hiện thân của thần thánh. Vua tự đồng nhất mình với việc kế vị các vị thần cho nên vương quyền và thần quyền hòa quyện với nhau, tạo thành một chế độ độc đoán chuyên chế và thần bí.
- Văn hoá của Babylon cổ là sự giao hòa giữa hai yếu tố Sumer và Akkad. Sự ra đời bộ luật Hammorabi và được khắc trên một tấm đá bazan cao 2,25 mét, đường kính đáy gần 2 mét. Phía trên mặt trước của tấm đá được khắc hình thần Mặt Trời ngồi trên ngai trao bộ luật cho vua Hammorabi đứng đón một cách trịnh trọng. Phiến đá này được người Pháp tìm thấy ở kinh đo của xứ Elam cổ, hiện nay đang được lưu giữ ở bảo tàng Louvre.
- Nghệ thuật của Babylon cổ đạt đến trình độ điêu luyện trên nền tảng của hai yếu tố Sumer và Akkad. Nghệ thuật hội họa gắn chặt với nghệ thuật kiến trúc.
- Kiến trúc Của người Ả Rập có nhiều thành tựu đáng trọng. Huyền thoại các cung điện nguy nga tráng lệ và những câu truyện cổ tích thần tiên đã tô điểm cho thế giới Ả Rập thần bí và là những tuyệt tác của nhân loại.
Kiến trúc Ả Rập là tinh hoa pha trộn và sáng tạo của các luồng kiến trúc Địa Trung Hải và văn minh sông Hằng xa xội. Thành phố Babylon được bao quanh bởi một bức tường màu vàng dài 13 km và có 300 tháp canh. Đỉnh cao và chiếm về mức độ vĩ đại là một trong bảy kỳ quan cổ của người Babylon: Vườn treo Babylon.
Kỳ quan thế giới này được NebuchADnezzar xây dựng vào khoảng năm 605-562 TCN. Ông coi đó như một món quà dành cho người vợ, một người đã trưởng thành trong vùng đất quanh Media, khao khát cảnh núi rừng hùng vĩ. Những đường rãnh hùng vĩ cùng các vòi phun nước theo phong cách boroque treo lơ lửng trên các mái vòm đan xen nhau, điều tuyệt diệu trong phong cách núi rừng của đất nước Iran được chuyển về vùng đồng bằng Mesopotamia ảm đạm - Vườn treo Babylon kết hợp trình độ bậc thầy về kỹ thuật với giấc mộng trữ tình. Sử gia có uy tín, người đầu tiên đề cập đến vườn treo là Berossus, một người dân thành Babylon đã viết về vườn treo vào khoảng năm 270 TCN. Ông kể rằng, NebuchADnezzar (605-562 TCN) xây một cung điện mới trong 15 ngày, nền móng bằng đá hay các bãi đất có hình bậc thang tựa như phong cảnh núi rừng. Theo lời Berossus, cây cối được trồng tại đây, cái được gọi là vườn treo, nhằm làm vui lòng một vị hoàng hậu. Một trong số những thành tích của NebuchADnezzar, theo Berossus biết, mô tả cung điện mới của nhà vua như sau: cung điện cao như núi, một phần xây dựng bằng đá, nghe nói chỉ trong 15 ngày là hoàn tất. Không nêu cụ thể một khu vườn nào cả, nhưng các cung điện chỉ chăm sóc có một khu vườn.
Người Hy Lạp về sau bổ sung thêm nhiều chi tiết. Một giả thuyết kể rằng khu vườn rộng 120 m2, chiều cao của bức tường thành cao khoảng 25 m. Khu vườn có bãi đất tạo hình bậc thang như một nhà hát, với các công trình nhỏ hòa quyện bên trong. Phần nền xây nhiều vách tường, mỗi vách rộng khoảng 7m và cách nhau 3m, để đỡ các dầm bằng đá. Phía trên dầm là ba lớp riêng biệt - sậy đặt trong lớp nhựa đường, hai lớp đá xây bằng gạch, và lớp vỏ ngoài cùng làm bằng chì. Đất trong khu vườn đặt ở trên cùng, nước tưới cây lấy từ các cỗ máy ngụy trang hút nước từ con sông chảy bên dưới. Một giả thuyết thứ hai cho rằng, có đến 20 vách tường chống. Một giả thuyết thứ ba lại kể khu vườn nằm trên các mái cong dạng vòm xây bằng gạch và nhựa đường: các đinh vít kiểu Archimede nằm dọc theo cầu thang cung cấp nước. Một mô tả khác cho rằng có một công trình phụ gồm các cột bằng đá đỡ các dầm bằng gỗ: dầm làm bằng thân cây cọ. Thay vì bị mục rữa, đã mang chất bổ đến nuôi dưỡng rễ cây trồng trong khu vực treo ở phía trên, toàn bộ khuôn viên được tưới tiêu bằng một hệ thống gồm các vòi phun nước và máng dẫn thiết kế thật tài tình.
Vì có những mô tả trái ngược nhau, một số tỏ ra ngờ vực liệu vườn treo có thật hay không. Tuy không có một đề cập đến bất cứ đặc điểm kiến trúc nào, ngoại trừ các thân cây không bị mục rữa, quả đáng ngạc nhiên. Du khách Hy Lạp chắc hẳn đã chứng kiến việc đưa cây cối lên cao, và chúng ta có thể tìm kiếm những gì còn lại trong đống đổ nát hiện tại theo cách hợp pháp. Nhưng thật không may, các cung điện ở Babylon đã bị những người háo hức tận dụng những viên gạch nung tráng lệ tàn phá hàng ngàn năm trước. Ngày nay chỉ còn lại phần nền móng mà thôi. Những người thám hiểm ban đầu tìm kiếm các khu vườn trong Cung điện mùa hè trên cao, diện tích khoảng 180 m2, cùng với việc kết hợp các giếng nước công phu, nhưng vẫn không đủ không gian dành cho các bãi đất hình bậc thang và cây cối. Một nhà khảo cổ đã xác định vị trí của khu vườn nằm phía trên một số mái cong dạng vòm mà ông phát hiện nằm ở Cung điện phía Nam, lại một lần nữa cũng có các giếng nước, cái mái dạng vòm còn là nền móng của một khu vực hành chánh, cũng có thể là một nhà lao. Bất kỳ ai tìm kiếm mặt bằng tầng trệt thuộc khu vực cung điện sẽ nhận thấy các cung điện phía Bắc và phía Nam nằm bên sườn hướng Bắc và Tây, gắn với Euphrates, bằng các công trình nào trong số này cũng đều có các khu vườn tạo hình bậc thang, có lẽ gây ấn tượng nhất là công trình phụ phía Tây. Phần bao quanh này, có diện tích khoảng 190 x 80 m, với các tường ngoài rộng khoảng 20 m, làm bằng gạch đặt trong lớp nhựa đường. Có nhiều căn phòng ở đầu phía Bắc, trong khi ở đầu phía Nam có một góc hình vuông, có lẽ cầu thang đặt trong một góc. Trong công trình độc đáo này, có thể người ta đã tạo hình một khu vườn hình vuông, gần bằng với kích thước yêu cầu, với các ngôi nhà nghỉ trong mùa hè cùng một khu núi non bộ tạo hình bậc thang. Nhưng vấn đề này chỉ được giải quyết qua những cuộc khai quật gần đây hoặc bằng một số tư liệu chưa tìm thấy từ thời vương triều Nebuchadnezzar. Cho đến lúc này, chúng ta có thể hình dung Vườn treo có các mái dạng vòm và vòi nước hoặc bằng bất cứ hình ảnh nào trong trí tưởng tượng.
Kiến trúc Assyri[sửa | sửa mã nguồn]
Trong lịch sử, từ Assyria được dùng sớm nhất để chỉ vùng thượng sông Tigris, đặt theo tên thủ đô đầu tiên, thành phố cổ Assur. Sau đó, nó ám chỉ một quốc gia và đế chế khống chế toàn bộ Fertile Crescent (vùng đất hình trăng lưỡi liềm ở Trung Đông bao gồm Levant, Lưỡng Hà và Ai Cập cổ), Ai Cập và phần lớn Anatolia. Từ Assyria đích thực chỉ vùng đất ở nửa bắc Lưỡng Hà (nửa phía nam là Babylon), với Nineveh là thủ đô.
Đất nước của người Assyria ở gần miền đồi núi, chạy dài theo sông Tigris tới tận núi Gordiaean hay dãy Carduchian ở Armenia, đôi khi được biết đến như là dãy núi Ashur.
Các vị vua Assyria lãnh đạo một đất nước rộng lớn trong ba thời điểm khác nhau trong lịch sử. Đó là các vương quốc Assyria cổ, giữa và mới. Vương quốc hùng mạnh và nổi tiếng nhất là vương quốc Assyria mới, 911-612 TCN.
Người Assyria đã nghĩ ra cách đào hố dưới chân tường thành, dùng các xe ram có cọc nhọn để phá tường thành. Họ cũng nghĩ ra các đội công binh xây cầu vượt sông với cầu phao hay các chiến binh trang bị túi da bơm căng để bơi.
Nơi có nhiều dấu tích đồ đá mới nhiều nhất ở Assyria là Tell Hassuna, trung tâm của nền văn hóa Hassuna. Buổi ban đầu của vương quốc Assyria không được xác thực rõ ràng lắm. Dựa theo những truyền thuyết Judeo-Christan, thành phố Ashur (Assur) được thành lập bởi Ashur con trai của Shem, người được đời sau xem như là thần bảo trợ của thành phố.
Thung lũng thượng sông Tigris bị thống trị bởi Sumer, Akkad và bắc Babylon; từng là một phần của đế quốc Sargon, đã bị tiêu diệt bởi bọn rợ trong thời Gutian, sau đó xây dựng lại, và kết thúc bởi sự cai trị của vương triều thứ ba Ur.
Những bản khắc chứ đầu tiên của người Assyria xuất hiện sau năm 2000 TCN. Nền quân chủ của Assyria được thiết lập bởi Zuliu, được cho là sống sau Bel-kap-kapu, tổ tiên của Shalmaneser I.
Thành phố Ashur đã có các liên hệ với các thành phố khác trên cao nguyên Anatolia (Thổ Nhĩ Kì ngày nay). Người Assyria thiết lập các khu buôn bán ở Cappadocia, Kanesh vào khoảng 1920 TCN-1840 TCN và 1798 TCN-1740 TCN. Những nơi này được gọi là karum, trong tiếng Akkad nghĩa là cảng, được ràng buộc với các thành phố ở Anatolia nhưng không dính kết về mặt địa lý, có các loại thuế đặc biệt. Chúng được truyền miệng về quá trình giao thương giữa Ashur và Anatolia nhưng không có công trình khảo cổ hay văn bản viết nào thể hiện. Sự trao đổi bao gồm kim loại (có lẽ là chì hay thiếc, không nguyên chất) và hàng dệt vải từ Assyria, chúng được đổi lấy kim loại quý hiếm từ Anatolia.
Nghệ thuật trang trí[sửa | sửa mã nguồn]
Đến 3000 năm trước Công nguyên trở đi, các hình thức trang trí công trình đã rất phát triển. Gạch ốp lát lưu ly là đỉnh cao của nghệ thuật trang trí mặt tường kiến trúc Lưỡng Hà cổ đại. Gạch có màu men óng ánh khác nhau, có độ bền vững tốt. Nền của những diện tích lớn trang trí bằng gạch lưu ly có màu lam đậm, phù điêu màu trắng hoặc màu vàng kim nhũ, toàn bộ tạo thành những "tấm thảm" rất ấn tượng. Lịch sử phát triển loại gạch lưu ly gắn bó với việc xây dựng lớn của Babilon thời đại Tân Babilon thế kỷ 6 TCN.
Triều đại Nabucodonosor 2 còn để lại cho nhân loại hai chứng tích lớn về kiến trúc có sử dụng gạch lưu ly từ thế kỷ 6. Chứng tích thứ nhất là cửa thành Ishtar, có bố cục trang trí các mảng tường lớn, phân bố đều các hình động vật, lặp di lặp lại một cách đơn giản nhưng ấn tượng về nhịp điệu rất mạnh. Chứng tích thứ hai là bức tường phía sau ngự điện trong cung điện của nhà vua Nabucodonosor. Toàn bộ mặt tường là bức tranh lớn, có một loạt con sư tử ở chân tường, băng giữa của tường có bốn cây, mỗi cây lại đỡ những bó hoa hai tầng, băng trên cùng là dải hoa cỏ.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- D. Oates and J. Oates: The Rise of Civilization, The Making of the Past (Oxford, 1976)
- J.-D. Forest: Aux origines de l’architecture obéidienne: Les Plans de type Samarra, Akkadica, xxxiv (1983), pp. 1–47
- J. Oates: Ubaid Mesopotamia Revisited, The Hilly Flanks and Beyond: Essays on the Prehistory of Southwestern Asia Presented to Robert J. Braidwood, ed. T. C. Young, P. E. L. Smith and P. Mortensen (Chicago, 1983), pp. 251–81
- R. Bensenval: Technologie de la voûte dans l’Orient ancien, 2 vols (Paris, 1984)

markdown:
# Kiến trúc Lưỡng Hà
|Bài viết này
|cần thêm . ** ( Lưỡng Hà** *Mesopotamia*) là một [bình nguyên](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng)nằm giữa hai con sông [Tigris](/wiki/Tigris)và [Euphrates](/wiki/Euphrates)thuộc [Tây Á](/wiki/T%C3%A2y_Nam_%C3%81), ngày nay là miền nam của [Iraq](/wiki/Iraq).
## Mục lục
## Giai đoạn 4000 năm trước Công nguyên[
[sửa](/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0&action=edit§ion=1)]
Các công trình sớm nhất được tìm thấy tại các địa điểm như Mureybet và Abu Hureyra ở
[Syria](/wiki/Syria) vào khoảng 8000 năm trước Công nguyên là các nhà ở bán ngầm ( *semi-subterranean dwellings*) hình tròn. Một phần tường hình tròn được tìm thấy ở Zagros khoảng 8000 năm trước Công nguyên được xem như di tích kiến trúc đầu tiên của vùng phía bắc Lưỡng Hà. Công trình kiến trúc đầu tiên được ghi nhận ở vùng Hạ Iraq được tìm thấy ở vùng Maghzaliyah, gần Yarim Tepe vào khoảng 7000 năm trước Công nguyên với các thành đá cư trú ( *megalithic settlement wall*) và các kết hình vuông được làm từ các khối bùn ( *tauf*), trên nền đá.
## Kiến trúc của người Sumer[
[sửa](/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0&action=edit§ion=2)]
Các cư dân người
[Sumer](/wiki/Sumer) đầu tiên đã định cư ở Lưỡng Hà và xây dựng nên nền văn minh ở đây vào khoảng 3500 năm trước Công nguyên cho đến thời đại [Babylon](/wiki/Babylon). Kiến trúc của vùng Lưỡng Hà thường được xem như bắt đầu với sự hình thành các thành phố của người Sumer và sự sáng tạo nên chữ viết và khoảng 3100 năm trước Công nguyên. Các công trình kiến trúc được xây dựng trong thời kì Protoliterate là chủ yếu là các đền đài tôn giáo. Người Sumer sử dụng vật liệu chủ yếu xây dựng bằng [gạch-bùn](/w/index.php?title=G%E1%BA%A1ch-b%C3%B9n&action=edit&redlink=1), với thể loại công trình nổi tiếng là các Đài chiêm tinh [Ziggurat](/wiki/Ziggurat), còn được gọi là bệ núi, ra đời trên cơ sở sùng bái đồi núi, sùng bái thiên thể và tục lệ xem sao, các vì tinh tú trên trời. Ziggurat là loại hình kiến trúc kiểu tầng bậc, bệ cao nọ đặt trên bệ cao kia, càng lên cao thì thu dần lại, có đường dốc trượt hoặc bậc thang thẳng góc hoặc men theo khối xây để đi lên đỉnh, trên đỉnh có một [đền thờ](/wiki/%C4%90%E1%BB%81n) nhỏ. Bậc thang có khi đi lên từ bên phải và bên trái khối xây, cũng có kiểu bậc thang [xoáy trôn ốc](/w/index.php?title=Xo%C3%A1y_tr%C3%B4n_%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1). Mỗi thành phố đều có một hoặc một số Ziggurat. Dấu vết còn lại đã chứng minh đó là những công trình kiến trúc bằng đất nện, bên ngoài có xây một lớp gạch. Ziggurat còn lại ở thành phố [Ur](/wiki/Ur_(l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba)) là chứng tích nổi tiếng nhất của loại hình kiến trúc này, có niên đại khoảng [năm 2125 TCN](/w/index.php?title=N%C4%83m_2125_TCN&action=edit&redlink=1), có kích thước đáy 65 x 43 [m](/wiki/M%C3%A9t), tầng một cao 9,75 m, tầng hai có kích thước 347 x 23 m, cao 2,5 m, chiều cao tầng trên cùng khoảng 21 m. Ngoài Ziggurat ở Ur, người ta còn tìm thấy dấu vết các Ziggurat khác ở Uruk, [Eridou](/w/index.php?title=Eridou&action=edit&redlink=1), [Ninive](/w/index.php?title=Ninive&action=edit&redlink=1) và tạo dựng lại cả hình ảnh Ziggurat ở Babilon. Nhìn chung, các Ziggurat có từ ba đến bảy bậc, mỗi tầng được trang trí một màu khác nhau, tượng trưng cho một ngôi sao thờ.
Các ngôi đền điển hình của thời kì Protoliterate, bất kể dạng nền bằng hoặc dạng nền nâng cao được xây dựng tỉ mỉ hơn trong mặt bằng và các chi tiết trang trí. Tường nội thất thường được trang trí bằng các họa tiết hoặc hình mẫu khảm bằng đất nung màu sáng hoặc được mạ đồng. Ở cổng vào các thành phố của người Sume ở
[Uruk](/w/index.php?title=Uruk&action=edit&redlink=1) (ngày nay là [Tall al-Warka](/w/index.php?title=Tall_al-Warka&action=edit&redlink=1), [Iraq](/wiki/Iraq)) thường có các cột được trang trí theo cách đó. Trong nội thất các tường nền bằng được trang trí với các tranh tường miêu tả các sự tích thần thánh như ở [Uqair](/w/index.php?title=Uqair&action=edit&redlink=1)
Do vùng bình nguyên Tigris-Euphrates không có khoáng vật và cây cối lớn, các cấu trúc của người Sumer thường là từ gạch bùn dạng lồi (
*plano-convex mudbrick*). Gạch lồi này được sản xuất từ đất nung hoặc phơi khô dưới ánh nắng mặt trời. Viên gạch có hình dạng với mặt dưới phẳng, mặt trên có dạng chỏm cầu. Người ta sử dụng sử dụng bùn làm [vữa](/wiki/V%E1%BB%AFa) kết dính trong kết cấu xây dựng mà không dùng đến [xi măng](/wiki/Xi_m%C4%83ng). Để tạo được độ ổn định cho kết cấu, người ta đặt một hàng gạch phẳng xuống đáy của mỗi hàng gạch. Phần lỗ thủng giữa các viên gạch được trét bằng [nhựa cây](/wiki/Nh%E1%BB%B1a_c%C3%A2y), [rơm](/wiki/R%C6%A1m), [sậy](/wiki/S%E1%BA%ADy) và cỏ dại.
Do xây dựng bằng bùn đất, các công trình bằng cuối cùng sẽ bị hư hỏng, do vậy người Sumer phải phá hủy định kì, san phẳng và xây dựng lại trên cùng một địa điểm. Chu kì tái xây dựng các công trình trên cùng một địa điểm dần dần đã nâng cao cốt nền chung của toàn thành phố hơn vùng bình nguyên xung quanh thành các đồi. Các đồi này được tìm thấy ở khắp vùng Cận Đông. Các cuốn sách Sumer cổ đại (
*cylinder seals*) cũng miêu tả quá trình xây dựng từ cây sậy, không giống với những công trình được xây dựng ở vùng đầm lầy Ả rập phía nam Iraq ngày nay. Các ngôi đền và cung điện của người Sumer được xây dựng bằng các vật liệu và kỹ thuật tiên tiến hơn, ví dụ như [trụ tường](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%A5_t%C6%B0%E1%BB%9Dng&action=edit&redlink=1), [hõm tường](/w/index.php?title=H%C3%B5m_t%C6%B0%E1%BB%9Dng&action=edit&redlink=1), [bán cột](/w/index.php?title=B%C3%A1n_c%E1%BB%99t&action=edit&redlink=1) và [nền đất sét](/w/index.php?title=N%E1%BB%81n_%C4%91%E1%BA%A5t_s%C3%A9t&action=edit&redlink=1).
## Kiến trúc Babylon[
[sửa](/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0&action=edit§ion=3)]
Cuối thiên niên kỷ thứ III trước Công Nguyên, lợi dụng sự suy sụp của Lưỡng Hà, hai tộc người Elam và người Amorites xâm lược tàn phá và cướp bóc. Người Amorites xây dựng hai quốc gia về phía Nam của Lưỡng Hà là Ixine và Laxa; ở phía Bắc của Lưỡng Hà cũng hình thành các quốc gia Esnunna và Marie. Đến lượt các quốc gia trên tranh giành và gây chiến với nhau liên miên, gây nên cảnh đổ nát hoang tàn.
Vào khoảng đầu thế kỷ XIX trước Công Nguyên, người Amorites thống nhất Bắc Lưỡng Hà và hình thành quốc gia cổ Babylon (khác với Tân Babylon sau này) và họ đã thống nhất được khu vực Lưỡng Hà. Quốc gia Babylon cổ nằm trên đường giao lưu quan trọng nối châu Á rộng lớn sang Địa Trung Hải, châu Phi và châu Âu.
Sự cường thịnh và hùng mạnh đạt đến cao điểm vào thời kỳ 1792-1750 trước Công Nguyên, dưới triều đại vua Hammourabi. Nhà nước cổ Babylon thống nhất trên một diện tích lãnh thổ toàn bộ Lưỡng Hà và bị suy sụp vào khoảng cuối thiên niên kỷ thứ II trước Công Nguyên bởi người Catsites nổi dậy và làm chủ hầu hết lãnh thổ của Babylon.
- Kinh tế Babylon có những sắc thái đặc biệt do giao điểm của các con đường Đông Tây cũng như sự trù phú của đồng bằng Lưỡng Hà. Nông nghiệp phát triển nhờ vào các yếu tố thuận lợi cũng như thành tựu thủy lợi của thời kỳ này. Người Babylon không những tự cung cấp được lương thực mà còn có một lượng dồi dào để thông thương buôn bán với các khu vực khác. Vua Hammourabi ra lệnh đào một con sông tưới cho cả vùng rộng lớn Akkad.
Thủ công nghiệp có nghề làm gạch, luyện kim, đồ trang sức, dệt, da, đóng thuyền, xây dựng... bên cạnh một nền thương mại phát triển giúp cho vùng Babylon càng thêm giàu có và phát triển.
- Xã hội nổi bật bởi sự ra đời của bộ luật Hammorabi chia cư dân thành ba hạng người: dân tự do, tiện dân và nô lệ. Nguồn nô lệ chủ yếu được cấp từ nguồn tù binh chiến tranh, mua bán.
- Chính trị từ thời Hammorabi, các vua Babylon tự coi mình là hiện thân của thần thánh. Vua tự đồng nhất mình với việc kế vị các vị thần cho nên vương quyền và thần quyền hòa quyện với nhau, tạo thành một chế độ độc đoán chuyên chế và thần bí.
- Văn hoá của Babylon cổ là sự giao hòa giữa hai yếu tố Sumer và Akkad. Sự ra đời bộ luật Hammorabi và được khắc trên một tấm đá bazan cao 2,25 mét, đường kính đáy gần 2 mét. Phía trên mặt trước của tấm đá được khắc hình thần Mặt Trời ngồi trên ngai trao bộ luật cho vua Hammorabi đứng đón một cách trịnh trọng. Phiến đá này được người Pháp tìm thấy ở kinh đo của xứ Elam cổ, hiện nay đang được lưu giữ ở bảo tàng Louvre.
- Nghệ thuật của Babylon cổ đạt đến trình độ điêu luyện trên nền tảng của hai yếu tố Sumer và Akkad. Nghệ thuật hội họa gắn chặt với nghệ thuật kiến trúc.
- Kiến trúc Của người Ả Rập có nhiều thành tựu đáng trọng. Huyền thoại các cung điện nguy nga tráng lệ và những câu truyện cổ tích thần tiên đã tô điểm cho thế giới Ả Rập thần bí và là những tuyệt tác của nhân loại.
Kiến trúc Ả Rập là tinh hoa pha trộn và sáng tạo của các luồng kiến trúc Địa Trung Hải và văn minh sông Hằng xa xội. Thành phố Babylon được bao quanh bởi một bức tường màu vàng dài 13 km và có 300 tháp canh. Đỉnh cao và chiếm về mức độ vĩ đại là một trong bảy kỳ quan cổ của người Babylon: Vườn treo Babylon.
Kỳ quan thế giới này được NebuchADnezzar xây dựng vào khoảng năm 605-562 TCN. Ông coi đó như một món quà dành cho người vợ, một người đã trưởng thành trong vùng đất quanh Media, khao khát cảnh núi rừng hùng vĩ. Những đường rãnh hùng vĩ cùng các vòi phun nước theo phong cách boroque treo lơ lửng trên các mái vòm đan xen nhau, điều tuyệt diệu trong phong cách núi rừng của đất nước Iran được chuyển về vùng đồng bằng Mesopotamia ảm đạm - Vườn treo Babylon kết hợp trình độ bậc thầy về kỹ thuật với giấc mộng trữ tình. Sử gia có uy tín, người đầu tiên đề cập đến vườn treo là Berossus, một người dân thành Babylon đã viết về vườn treo vào khoảng năm 270 TCN. Ông kể rằng, NebuchADnezzar (605-562 TCN) xây một cung điện mới trong 15 ngày, nền móng bằng đá hay các bãi đất có hình bậc thang tựa như phong cảnh núi rừng. Theo lời Berossus, cây cối được trồng tại đây, cái được gọi là vườn treo, nhằm làm vui lòng một vị hoàng hậu. Một trong số những thành tích của NebuchADnezzar, theo Berossus biết, mô tả cung điện mới của nhà vua như sau: cung điện cao như núi, một phần xây dựng bằng đá, nghe nói chỉ trong 15 ngày là hoàn tất. Không nêu cụ thể một khu vườn nào cả, nhưng các cung điện chỉ chăm sóc có một khu vườn.
Người Hy Lạp về sau bổ sung thêm nhiều chi tiết. Một giả thuyết kể rằng khu vườn rộng 120 m2, chiều cao của bức tường thành cao khoảng 25 m. Khu vườn có bãi đất tạo hình bậc thang như một nhà hát, với các công trình nhỏ hòa quyện bên trong. Phần nền xây nhiều vách tường, mỗi vách rộng khoảng 7m và cách nhau 3m, để đỡ các dầm bằng đá. Phía trên dầm là ba lớp riêng biệt - sậy đặt trong lớp nhựa đường, hai lớp đá xây bằng gạch, và lớp vỏ ngoài cùng làm bằng chì. Đất trong khu vườn đặt ở trên cùng, nước tưới cây lấy từ các cỗ máy ngụy trang hút nước từ con sông chảy bên dưới. Một giả thuyết thứ hai cho rằng, có đến 20 vách tường chống. Một giả thuyết thứ ba lại kể khu vườn nằm trên các mái cong dạng vòm xây bằng gạch và nhựa đường: các đinh vít kiểu Archimede nằm dọc theo cầu thang cung cấp nước. Một mô tả khác cho rằng có một công trình phụ gồm các cột bằng đá đỡ các dầm bằng gỗ: dầm làm bằng thân cây cọ. Thay vì bị mục rữa, đã mang chất bổ đến nuôi dưỡng rễ cây trồng trong khu vực treo ở phía trên, toàn bộ khuôn viên được tưới tiêu bằng một hệ thống gồm các vòi phun nước và máng dẫn thiết kế thật tài tình.
Vì có những mô tả trái ngược nhau, một số tỏ ra ngờ vực liệu vườn treo có thật hay không. Tuy không có một đề cập đến bất cứ đặc điểm kiến trúc nào, ngoại trừ các thân cây không bị mục rữa, quả đáng ngạc nhiên. Du khách Hy Lạp chắc hẳn đã chứng kiến việc đưa cây cối lên cao, và chúng ta có thể tìm kiếm những gì còn lại trong đống đổ nát hiện tại theo cách hợp pháp. Nhưng thật không may, các cung điện ở Babylon đã bị những người háo hức tận dụng những viên gạch nung tráng lệ tàn phá hàng ngàn năm trước. Ngày nay chỉ còn lại phần nền móng mà thôi. Những người thám hiểm ban đầu tìm kiếm các khu vườn trong Cung điện mùa hè trên cao, diện tích khoảng 180 m2, cùng với việc kết hợp các giếng nước công phu, nhưng vẫn không đủ không gian dành cho các bãi đất hình bậc thang và cây cối. Một nhà khảo cổ đã xác định vị trí của khu vườn nằm phía trên một số mái cong dạng vòm mà ông phát hiện nằm ở Cung điện phía Nam, lại một lần nữa cũng có các giếng nước, cái mái dạng vòm còn là nền móng của một khu vực hành chánh, cũng có thể là một nhà lao. Bất kỳ ai tìm kiếm mặt bằng tầng trệt thuộc khu vực cung điện sẽ nhận thấy các cung điện phía Bắc và phía Nam nằm bên sườn hướng Bắc và Tây, gắn với Euphrates, bằng các công trình nào trong số này cũng đều có các khu vườn tạo hình bậc thang, có lẽ gây ấn tượng nhất là công trình phụ phía Tây. Phần bao quanh này, có diện tích khoảng 190 x 80 m, với các tường ngoài rộng khoảng 20 m, làm bằng gạch đặt trong lớp nhựa đường. Có nhiều căn phòng ở đầu phía Bắc, trong khi ở đầu phía Nam có một góc hình vuông, có lẽ cầu thang đặt trong một góc. Trong công trình độc đáo này, có thể người ta đã tạo hình một khu vườn hình vuông, gần bằng với kích thước yêu cầu, với các ngôi nhà nghỉ trong mùa hè cùng một khu núi non bộ tạo hình bậc thang. Nhưng vấn đề này chỉ được giải quyết qua những cuộc khai quật gần đây hoặc bằng một số tư liệu chưa tìm thấy từ thời vương triều Nebuchadnezzar. Cho đến lúc này, chúng ta có thể hình dung Vườn treo có các mái dạng vòm và vòi nước hoặc bằng bất cứ hình ảnh nào trong trí tưởng tượng.
## Kiến trúc Assyri[
[sửa](/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0&action=edit§ion=4)]
Trong lịch sử, từ Assyria được dùng sớm nhất để chỉ vùng thượng sông Tigris, đặt theo tên thủ đô đầu tiên, thành phố cổ Assur. Sau đó, nó ám chỉ một quốc gia và đế chế khống chế toàn bộ Fertile Crescent (vùng đất hình trăng lưỡi liềm ở Trung Đông bao gồm Levant, Lưỡng Hà và Ai Cập cổ), Ai Cập và phần lớn Anatolia. Từ Assyria đích thực chỉ vùng đất ở nửa bắc Lưỡng Hà (nửa phía nam là Babylon), với Nineveh là thủ đô.
Đất nước của người Assyria ở gần miền đồi núi, chạy dài theo sông Tigris tới tận núi Gordiaean hay dãy Carduchian ở Armenia, đôi khi được biết đến như là dãy núi Ashur.
Các vị vua Assyria lãnh đạo một đất nước rộng lớn trong ba thời điểm khác nhau trong lịch sử. Đó là các vương quốc Assyria cổ, giữa và mới. Vương quốc hùng mạnh và nổi tiếng nhất là vương quốc Assyria mới, 911-612 TCN.
Người Assyria đã nghĩ ra cách đào hố dưới chân tường thành, dùng các xe ram có cọc nhọn để phá tường thành. Họ cũng nghĩ ra các đội công binh xây cầu vượt sông với cầu phao hay các chiến binh trang bị túi da bơm căng để bơi.
Nơi có nhiều dấu tích đồ đá mới nhiều nhất ở Assyria là Tell Hassuna, trung tâm của nền văn hóa Hassuna. Buổi ban đầu của vương quốc Assyria không được xác thực rõ ràng lắm. Dựa theo những truyền thuyết Judeo-Christan, thành phố Ashur (Assur) được thành lập bởi Ashur con trai của Shem, người được đời sau xem như là thần bảo trợ của thành phố.
Thung lũng thượng sông Tigris bị thống trị bởi Sumer, Akkad và bắc Babylon; từng là một phần của đế quốc Sargon, đã bị tiêu diệt bởi bọn rợ trong thời Gutian, sau đó xây dựng lại, và kết thúc bởi sự cai trị của vương triều thứ ba Ur.
Những bản khắc chứ đầu tiên của người Assyria xuất hiện sau năm 2000 TCN. Nền quân chủ của Assyria được thiết lập bởi Zuliu, được cho là sống sau Bel-kap-kapu, tổ tiên của Shalmaneser I.
Thành phố Ashur đã có các liên hệ với các thành phố khác trên cao nguyên Anatolia (Thổ Nhĩ Kì ngày nay). Người Assyria thiết lập các khu buôn bán ở Cappadocia, Kanesh vào khoảng 1920 TCN-1840 TCN và 1798 TCN-1740 TCN. Những nơi này được gọi là karum, trong tiếng Akkad nghĩa là cảng, được ràng buộc với các thành phố ở Anatolia nhưng không dính kết về mặt địa lý, có các loại thuế đặc biệt. Chúng được truyền miệng về quá trình giao thương giữa Ashur và Anatolia nhưng không có công trình khảo cổ hay văn bản viết nào thể hiện. Sự trao đổi bao gồm kim loại (có lẽ là chì hay thiếc, không nguyên chất) và hàng dệt vải từ Assyria, chúng được đổi lấy kim loại quý hiếm từ Anatolia.
## Nghệ thuật trang trí[
[sửa](/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0&action=edit§ion=5)]
Đến 3000 năm trước Công nguyên trở đi, các hình thức trang trí công trình đã rất phát triển. Gạch ốp lát
[lưu ly](/w/index.php?title=G%E1%BA%A1ch_l%C6%B0u_ly&action=edit&redlink=1) là đỉnh cao của nghệ thuật trang trí mặt tường kiến trúc Lưỡng Hà cổ đại. Gạch có màu men óng ánh khác nhau, có độ bền vững tốt. Nền của những diện tích lớn trang trí bằng gạch lưu ly có màu lam đậm, phù điêu màu [trắng](/wiki/Tr%E1%BA%AFng) hoặc màu [vàng](/wiki/V%C3%A0ng) kim nhũ, toàn bộ tạo thành những "tấm thảm" rất ấn tượng. Lịch sử phát triển loại gạch lưu ly gắn bó với việc xây dựng lớn của [Babilon](/w/index.php?title=Babilon&action=edit&redlink=1) thời đại Tân Babilon [thế kỷ 6 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_6_TCN).
Triều đại
[Nabucodonosor 2](/w/index.php?title=Nabucodonosor_2&action=edit&redlink=1) còn để lại cho nhân loại hai chứng tích lớn về kiến trúc có sử dụng gạch lưu ly từ [thế kỷ 6](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_6). Chứng tích thứ nhất là cửa thành [Ishtar](/w/index.php?title=Ishtar&action=edit&redlink=1), có bố cục trang trí các mảng tường lớn, phân bố đều các hình động vật, lặp di lặp lại một cách đơn giản nhưng ấn tượng về nhịp điệu rất mạnh. Chứng tích thứ hai là bức tường phía sau ngự điện trong cung điện của nhà vua Nabucodonosor. Toàn bộ mặt tường là bức tranh lớn, có một loạt con [sư tử](/wiki/S%C6%B0_t%E1%BB%AD) ở chân tường, băng giữa của tường có bốn cây, mỗi cây lại đỡ những bó hoa hai tầng, băng trên cùng là dải hoa cỏ.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0&action=edit§ion=6)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0&action=edit§ion=7)]
- D. Oates and J. Oates:
*The Rise of Civilization, The Making of the Past*(Oxford, 1976)
- J.-D. Forest:
*Aux origines de l’architecture obéidienne: Les Plans de type Samarra*, Akkadica, xxxiv (1983), pp. 1–47
- J. Oates:
*Ubaid Mesopotamia Revisited, The Hilly Flanks and Beyond: Essays on the Prehistory of Southwestern Asia Presented to Robert J. Braidwood*, ed. T. C. Young, P. E. L. Smith and P. Mortensen (Chicago, 1983), pp. 251–81
- R. Bensenval:
*Technologie de la voûte dans l’Orient ancien*, 2 vols (Paris, 1984)

X-Cache: cp1053 miss, cp1052 miss


text:
Korol' i Shut
Korol' i Shut (tiếng Nga: Король и шут, Ông vua và thằng hề) là một ban nhạc Nga từ Sankt-Peterburg. Thành lập năm 1988 bởi những bạn đồng môn.
Ghi âm[sửa | sửa mã nguồn]
- 1994 — Bud' kak doma, putnik (Cứ coi như ở nhà, người lẩn thẩn)
- 1996 — Kamnem po Golove (Bằng đá trên đầu)
- 1997 — Korol' i Shut (Ông vua và thằng hề)
- 1999 — Acustichesky albom (Album thanh học)
- 1999 — Yeli miaso muzhiki (Những người đàn ông đã ăn thịt)
- 2000 — Geroi i zlodei (Những anh hùng và những kẻ độc ác)
- 2001 — Sobranie (Tập hợp)
- 2001 — Kak v staroy skazke (Như trong truyện cổ tích cũ)
- 2002 — Zhal, net ruzhya! (Tiếc quá, không có súng!)
- 2003 — Meortvy anarhist (Người theo chủ nghĩa vô chính phủ chết chóc)
- 2004 — Bunt na korable (Cuộc nổi loạn trên tàu)
- 2006 — Prodavec koshmarov (Người bán ác mộng)

markdown:
# Korol' i Shut
|Korol’ i Shut|
|
|![]()
*Король и шут* ![ Flag of Russia.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Flag_of_Russia.svg/20px-Flag_of_Russia.svg.png)
![ Flag of Russia.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Flag_of_Russia.svg/20px-Flag_of_Russia.svg.png)
[Saint Petersburg](/wiki/Sankt-Peterburg), [Nga](/wiki/Nga) [Thể loại](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i_nh%E1%BA%A1c) [Horror punk](/w/index.php?title=Horror_punk&action=edit&redlink=1), [Shock rock](/w/index.php?title=Shock_rock&action=edit&redlink=1), [Folk rock](/w/index.php?title=Folk_rock&action=edit&redlink=1) [Hãng đĩa](/wiki/H%C3%A3ng_thu_%C3%A2m) [Мистерия Звука](/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%97%D0%B2%D1%83%D0%BA%D0%B0&action=edit&redlink=1) [Мелодия Records](/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%8F_Records&action=edit&redlink=1) [MANCHESTER Records](/w/index.php?title=MANCHESTER_Records&action=edit&redlink=1) [www.korol-i-shut.ru](http://www.korol-i-shut.ru/)
Andrei Kniasev
Yakov Zvirkunov
Alexandr Tchigoliev
Dmitri Rishko
Alexandr Leontiev
Shyrik Vasiliev
Dmitri Rjabchenko
Giorgy Kyzmin
Maria Nefedova
**Korol' i Shut** ( [tiếng Nga](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga): Король и шут, **Ông vua và thằng hề**) là một ban nhạc Nga từ [Sankt-Peterburg](/wiki/Sankt-Peterburg). Thành lập năm [1988](/wiki/1988) bởi những bạn đồng môn.
## Ghi âm[
[sửa](/w/index.php?title=Korol%27_i_Shut&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Korol%27_i_Shut&action=edit§ion=1)] **1994**— Bud' kak doma, putnik (Cứ coi như ở nhà, người lẩn thẩn) **1996**— Kamnem po Golove (Bằng đá trên đầu) **1997**— Korol' i Shut (Ông vua và thằng hề) **1999**— Acustichesky albom (Album thanh học) **1999**— Yeli miaso muzhiki (Những người đàn ông đã ăn thịt) **2000**— Geroi i zlodei (Những anh hùng và những kẻ độc ác) **2001**— Sobranie (Tập hợp) **2001**— Kak v staroy skazke (Như trong truyện cổ tích cũ) **2002**— Zhal, net ruzhya! (Tiếc quá, không có súng!) **2003**— Meortvy anarhist (Người theo chủ nghĩa vô chính phủ chết chóc) **2004**— Bunt na korable (Cuộc nổi loạn trên tàu) **2006**— Prodavec koshmarov (Người bán ác mộng)
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

X-Cache-Status: pass

X-Cache: cp1054 pass, cp1052 pass