text:
tag:blogger.com,1999:blog-30416899444998635592017-12-01T18:50:12.502+08:00Blog Giáp VănGiáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comBlogger577125tag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-30199354762990704982017-10-20T21:31:00.001+08:002017-10-20T21:31:55.572+08:00Khai giảng: LÃNH ĐẠO KHAI SÁNG (HN: 2-5/11/2017).
Để lãnh đạo bản thân và làm chủ cuộc sống thì năng lực gì là quan trọng nhất? Câu trả lời là năng lực lãnh đạo. Vì sao? Vì những bế tắc trong đời sống cá nhân và tổ chức, nếu phân tích thật kỹ, thì đều quy về sự bế tắc trong lãnh đạo!

Với phương pháp đào tạo chuyển hóa và chương trình được thiết kế độc đáo, khóa học “Lãnh đạo Khai sáng” dưới sự dẫn dắt của TS. Giáp Văn Dương, sẽ giúp bạn trải qua hành trình tự thân khai sáng để chuyển hóa trở thành nhà lãnh đạo chỉ trong 4 ngày!

Khóa học đã thành công với hàng trăm học viên, và đã được đưa vào đào tạo cho các tập đoàn lớn, như Mylan Group, BachViet Land, Viettel…

Khóa học sắp tới sẽ sớm khai giảng với các thông tin sau:
- Thời gian: 2-5/11/2017
- Địa điểm: Ecopark / Hà Nội
- Giảng viên: TS. Giáp Văn Dương
Thông tin chi tiết vui lòng xem tại:

<a data-ft="{"tn":"-U"}" data-lynx-mode="async" href="https://l.facebook.com/l.php?u=http%3A%2F%2Fgiapcoach.com%2Fkhoa-hoc%2Flanh-dao-khai-sang&h=ATOcItOu3hKyCwLCcNb5fJnzCQ1yBbnl7SIsFe-s4B6E7z3JUCJzSuHgIJcjx9dC0zjDgC9fP8FlnDB4y3LEhTrd_kqvUgABgjpxzulLGpIFHCT5yrmxrBHDDSO_D1agnSwTgECskE7d4qgfVJBQO5oWJ5Qs-6FupSrScWJMlwIT8D1lxzl2NTvywaDIjayy94f-1QW_y7bRaK8shmq1RPg2IRK3nh4TUpEsos0PLkQEUehTLxmPJ93g_4ngXaEwBFb_t2P6awUeJgrs0z3-KRWa732fRS2heZ7GT0A" rel="noopener nofollow" style="color: #365899; cursor: pointer; font-family: inherit; text-decoration-line: none;" target="_blank">http://giapcoach.com/khoa-hoc/lanh-dao-khai-sang

Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-82645069053992994412017-06-26T15:07:00.004+08:002017-06-26T15:07:55.571+08:00Chữ Tín
Cách đây vài năm, khi đi mua sắm ở một siêu thị lớn, gia đình tôi đã rất bối rối khi bị yêu cầu phải gửi hết đồ đạc của mình để chỉ đi người không vào mua sắm. Nhưng sự việc trở rối rắm khi chúng tôi mua đồ và thanh toán xong, vừa bước đi vài bước lại bị bảo vệ kiểm tra túi đồ của mình xem có khớp với hóa đơn không thì mới được đi về.

Lúc đó chúng tôi đã phản đối vì cho rằng làm như thế vừa mất thời gian, vừa thiếu tôn trọng khách hàng. Anh bảo vệ chỉ nói đó là quy định mà không giải thích tại sao. Mà quả thực chúng tôi cũng không hiểu tại sao thật.

Phải sau khi đã về nhà, thảo luận một khúc, chúng tôi mới hiểu ra rằng, bảo vệ làm thế là để tránh việc thu ngân thông đồng với khách hàng mang đồ ra khỏi siêu thị. Lúc đó, chúng tôi hơi ngốc nghếch sau hơn chục năm ở nước ngoài, nên không hiểu ra quy trình này, vì nó quá xa lạ và gây sửng sốt. Bài học tôi rút ra sau sự kiện đó là niềm tin trong xã hội đang thiếu hụt trầm trọng.

Rồi sau đó, mỗi khi phải làm gì đó liên quan đến giấy tờ, như xin học cho con chẳng hạn, tôi để ý thấy trên hồ sơ của mình lúc nào cũng chi chít dấu đỏ. Những giấy tờ tôi dùng trước đây cũng thế, bao giờ cũng phải có ít nhất một dấu đỏ đóng trên đó thì mới đáng tin. Còn không có dấu đỏ là không có giá trị.

Tôi bắt đầu đặt ra câu hỏi, vì sao hồ sơ giấy tờ hành chính ở nhà bao giờ cũng đỏ rực những con dấu? Vì quy trình nó thế, hay vì người ta không tin nhau, phải có con dấu thì mới đáng tin? Không có dấu đỏ, thì lời nói của anh, chữ ký của anh, dù rành rành ra đó, cũng không có chút giá trị nào cả.

Nhưng oái ăm ở chỗ, quy trình chặt chẽ thế, nhiều dấu đỏ thế, mà chưa ở đâu tôi thấy giấy tờ văn bẳng giả nhiều như ở đây. Người ta có thể rao bán những thứ giấy tờ văn bằng giả công khai trên mạng, trong các tờ rơi dán trên tường, có cả điện thoại và tên người liên hệ đàng hoàng.

Ngày xưa, khi chưa có con dấu và nhiều người chưa biết chữ, thì người ta điểm chỉ. Lúc đó, dân ta còn chưa biết điểm chỉ là một cách lấy dấu vân tay, nên dấu điểm chỉ thường chỉ là một chấm đen xì.

Nhưng cái chấm đen xì đó vẫn trở thành vật bảo chứng. Nó như tảng đá ở ven đường rằng, đây nhé, câu chuyện của chúng ta diễn ra ở cạnh hòn đá này đấy. Ông biết và tôi biết, có hòn đá làm chứng nữa. Chỉ như vậy thôi là đủ, không ai tính chuyện lật kèo ai vì đã có hòn đá làm chứng ở ven đường.

Ám ảnh về con dấu mạnh mẽ đến mức luật doanh nghiệp cho phép bỏ con dấu khi giao dịch mà trên thực tế, sau gần hai năm triển khai, tôi chưa thấy đơn vị nào dám bỏ con dấu. Các văn bản doanh nghiệp trình lên vẫn được yêu cầu phải đóng dấu thì mới có hiệu lực.

Điều này trái ngược hoàn toàn với những giấy tờ hành chính tôi đã sử dụng khi còn ở nước ngoài. Tôi hiếm khi nhìn thấy con dấu đóng trên những giấy tờ đó. Tất cả chỉ là một chữ ký tay. Dù đó là giấy tờ quan trọng đến mức nào đi chăng nữa, chỉ chỉ cần người hữu trách ký vào là đủ.

Trong các giao dịch thông thường tôi còn không cần phải ký. Chỉ cần in văn bản ra và gửi đi là xong. Nhiều trường hợp còn không cần văn bản, chỉ cần gọi điện là đủ. Sau này tôi hiểu rằng đó là cơ chế hậu kiểm. Điều này trái ngược hoàn toàn với cách tiền kiểm kỹ càng quá đáng, đến mức không tin, không quản được thì cấm, mà tất cả chúng ta đều quen thuộc.

Và tôi quan sát thấy, ở những nơi mà tôi đã đi qua, những nơi người ta ít đóng dấu đỏ lên các văn bản như thế, thì đều là những đất nước phát triển hơn đất nước của tôi.

Tìm hiểu thêm thì tôi hiểu ra rằng, ở những nơi đó, niềm tin đang được sử dụng như một thứ vốn xã hội. Khi người ta tin nhau thì người ta không mất thời gian công sức để kiểm tra và đề phòng nhau, vì thế mà người ta tiết kiệm được nguồn lực, và người hợp tác với nhau hiệu quả hơn.

Việc này giúp cho năng suất lao động của cả xã hội tăng lên. Niềm tin vì thế đang hoạt động như một thứ vốn đặc biệt, gọi là vốn xã hội. Nhờ có loại vốn này mà xã hội của họ vận hành hiệu quả hơn, phát triển nhanh hơn. Còn ở ta, có cả một bộ máy hùng hậu ăn lương để chỉ làm một việc là kiểm tra lẫn nhau và tìm cách qua mặt nhau. Các bên thay vì tin nhau và hỗ trợ nhau thì lại quay ra làm khổ nhau. Vì thế mà mất thời gian, vì thế mà kém hiệu quả.

Vốn xã hội quan trọng như vậy, nhưng làm sao để tăng vốn xã hội đây? Như đã thấy, niềm tin nằm ở trung tâm của vốn xã hội. Vì thế, bất cứ việc gì giúp tăng niềm tin thì đều giúp tăng vốn xã hội. Trong đó, quan trọng nhất là niềm tin của nhân dân và chính quyền, niềm tin của người dân với tương lai của đất nước họ, và niềm tin giữa người với người trong xã hội trong mọi sinh hoạt hằng ngày.

Để gia tăng niềm tin đó thì những người đang cầm giữ kỷ cương của đất nước, những quan chức, phải gương mẫu trước hết. Nếu người trên không khả tín thì sao có thể đòi hỏi người dưới đáng tin. Người xưa nói, thượng bất chính hạ tắc loạn cũng là vì lẽ này vậy.

Rõ ràng, người ta chỉ có thể tin sau khi đã hiểu. Mà để hiểu thì điều kiện tiên quyết là phải tôn trọng và lắng nghe nhau. Rồi nữa, sau khi đã hiểu và đã tin, thì các bên cần phải giữ chứ Tín của mình để duy trì niềm tin đó, phổ biến nhất là bằng cách trân trọng lời nói của mình và giữ cho hành xử của mình được nhất quán. Nếu không, bao nhiêu công sức gây dựng niềm tin cũng sẽ đổ sông đổ bể. Một lần bất tín vạn sự bất tin là vì vậy.

Vai trò của niềm tin như một thứ vốn không chỉ đúng với xã hội mà còn đúng với cả tổ chức và các cá nhân. Với cá nhân, niềm tin chính là vốn liếng lớn nhất để một người lập nghiệp. Lớn đến mức nào? Đến mức vượt qua mọi thứ vốn liếng khác. Đến mức, mất niềm tin thì bị coi là mất tất cả. Vì sao? Vì khi mất niềm tin thì không còn ai muốn làm việc với anh, và vì thế, anh không có cách nào để thành việc cùng người khác.

Niềm tin quan trọng như thế, nhưng ngày nay, niềm tin suy thoái đến mức, ngay cả khi đã đóng dấu, hoặc đã ký tên điểm chỉ, và có thêm cả người làm chứng, thì người ta vẫn có thể lật kèo dễ dàng. Và thường xuyên, họ biện minh đó là những giải pháp tình thế. Nghĩa là sao? Nghĩa là tình hình thế thì buộc phải thế. Nhưng hậu quả lại không thế. Hậu quả là sự đổ vỡ lâu dài, không phải là những tình thế nhất thời. Vì sao? Vì nếu người lật kèo là dân thường, thì chỉ một mối quan hệ cá nhân bị đổ vỡ. Nhưng nếu người lật kèo là quan chức, thì rường mối xã hội bị hủy hoại. Còn nếu người lật kèo là nguyên thủ, thì không chỉ an ninh quốc gia bị ảnh hưởng, mà quốc gia còn không có cách nào giao dịch làm ăn trên trường quốc tế. Trong những tình huống đó, lời nói là chữ ký. Anh nói sao thì nó sẽ là như vậy. Nếu không, anh sẽ mất lòng tin. Mà mất lòng tin là mất tất cả.

Hẳn các doanh nhân đã hiểu rất rõ giá trị của điều này, khi họ đặt chữ Tín lên trên hết. Chính là chữ Tín, chứ không phải là chữ nào khác. Đối với doanh nhân, chữ Tín quý hơn vàng, chữ Tín là trên hết. Giữ chữ Tín vì thế trở thành lẽ sống của các doanh nhân đích thực. Giữ bằng cách nào? Phổ biến nhất là bằng cách giữ lời nói và hành động của mình được nhất quán. Họ luôn coi lời nói chính là chữ ký của mình. Chỉ cần nói ra và xác nhận với nhau là đủ, không cần đến việc phải ký kết, lại càng không cần đến việc phải đóng dấu.

Mà ngẫm ra, câu chuyện về vai trò của niềm tin và chữ Tín không chỉ đúng với giới doanh nhân, mà còn đúng với mọi giới khác. Sở dĩ trong Đông Tây kim cổ, các chính trị gia thường bị dân chúng ghét, chủ yếu là vì họ không giữ được chữ Tín, nói một đằng làm một nẻo, chứ không phải vì họ kém tài năng hay thiếu hấp dẫn. Thực tế cho thấy, những chính trị gia nào giữ được chữ Tín thì đều được dân chúng kính trọng và có sự nghiệp đáng ghi nhận. Chữ Tín khi đó sẽ có sức mạnh đi xuyên qua những kỹ xảo ngôn từ để chạm đến trái tim người đối tiếp.

Như thế, niềm tin là vốn liếng của xã hội. Chữ Tín vốn liếng của cá nhân. Xã hội có niềm tin thì sẽ phát triển. Có nhân có chữ Tín thì sẽ thành việc. Còn ngược lại, mất niềm tin và mất chữ Tín thì sẽ mất tất cả.

Chân lý giản dị này ai cũng hiểu ra, nhưng phải là người bản lĩnh mới thực hiện được.

Giáp Văn Dương

---

Bản rút gọn bài này đã đăng ở Vnexpress.net.
Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-40574281123013274372017-06-26T15:03:00.005+08:002017-06-26T15:03:47.183+08:00Biên chế hay không biên chế?01/06/2017 14:02 GMT+7

Biên chế không phải là thứ tạo ra chất lượng giáo dục, mà chính việc bãi bỏ chế độ biên chế mới là giải pháp đúng ở trong dài hạn.

Mấy ngày nay, ngành giáo dục đang sôi sùng sục với dự định thí điểm bãi bỏ chế độ công chức, viên chức đối với giáo viên.

Theo cách hiểu của giáo giới thì đây là bãi bỏ chế độ biên chế đối với giáo viên. Trong bài viết này, tôi dùng chữ “biên chế” để chỉ những người làm việc theo Luật Cán bộ, công chức, Luật Viên chức cho gọn.

Ảnh: Thanh Hùng

Trước khi đi vào thảo luận chi tiết về dự định này, cần làm rõ xem biên chế sinh ra để làm gì? Biên chế được sinh ra để đảm bảo cho người lao động yên tâm làm việc, tránh được các áp lực từ bên ngoài mà ảnh hưởng xấu đến công việc của mình, cụ thể là làm biến dạng bản chất công việc của mình dưới sức ép của các yếu tố bên ngoài, trong đó có sức ép của người, hoặc đơn vị trả lương cho mình.

Vậy ai thì cần biên chế?

Ở nước ngoài, thì đó là những người cần phải giữ tiếng nói độc lập của mình, bất chấp sự kiện rằng, tiếng nói đó có thể xung đột với ý kiến của người trả lương cho họ.

Đó là ai? Đó là các Thẩm phán của Tòa án Tối cao, một khi đã được bổ nhiệm thì sẽ có hiệu lực suốt đời, nhằm tránh áp lực từ bên ngoài, hầu giữ được sự độc lập trong việc bảo vệ công lý, diễn giải hiến pháp và đánh giá tính hợp hiến của các đạo luật.

Ngoài ra, đó cũng có thể là những giáo sư của các trường đại học, người khi đã vào biên chế, thì sẽ không bị mất việc nếu không bị trường chứng minh phạm pháp, hoặc năng lực làm việc quá kém. Để làm gì? Để họ có thể bảo vệ tự do học thuât, đi tìm chân lý, mà không chịu sức ép của nhà trường.

Ở Việt Nam, cả hai trường hợp này đều không xảy ra. Biên chế sinh ra chỉ đơn thuần là để có một việc làm suốt đời, một sự ổn định trong công việc, chứ không phải là để bảo vệ công lý hoặc tự do học thuật.

Vậy biên chế ở Việt Nam có cần thiết?

Trước hết, cần nhìn ra thế giới để thấy rằng, bãi bỏ biên chế làm việc suốt đời đang là một xu hướng. Thống kê cho thấy, một người Mỹ trung bình chuyển việc 15 lần trong cuộc đời của mình. Xu hướng này càng tăng đối với những người trẻ tuổi. Vì sao? Vì với sự phát triển của công nghệ hiện giờ, các ngành nghề liên tục mất đi, và các ngành mới liên tục ra đời. Ít ai dám chắc 5 năm nữa mình sẽ làm gì, ở đâu. Vậy nên thay đổi việc làm liên tục, và vì thế phải học tập suốt đời, là một xu hướng không thể tránh khỏi.

Ở Việt Nam, hiện tượng này cũng đang trở nên phổ biến với giới trẻ. Họ liên tục thay đổi, liên tục học hỏi, liên tục phát triển và tìm kiếm những cơ hội mới. Hiện tượng này đang diễn ra trong mọi ngành nghề, nhưng với ngành giáo dục, xem ra vẫn còn yên ắng. Một trong những lý do tạo ra sự yên ắng này là chế độ làm việc theo Luật Cán bộ, công chức và Luật Viên chức của giáo viên rất ổn định. Vào công chức xong là coi như có biên chế, có thể đủng đỉnh cho đến lúc về hưu.

Nay với thí điểm bãi bỏ chế độ công chức, viên chức này, thì tôi cho rằng đó là một tiến bộ của ngành giáo dục, cũng lại hợp với xu hướng của xã hội.

Giới trẻ Việt Nam đang liên tục thay đổi, liên tục học hỏi, liên tục phát triển và tìm kiếm những cơ hội mới.

Cụ thể hơn, tôi có mấy ý kiến ngắn gọn sau:

1. Thí điểm, rồi tiến tới bãi bỏ biên chế suốt đời, là luật chơi mới của ngành giáo dục. Đã là luật chơi mới, thì cần áp dụng cho mọi công chức, viên chức của ngành, từ bộ trưởng xuống các cán bộ quản lý, các hiệu trưởng, chứ không chỉ giáo viên. Như vậy mới công bằng. Trên nguyên tắc, việc này có thể thực hiện được. Vấn đề còn lại chỉ là kỹ thuật.

2. Nỗi lo nếu bãi bỏ biên chế thì hiệu trưởng sẽ lạm quyền là có thật. Tôi chia sẻ nỗi lo này, khi quyền lực không gắn liền với trách nhiệm.

Hiệu trưởng hiện giờ quyền lực đã rất lớn, nay được thêm quyền tự ý tuyển dụng thì có thể sẽ phát sinh nhiều tiêu cực nếu không có giám sát và giải trình trách nhiệm. Tuy nhiên, hoàn toàn có thể tìm ra biện pháp để giải quyết vấn đề này.

Giải pháp phù hợp nhất, theo tôi, là thành lập hội đồng trường, có sự tham gia của giáo viên, phụ huynh, cán bộ quản lý giáo dục, các doanh nhân, nhà khoa học, nhà văn hóa, nghệ sĩ… và cả đại diện học sinh nữa. Hội đồng trường sẽ hoạt động như hội đồng quản trị của trường tư thục, và quyết định việc bổ nhiệm, bãi nhiệm hiệu trưởng nếu không hoàn thành nhiệm vụ hoặc lạm quyền, khuất tất. Như thế, hiệu trưởng cũng phải cạnh tranh, áp lực còn lớn hơn giáo viên ấy chứ.

3. Nỗi lo mất biên chỉ chỉ là nỗi lo của các giáo viên trường công lập. Khối tư thục và quốc tế, có ai có biên chế đâu. Tất cả đều là hợp đồng làm việc theo luật lao động. Vậy mà họ vẫn giảng dạy tốt, hăng say với công việc.

Vì thế, biên chế không phải là thứ tạo ra chất lượng giáo dục, mà chính việc bãi bỏ chế độ biên chế để tăng sức cạnh tranh, tạo điều kiện cho những giáo viên giỏi tìm được việc làm ở nơi xứng đáng, và những giáo viên trẻ vào được hệ thống thay vì mòn mỏi đợi chờ, mới là giải pháp đúng ở trong dài hạn.

Các cụ đã nói: Thầy già, con hát trẻ. Nếu các thầy cô có tuổi, có biên chế, mà có năng lực thực sự, thì khi bãi bỏ biên chế, đó sẽ là cơ hội để các thầy cô có được nơi làm việc tốt hơn, thu nhập cao hơn, vì không còn bị ràng buộc vào luật cán bộ, công chức nữa. Còn nếu những giáo viên/ viên chức ngoài biên chế ra không còn gì khác, năng lực chuyên môn, tư cách đều có vấn đề, thì tốt nhất nên được thay bằng những người trẻ có năng lực. Như thế tốt cho họ, cho người trẻ, và cho cả xã hội. Và cũng chỉ như thế thì nhà giáo mới có thể sống được bằng lương.

4. Lương hưu cũng là một trong những chủ đề của thảo luận. Tuy nhiên, hưu trí là câu chuyện của bảo hiểm xã hội, không phải của biên chế. Những giáo viên tư thục không phải có biên chế, nhưng đóng bảo hiểm xã hội, nên sẽ vẫn có lương hưu.

5. Lo ngại rằng giáo viên vùng sâu vùng xa, biên giới hải đảo… khó khăn đủ thứ, đã chẳng có gì, nay biên chế cũng không có, là không có cơ sở. Đã là vùng sâu vùng xa, những nơi chẳng ai muốn đến, thì cách hành xử công bằng là để họ làm việc có thời hạn, 3 năm chẳng hạn, rồi cho họ về tìm cơ hội tốt hơn. Nếu dùng biên chế để giữ họ ở đó suốt đời thì không phải là ưu đãi, mà thực ra là đang lợi dụng sự hy sinh của họ.

6. Về lâu dài, tôi ủng hộ bãi bỏ biên chế với tất cả các ngành nghề, chứ không chỉ là giáo dục. Một nước chỉ cần khoảng mươi người có biên chế suốt đời là đủ. Đó là ai? Như đã nói ở trên, đó là những thẩm phán của Tòa án Tối cao, những người cần đảm bảo công việc suốt đời sau khi được lựa chọn, để tránh mọi áp lực từ bên ngoài, hầu giữ được tiếng nói độc lập trong cuộc chiến bảo vệ công lý, thẩm định tính hợp hiến của các đạo luật … Ngoài họ ra, tất cả đều nên làm việc theo chế độ hợp đồng có thời hạn.

Hiện nay, Việt Nam hiện có 11 triệu người ăn lương ngân sách. Con số quá lớn. Không ngân sách nào chịu nổi. Vì vậy, tốt nhất là giảm hệ thống cán bộ, công chức này xuống, tiến tới làm việc theo hợp đồng hết. Chứ cứ rung đùi ngồi ôm biên chế, không có cạnh tranh để nâng cao chất lượng, để rồi tặc lưỡi với năng suất lao động chỉ bằng 1/4 Malaysia, 1/15 Singapore, thì đời nào mới tăng được thu nhập, đời nào nhà giáo mới có thể sống được bằng lương.

Khi nhà giáo không sống được bằng lương, mọi cải cách giáo dục trước sau gì cũng sẽ thất bại.

TS. Giáp Văn Dương

---

Nguồn: Vietnamnet.vn.

Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-17117665254529328632017-06-13T20:46:00.000+08:002017-06-13T20:46:18.417+08:00Khởi nghiệp sáng tạo đang rất thuận lợi với IoTTheo TS Giáp Văn Dương – CEO Học viện Khởi nghiệp Việt Nam, chưa bao giờ khởi nghiệp sáng tạo trên nền công nghệ IoT dễ và thuận lợi như bây giờ. Vấn đề còn lại là các bạn trẻ có khả năng thương mại hóa sản phẩm của mình hay không mà thôi.

TS Giáp Văn Dương - CEO Học viện Khởi nghiệp Việt Nam

Trước làn sóng khởi nghiệp sáng tạo trên nền công nghệ IoT, báo Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi cùng TS Giáp Văn Dương - CEO Học viện Khởi nghiệp Việt Nam xoay quanh vấn đề này.

-Thưa ông, trong thời đại công nghiệp 4.0, IoT sẽ có những tác động như thế nào tới mọi mặt của Việt Nam?

-TS Giáp Văn Dương: IoT là viết tắt của chữ “Internet of things” - kết nối vạn vật với nhau để tạo ra một mạng lưới liên thông, chia sẻ và làm việc cùng nhau. Vấn đề đặt ra: Kết nối để làm gì? Kết nối để tạo ra “một thế giới” chung, nhờ đó mà tạo ra sức mạnh, tạo ra giá trị mới mà khi mỗi người, mỗi vật đứng riêng lẻ không có được.

Bằng chứng của sức mạnh có được nhờ kết nối chính là mạng Internet mà chúng ta đang sử dụng. Khi các máy tính kết nối với nhau để tạo thành mạng Internet thì sức mạnh của một máy tính tăng lên gấp bội nhờ khả năng chia sẻ thông tin giữa chúng.

Giờ đây, một người ở bất cứ nơi nào trên thế giới, cũng có thể truy nhập được vào kho thông tin và tri thức chung của nhân loại nhờ Internet. Sự ra đời của Internet đã tạo ra nhiều ngành công nghệ và kinh tế mới.

Nhưng sự kết nối thành mạng lưới này sẽ không chỉ dừng ở máy tính, mà còn có thể mở rộng ra vạn vật và cả con người, mà IoT là một xu hướng. Với Việt Nam, IoT lại càng trở nên quan trọng bởi nó còn tương đối mới trên thế giới và Việt Nam có thể nhập cuộc được trong khi Internet và các trào lưu công nghệ trước đó, Việt Nam hoàn toàn ngoài cuộc.

Về tác động, có thể hình dung rằng, IoT sẽ giúp Việt Nam tăng năng suất lao động rất nhanh nhờ tự động hóa sản xuất và quản lý, đặc biệt trong các ngành đặc thù như nông nghiệp và bán lẻ. Vấn đề lớn nhất mà kinh tế Việt Nam phải đương đầu chính là năng suất lao động hiện còn quá thấp, thúc đẩy tăng năng suất lao động chính là chìa khóa để Việt Nam phát triển.

Tuy nhiêu, điều này chỉ có thể xảy ra nếu có một nhóm đủ lớn sẵn sàng dấn thân khởi nghiệp để phát triển sản phẩm, phát triển giải pháp, tìm ra thị trường và thương mại hóa sản phẩm của mình. Nhờ đó mà IoT đi vào mọi ngõ ngách của cuộc sống.

IoT được ứng dụng trong những thiết bị trong hệ thống Nhà thông minh - Ảnh: Thu Anh

-Theo điều tra của Microsoft, giới trẻ Việt Nam đang rất kỳ vọng IoT sẽ thay đổi tương lai của họ. Quan điểm của ông như thế nào trước suy nghĩ này của các bạn trẻ?

-Tôi hoàn toàn đồng ý với nhận định này. IoT sẽ là cuộc chơi mới của giới trẻ. Trong cuộc chơi này, giới trẻ Việt Nam có nhiều cơ hội hơn các cuộc chơi công nghệ trước đó, một phần vì các công nghệ nền tảng đã tạm đủ để triển khai IoT, mặt khác do IoT cũng còn rất mới trên thế giới.

Quan trọng hơn hết, IoT ứng dụng cho rất nhiều hệ thống đặc thù, có tính địa phương như ứng dụng trong nông nghiệp thông minh sẽ cần kiến thức về nông nghiệp, thổ nhưỡng và thời tiết địa phương nên tôi tin một bạn trẻ Việt Nam sẽ làm tốt hơn một bạn trẻ ở Mỹ.

-Theo ông, khi khởi nghiệp sáng tạo trong nền tảng công nghệ IoT, các bạn trẻ thường gặp phải những khó khăn gì và làm thế nào để các bạn trẻ có thể vượt qua được những khó khăn đó?

-Khi khởi nghiệp công nghệ nói chung, các bạn thường gặp nhiều loại rào cản khác nhau. Người xuất thân từ kỹ thuật thì gặp rào cản về quản lý, về bán hàng; người xuất thân từ ngành kinh doanh thì lại gặp rào cản công nghệ; người giỏi một chuyên ngành cụ thể nào đó thì lại không biết thương mại hóa sản phẩm… và khởi nghiệp IoT cũng không ngoại lệ.

Nhưng với sự hỗ trợ của V-SYS logic và phần cứng đi kèm, giờ đây việc lập trình và phát triển các hệ thống IoT trở nên rất đơn giản. Bất cứ người nào cũng có thể học V-SYS trong 1-2 giờ là thành thạo và trợ lý ảo còn giúp cho họ lập trình nhanh hơn. Lúc đó, chỉ cần bạn có ý tưởng, có quy trình, tức biết mình cần phải làm gì và làm thế nào; một bà nội trợ hay một bác nông dân, cũng có thể lập trình cho hệ thống IoT của chính mình.

Tôi cho rằng chưa bao giờ khởi nghiệp sáng tạo trên nền công nghệ IoT lại dễ như bây giờ. Vấn đề còn lại là bạn có khả năng thương mại hóa sản phẩm của bạn hay không mà thôi.

Robot tự sản xuất bằng máy in 3D - Ảnh: Thu Anh

-Trong thời gian tới Việt Nam, TS Timothy Chou có nhận định: "Việt Nam nên đầu tư vào đào tạo kỹ sư phần mềm IoT thay vì đào tạo 1 triệu kỹ sư gia công phần mềm". Quan điểm của ông như thế nào trước nhận định này? Và trong vai trò CEO của Học viện Khởi nghiệp, ông cùng các cộng sự của mình sẽ có những chương trình đào tạo nguồn nhân lực như thế nào cho lĩnh vực IoT?

-Tôi hoàn đồng ý với ý kiến này. Gia công phần mềm là lĩnh vực quá vất vả, lợi nhuận lại rất thấp, rất ít sự sáng tạo. Chỉ có tự phát triển các sản phẩm, các giải pháp công nghệ mới và làm chủ nó thì mới có thể tạo ra giá trị lớn. Trong đó, phát triển các hệ thống IoT là một trường hợp đầy hứa hẹn.

Chính vì thế, Học viện Khởi nghiệp đã chọn IoT là hướng đi chính cho đào tạo công nghệ. Bên cạnh việc đào tạo ra những con người có khả năng làm chủ, thay vì làm công, chúng tôi trang bị công nghệ IoT cho các học viên để họ bước vào thế giới của công nghệ, bước vào công nghiệp 4.0 nhanh nhất và rẻ nhất, cả về thời gian lẫn chi phí.

Với những gì chúng tôi có, cụ thể là ngôn ngữ V-SYS và phần cứng đi kèm, bất cứ một bạn trẻ nào giờ đây, chỉ cần đủ muốn, cũng có thể tự phát triển các hệ thống IoT chỉ sau một khóa học ngắn hạn 2 ngày.

Ngoài ra, chỉ cần người đó có kiến thức chuyên môn trong lĩnh vực mình muốn khởi nghiệp, có quy trình giải quyết vấn đề, hoặc có ý tưởng kinh doanh khả thi, chúng tôi sẽ hỗ trợ và đồng hành cùng người đó.

Khởi nghiệp sáng tạo trên nền công nghệ IoT vì thế, chưa bao giờ thuận lợi như bây giờ.

Thu Anh (thực hiện)
---

Nguồn: Một Thế Giới, ngày 12/6/2017
Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-49880107412593609122017-06-07T13:23:00.003+08:002017-06-07T13:23:59.856+08:00Bãi bỏ biên chế
Giáp Văn Dương

Năm 2003, tôi là lứa cuối cùng thi công chức và có biên chế trong ngành giáo dục. Lúc đó, tôi mới đi du học về. Vừa trở lại trường thì nhận được tin vui: Chuẩn bị thi công chức để vào biên chế. Đây sẽ là lứa giảng viên cuối cùng có biên chế của nhà trường, còn sau ngày 1/7/2003, giảng viên chỉ có hợp đồng làm việc dài hạn.

Khỏi phải nói là tôi và bạn vui như thế nào. Cảm giác mình là người may mắn. Mấy bạn lứa sau có chút ghen tỵ và thoáng chút buồn. Các thầy quản lý, tuy ngoài miệng vẫn nói hợp đồng làm việc dài hạn và biên chế là như nhau, không có phân biệt gì. Nhưng khi riêng tư, dường như các thầy cũng chia vui cùng chúng tôi.

Lý do, có lẽ lúc đó các thầy cũng chưa biết khi bỏ biên chế để thay bằng hợp đồng làm việc thì mọi chuyện sẽ ra sao. Có biên chế trong tay, cứ đến ngày đến tháng là lương nhà nước chảy về, chỉ việc ra lĩnh. Nay thay bằng hợp đồng hình như trường phải tự lo? Thời điểm năm 2003 đó, mọi chuyện còn rất mù mờ.

Rồi tôi cũng đi thi. Và rốt cuộc tôi cũng đỗ. Cầm quyết định trong tay mà thấy rộn ràng. Cảm giác một cái gì đó chắc chắn, một cái gì đó ổn định ùa đến. Có biên chế, nghĩa là có công ăn việc làm ổn định, nghĩa là có hộ khẩu, nghĩa là chính thức trở thành giảng viên một đại học lớn. Lúc đó lại đã lập gia đình và có con đầu lòng. Cơ sở hạ tầng coi như xong. Giờ chỉ cần tập trung vào công việc là cuộc đời sẽ ổn.

Biên chế đối với tôi lúc đó thực sự là một cái gì đó rất ý nghĩa. Nhưng ý nghĩa của biên chế không chỉ như vậy. Chỉ 6 tháng sau tôi lại khám phá ra một ý nghĩa khác hẳn. Không phải là sự ổn định an toàn, mà là sự phiền phức quá mức cần thiết. Nếu lần đi du học trước, tôi chỉ có hợp đồng làm việc với nhà trường, việc xin đi du học khá dễ dàng. Thì lần này, vì là người nhà nước, vì có biên chế, nên việc đi học hóa ra vô cùng phức tạp.

Cơ quan quản lý tôi bây giờ không phải là nhà trường nơi tôi làm việc, mà là Vụ tổ chức cán bộ của Bộ giáo dục. Muốn đi học, phải được vụ này duyệt trước, rồi sau đó trình lên lấy chữ ký của thứ trưởng. Trước đó, để hồ sơ ra được khỏi trường, tôi phải có được 6 chữ ký của quản lý các cấp tại trường. Sau đó lại phải có được 2 chữ ký ở trên Bộ nữa.

Hành trình đó, ai trải qua mới biết nó là gì. Tờ đơn xin đi học của tôi vì thế đỏ rực chữ ký và các con dấu. Tôi ở Hà Nội còn đỡ, chứ lên bộ, thấy các anh chị ở Miền Trung, Miền Nam ra ăn trực nằm chờ rất tội. Ngày nhập học đã đến gần, mà vẫn chưa được ký, quyết định không biết khi nào mới có. Nhiều người đành chọn nước đánh liều đi trước cho kịp lịch, còn hồ sơ ở nhà làm sau. Có khi đi học được nửa năm thì quyết định cử đi học mới về tới trường.

Rồi khi đi học cũng chưa thoát khỏi sự phiền phức của biên chế. Học bổng thì trường cấp năm một tùy theo kết quả học tập, nên mỗi năm lại phải về nhà gia hạn một lần. Lại hành trình xin 8 chữ ký và ngần đó thủ tục phải đi qua. Vừa xong thủ tục năm nay được vài tháng, chưa kịp làm gì thì lại phải nghĩ đến chuyện xin gia hạn cho năm sau nữa. Nói chung là mệt.

Lúc đó tôi chỉ ước sao mình chưa vào biên chế cho đỡ vất vả. Khi nào học xong thì thi tuyển vào trường lại từ đầu.

Rồi việc học cũng xong. Nhưng câu chuyện về biên chế lại một lần nữa xuất hiện khi tôi phải đưa ra lựa chọn: Tiếp tục làm giảng viên đại học, hay phưu lưu cùng những dự định của riêng mình?

Tôi đã chọn phưu lưu cùng những dự định của riêng mình, một phần vì cơm áo gạo tiền, nhưng phần quan trọng hơn vì những câu hỏi tôi của tôi đến lúc đó vẫn chưa có lời giải đáp. Những câu hỏi đó thoạt nghe rất đơn giản, như “Tôi là ai? Học để làm gì? Ý nghĩa cuộc sống là gì?” hóa ra cần rất nhiều thời gian để trả lời. Nhiều hơn rất nhiều so với những câu hỏi về chuyên môn. Lúc đó, tôi thậm chí còn chưa biết khi nào mới trả lời được.

Nhưng phải thú thật, khi rời trường, ngoài thầy cô bạn bè thì một trong những điều tôi tiếc chính là biên chế. Lúc đó, tôi có 8-9 năm đóng bảo hiểm xã hội. Học hành cũng đã xong xuôi. Vậy mà chọn từ bỏ để đi một con đường khác, quả thật không dễ.

Sau này nhìn lại, tôi phát hiện ra rằng, việc bỏ biên chế khó vì biên chế không nằm trên một tờ giấy, mà biên chế nằm ở trong đầu. Bỏ biên chế tức là bỏ quan niệm có một công việc ổn định suốt đời ở trong đầu mình. Cái cảm giác ổn định, yên tâm lại có phần quan trọng vì là người nhà nước đó nó rất quyến rũ. Vì thế mà bỏ nó vô cùng khó.

Chính vì đã đi qua những cung bậc này rồi, nên tôi rất thông cảm với những người phải đối mặt với việc có nên bỏ biên chế hay không? Đặc biệt là những người đã có chút thâm niên, hoặc những người thích một cuộc sống ổn định. Nhưng cũng nhờ bước ngoặt này mà tôi bước ra một đời sống mới, sôi động và tràn đầy sức sống.

Vì thế, khi thấy những bạn trẻ, học xong chỉ nhăm nhắm chạy vào nhà nước bằng mọi giá, thì tôi lại cảm thấy rất thương. Cuộc sống sôi động là thế, nhiều thử thách là thế, mà cũng nhiều cơ hội là thế, mà lại không khám phá. Nếu chọn vào nhà nước để cống hiến thì không nói làm gì. Nhưng nếu chỉ để có được sự yên ổn thì quả thực sai lầm.

Chui vào nơi ổn định không có cạnh tranh là cách nhanh nhất để thui chột chính mình. Mà lương nhà nước theo thang bậc thì bao giờ cũng thấp. Nếu cứ thẳng ngay thì không biết sống thế nào. Mà xoay xở thì có khi soi gương lại thấy xấu hổ. Chưa kể bộ máy ăn lương ngân sách đã quá lớn, mỗi ngày lại mỗi phình to, nay đã lên đến 11 triệu người, đang quá ngưỡng chịu đựng, thì ra ngoài làm việc để không ăn lương ngân sách cũng đã là đóng góp cho đất nước.

Có lần, một bạn trẻ hỏi tôi, vì sao người ta nói ở nước ta có một nghịch lý: Ai cũng có việc nhưng không ai làm việc, không ai làm việc nhưng ai cũng có lương; ai cũng có lương nhưng không ai đủ sống; không ai đủ sống nhưng ai cũng sống; ai cũng sống nhưng không ai hài lòng; không ai hài lòng nhưng ai cũng giơ tay đồng ý?

Tôi trả lời vắn tắt: Ai cũng có việc làm nhưng không ai làm việc là vì biên chế. Không làm việc nhưng vẫn có lương cũng là vì biên chế. Lương không đủ sống vì không ai làm việc nên năng suất lao động thấp, biên chế lại ăn lương ngân sách, ngân sách chỉ có vậy, nên lương chỉ có vậy. Lương chỉ có vậy nên chỉ làm như vậy, tất nhiên sẽ không ai hài lòng. Không hài lòng nhưng vẫn phải đồng ý vì nếu không sẽ mất biên chế. Thế là chẵn một vòng tròn luẩn quẩn khép kín.

Tôi cũng nói thêm với các bạn rằng, mấu chốt của một nghề nghiệp có ý nghĩa là người làm việc phải sống được bằng lương và phải cảm thấy tự hào về nghề nghiệp của mình. Nhưng với thang bậc lương từ ngân sách như hiện nay, không ai sống được bằng lương, nên để có thêm thu nhập thì phải “chân trong chân ngoài”, phải “vẽ thêm việc”, phải “cấu véo”, phải “hành là chính . Trong hoàn cảnh đó người ta rất dễ đánh mất mình, đánh mất lòng tự trọng. Cái dở nhất của biên chế không chỉ làm cho người ta sống dở chết dở với mức lương còm cõi, mà còn là sản sinh ra rất nhiều người không có lòng tự trọng.

Chính vì thế, tôi luôn khuyến khích những bạn trẻ hay đi ra bên ngoài làm việc, vào khu vực tư nhân, vào khu vực nước ngoài, hoặc tự khởi nghiệp, để giảm sức nặng cho ngân sách nhà nước, để có cạnh tranh, để đối mặt với thử thách. Nơi nào có thử thách, nơi đó có cơ hội. Thử thách càng lớn, cơ hội càng cao.

Tôi thậm chí thi thoảng còn bông đùa: Với các bạn có năng lực, chạy được vào nhà nước chỉ để yên ổn cho đến ngày nhận sổ hưu thì chưa chắc đã là thành công. Có thể, đó lại là thất bại lớn nhất của cuộc đời các bạn.

Đó là lý do vì sao tôi luôn ủng hộ việc bãi bỏ biên chế, bãi bỏ chế độ làm việc không thời hạn ở khu vực công, để chuyển qua chế độ hợp đồng nhằm tăng sức cạnh tranh, ở tất cả các ngành nghề.

Tôi quan sát thấy, trên thực tế, với mỗi quốc gia, chỉ cần rất ít những người có biên chế trọn đời. Đó là ai? Đó là những Thẩm phán của Tòa án Tối cao, những người cần được tránh mọi sức ép từ bên ngoài, trong đó có sức ép về việc làm, để giữ được tiếng nói độc lập trong việc bảo vệ công lý, thẩm định các đạo luật...

Nhóm này thường không đến mười người. Ngoài ra, ở một số nước, các giáo sư đại học rất giỏi cũng thường có biên chế, nhưng đó là biên chế với nhà trường. Mục đích là để họ tránh sức ép mất việc mà bảo vệ tự do học thuật. Nhưng bảo vệ học thuật ở Việt Nam là chuyện xa xỉ. Mà thời đại này, nếu đã là giáo sư rất giỏi, thì cơ hội làm việc hóa ra lại rất nhiều.

Thành ra, nếu đi đến tận cùng, thì số người cần biên chế của một nước chỉ chưa đến mươi người. Còn lại có thể chuyển sang làm việc ở chế độ hợp đồng hết. Ngay cả nguyên thủ và các bộ trưởng làm việc cũng có nhiệm kỳ, tức cũng là một dạng hợp đồng. Chỉ khi nào làm được như thế, sức sống của sự cạnh tranh mới thắng được sự ù lì vì tâm lý thích ổn định.

Nếu làm được việc đó, gỡ bỏ biên chế và chế độ làm việc trọn đời ở tất cả các ngành nghề và cấp bậc, thì Việt Nam không chỉ giảm tải gánh nặng ngân sách, tức giảm tải cho dân đóng thuế, mà còn nâng cao sức cạnh tranh, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Ngoài ra, việc bãi bỏ biên chế này còn giải quyết được một vấn đề rất đặc thù khác của Việt Nam. Đó là những quan chức có năng lực yếu kém, nhưng vì có biên chế nên không thể đuổi việc, vì người sử dụng lao động, người quản lý lao động và người trả lương là khác nhau. Do đó, chỉ có thể sắp xếp lại và luân chuyển. Mà đã luân chuyển thì người ta có nhiều quy trình mẹo mực để chỉ chuyển ngang, hoặc chuyển lên, chứ ít ai chịu chuyển xuống. Còn nếu không chuyển được thì đành phải dồn vào một chỗ để chờ ngày nhận sổ hưu. Thế là tạo ra một vòng luẩn quẩn, một bộ máy nhân sự kém chất lượng tù đọng không thể thanh lọc.

Chưa kể, trước khi về hưu, mỗi quan chức lại tranh thủ bổ nhiệm họ hàng tay chân phe cánh như báo chí đã nêu, tạo ra một ma trận nhân sự yếu kém giằng díu lẫn nhau, tồn đọng từ đời lãnh đạo này sang đời lãnh đạo khác. Người lên sau không thể gỡ bỏ, vì họ đều đã vào biên chế. Vì thế, nếu bãi bỏ biên chế thì vấn đề tưởng chừng không thể gỡ được này, bỗng nhiên lại có thể gỡ được.

Năng suất lao động của Việt Nam hiện rất thấp, chỉ bằng ¼ Malaysia, 1/15 của Singapore. Nguyên nhân thì có nhiều, nhưng có một nguyên nhân quan trọng, là vì hiện có quá nhiều người ăn lương ngân sách, quá nhiều người bám vào biên chế, chấp nhận mức lương èo uột không đủ sống, và coi điều đó như một sự thành công. Nếu không thay đổi thì tình hình sẽ ngày càng ảm đạm khi ngân sách càng ngày càng cạn kiệt.

Do đó, nếu dũng cảm xóa bỏ biên chế ở tất cả các ngành nghề và cấp bậc, thì bài toán bùng nhùng “khi nào sống được bằng lương” và “năng suất lao động quá thấp” bỗng nhiên có lời giải.

---

Bản rút gọn của bài viết này đã đăng trên mục Góc nhìn của Vnexpess.
Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-65214933242147687382017-05-31T23:24:00.000+08:002017-05-31T23:24:49.745+08:00Cà phê Thứ Bẩy: Tôi là ai?

Chủ đề: “TÔI LÀ AI?”

Diễn giả: Giáp Văn Dương

Chủ trì: Nguyễn Quang Dy

Lời dẫn

Khi bạn không biết học để làm gì thì học trường nào mà chẳng được!

Khi bạn không biết sống để làm gì thì sống thế nào mà chẳng xong!

Trên hành trình của đời mình, nếu bạn không trả lời được câu hỏi “Tôi là ai?” thì bạn đang giống như người lữ hành vừa không biết đích đến, lại vừa không biết được vị trí hiện thời của mình. Khi đó, mọi cố gắng của bạn sẽ trở nên vô nghĩa.

Vì thế, trả lời được những câu hỏi nhân sinh cơ bản, như: “Tôi là ai? Người tôi muốn trở thành là gì? Ta sẽ làm gì với cuộc đời mình?…” lại trở thành điều quan trọng nhất để có thể sống một cuộc đời hạnh phúc, thành công và có ý nghĩa.

Trong khuôn khổ của buổi Cà phê Gặp gỡ & Đối thoại này, diễn giả sẽ cùng chúng ta bước đi những bước đầu tiên để tìm ra câu trả lời cho câu hỏi “Tôi là ai?” này.

---

Thời gian: 14h30 chiều thứ bảy, 03/06/2017

Địa điểm: số 3A Ngô Quyền, Quận Hoàn Kiếm, Hà Nội,

Chương trình:
+ 14h30-15h00: Cà phê, gặp gỡ, làm quen.
+ 15h00-16h00: Phần trình bày của diễn giả.
+ 16h0-17h0: Trao đổi giữa diễn giả và khách mời
Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-36236868708251052402017-05-30T16:47:00.001+08:002017-05-30T16:50:11.035+08:00Triết lý giáo dục cho thời đại mới
Giáp Văn Dương

Triết lý giáo dục là gì mà suốt mấy chục năm nay, lúc nào cũng như đống lửa âm ỉ, chỉ chờ gặp gió là bùng lên. Mà ngọn gió đó có thể là bất cứ một thứ gì liên quan đến giáo dục. Lần này thì đó là Dự thảo Chương trình Giáo dục Phổ thông Tổng thể mà Bộ giáo dục đang đưa ra để lấy ý kiến.

Một cách ngắn ngọn, triết lý giáo dục là một phát biểu ở tầm tư tưởng, nhưng cô đọng súc tích, thường chỉ trong một câu, để ai cũng thấu hiểu và thực hiện được. Nhờ đó, triết lý giáo dục trở thành kim chỉ nam cho mọi hoạt động dạy và học, và rộng hơn là mọi hoạt động liên quan phát triển con người.

Triết lý giáo dục vì thế không nằm ở đâu xa, mà ở ngay ở sản phẩm đầu ra của hệ thống giáo dục, tức ở những con người mà hệ thống giáo dục đó tạo ra. Nói cách khác, triết lý giáo dục sẽ được tìm thấy trong việc trả lời câu hỏi mấu chốt nhất: Hệ thống giáo dục hướng đến việc đào tạo con người nào?

Một hành trình không có đích đến sẽ quẩn quanh mất phương hướng. Một hệ thống không có mục tiêu tường minh về đầu ra sẽ hỗn loạn không thể vận hành.

Vì tầm quan trọng như thế, triết lý giáo dục không chỉ là tư tưởng định hướng, mà còn là hồn cốt thần sắc của cả hệ thống giáo dục đó. Dựa vào triết lý giáo dục mà toàn bộ hệt thống giáo dục cũng như các hoạt động của nó được thiết kế, vận hành và điều chỉnh.

Vì là hồn cốt thần sắc, triết lý giáo dục sẽ tự động hiện ra cho tất cả những người liên quan thấy. Khi đó, chúng ta sẽ thấy được triết lý giáo dục, cảm được triết lý giáo dục, thấu hiểu được triết lý giáo dục ở mức rất tinh tế sâu xa, từ học sinh đến giáo viên, đến các bậc phụ huynh trong nhà, chứ không phải chỉ các chuyên gia mới hiểu được.

Nói cách khác, khi đã có triết lý giáo dục nó sẽ hiện ra một cách rất tự nhiên, và hiện hữu trong mọi hoạt động liên quan đến giáo dục theo cách nhất quán. Tự nhiên và nhất quán, như hơi thở, trong mọi hoạt động của hệ thống giáo dục.

Như vậy nếu đã là triết lý giáo dục thì từ học sinh đến giáo viên, từ ông bố bà mẹ trong nhà đến nhà chuyên môn ở trong việc nghiên cứu, đều phải thấm nhuần và thấu hiểu theo cùng một cách. Triết lý giáo dục khi đó sẽ hiện diễn như là chuyện thường ngày trong sinh hoạt chuyên môn ở nhà trường và bữa tối trong gia đình.

Nếu không phải là như thế, thì những phát biểu hoặc nghiên cứu nào đó về giáo dục, dù công phu tỉ mỉ bao nhiêu đi chăng nữa, cũng không phải là triết lý giáo dục, mà là triết học về giáo dục, hoặc những nghiên cứu chuyên ngành giáo dục học.

Để được như vậy, triết lý giáo dục đòi hỏi phải được phát biểu tường minh và thuyết phục từ chính Bộ giáo dục. Nếu không, nó sẽ không có được tính chính danh để trở thành tư tưởng điều hành chung cho cả hệ thống. Triết lý giáo dục khi đó sẽ trở thành triết lý chui. Ai cũng cảm nhận được, nhưng không ai có thể gọi tên hoặc dám gọi tên.

Giờ nhìn lại lịch sử giáo dục Việt Nam ta thấy, trong nền giáo dục Nho giáo, triết lý giáo dục được gói gọn trong một hình dung rất rõ ràng về sản phẩm đầu ra, đó là: Đào tạo người quân tử để làm quan. Chính nhờ triết lý này mà hệ thống giáo dục Nho giáo tồn tại được hơn hai nghìn năm. Chỉ đến khi hình mẫu về người quân tử, tức sản phẩm đầu ra của hệ thống này, không còn phù hợp với thời đại mới, thì hệ thống giáo dục này mới sụp đổ.

Nhưng kể từ ngày giành độc lập năm 1945 đến giờ, triết lý giáo dục của Việt Nam lại chưa bao giờ được phát biểu tường minh và súc tích như thế trong cách lần cải cách giáo duc, ngoại trừ một phát biểu chính thức trước đây và vẫn còn phảng phất đâu đâu: Đào tạo con người mới xã hội chủ nghĩa. Nhưng con người mới xã hội chủ nghĩa là con người nào thì không ai biết, vì "đến hết thế kỷ này không biết đã có chủ nghĩa xã hội hoàn thiện ở Việt Nam hay chưa".

Câu chuyện về triết lý giáo dục vì thế rơi vào bất định. Phát biểu chính thức gần đây nhất là vào tháng 4/2017 của cựu Bộ trưởng Bộ giáo dục Phạm Vũ Luận: Triết lý giáo dục của Việt Nam là Nghị quyết 29 của Trung ương. Nghị quyết này dài hơn 7000 từ.

Nhưng Nghị quyết 29 là gì, nội dung của nó ra sao, các học sinh không biết, bác bảo vệ không biết, thầy cô đa phần không biết, các phụ huynh cũng không biết nốt. Nghị quyết 29, dù nội dung của nó hay như thế nào đi chăng nữa, nhưng với hình thức dài dòng như thế, không có cách nào đi vào phòng học và bữa cơm tối của các gia đình để hiện hữu một cách tường minh, nhất quán và tự nhiên như hơi thở.

Nghị quyết 29 vì thế, nếu chỉ xét về mặt hình thức, không thể nào là một triết lý giáo dục, theo cách hiểu đó phải là một phát biểu ngắn gọn trong một câu nhưng lại mang tầm vóc của một tư tưởng chỉ đạo xuyên suốt cho sự vận hành của một hệ thống giáo dục.

Không hài lòng với việc cho rằng triết lý giáo dục của chúng ta là Nghị quyết 29, ngay sau đó tôi đã viết một bài báo có nhan đề “Gọi tên triết lý giáo dục”. Bài báo đó được viết dựa trên những phân tích và trải nghiệm của cá nhân tôi để đi đến một kết luận rằng: Nền giáo dục hiện thời có triết lý giáo dục chứ không phải là không có. Tuy rằng, nó chưa bao giờ được phát biểu tường minh. Vậy triết lý giáo dục đó là gì? Đó chính là: Đào tạo con người công cụ.

Đọc đến đây, bạn đừng cảm thấy bất ngờ hay bực mình vì nhận định quá ư phũ phàng này. Hãy chùng lại và dành một phút để ngẫm về toàn bộ chặng đường giáo dục mình đã đi qua, bạn sẽ thấy mình đã và đang được tạo ra như một con người công cụ, nhằm đáp ứng một nhu cầu, phục vụ một hệ thống và một mục tiêu định trước.

Trong suốt cuộc đời đi học của mình, chúng ta luôn được dạy theo cách hiểu, biết và hành xử trong một khuôn mẫu định sẵn. Khác đi là không được. Khác đi là phải trả giá. Dù luôn kêu gào sáng tạo, không sáng tạo là chết, nhưng bạn hãy thử sáng tạo trong cách học, cách thi, cách hiểu, cách diễn giải thử xem, bạn sẽ phải trả giá ngay tức khác. Lúc học thì tất cả đều phải nằm trong khuôn khổ của sách giáo khoa và sách giáo viên, trong những khuôn mẫu đã định sẵn. Lúc thi thì phải nhuẫn nhuyễn đề cương, vào phòng thi chỉ giống như chép lại bài đã học lòng. Lệch tủ là chết. Lỡ quên là không biết xoay sở ra sao.

Chiến tranh liên miên trong mấy chục năm gần đây, nơi sự tuân thủ được đặt lên hàng đầu, là môi trường thuận lợi để con người công cụ phát huy tác dụng. Điều này làm cho việc đào tạo con người công cụ có vẻ hợp lý và được việc mà không hề bị chất vấn đến nơi đến chốn. Nền văn hóa truyền thống đề cao trật tự và sự tuân thủ một chiều cũng góp phần làm cho vấn đề trở nên trầm trọng.

Nhưng nay trước thách thức phải đổi mới, đặc biệt khi cách mạng công nghiệp 4.0 đang sầm sập tới, việc đào tạo con người công cụ phải bị chất vấn và loại bỏ. Nếu không, những học sinh của chúng ta sau 10-20 năm nữa, khi ra trường sẽ phải cạnh tranh nổi với các rô-bốt và trí tuệ nhân tạo. Phần thua của những con người công cụ sẽ là cầm chắc trong tay. Vì sao? Vì với tốc độ phát triển của công nghệ hiện giờ, cạnh tranh làm công cụ với máy móc thì không có cách nào có thể thắng được.

Những ngành nghề thâm dụng lao động không còn. Những dây chuyền tự động hóa chạy bằng cơm lúc đó cũng biến mất. Trong nhà máy, các cánh ray rô-bốt sẽ đảm nhiệm phần lớn công việc. Ô tô có thể tự lái. Máy tính tự học. Những con ngươi công cụ không có khả năng sáng tạo, chỉ biết dập khuôn trong những điều đã được dạy, những điều lạc hậu ngay trong lúc mình được dạy, sẽ phải làm gì trong hoàn cảnh đó? Và ai sẽ chịu trách nhiệm trước hiện trạng đó, nếu không phải là những người đang giữ quyền ban ra các quyết sách hiện thời?

Vậy nên, trước khi thực hiện bất cứ một cuộc cải cách giáo dục nào, hãy một lần sòng phẳng nhìn thẳng vào triết lý giáo dục để gọi đúng tên và chất vấn sự đúng đắn của nó, để từ đó lựa chọn một triết lý giáo dục mới, phù hợp hơn cho thời đại mới.

Những quan sát, nghiên cứu và trải nghiệm của cá nhân tôi cho thấy, dù chưa bao giờ được phát biểu tường minh, thì triết lý giáo dục của hệ thống giáo dục hiện thời là đào tạo con người công cụ. Tinh thần này luôn hiển hiện ra như một tư tưởng ngầm nhưng giữ vai trò chủ đạo trong mọi hoạt động dạy và học của hệ thống giáo dục hiện thời.

Nay tình thế đã thay đổi. Con người công cụ không còn đất sống trong thời đại công nghiệp 4.0 đang ập đến. Chỉ có những con người tự do, những con người sáng tạo, những con người có khả năng tạo ra nhu cầu thay vì đáp ứng nhu cầu, mới có khả năng tự làm chủ và tự chịu trách nhiệm về cuộc đời mình, và đo đó mới có thể tồn tại trong thời đại mới.

Muốn thế, thay vì đào tạo con người công cụ, nến giáo dục phải chuyển hướng sang đào tạo con người tự do. Khi đó, con người sáng tạo, con người làm chủ sẽ tự nhiên xuất hiện.

Vì lẽ đó, triết lý giáo dục của thời đại mới sẽ được phát biểu trong một câu ngắn gọn: Con người tự do là đích đến của giáo dục.

Chừng nào chưa đạt được điều đó thì cải cách giáo dục còn rơi vào bế tắc.

---

Bài đã đăng Thời báo Kinh tế Sài Giòn.

Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-1223237699428059332017-05-29T19:20:00.003+08:002017-05-30T16:50:29.027+08:00Lương tâm và luật pháp
Giáp Văn Dương

Tôi là một phụ huynh có ba con nhỏ đang đi học. Việc này cũng chẳng có gì khác biệt với các phụ huynh khác. Nếu có khác thì đó là con tôi hay hỏi những câu trái khoáy, như con không muốn thế, nhưng quy định phải thế, thì con chọn cái nào? Và tôi, thay vì lảng tránh những câu hỏi oái oăm này, lại thường chọn cách phân tích rốt ráo cho con hiểu và để con đưa ra lựa chọn. Vì tôi cho rằng, sau khi đã hiểu thì phải chọn, đó là lựa chọn cá nhân, tôi không can thiệp. Nhưng trước khi chọn thì phải hiểu, vì một lựa chọn chỉ thực sự là một lựa chọn ở trong tự do và sau khi suy xét.

Trở lại câu chuyện của con tôi: Con không muốn thế, nhưng quy định phải thế, thực ra là một câu hỏi hóc búa. Con không muốn thế, tức con đã cảm thấy có gì đó không ổn, thấy có gì đó không đúng ở chỗ này, con không muốn tuân thủ. Cái đó là tiếng nói từ bên trong, thuộc về tự do cá nhân, thuộc về lương tâm. Còn quy định phải thế lại thuộc về ràng buộc, thuộc về luật pháp. Câu hỏi của con tôi, thực chất là câu hỏi: Giữa lương tâm và luật pháp, con nên chọn bên nào? Đây là câu hỏi lớn, không chỉ với trẻ con, mà với cả những nhà làm luật. Nhưng không vì thế mà né tránh không trả lời.

Muốn trả lời câu hỏi này, thì phải trả lời câu hỏi trước đó: Lương tâm và luật pháp đến từ đâu? Nói cách khác, phải thấu hiểu bản chất của lương tâm và luật pháp thì mới có thể đưa ra lựa chọn.

Ngoài ra, tưởng chừng không liên quan, mà hóa ra lại rất liên quan, là trong các lựa chọn đó, cần phải trả lời một câu hỏi cốt yếu khác. Đó là: “Tôi là ai?” trong tình huống mà tôi đang đối mặt đó. Trả lời được câu hỏi “Tôi là ai?” này thì sẽ đưa ra được lựa chọn tương ứng. Nếu không, sẽ ra thành chuyện râu ông nọ cắm cằm bà kia, tưởng đúng, tưởng hơp logic, mà hóa ra lại sai, vì sai ngay từ đầu, từ cái “Tôi là ai?” này.

Trở lại với lương tâm, câu hỏi đặt ra là: Lương tâm bắt nguồn từ đâu?

Câu hỏi này vừa to vừa khó. To vì ngoài nó ra có còn mấy vấn đề nhân sinh to hơn nó nữa đâu. Khó vì nó không định lượng được, nên chỉ có thể cảm nhận bởi người trong cuộc. Tuy không không cân đo đong đếm được, như khi đánh mất lương tâm, ta sẽ cảm nhận được ngay tức thì, vì nó chính là ta. Nó là cho ta trở thành một con người. Mất nó, ta không còn là ta nữa, nên ta nhận ra gay tắp lự.

Tạm bỏ qua những lý luận dài dòng, ta đi thẳng vào vấn đề để trả lời một cách ngắn gọn: Lương tâm bắt nguồn từ tự do nội tại của mỗi người. Không có tự do sẽ không có lương tâm. Nhờ có tự do đó, thể hiện trước hết ở tự do nội tại ở trong sâu thẳm, mà mỗi người có được quyền lựa chọn làm và sống với những điều họ cho là thiện hảo, đúng thật. Nếu không làm vậy, họ sẽ bị dằn vặt, bị lương tâm cắn rứt. Vì sao? Vì lương tâm chính là mình, lương tâm tạo ra mình với tư cách một con người. Không có nó, mình không còn là mình, mình cũng không còn là người, nên bị dằn vặt và cắn rứt.

Nhưng điều mà mỗi người cho là thiện hảo đúng thật đó lại thuộc về chủ quan của mỗi người. Điều thiện hảo đúng thật của anh khác của tôi. Và vì là chủ quan nên người ngoài không thể truy nhập được. Nhưng người trong cuộc thì biết và cảm nhận rất rõ.

Vậy nên, cái gì đã thuộc về lương tâm thì hãy để mỗi cá nhân tự quyết định. Đó là tự do cá nhân, không thể ép buộc. Nếu ép buộc họ phải làm trái với điều mà họ cho là thiện hảo đúng thật đích thị là đang bắt họ làm những việc trái với lương tâm. Điều này, chắc không ai muốn.

Theo cách nhìn đó, lương tâm là cội nguồn của đạo đức. Trong mối quan hệ với luật pháp thì lương tâm là cơ sở của luật pháp. Tuy nhiên, lương tâm không phải lúc nào cũng trùng khít với luật pháp. Lý do là lương tâm của một người là vấn đề thuộc về chủ quan của người đó, không có lương tâm chung cho tất cả mọi người. Cái ta gọi là lương tâm chung của mọi ngươi đó, trên thực tế là một thứ khác, đó là luân thường đạo lý. Luân thường đạo lý cũng giống như đạo đức, bắt nguồn từ lương tâm nhưng không phải là lương tâm. Vì thế, lương tâm của ai thì chỉ người đó mới cảm nhận được. Đó là vấn đề chủ quan. Còn luật pháp là vấn đề khách quan, có được thông qua đồng thuận. Vì thế, với luật pháp, tất cả mọi người điều phải hiểu, và lý tưởng nhất là phải hiểu giống nhau, và phải tuân thủ.

Vì luật pháp có được thông qua đồng thuận, nên vấn đề của luật pháp là kkhông bao giờ có được sự đồng thuận tuyệt đối của tất cả mọi người. Con người vốn dĩ khác nhau, cùng một vấn đề thì trăm người trăm ý. Ngay cả khi có sự đồng thuận của đa số thì vẫn còn một nhóm nhỏ không đồng thuận.

Cho nên, dù đã thành luật, thì luật đó lý tưởng nhất cũng chỉ là kết quả của sự động thuận của đa số, mà sự đồng thuận đó cũng chỉ có được gián tiếp thông quan người đại diện của họ. Rất phổ biến là ý kiến của người đại diện không phải là ý kiến của người dân mà họ đại diện cho. Trong trường hợp đó, dù luật có được được quốc hội thông qua đi chăng nũa, thì luật đó cũng chỉ là luật của một thiểu số, không phải là luật của đa số người dân.

Chưa kể, bản thân luật pháp bao giờ cũng mang trong mình sự thiên vị có tính cách nội tại. Đó là sự thiên vị không thể tránh khỏi mà ở đó, quyền lợi của nhóm người làm ra luật sẽ được ưu tiên hơn so với quyền lợi của số đông còn lại. Đó là bản chất của nhận thức và của con người. Con người luôn có xu hướng ưu tiên cho quyền lợi của chính mình hơn cho quyền lợi của kẻ khác. Vậy nên, nếu tôi là người làm luật, thì luật đó sẽ phù hợp với tôi hơn là lẽ đương nhiên. Đó là lý do vì sao mà cùng một dự thảo luật, mà nhóm này đồng ý thông qua, còn nhóm khác lại nhất định chống. Mà kể cả khi đã thông qua thành luật rồi, khi nhóm khác lên nắm quyền, thì có thể họ lại tìm cách bãi bỏ dự luật đã thông qua đó. Chuyện này xảy ra khắp nơi trên thế giới. Thiết nghĩ, không cần phải bàn thêm.

Câu hỏi đặt ra: Nếu có xung đột giữa lương tâm và luật pháp, thì ta nên chọn bên nào?

Nếu là tôi, tôi sẽ chọn lương tâm thay vì luật pháp. Luật pháp có thể thay đổi, luật pháp mang trong mình sự thiên vị nội tại, nhưng lương tâm thì không.

Lý luận là thế. Nhưng lý luận chỉ là lý luận, nếu không với đến được thực tế thì cũng chỉ để giải trí. Thực tế là gì, thực tế ở đây là một chủ đề nóng hổi đang diễn ra trong nghị trường: Luật sư có nên tố cáo thân chủ của mình hay không, trong trường hợp luật sư đó biết thân chủ của mình phạm tội xâm phạm anh ninh quốc gia, hay tội phạm đặc biệt nghiêm trọng? Nói thế cho đầy đủ bối cảnh của vấn đề, thay vì chỉ nói là phạm tội chung chung.

Theo quy trình tố tụng, khi luật sư đã nhận lời tham gia bào chữa cho thân chủ của mình, thì thân chủ của luật sư đã bị tạm giam hoặc bị truy tố. Khi đó, hẳn các cơ quan tố tụng đã có bằng chứng về sự phạm tội của đương sự, nên không cần luật sư tố cáo nữa.

Còn nếu một luật sư biết một người nào đó phạm tội trước khi tham gia nhận lời bào chữa cho người đó, thì khi đó người luật sư chỉ là một công dân như bao công dân khác nên có quyền và trách nhiệm tố cáo theo luật định. Nhưng đó chỉ là sự tố cáo của một công dân bình thường, đã được quy định bởi pháp luật, chứ không phải với tư cách một luật sư bào chữa.

Trong cả hai trường hợp trên, luật pháp đều không cần đến sự tố cáo với tư cách luật sư mà vẫn có thể vận hành hiệu quả đúng như dự định. Thêm điều khoản luật sư tố cáo thân chủ này vào chỉ làm cho luật pháp thêm rối, lại ảnh hưởng đến đạo đức nghề nghiệp của người luật sư, vì thế làm cho luật pháp trở nên kém hiệu quả.

Vấn đề sẽ trở nên khó xử hơn trong một trường hợp khác, khi người luật sư đã ký hợp đồng tư vấn pháp lý với thân chủ của mình, thì biết thân chủ đã phạm tội, hoặc có ý định phạm tội. Trong trường hợp này, người luật sư đó có nên tố cáo thân chủ của mình hay không?

Câu trả lời trong trường hợp này lại không đến từ vai trò luật sư, mà đến từ việc trả lời câu hỏi “Tôi là ai trong tình huống tôi đang đối mặt này?”. Người luật sư sẽ chỉ được quyền chọn một trong hai câu trả lời: Tôi là một luật sư, hoặc tôi là một công dân. Không thể đánh đồng hai vai trò này trong một tình huống cụ thể đang nói đến, vì chúng xung đột với nhau.

Nếu anh chọn là luật sư, thì anh không nên tố cáo thân chủ của mình. Như thế là vi phạm hợp đồng dân sự anh đã ký kết, lại trái với đạo đức nghề nghiệp của người luật sư. Trong trường hợp anh thấy tội của thân chủ quá nghiêm trọng, bắt buộc phải tố cáo nếu không thì lương tâm cắn rứt, thì anh phải từ bỏ vai trò luật sư để trở thành một công dân bình thường, và thực hiện việc tố cáo đó với tư cách một công dân chứ không phải với tư cách một luật sư.

Tuy nhiên, khi làm vậy, anh phải lường trước cái giá phải trả cho sự bất tín của mình với tư cách luật sư đối với thân chủ hiện thời và với các thân chủ tiềm năng khác. Có thể từ đó về sau sẽ không còn ai ký hợp đồng tư vấn pháp lý với anh nữa. Nhưng bù lại, anh có được sự thanh thản lương tâm, vì anh thấy việc tố cáo đó là một điều thiện hảo đúng thật, anh cần phải thực hiện. Anh phải cân nhắc giữa cái giá phải trả và lợi ích mà anh thu được, trong sự soi rọi của lương tâm, rồi anh mới quyết định. Nhưng dứt khoát anh chỉ được chọn một câu trả lời cho câu hỏi “Tôi là ai trong tình huống tôi đang đối mặt này?”: hoặc là luật sư hoặc là công dân. Nếu chọn là luật sư bảo vệ thân chủ thì anh không tố cáo, còn chọn làm công dân để tố cáo thì anh thôi là luật sự bảo vệ thân chủ. Anh không thể vừa làm luật sư bảo vệ thân chủ của mình, vừa tố cáo thân chủ của mình để tròn vai công dân được. Ép buộc luật sư phải tố cáo thân chủ của mình là trái với đạo đức nghề nghiệp của người luật sư.

Những lập luận ở trên cho thấy, việc một luật sư có tố cáo thân chủ của họ hay không là một vấn đề thuộc về lương tâm, thuộc về lựa chọn cá nhân, xuất phát từ tự do cá nhân và từ việc trả lời câu hỏi “Tôi là ai trong tình huống mà tôi đang đối mặt?” của người luật sư. Đó là những vấn đề thuộc về phạm trù chủ quan và cá nhân. Vì thế, không thể ép buộc và càng không thể đưa thành luật định.

---

Bài đã đăng trên Thời báo Kinh tế Sài Gòn ngày 29/5, sau khi biên tập lại.

Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-27007851784267295622017-05-26T17:01:00.001+08:002017-05-26T17:01:28.805+08:00 Con người tự do
Giáp Văn Dương

Triết lý giáo dục của thời đại mới phải hướng đến việc đào tạo con người tự do, thay vì đào tạo con người công cụ như hệ thống giáo dục hiện thời. Con người tự do là đích đến của giáo dục.

Tôi đã dành 22 năm của cuộc đời mình để đi học. Trong đó, 17 năm học phổ thông và đại học ở Việt Nam, và 5 năm sau đại học ở nước ngoài. Trong khoảng thời gian đó, tôi đã trực tiếp trải nghiệm ba nền giáo dục khác nhau. <o:p></o:p>

Tôi cũng là một phụ huynh có ba con nhỏ. Con đi học, tôi vì trách nhiệm và vì tò mò mà dành thời gian tìm hiểu chương trình, rồi học cùng con ở hai quốc gia khác nhau nữa. Vậy tính ra, tôi đã đi qua năm nền giáo dục Á - Âu, cả trực tiếp và gián tiếp. <o:p></o:p>

Vậy tôi thấy gì khác nhau trong năm nền giáo dục đó? Và quan trọng hơn, bài học nào sẽ được rút ra từ những trải nghiệm thực tế đó.<o:p></o:p>

Tôi thấy rằng, dù khác nhau về văn hóa, thể chế và tôn giáo, nhưng mục tiêu giáo dục nơi đâu cũng chỉ chia ra thành hai loại: Đào tạo con người công cụ và đào tạo con người tự do. <o:p></o:p>

Hai mục tiêu này không tách bạch tuyệt đối, thường lồng ghép xen lẫn vào nhau theo chủ ý hoặc vô thức do tập tục. Tùy theo mức độ công cụ hay tự do nhiều hay ít, mà hệ thống giáo dục đó sẽ tạo ra con người công cụ hay con người tự do theo cách tương ứng. <o:p></o:p>

Như mọi hệ thống sản xuất khác, một hệ thống chỉ có thể vận hành trơn tru hiệu quả và không rơi vào hỗn loại khi hình dung đích xác được sản phẩm đầu ra có những thuộc tính nào. Với giáo dục, thì đó chính là việc gọi tên triết lý giáo dục thông qua việc trả lời câu hỏi cốt yếu: Hệ thống giáo dục hướng đến việc đào tạo con người nào?<o:p></o:p>

Câu trả lời cho câu hỏi này hông là gì khác, mà chính là triết lý giáo dục. Chỉ khi nào câu hỏi này được trả lời rõ ràng, dõng dạc và chính danh thì triết lý giáo dục mới tỏ lộ và trở thành tư tưởng và kim chỉ nam cho mọi hoạt động của hệ thống giáo dục. Nếu không, giáo dục sẽ rơi vào bế tắc. <o:p></o:p>

Với cách hiểu về triết lý giáo dục như thế, với việc phân tích nội dung chương trình giáo dục và với những trải nghiệm về hệ thống giáo dục hiện hành, tôi hoảng hốt nhận ra rằng, triết lý giáo dục của hệ thống hiện thời là đào tạo con người công cụ. <o:p></o:p>

Đó là lý do vì sao tôi đã gặp nhiều khó khăn khi ra nước ngoài du học trong những ngày đầu. Tôi gần như phải tự đào tạo lại từ đầu, không chỉ kiến thức, kỹ năng, mà còn là những quan niệm về bản thân mình và cuộc sống, và cả những giá trị mà một xã hội cần hướng tới.<o:p></o:p>

Tôi hiểu rất rõ cái giá mà tôi phải trả trong suốt thời gian đó. Và sau khi tỉnh ngộ ra điều đó, tôi bắt đầu gây dựng và theo đuổi một triết lý giáo dục mới, phát biểu giản dị rằng: Con người tự do là đích đến của giáo dục.<o:p></o:p>

Nói cách khác, câu trả lời cho câu hỏi “Học để làm gì?” sẽ ngắn gọn là: Học để làm người tự do.<o:p></o:p>

Vấn đề đặt ra: Con người tự do là gì? Và vì sao giáo dục lại cần hướng đến việc đào tạo ra những con người tự do như vậy?<o:p></o:p>

Con người tự do, như tên gọi của nó, thể hiện trước hết ở việc tự do đi tìm câu trả lời cho câu hỏi cốt yếu “Tôi là ai?”. Đó chính là tự do tư tưởng. Tư tưởng về chính bản thân mình. Con người khác với con vật ở chỗ con người biết hỏi “Người là gì, tức Tôi là ai?”, còn con vật thì không. Chính việc tự do đi tìm câu trả lời cho câu hỏi này là cội nguồn của văn minh nhân loại, hình thành nên nhân tính và xã hội con người.<o:p></o:p>

Mà muốn vậy, điều kiện tiên quyết là họ phải có được tự do tư tưởng để tư duy và trước khi đi đến câu trả lời cho câu hỏi tôi là ai của riêng họ đó. <o:p></o:p>

Mà để tư duy hiệu quả và chính xác, họ cần thông tin như những nguyên liệu đầu vào. Vì thế, tự do tư tưởng đòi hỏi tự do thông tin như một điều kiện cần. Nếu không có tự do thông tin, sẽ không có tự do tư tưởng. Trong giáo dục, điều này có nghĩa, học sinh và giáo viên phải được quyền tiếp cận với các nguồn tư liệu và tài liệu tham khảo khác nhau, thể hiện trước hết ở nhiều bộ sách giáo khoa khác nhau được lưu hành. <o:p></o:p>

Trong lớp học, học sinh phải được tự do bày tỏ ý kiến và diễn giải của mình. Nội dung bài học vì thế không được phép đóng cứng vào một diễn giải cụ thể nào, dù đó là diễn giải của người thầy đáng kính. Nếu không, học sinh sẽ mắc kẹt vào một diễn giải cụ thể, làm thui chột sáng tạo và trở nên máy móc. Việc học rõ ràng không phải chỉ là ghi nhớ giải pháp của thầy cô, mà là tìm được bao nhiêu giải pháp theo cách của riêng mình cho vấn đề mình đang đối mặt. <o:p></o:p>

Tự do tư tưởng vì thế gắn liền với việc dịch chuyển nhận thức để không bị đóng cứng vào một nhận thức đã có. Chỉ khi đó, người học mới có khả năng mở ra những nhận thức mới, tương thích với thời đại mới, thời đại mà những người sinh ra và dạy dỗ họ không có cơ hội để bước vào. <o:p></o:p>

Việc thi cử khi đó cũng không đi theo hướng có học thuộc, biết đúng điều đã được dạy để thi hay không, mà trở thành thước đo cho sự trưởng thành của người học, mà quan trọng nhất là sự trưởng thành trong tư duy của họ, biểu hiện qua một năng lực cốt yếu: Năng lực tư duy độc lập. <o:p></o:p>

Vì sao như vậy, vì nếu không có năng lực tư duy độc lập, một người dù đã bạc đầu, vẫn cần phải cậy nhờ đến tư duy của kẻ khác, do đó trên thực tế vẫn là trẻ vị thành niên. Đất nước không cần nhiều trẻ vị thành niên bạc đầu như vậy. Đất nước cần những con người trưởng thành, có tư duy độc lập, để xây dựng một đất nước độc lập và trưởng thành. <o:p></o:p>

Rồi nữa, sau khi có tự do tư tưởng, thì lại phải có một hình thức nào đó để biểu đạt cái tự do tư tưởng đó, vì thế mà tự do ngôn luận phải được hình thành. Nếu không, tự do tư tưởng chỉ diễn ra trong đầu của mỗi cá nhân, bị giới hạn bởi chính nhận thức chủ quan của cá nhân đó, do đó không mang lại lợi ích gì nhiều cho xã hội. <o:p></o:p>

Con người khác con vật chủ yếu ở khả năng nhận thức và tư tưởng, trong đó có nhận thức và tư tưởng về chính bản thân mình. Vì thế, tự do tư tưởng là tầng thứ nhất, là nền móng quan trọng nhất của con người tự do. <o:p></o:p>

Tầng thứ hai của con người tự do là tự do lựa chọn. Lựa chọn là cấp độ cơ bản nhất của hành động. Nhìn thật kỹ chúng ta sẽ thấy mọi hành động có nghĩa đều bắt đầu bằng một lựa chọn. Ngay cả khi không lựa chọn cũng là một lựa chọn. Vì thế, để cho sức mạnh và sự hữu ích của tự do tư tưởng được hiện thực hóa, cần thiết phải có tự do lựa chọn. <o:p></o:p>

Vì sao? Vì sau khi đã có tự do tư tưởng, đã có thể tư duy độc lập, thì ta phải làm điều gì đó chứ? Không ai trả lương cho người lao động vì họ biết gì và nghĩ gì trong đầu. Người lao động được trả lương vì họ tạo ra được giá trị gì cho người sử dụng. Nếu giáo dục chỉ đào tạo ra những thế hệ học nhiều thi giỏi mà không biết làm việc, không có khả năng lựa chọn thì rõ ràng nền giáo dục đó đã sai đường. <o:p></o:p>

Với giáo dục, tự do lựa chọn thể hiện trước hết trong việc được quyền lựa chọn hình thức học tập phù hợp với mình. Vì thế, bên cạnh những loại hình trường hiện có, loại hình homeschooling, tức học tại nhà, cần được thừa nhận về mặt pháp lý. Trẻ vì lý do gì đó, như sức khỏe yếu, mới ở nước ngoài về, hoặc đơn giản là muốn thay đổi cách học một thời gian, mà chọn hình thức học tại nhà thì cần được thừa nhận, miễn sao có cơ chế kiểm tra đánh giá. <o:p></o:p>

Quyền tự do lựa chọn còn thể hiện ở việc được lựa chọn chương trình học tập. Vì lẽ đó, cần phải có nhiều bộ sách giáo khoa, thay vì chỉ một bộ sách giáo khoa như hiện giờ. Rồi xa hơn thế, người học cần được quyền lựa chọn giáo viên phù hợp. Vì thế hệ thống giáo dục cần phải tổ chức sao cho lựa chọn này thực hiện được, ví dụ bỏ biên chế suốt đời. Không thể nào một giáo viên kém, nhưng vì lý do nào đó, vào được hệ thống giáo dục, thì nghiễm nhiêm ở đó gần 40 năm cho đến lúc về hưu mà không có cách nào để thay thế. <o:p></o:p>

Tự do lựa chọn được đặt cơ sở trên tự do tư tưởng. Tự do tư tưởng diễn ra ở bên trong bản thân mình, còn tự do lựa chọn là sự thể hiện cái tự do bên trong đó ra bên ngoài thông qua lựa chọn. Nhờ đó, tự do bên trong mỗi người được thể hiện ra đời sống, và hòa cùng tự do của người khác, trên cơ sở tôn trọng tự do của chính người khác đó. <o:p></o:p>

Nhờ có tự do lựa chọn mà một người có khả năng tự quyết về cuộc đời mình, do đó làm chủ cuộc đời mình, và do đó tự chịu trách nhiệm về cuộc đời mình như một hệ quả tất yếu. Đó là sự trưởng thành đích thực. Đó là điều mà giáo dục hướng tới. Nếu không, xã hội sẽ thì là một tập hợp những kẻ vị thành niên, dù đầu đã bạc và khi đi học thì điểm cao ngất ngưởng. <o:p></o:p>

Nói cách khác, một người có tự do lựa chọn là một người đã có khả năng lãnh đạo bản thân, làm chủ cuộc đời mình, và tự chịu trách nhiệm về sự làm chủ đó. Đó chính là những phẩm chất mà một người học cần hướng tới. Lãnh đạo bản thân, làm chủ cuộc đời mình là thước đo cho sự trưởng thành thực sự cho người học. <o:p></o:p>

Sau khi đã có được tự do tư tưởng và tự do lựa chọn, chúng ta đã thành con người tự do ở cấp độ cơ sở nhất. Nhưng con người không chỉ có tư tưởng. Con người còn có cơ thể này và muôn vàn cảm xúc và các trạng thái tinh thần đi kèm. Mỗi sự thay đổi trạng thái của cơ thể, trạng thái cảm xúc, trạng thái tinh thần thì đều tạo ra một sự trở thành mới. Nguồn gốc của những sự trở thành mới này là sự tương tác của những gì đang diễn ra bên trong và bên ngoài mình, cũng như sự kết nối của những gì đang diễn ra bên trong và bên ngoài mình đó. <o:p></o:p>

Tầng thứ ba của con người tự do sẽ là tự do trở thành, tức được tự do trong việc quyết định trở thành người mình chọn để trở thành. Nó bao gồm tự do thân thể, tự do biểu đạt cảm xúc, tự do biểu lộ tinh thần. Sự thay đổi của chúng chính là sự thay đổi của chúng ta. Người học phải nhận biết và làm chủ được những sự thay đổi đó, thông qua lựa chọn trong tự do và sau khi suy xét.<o:p></o:p>

Vì thế, tự do trở thành đặt cơ sở trên tự do lựa chọn và tự do tư tưởng. <o:p></o:p>

Cho đến nay, tự do thân thể đã được pháp luật bảo hộ, nhưng nhiều khi còn mâu thuẫn khi triển khai. Quyền tự do thân thể chưa được nhận thức đúng. Bạo hành trong gia đình và nhà trường, một sự xâm phạm tự do thân thể điển hình, vẫn xảy ra thường xuyên. Bạo lực học đường bùng phát cũng là chỉ dấu xấu cho thấy tự do thân thể đã bị xâm phạm ngay trong môi trường trong sáng nhất là nhà trường. <o:p></o:p>

Còn tự do biểu đạt, dù là cảm xúc hay tinh thần, gần như ít khi được xét đến. Một phần do văn hóa truyền thống, một phần do giáo dục đã bỏ qua thứ tự do trở thành này, nên con người không được sống thật với cảm xúc và các giá trị tinh thần của mình, lại càng không dám biểu đạt chúng ra cho người khác thấy. Tất cả những điều này đều không tốt cho sức khỏe tâm thần, cho sức sáng tạo, và rộng hơn là cho một xã hội lành mạnh.<o:p></o:p>

Vì sự trở thành có nguồn gốc từ sự kết nối và phản ứng với những gì đang diễn ra bên trong và bên ngoài mình, tự do trở thành vì thế là cơ sở cho sự triển khai việc sống của một người ở trong đời sống. Nhờ đó, một người có thể tự phát triển bản thân mình, tự hoàn thiện việc sống của mình trở nên lịch lãm, tinh thông và đẩy việc sống trở thành một nghệ thuật đáng ngưỡng mộ. <o:p></o:p>

Khi đó, người ấy không chỉ trả lời được câu hỏi “Tôi là ai?”, mà còn có thể trả lời được câu hỏi cốt yếu khác, như: Ý nghĩa cuộc sống là gì? Ta đang đi qua cuộc sống này như thế nào?, Ta sẽ làm gì với cuộc đời mình? Trên tất cả, những câu trả lời này sẽ không chỉ đến được từ lý trí nhờ tự do tư tưởng, mà đến từ toàn bộ khối trải nghiệm của mình ở trong đời sống, chân thật như một phần của đời sống đang-là. <o:p></o:p>

Tầng thứ tư của con người tự do là tự do kiến tạo, có được trên nền móng từ ba thứ tự do đã nói ở trên. Tương lai của một con người, tương lai của một quốc gia, nằm ở thứ tự do kiến tạo này.<o:p></o:p>

Vì con người ta chỉ có thể sống ở thì hiện tại, tức ở cái bây-giờ, nên cả bốn tầng bậc tự do này đều diễn ra ở thì hiện tại. Tuy nhiên, tự do kiến tạo lại có mục tiêu hướng đến tương lai, cụ thể là kiến tạo một tương lai tốt đẹp hơn so với những gì đang có. <o:p></o:p>

Tự do kiến tạo vì thế là tự do trong việc tư tưởng, lựa chọn và trở thành một tương lai mới tốt đẹp hơn, hiệu quả hơn, xứng đáng hơn. Điều này là cần thiết, vì nếu không, mỗi người và do đó cả xã hội, sẽ chỉ giậm châm tại chỗ mà không tiến lên được bước nào trên hành trình phát triển.<o:p></o:p>

Tuy nhiên, có được tương lai kiến tạo không hề dễ. Một người chỉ có thể kiến tạo tương lai nếu tương lai đó đã được kiến tạo trong tâm trí mình trước hết. Do đó, tự do kiến tạo lại trở về với nền móng ban đầu của nó, đó là tự do tư tưởng. Không có tự do tư tưởng sẽ không có tự do kiến tạo. <o:p></o:p>

Vì nhận thức của con người là kết quả của một chuỗi những trải nghiệm mà họ đã kinh qua, nên họ chịu giới hạn bởi chính những trải nghiệm họ đã kinh qua đó. Nói cách khác, nhận thức của chúng ta bị giới hạn bởi chính nhận thức của chúng ta ở trong quá khứ. Vì thế, nếu không ra khỏi quá khứ, tương lai sẽ bị giam hãm bởi chính quá khứ. Lịch sử của đất nước chúng ta trong mấy chục năm gần đây đã minh chứng cho điều này, rằng quá khứ vẫn còn đang ngự trị. Với giáo dục thì điều này lại càng trở nên rõ nét, khi cải cách giáo dục cứ mãi sa vào sự vụ hết lần này đến lần khác mà không ra khỏi được bế tắc do chính quá khứ mang lại. <o:p></o:p>

Vì vậy, để có được tự do kiến tạo, giáo dục phải là cho người học có khả năng vượt qua những rào cản nhận thức gây ra bởi quá khứ. Nói cách khác, giáo dục phải có khả năng làm cho người học vượt thoát khỏi những giới hạn do chính giáo dục mang lại. Điều này thể hiện trước hết ở khả năng thay thế những nhận thức cũ, giá trị cũ, tham chiếu cũ băng những cái mới. Nhờ đó, chúng ta có thể vượt qua chính mình để tạo chính mình. <o:p></o:p>

Thực tế cho thấy, ai không làm chủ cuộc sống sẽ bị cuộc sống làm chủ. Ai không làm chủ tương lai sẽ bị tương lai gạt bỏ ngoài lề. Tự do kiến tạo vì thế là thứ tự do vượt thoát chính mình để tồn tại và phát triển. <o:p></o:p>

Một con người tự do như thế, tức một con người có tự do tư tưởng, tự do lựa chọn, tự do trở thành và tự do kiến tạo, là một con người của thời đại mới. Và cũng chỉ một con người tự do như thế mới có khả năng sống một cuộc đời đáng sống, cho mình và xã hội. <o:p></o:p>

Đó là lý do vì sao tôi luôn tâm niệm rằng, triết lý giáo dục của thời đại mới phải hướng đến việc đào tạo con người tự do, thay vì đào tạo con người công cụ như hệ thống giáo dục hiện thời. <o:p></o:p>

Con người tự do là đích đến của giáo dục.<o:p></o:p>

---<o:p></o:p>

Ghi chú: Bản rút gọn của bài này đã đăng trên mục Góc nhìn của Vnexpress.net. <o:p></o:p>

Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-83074681893242397522017-05-24T15:56:00.002+08:002017-05-24T15:57:18.501+08:00 Trẻ con và người lớn
Giáp Văn Dương

Trong bài luận để đời: trả lời câu hỏi: Khai sáng là gì? I. Kant đưa ra nhận định: Khai sáng là sự vùng thoát của con người ra khỏi tình trạng vị thành niên do chính con người gây ra.

Thời niên thiếu, vị Tổng thống vừa đắc cử của Pháp Emmanuel Macron đã được xem là trưởng thành trước tuổi nên ông chỉ giao du với người lớn hơn.

– Vì sao lại phải vùng thoát?

– Vùng thoát khỏi cái cái gì?

– Vì sao lại vị thành niên?

Chỉ một nhận định của Kant mà biết bao vấn đề cần phải khám phá. Biết bao câu hỏi cần phải trả lời.

Bài luận này I. Kant viết năm 1784 ở nước Đức xa xôi. Có liên hệ gì với ta mà lại mang ra đây bàn thảo?

Thì đây: một trăm năm chục năm sau ở nước Nam ta, Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu buột miệng than một câu như sấm: Dân hai nhăm triệu ai người lớn/ Nước bốn nghìn năm vẫn trẻ con.

Dù Tản Đà không sống cùng thời với Kant, cũng không sống cùng đất nước của Kant, nhưng lời than nghe ra có gì phảng phất điều Kant đã nói. Rồi thời gian trôi chảy. Rồi bể dâu trồi sụt không ngừng. Trăm năm sắp trôi qua mà câu thơ của Tản Đà vẫn sừng sững như một sự thách đố. Đứa trẻ sinh ra khi cùng với câu thơ của Tản Đà nay đã gần trăm tuổi. Đầu đã bạc phơ phơ và lên chức cụ. Nhưng liệu cụ đã thành người lớn?

Dân số của nước Nam giờ cũng đã gần trăm triệu. Nhưng “ai người lớn?” Không ai dám chắc. Vì sao? Vì những câu hỏi ở đầu bài này, ngay sau lời trích dẫn của Kant, vẫn còn buông lửng. Đành tự hỏi:

– Vì sao phải vùng thoát?

– Vì nếu không vùng thoát thì ta cứ mãi ở trong đó. Đó là tấm nệm êm ái, càng nằm lâu càng lún sâu. Không vùng thoát ra, ta sẽ chìm vào nó mãi.

– Nhưng vùng thoát thì đó là vùng thoát cái gì?

– Thì vùng thoát khỏi nó. À mà không, vùng thoát khỏi chính ta. Vùng thoát khỏi sự tăm tối của chính ta, do chính ta gây ra. Vùng thoát khỏi chính ta để ta trở thành người khác.

– Người khác là người nào?

– Là người qua ngưỡng vị thành niên, tức người trưởng thành. Đừng tưởng trăm tuổi là đã trưởng thành. Râu tóc bạc phơ vẫn có thể vị thành niên như thường…

Ông lão sinh ra cùng năm với câu thơ sấm của Tản Đà đi qua, bất giác hỏi:

– Sao lại có chuyện oái oăm như thế. Như ta đây, trăm tuổi đích thị là ông lão, sao lại gọi là trẻ con?

– Xin thưa, ông lão vẫn là ông lão. Không ai dám tranh chức ấy của lão cả. Nhưng trẻ con vẫn là trẻ con. Không ai dám chắc mình không còn trẻ con cả. Trẻ con ở đây là trẻ con về mặt trí tuệ. Trăm tuổi đời mà trí tuệ có khi chỉ như trẻ lên mười.

– Anh nói nhảm. Đã trăm tuổi thì sao trí tuệ lại như trẻ lên mười?

– Việc lớn việc nhỏ cứ không dám nghĩ dám làm, cứ ngước mắt lên chờ chỉ thị ban xuống, thì đích thị là trẻ lên mười chứ sao hả cụ.

Vậy là đã gần trăm năm rồi vẫn cứ trẻ lên mười không chịu trưởng thành. Tuy danh xưng là lão, nhưng đích thực là Lão Nhi Đồng. Nếu không, đã chẳng sống dai như vậy.

À ra thế! Đến bây giờ ta đã mang máng hiểu lời Kant. Sự vùng thoát là vùng thoát ra khỏi trạng thái nhi đồng. Nếu không, ta sẽ chìm mãi trong tuổi nhi đồng, không chịu lớn. Ta sẽ ôm ấp mãi trạng thái vị thành niên, không chịu trưởng thành. Vậy nên mới phải vùng thoát ra khỏi cái trạng thái vị-thành-niên-không-chịu-trưởng-thành.

– Nhưng cái ông Kant nói vậy nghĩa là sao?

– Là ông ấy bảo, vị thành niên hay không là vị thành niên thì chẳng liên quan gì đến tuổi tác. Điều ông ấy nói là sự trưởng thành về mặt trí tuệ. Có khi, trăm tuổi mà vẫn như trẻ con cụ ạ.

– Nhà ông Kant nói phải. Càng già lại càng giống trẻ con. Nhưng nghe ông ấy nói, cụ thấy vẫn có gì không ổn…

– Không ổn chỗ nào hả cụ?

– Thì ông ấy cứ nói khơi khơi. Nói phải có sách, mách phải có chứng, thì người ta mới chịu.

– Thế theo cụ, phải thế nào mới là nói có sách, mách có chứng?

– Thì phải cho cái thí dụ. Có người nào đầu bạc nhưng vẫn vị thành niên. Nếu không, thì cụ thấy như ông ấy đang cạnh khoé…

– À, cái này thì dễ lắm. Tiếc là ông Kant không có ở đây, nên cháu đưa ra thí dụ thay cho ông ấy vậy. Nhưng trước khi đưa ra thí dụ, cháu muốn hỏi cụ: theo cụ, tiêu chuẩn nào để phân biệt một người là trẻ con và một người được coi là trưởng thành?

– À… Ờ… Ờm. Lớn lên, lấy vợ lấy chồng sinh con để cái thì gọi là trưởng thành. Còn trước, thầy u đặt đâu con ngồi đấy thì gọi là trẻ con.

– Nhưng tại sao thầy u đặt đâu thì cụ lại ngồi đấy?

– Thì tại vì như thế!

– Tại vì như thế là tại sao hả cụ?

– Thì là tại vì như thế? Một câu tiếng Việt mà anh không hiểu. Anh định gây sự với cụ à?

– Dạ không. Cháu chỉ muốn hỏi “Tại vì như thế” là có nghĩa là sao ạ.

– Là tại vì như thế chứ thế nào. Thật là ấm ớ nhà cái anh này.

---

Bài đã đăng trên Thế giới Tiếp thị, ngày 11/5/2017
Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-70173760663517777262017-05-23T21:07:00.002+08:002017-05-23T21:07:50.243+08:00Giáo dục bế tắc
Giáp Văn Dương

Năm 1999, tôi 23 tuổi vừa tốt nghiệp đại học thì được ở lại trường làm giảng viên của một đại học lớn.

Lứa của tôi được đào tạo ra để đón nhà máy lọc dầu Dung Quất. Nhưng nhà máy lại khánh thành những 10 năm sau khi chúng tôi ra trường. Nên trong suốt quá trình học, chúng tôi toàn học chay. Nếu có thực tập, thì cũng chỉ là cưỡi ngựa xem hoa một cơ sở sản xuất nào đó.

Tình cảnh đó cũng góp phần làm cho tôi thay vì trở thành một kỹ sư chế biến dầu, lại thành một giảng viên đại học.

Công việc ở trường cứ thế mà chạy, coi như ổn định. Lương tuy thấp, nhưng không đến nỗi chết đói ngay. Nếu chịu khó dạy thêm bên ngoài thì vẫn có thể sống được. Trong các câu chuyện thường ngày, nếu có lúc nào đó chạm đến chữ lương, thì ngay sau đó sẽ có người an ủi: Lương vậy, nhưng có thầy nào chết đói đâu. Thậm chí có thầy còn giàu.

Tôi coi đó như một sự động viên, dù tôi không biết làm thế nào để có thể sống, chứ chưa nói là giàu, với hệ số lương khởi điểm là 1.92 và sẽ tăng thêm 0.24 sau mỗi ba năm làm việc. Nhưng tôi yêu công việc tôi đã chọn. Bên cạnh việc giảng dạy, tôi cũng bập vào làm nghiên cứu, như bao giảng viên trẻ khác.

Mọi việc sẽ cứ diễn ra như vậy, nếu như tôi không nhận ra rằng: Tôi không có đủ vốn sống để dạy học. Tôi ở đây, các em sinh viên ở kia, tin tưởng và chờ đợi. Nhưng ngoài chuyện bài vở, những thứ mà tôi cũng học lại từ sách vở hoặc thầy của mình, thì gần như tôi không còn gì khác để hướng dẫn các em. Những trải nghiệm sâu xa về nghề nghiệp gần như không có.

Lúc ấy, tôi bỗng nhận thấy, giảng dạy đúng nghĩa thực ra là vô cùng khó. Thuộc giáo trình, tinh thông bài tập, tuân thủ đúng quy trình, cũng không có nghĩa là sẽ làm tốt công việc này. Người dạy học đúng nghĩa cần nhiều hơn như thế rất nhiều.

Ngẫm nghĩ kỹ hơn, tôi nhận thấy, nền giáo dục hiện thời hóa ra là một dây chuyền sản xuất hàng loạt. Nếu không có một góc cho riêng mình, sản phẩm sẽ là những con người giống hệt nhau, như được đúc ra từ một khuôn vậy.

Tôi cũng khám phá ra rằng, công việc của tôi thực ra là một bộ phận của một hệ thống được thiết kế rất chặt chẽ. Nhưng mục đích của cái hệ thống đó là gì thì chưa bao giờ được phát biểu tường minh.

Học để làm gì, chúng tôi không hề rõ. Dạy để làm gì, chúng tôi cũng không hề chắc chắn. Chúng tôi chỉ biết rằng, đã bước chân vào cỗ máy giáo dục, thì cứ thế mà thực hiện. Người dạy cứ dạy, người học cứ học. Đến ngày đến giờ thì thi. Thi xong thì tốt nghiệp. Tốt nghiệp xong thì ra trường. Ra trường xong thì đi xin việc. Nhiều người sẵn sàng chi trả cả mấy trăm triệu chỉ để có một chỗ làm, với mục tiêu vào biên chế để ổn định cho đến ngày nhận sổ hưu.

Nhưng trong suốt quá trình dạy và học, những câu hỏi rất cơ bản như: “Học để làm gì? Dạy để làm gì? Dạy và học như vậy có phải là đúng cách? Nếu không thì có cách nào tốt hơn không?...” thì cả thầy và trò rất hiếm khi đặt ra.

Tất cả bị phủ kín bởi những nhận định rất chung chung: Học để làm người. Học để trở thành người có ích cho xã hội. Còn nghề dạy học là nghề cao quý. Nhưng gần như không có một ai đi xa thêm một bước, chẳng hạn: Người là gì? Hay con người mà hệ thống giáo dục hướng đến là gì?

Vậy là tôi quyết định đi du học. Ban đầu tôi chỉ tính đi một nước châu Á và một nước châu Âu, trong vài năm để hiểu rõ ngọn ngành. Nhưng cái hiểu rõ ngọn ngành đó hóa ra không dễ chút nào. Thế giới mà tôi khám phá ra quá khác so với hình dung của tôi lúc ban đầu. Bên cạnh những câu hỏi về chuyên môn thì những câu hỏi về nhân sinh và xã hội, xem ra khó trả lời hơn rất nhiều.

Để có thể tìm ra câu trả lời cho những câu hỏi đó, tôi đã phải tập quên đi tất cả những gì mình đã được học để tìm hiểu và đón nhận những quan điểm mới. Tôi mất chẵn 10 năm để làm việc này. Đó là lúc, khi tôi nhận ra rằng, à thì ra, hệ thống giáo dục mà tôi đã trải qua là một hệ thống đào tạo con người công cụ, nặng về tuân thủ mà yếu về sáng tạo.

Quan sát và tìm hiểu sâu hơn, tôi bàng hoàng nhận ra rằng: Mọi bế tắc của hệ thống giáo dục hiện thời đều bắt nguồn từ bế tắc về triết lý giáo dục, mà cụ thể là bế tắc trong việc phát biểu tường minh về con người mà hệ thống giáo dục đang hướng tới.

Nói cách khác, hệ thống giáo dục cần một triết lý xuyên suốt để vận hành. Nhưng các cơ quan quản lý giáo dục đã không thể phát biểu tường minh triết lý đó để làm kim chỉ nam cho việc xây dựng và điều phối mọi hoạt động của hệ thống giáo dục. Vậy nên dù cải cách nhiều lần thì vẫn rơi vào vá víu sự vụ, và do đó thất bại.

Nhưng cái nguyên tắc xuyên suốt đó, tức cái triết lý giáo dục đó là gì, mà không ai dám gọi tên và phát biểu một cách tường minh? Tôi quan sát dưới các bài viết về triết lý giáo dục tại mục 'Góc nhìn', có rất nhiều độc giả tự hỏi điều đó. Thì đây, một cách ngắn gọn: Triết lý giáo dục của hệ thống hiện thời là đào tạo con người công cụ.

Cách thức thiết kế và triển khai chương trình giáo dục hiện thời cho thấy, đào tạo con người công cụ là điểm hội tụ của tất cả các hoạt động này. Đó là lý do vì sao thầy thì không dám chệch khỏi chương trình định sẵn, trò thì thụ động, nhân lực thì kém sáng tạo. Doanh nghiệp thì kém cạnh tranh. Nền kinh tế thì kém phát triển.

Nhưng nay cách mạng công nghiệp 4.0 đang lừng lững tới, những con người công cụ sẽ không có cách nào để cạnh tranh được với máy tính, robot và trí tuệ nhân tạo. Những con người không thể sáng tạo sẽ đi đâu về đâu? Họ sẽ sống thế nào? Và ai chịu trách nhiệm vì đã tạo ra những con người như thế?

Tất cả đã và sẽ còn được lý giải trong một mệnh đề tiêu biểu: “Có ai chết đói đâu”.

---

Bài đã đăng trên Góc nhìn của Vnexpress, ngày 20/5/2017
Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-72675888007393658352017-05-23T20:59:00.004+08:002017-05-23T21:01:04.897+08:00Phạt trẻ, có nên nhốt vào toilet?
TPO - Một ngày xa xưa, đâu như năm 2003 thì phải. Con gái tôi lúc đó 3 tuổi, mới đi học mẫu giáo những ngày đầu. Tất nhiên là khóc. Nhưng thường chỉ khóc lúc đi, chứ về nhà là vui như Tết. Bỗng một hôm nức nở con không đi học nữa, con không đi học nữa. Hỏi ra thì biết vì con sợ. Vì sao? Vì cô nhốt một bạn hay nghịch vào nhà vệ sinh.

<img alt="TS. Giáp Văn Dương, người khai mở và đào tạo dòng giáo dục khai sáng. " class="cms-photo" cms-photo-caption="TS. Giáp Văn Dương, người khai mở và đào tạo dòng giáo dục khai sáng. " src="http://images.tienphong.vn/Uploaded/dohop/2017_05_09/FullSizeRender_BTOF.jpg?w=440" data-photo-original-src="http://images.tienphong.vn/Uploaded/dohop/2017_05_09/FullSizeRender_BTOF.jpg" style="background: transparent; border: 0px; margin: 0px; max-width: 440px; outline: 0px; padding: 0px; vertical-align: baseline;" width="440" />
TS. Giáp Văn Dương, người khai mở và đào tạo dòng giáo dục khai sáng.

Con bảo, trong nhà vệ sinh chỉ có một mình. Sợ lắm. Mà đúng là sợ thật. Mình là người lớn mà bị nhốt vào nhà vệ sinh còn sợ nữa là trẻ nhỏ. Khi làm việc đó, chắc cô chỉ nghĩ đó là một hình phạt. Một hình phạt an toàn và chấp nhận được. Nhưng đó là an toàn về thể xác. Còn về tinh thần thì hoàn toàn không. Cô không bao giờ nghĩ ra được phía sau hình phạt đó là những gì còn ẩn giấu. Có thể các bậc cha mẹ cũng không bao giờ nghĩ đến chuyện đó, vì cũng đã phạt con bằng việc nhốt vào nhà vệ sinh như vậy.

Vậy thì cái gì ẩn giấu phía sau hình phạt này?

Đó là tước đoạt tự do và sự kết nối. Chính là sự tước đoạt này mới làm cho con sợ hãi và cảm thấy sốc. Bản chất của việc tống vào tù là gì, nếu không phải là tước đoạt tự do. Ở các nước Bắc Âu, đi tù vẫn được ăn ngủ đầy đủ, phòng có lò sửa, có ti vi, gường có đệm, có nước nóng. Có cả các phương tiện thể thao, giải trí khác. Duy chỉ một thứ không có, đó là tự do. Tống vào tù, bản chất là tước đoạt tự do. Mà tự do lại gắn liền với nhân phẩm, tức tính người.

Chỉ con người mới có khái niệm, và trải nghiệm về tự do có ý thức, còn các loài động vật khác thì không. Trong các khóa học về khai sáng mà tôi giảng dạy, tôi hay lấy một ví dụ: Chỉ con người mới có khả năng biết tự đặt ra câu hỏi: Người là gì? Từ đó, mới có thể sống một cuộc đời xứng đáng với cuộc đời của một con người.

Các loại động vật khác thì không có khả năng tự hỏi như thế. Chẳng hạn, con trâu không có khả năng tự hỏi “Trâu là gì?”. Nếu nó biết đặt ra câu hỏi “Trâu là gì?” thì sao? Thì khi đó nó sẽ không cam tâm bị giam hãm trong chuồng để kéo cày cho mình nữa. Vì khi biết tự đặt ra câu hỏi “Trâu là gì?” đó, sớm hay muộn thì con trâu đó cũng sẽ trở thành một con trâu tự do. Nó có đủ sức mạnh để phá tung chiếc chuồng vẫn đang giam hãm, để bắt đầu sống một cuộc đời đích thực của con trâu, ít nhất cũng theo cách hiểu của nó và theo cách mà nó lựa chọn.

Khi đó, con trâu sẽ không cam tâm kéo cày cho mình nữa. Bởi vì, trong sâu thẳm nó đã trở thành một con trâu tự do, không phải là một con trâu công cụ.

Nhưng chúng ta rất ít người tự đặt ra câu hỏi “Người là gì?” đó, vì thế về bản chất, cuộc sống của ta cũng không khác cuộc sống của một con trâu bao nhiêu. Đó là lý do vì sao cứ mở miệng ra là ta than, đã cày cả ngày hôm nay rồi, hoặc ta tự nhủ cày tiếp đây khi nói về công việc của mình. Mình gọi công việc của mình là cày. Mình cày, trâu cũng cày. Vậy cuộc sống của mình và cuộc sống của trâu có gì khác nhau?

Có gì khác nhau?

Tất nhiên là phải có gì đó khác nhau. Sự khác nhau nằm duy nhất ở chỗ, ta biết đặt hỏi “Người là gì?”, còn trâu thì không biết hỏi “Trâu là gì?”. Còn những thứ khác, như sức khỏe hay sự chăm chỉ ta không chắc đã hơn trâu. Ta cũng không khỏe hơn, hay nhanh nhẹn hơn các loài động vật hổ báo khác.

Như vậy, chỉ con người mới có ý niệm và trải nghiệm về con người tự do. Nhưng ta đã đánh mất khả năng đặt ra câu hỏi đó, chủ yếu thông qua cách thức giáo dục không phù hợp. Vì thế mà ta phải cày như trâu…

Đây là ví dụ tôi thường nêu ra trong các khóa học về khai sáng, chẳng hạn khóa học “Tôi là ai?”.

Tôi là ai? Thoạt nghe có vẻ kỳ cục. Tôi là ai? Tôi là tôi chứ tôi là ai nữa! Ai đó sẵn sàng quát lên như vậy.

Bình tĩnh. Nghe qua thì tưởng là đơn giản. Nhưng ngẫm kỹ thì không phải là như vậy. Nếu ai cũng biết được “Tôi là ai?” thì trên đời này còn gì đau khổ nữa. Nhưng thôi, tôi không nói ở đây nữa kẻo lại không biết “Tôi là ai?”.

Giờ trở lại việc con bị nhốt trong nhà vệ sinh, ngoài việc tự do bị tước đoạt, thì còn một sự thật khác cũng nghiêm trọng không kém. Đó là sự kết nối cũng bị tước đoạt đồng thời cùng với tự do. Là một con người, chúng ta cần sự kết nối với tự nhiên và với đồng loại. Chính sự kết nối này tạo ra chúng ta như một con người. Cũng nhờ sự kết nối này mà chúng ta tồn tại được, và chúng ta sống cuộc sống của một con người.

Do đó, tước đoạt kết nối cũng là tước đoạt tính người. Vì thế, những người phạm tội rất nặng thì người ta sẽ không chỉ bị phạt tù, mà bị đi đày biệt xứ, đến những nơi hoang vu không một bóng người. Đi đày biệt xứ là hình phạt nặng hơn đi tù. Vì đi tù thì chỉ tước đoạt tự do, nhưng vẫn duy trì kết nối ở mức độ thấp, còn đi đày là vừa bị tước đoạt tự do, vừa bị tước đoạt kết nối.

Ai muốn thực sự hiểu điều này, thì lại phải trở về với câu hỏi nhân sinh cơ bản nhất “Tôi là ai?” như đã nói ở trên, vì trong trường hợp này “Tôi là ai?”. Tôi chính là sự kết nối.

Bên cạnh việc bị tước đoạt tự do và kết nối thì việc bị nhốt vào toilet sẽ tệ hơn nhiều so với bị nhốt vào nhà kho hay bất cứ chỗ gì khác. Nhốt trẻ vài toilet là trực tiếp nói với trẻ, một cách mạnh mẽ thông qua hành động, rằng con không có giá trị gì. Con là đồ bỏ. Chỉ những đồ bỏ mới bị tống vào toilet. Chỉ những thứ xả thải đi mới bị tống vào toilet. Nhốt trẻ vào toilet tức là trực tiếp nói với trẻ như thế.

Cảm giác này tuy rất mơ hồ, nhưng rất đáng sợ. Chúng ta không thể dùng lý luận để phân tích ở đây rằng thầy cô hay cha mẹ không có ý định đó. Nhưng sự việc là như thế, nó hiện ra như thế, nói mách bảo rằng tôi không có giá trị gì nên mới bị tống vào toilet, nơi chuyên xả bỏ những thứ bị coi là bẩn thỉu, cần phải rục bỏ. Ngay cả người lớn chúng ta, chỉ cần hình dung bị ai đó tống vào toilet, thì trực giác đã ùa đến mách bảo rằng vì không có giá trị gì nên mới bị tống vào nơi đó. Không tin, bạn cứ thử hình dung mình bị sếp hay ai đó to hơn mình nhốt vào toilet mà xem. Sẽ thấy ngay kết quả.

Như vậy là bằng hình phạt nhốt vào toilet, cô đã tước đoạt thành công cả tự do và kết nối của một đứa trẻ. Đồng thời bồi thêm một cú nữa, bằng cách cho nó biết rằng nó không có giá trị gì, chỉ đáng bỏ vào toilet. Vậy nên mới đáng sợ. Vậy nên mới ám ảnh.

Như vậy là cô đã chiến thắng con 3-in-1 hết sức dễ dàng. Cha mẹ nào đang nhốt con vào toilet là cũng là đang tìm kiếm một chiến thắng 3-in-1 như thế. Yeah! Đập tay!

Tuy cô phạt các con thành công theo cách này, và rất có thể lần sau con không dám như thế nữa, nhưng tổn thương tâm lý rất lớn. Con tôi chỉ chứng kiến cảnh đó mà sợ chết khiếp, nên nhất định đòi bỏ học. Mới đi học được vài ngày đã đòi bỏ học thì thật là khó xử. Mà lý do thì vô cùng chính đáng. Mình đường đường là người lớn thế này, đi làm mà bị sếp dọa nhốt vào toilet, chứ chưa cần nhốt thật, là mình bỏ việc ngay tắp lự!

Vậy mà con có thể bị nhốt vào toilet. Thật là nan giải. Làm sao bây giờ?

À, không sao, con. Cái này là chỉ dành cho những bạn hư thôi. Con ngoan thì không bao giờ bị nhốt vào toilet. Vợ tôi đã động viên con như thế. Vì chẳng còn cách nào hơn thế. Vậy là con lại tiếp tục đi học.

Con đi học nhưng nỗi ám ảnh bị nhốt vào toilet thời thơ ấu mười mấy năm sau vẫn còn trở lại.

Còn các thầy cô và cha mẹ khác, vẫn sẵn sàng nhốt con em mình vào toilet để trừng phạt mà không một lần tự hỏi hậu quả của việc đó là gì.

Haizzz….
---
Bài đã đăng trên Tiền Phong, ngày 9/5/2017

Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-73306842927672166672017-05-18T10:14:00.001+08:002017-05-18T10:19:07.039+08:00Nỗi buồn học tại gia

Giáp Văn Dương

Đầu năm 2013, gia đình tôi về nước sau hơn chục năm sống ở nước ngoài.

Trước khi về, tôi đưa cả nhà đi xem một bộ phim, trong đó có câu thoại chế giễu nhân vật chính rất ấn tượng, đại ý: Mi không thuộc về đâu nên mi không có sức mạnh. Xem xong, tôi nói với con: Chúng ta sẽ trở về, vì chúng ta không thuộc về đất nước này.

Thế là con gái tôi đồng ý. Và chúng tôi trở về.

Dù đã lường trước những khó khăn, nhưng mọi thứ vượt xa hình dung ban đầu. Nan giải nhất là việc học của con gái tôi. Con tôi lúc đó tiếng Việt không thạo, không có bạn bè, lại không quen với văn hóa ở nhà nên việc hội nhập rất vất vả.

Chúng tôi định cho con homeschooling, tức học tại nhà chứ không đến trường, để giảm bớt khó khăn cho con. Nhưng đây lại là quyết định rất khó khăn của chúng tôi. Liệu sau này con có oán trách? Liệu mình có đủ thời gian và kiến thức để dạy con? Liệu con có thể phát triển bình thường khi không có bạn học? Nếu sau vài năm con chán homeschooling, muốn đến trường thì làm thế nào? Con sẽ hòa nhập với xã hội ra sao nếu chỉ học ở nhà cùng bố mẹ?

Chúng tôi cũng nghĩ đủ cách, như cho con ghi danh học bổ túc văn hóa nhưng không đến trường, đến ngày đến tháng thì đi thi, nhưng cũng thấy có gì đó không ổn. Rồi tôi tìm hiểu và được biết, nếu muốn homeschooling thì chỉ còn một cách: Học bằng tiếng Anh và thi lấy chứng chỉ IGCSE của Anh để đi du học.

Nhưng con tôi cần học bằng tiếng Việt chứ không phải tiếng Anh. Nếu học bằng tiếng Anh thì việc trở về hóa ra vô nghĩa? Bế tắc vẫn hoàn bế tắc. Giải pháp lúc đó là tự động viên nhau: Thôi cứ ở nhà vài năm, nếu không hòa nhập được thì lại đi, lo gì. Và mọi việc đã diễn ra trong sự "lo gì" như thế.

Rồi một hôm, con quả quyết: Con muốn trở lại nước ngoài, vì con cũng không thuộc về nơi này.

Tôi lặng trong giây lát, rồi nói cứng: Cuộc đời mỗi người là một câu chuyện mà mình là tác giả. Bố về để viết câu chuyện của bố. Con cũng cần phải tự viết câu chuyện của con. Nếu con muốn đi nước ngoài, hãy tự đi bằng đôi chân của con, chứ không phải bằng đôi chân của bố.

Vậy là con tôi tỉnh ra, không còn oán trách bố mẹ vì đã trở về.

Nhưng rốt cuộc, việc homeschooling của con tôi dừng lại, chủ yếu vì đất Hà Nội này quá chật chội, không có công viên để con chơi, tôi sợ con không có bạn sẽ rơi vào trầm cảm. Mà tiếng Việt của con còn kém, nên con phải đến trường để học đủ các môn bằng tiếng Việt, chứ ở nhà học bằng tiếng Anh thì không ổn. Thế là con được nếm mùi trần ai với nhiều nước mắt. Có những lúc rơi vào trầm cảm, tưởng chừng không thể vượt qua. Nhưng rất may, con đã vượt qua rất nhiều rào cản để về đích xuất sắc.

Qua chuyện đó, tôi hiểu được nỗi khổ của những gia đình và học sinh gần đây đang cân nhắc hình thức homeschooling. Đó là nỗi khổ của kẻ không-được-thừa-nhận. Khi bạn không được thừa nhận, bạn sống như một kẻ bên lề. Bạn có thể rất giỏi nhưng không có cách nào để được công nhận. Bạn cũng không được dự thi để xác nhận trình độ. Rồi một ngày nào đó, nếu không muốn homeschooling nữa, muốn đến trường như các bạn đồng lứa khác, bạn cũng không có cách nào để thực hiện.

Homeschooling ở Việt Nam chưa được thừa nhận. Ở các nước Âu Mỹ, tự dạy con học là một lựa chọn của phụ huynh. Chỉ cần đăng ký với phòng giáo dục rồi cho con học tại nhà theo chương trình tự thiết kế, hoặc chương trình của một trường hay của một công ty giáo dục nào đó, rồi cuối kỳ thì đến một trường gần nhà để thi học kỳ cùng các trẻ khác. Kết quả kiểm tra được ghi nhận.

Về lý mà nói, nếu đã thừa nhận học tập là quyền của trẻ em như nêu trong Luật Giáo dục, thì dù học bằng hình thức homeschooling, khi trẻ muốn trở lại trường, trẻ phải được tiếp nhận. Không tiếp nhận là trái với Luật Trẻ em.

Gian nan là thế, nhưng giải pháp cho homeschooling Việt Nam lại rất đơn giản. Chỉ cần Bộ Giáo dục ban hành một văn bản yêu cầu cha mẹ phải đăng ký với phòng giáo dục địa phương về việc chọn hình thức homeschooling cho con mình, và cho phép học sinh đến cuối kỳ, cuối năm thì được phép đăng ký thi cùng với học sinh bình thường ở một trường nào đó. Kết quả được công nhận như các học sinh bình thường khác. Nếu cha mẹ không đảm bảo thế, sẽ phải cho con đi học theo luật định.

Một văn bản như vậy sẽ cứu vớt được bao nhiêu trẻ vì lý do riêng mà chọn homeschooling, bao nhiêu tài năng tiềm ẩn cần chương trình giáo dục riêng biệt, và bao nhiêu gia đình khát khao được nuôi dạy con theo cách của riêng mình.

Giáo dục tinh hoa của quý tộc châu Âu ngày xưa, và cả châu Á, chính là homeschooling. Con cái quý tộc, hay những gia đình có điều kiện, được học tại gia cùng gia sư. Chỉ đến khi cách mạng công nghiệp 1.0, 2.0 ra đời, nền đại công nghiệp cần nhiều lao động, cha mẹ đi làm công nhân hết, không có người trông con đành gửi tập trung vào nhà trẻ. Ban đầu chỉ giống như trông trẻ tập trung. Nhưng sau đó nền công nghiệp cần nhiều lao động có kỹ năng, nên thay vì chỉ trông trẻ, nhà trường đào tạo các con thành người mà nền công nghiệp cần, đáp ứng nhu cầu lao động của xã hội.

Hệ thống giáo dục hiện đại đã ra đời theo cách giản dị như thế. Hệ thống này được thiết kế trước hết để tạo ra những con người đáp ứng nhu cầu lao động, tức một nguồn cung hàng hóa sức lao động theo luật cung-cầu. Vậy nên, nhà trường được thiết kế theo hướng đào tạo hàng loạt, vận hành dưới dạng băng chuyền như nền công nghiệp đang vận hành. Các nhà quản lý giáo dục lại áp thêm các kỹ năng quản trị chuyên nghiệp để đảm bảo chất lượng, lại thêm cả việc kiểm tra chuẩn hóa đầu ra. Nói gọn là sản xuất hàng loạt nhanh - nhiều - tốt - rẻ theo quy trình công nghiệp.

Con người được tạo ra bởi nền giáo dục như vậy xuất hiện ở mọi nơi trên thế giới. Mục tiêu của một hệ thống giáo dục như thế, tất nhiên sẽ ưu tiên tạo ra những con người công cụ, chứ không phải là con người tự do, mà biểu hiện cụ thể là hướng đến việc tạo ra người làm công, chứ không phải người có khả năng làm chủ.

Nay thời 4.0 đang tới. Xu hướng đào tạo con người công cụ, con người học xong chỉ nhăm nhắm đáp ứng nhu cầu lao động của xã hội, đang trở nên lỗi thời. Lý do đơn giản là không ai biết xu hướng lao động trong 10-20 năm nữa là gì. Vì thế giáo dục hướng cá nhân hóa, giáo dục để tạo ra những con người tự do, những người có khả năng làm chủ - tạo ra nhu cầu, chứ không phải chỉ nhăm nhắm làm công - đáp ứng nhu cầu. Xu hướng cá nhân hóa giáo dục này đã bắt đầu xuất hiện và đang phát triển mạnh mẽ ở một số nước phát triển.

Ngay như tỷ phú công nghệ lừng danh Elon Musk cũng phải lập một trường riêng để dạy cho các con mình, chứ không tin vào nền giáo dục được đánh giá là tiên tiến của Mỹ.

Nhưng homeschooling rất gian nan, tốn kém và đòi hỏi lòng dũng cảm. Không phải cha mẹ nào cũng có điều kiện để chọn homeschooling cho con mình. Và không phải trẻ nào cũng phù hợp với hình thức giáo dục này. Vậy nên, ở đây cũng thế, homeschooling chỉ dành cho số ít. Số ít đặc biệt. Số ít cá biệt. Số ít dám lựa chọn.

Và dù chỉ dành cho số ít, homeschooling vẫn cần được thừa nhận.

Lý do ư? Chúng ta được quyền khác.

---

Bài đăng trên: Góc nhìn của Vnexpress, ngày 8/5/2017
Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-91503621126294880512017-05-18T10:09:00.001+08:002017-05-18T10:10:14.732+08:00Khai giảng: TÔI LÀ AI? Hà Nội: 20-21/5

GiapCoach
 Khi bạn không biết học để làm gì thì học trường nào mà chẳng được!

Khi bạn không biết kết hôn để làm gì thì lấy ai mà chẳng xong!

Khi bạn không biết sống để làm gì thì sống thế nào cũng bế tắc như nhau!

Trên hành trình của đời mình, nếu bạn không trả lời được câu hỏi “Tôi là ai?” thì bạn đang giống như người lữ hành vừa không biết đích đến, lại vừa không biết được vị trí hiện thời của mình.

Khi đó, bạn sẽ vô cùng bối rối và mệt mỏi. Bạn sẽ thấy cuộc sống thật chán nản và vô nghĩa. Bạn sẽ đi qua cuộc sống ngày-qua-ngày-lặp-đi-lặp-lại-mà-không-biết-để-làm-gì.

KHI ĐÓ, MỌI CỐ GẮNG CỦA BẠN ĐỀU TRỞ NÊN VÔ NGHĨA!

Chỉ một số ít người là thức tỉnh, trả lời được câu hỏi “Tôi là ai?”, từ đó tìm ra ý nghĩa cuộc sống và sống một cuộc đời ý nghĩa.

Khóa học này sẽ giúp bạn tìm ra câu trả lời cho câu hỏi "Tôi là ai?" để giúp bạn tỉnh thức và bắt đầu sống một cuộc đời đáng sống.

Bạn có muốn trả lời câu hỏi "Tôi là ai?" đó. Nếu có, hãy đăng ký và đồng hành cùng chúng tôi.

Thông tin chi tiết, xem tại: TÔI LÀ AI?

Link đăng ký: http://giapcoach.com/khoa-hoc/toi-la-ai
Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-62072638796934185002017-05-12T12:02:00.003+08:002017-05-12T12:04:20.593+08:00Con người nào cho công nghiệp 4.0?
05/05/2017 9:45:42 SA

Dù công nghệ có thay đổi bao nhiêu đi chăng nữa, thì giáo dục bao giờ cũng đều xuất phát và kết thúc ở con người. Ảnh: KINH LUÂN

(TBKTSG) - Cách mạng công nghiệp 4.0 dường như đang phả hơi nóng hầm hập vào gáy chúng ta. Dù thuật ngữ này mới xuất hiện một hai năm trở lại đây, nhưng đã trở thành từ khóa cho những thảo luận cả về chuyên môn lẫn đại chúng.

Điều này dẫn đến tình trạng là nhà nhà nói đến, người người bàn bạc về cách mạng công nghiệp 4.0 với những cảm xúc rất khó tả. Cứ y như có một cơn sóng thần đang lừng lững tiến tới, vừa tò mò, vừa sợ hãi, lại vừa thấy kích thích, nhưng không thực sự biết nó là gì, và mình sẽ làm gì với nó.

Kết quả là một sự sôi nổi bàn về cách mạng công nghiệp 4.0 trên khắp các diễn đàn. Nhưng kinh nghiệm cho thấy, sôi nổi bàn thảo không có nghĩa là sẽ thành hiện thực. Chỉ mới vài năm trước đây thôi, các từ khóa “công nghiệp hóa”, “hiện đại hóa”, “trở thành nước công nghiệp vào năm 2020”, và trước nữa là “công nghiệp phần mềm”, “cách mạng khoa học - kỹ thuật”... cũng đã từng là chủ đề nóng không kém. Nhưng rồi tất cả lại nguội đi rất nhanh. Chẳng có gì xảy ra. Chẳng có gì thành hiện thực. Dường như đó chỉ là cơn trồi sụt truyền thông. Nhìn kỹ ra thì cũng không khác những cơn trồi sụt trong giới showbiz bao nhiêu.

Nay tất cả bỗng đổ xô sang bàn về cách mạng công nghiệp 4.0. Đến mức người viết có cảm giác thật là may quá, rằng cách mạng công nghiệp 4.0 xuất hiện thật là đúng lúc, rằng thật đáng ghi công vì đã cứu một bàn thua trông thấy, không thì chẳng biết ăn nói ra sao với cái việc “trở thành nước công nghiệp vào năm 2020” đã đặt ra từ nhiều năm và cũng đã tốn nhiều giấy mực.

Chỉ có một số ít người băn khoăn tự hỏi: ủa, vậy thì cách mạng công nghiệp 4.0 là cái gì vậy?

Lại một số ít hơn đi xa hơn một chút, nhưng chủ yếu vẫn ở mức chơi chữ: không có 2.0, 3.0 thì có “đi tắt đón đầu” vào 4.0 được chăng?

Lại một số ít hơn nữa băn khoăn tự hỏi: nếu có cách mạng công nghiệp 4.0, thì liệu có cách mạng giáo dục 4.0 đi kèm?

Càng ít hơn những người nghiêm túc suy nghĩ và đi tìm câu trả lời cho những câu hỏi này.

Nếu có thì sự tương đồng giữa cách mạng công nghiệp 4.0 và cách mạng giáo dục 4.0 là gì? Phải chăng là ở sự tích hợp kết nối giữa bộ ba “thế giới số/ảo - thế giới vật lý/thực - con người” như quan niệm phổ biến hiện giờ?

Chưa kể, nếu đã thống nhất trọng tâm của cách mạng công nghiệp 4.0 là sự kết nối và hòa quyện của bộ ba này, thì thứ tự của nó ra sao, hay chọn cái nào là điểm nhập cuộc, cũng đã nhức đầu.

Duy trì sự kết nối tự nhiên, bảo vệ tính nhân văn,
hóa ra lại là trọng tâm của giáo dục thời cách mạng công nghiệp 4.0 đang lừng lững tới.

Hẳn nhiên, từ mỗi góc nhìn, từ mỗi ngành nghề, thứ tự nhập cuộc sẽ rất khác nhau. Ngành phần mềm sẽ chọn thế giới số/ảo làm điểm xuất phát. Nhưng ngành cơ khí, hay nông nghiệp thì rõ ràng phải chọn đi ra từ thế giới thực. Còn ngành giáo dục thì tất nhiên phải chọn con người, vì dù công nghệ có thay đổi bao nhiêu đi chăng nữa, thì giáo dục bao giờ cũng đều xuất phát và kết thúc ở con người.

Vậy là ta tạm có một sự đồng thuận cơ sở rằng: với giáo dục, chúng ta phải xuất phát từ con người.
Vấn đề đặt ra: chúng ta sẽ đào tạo con người nào cho cách mạng công nghiệp 4.0?

Mà để trả lời được câu hỏi này, chúng ta lại phải trả lời ba câu hỏi khác:

1. Thực sự, con người là gì?

2. Cách mạng công nghiệp 4.0 là gì?

3. Con người ở thời đại cách mạng công nghiệp 4.0 có những đặc trưng nào?

Câu chuyện bỗng nhiên trở thành nhức đầu và quá sức. Nhức đầu vì một bước đi thẳng vào câu hỏi muôn thuở của triết học: con người là gì? Quá sức vì hiện giờ chưa có đủ thông tin và dữ liệu để nói chính xác về cách mạng công nghiệp 4.0 và con người của thời cách mạng công nghiệp 4.0 sẽ có những đặc trưng gì? Mọi ý kiến đều là phỏng đoán.

Nhưng không lẽ chúng ta cam phận “nhắm mắt đưa chân”, phó mặc tương lai của mình cho thời cuộc? Xin lưu ý, một trong những đặc trưng của con người là ở khả năng tự đặt ra câu hỏi “Người là gì?”, để từ đó đưa ra lựa chọn, hầu phần nào tự quyết tương lai của mình.

Với tư cách là một người trong cuộc, bắt đầu triển khai những công việc có liên quan đến cách mạng công nghiệp 4.0, người viết bài này lại thấy rõ: dù là dự đoán, nhưng cách mạng công nghiệp 4.0 đang xảy ra và đã len lỏi trong đời sống. Dù thấy rõ hay mập mờ, nhưng khung cửa sổ đó đã hé lộ. Chỉ có điều, chúng ta có kịp bắt lấy và bước lên, hay lại hụt chân như bao chuyến tàu trước.

Vì thế, dù chưa có đủ dữ liệu, chúng ta vẫn có quyền và có khả năng đặt ra câu hỏi: con người của cách mạng công nghiệp 4.0 là gì? Chính nhờ việc đặt ra câu hỏi này, hành trình đi tìm câu trả lời cho câu hỏi này, và hành trình tạo ra chính mình thông qua việc hiện thực hóa những câu trả lời này, trong sự tương tác không ngừng nghỉ của một đời sống cách mạng công nghiệp 4.0 đang hình thành, chúng ta sẽ trở thành con người của cách mạng công nghiệp 4.0, hoặc nạn nhân của cách mạng công nghiệp 4.0.

Việc trở thành con người của cách mạng công nghiệp 4.0, tức con người có khả năng làm chủ bản thân mình và làm chủ cái món 4.0 này, hay trở thành nạn nhân của nó, lại phụ thuộc phần lớn vào chương trình giáo dục, những chương trình được thiết kế ra ngày hôm nay để đào tạo con người làm chủ xã hội, làm chủ nền kinh tế - kỹ nghệ của 15-20 năm sau nữa.

Mới chỉ thấy con số này đã phát hoảng. Với tốc độ hiện giờ, chỉ cần cách mạng công nghiệp 3.0 thì chúng ta đã không hình dung được chuyện gì sẽ xảy ra 10 năm sau, như 10 năm về trước, không ai hình dung được sự ra đời của iPhone và dòng điện thoại cảm ứng thông minh, nhưng nay lại trở thành vật bất ly thân của phần đông cư dân thành thị.

Cũng chẳng ai nghĩ rằng một công ty tư nhân có thể phóng vệ tinh đưa người lên sao hỏa, hay cả thế giới sẽ được kết nối với nhau thông qua một vài mạng xã hội... Những chuyện này tưởng chừng chỉ có trong tiểu thuyết giả tưởng, nhưng sau chục năm đã trở thành chuyện thường ngày ở huyện.
Đấy, 3.0 mà đã như thế, thì 4.0 sẽ còn nhanh hơn. Chúng ta không thể biết được chắc chắn chuyện gì sẽ xảy ra sau 15-20 năm nữa để lên chương trình giáo dục cho con em mình. Đấy là khi chúng ta có tự do để quyết định, có đủ sự cởi mở để hướng đến tương lai. Còn khi vẫn bị ràng buộc bởi quá khứ, giới hạn bởi ý thức hệ, thì câu chuyện còn u ám hơn nhiều.

Nhìn vào dự thảo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể mới ban hành và lấy ý kiến, chúng ta sẽ thấy sự lo lắng này là rất thật. Khi cả thế giới nói về 4C trong giáo dục như một khung tham chiếu (Communication - giao tiếp; Collaboration - hợp tác; Creativity - sáng tạo; Critical Thinking - tư duy phê phán) thì dự thảo chương trình này nghiễm nhiên bỏ đi chữ C cuối cùng mà không hề giải thích lý do, thì những người quan tâm đến giáo dục sẽ biết rằng, dự thảo giáo dục này vẫn còn nửa vời, và sẽ nên bắt tay vào chuẩn bị một dự thảo khác, dần là vừa.

Một chi tiết mấu chốt khác, là triết lý giáo dục cũng không hề được nhắc đến trong “Dự thảo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể”. Khi triết lý giáo dục không được làm rõ thì việc những điểm bế tắc của giáo dục sẽ vẫn còn đó như mấy chục năm qua, và câu hỏi mấu chốt “Vậy thì nền giáo dục này sẽ đào tạo con người nào, con người tự do hay con người công cụ?” vẫn không có lời giải đáp.

Dù Bộ Giáo dục và Đào tạo có đưa ra dự thảo nào đi chăng nữa thì cách mạng công nghiệp 4.0 vẫn lừng lững đi tới. Như một cơn sóng thần. Ai không chuẩn bị và thấu hiểu sẽ trở thành nạn nhân của chính nó.

Một trong những vấn đề chúng ta cần phải chuẩn bị và đối mặt, là chưa bao giờ tính nhân văn bị đe dọa và xuống thấp như bây giờ. Đây không còn là một nguy cơ mà là một hiện thực đã len lỏi trong mọi gia đình. Cứ nhìn cuộc chiến giữa cha mẹ, con cái với chiếc điện thoại là đủ thấy. Vì đâu? Vì sự phát triển của công nghệ đang vượt quá kinh nghiệm của chúng ta, và vì sự tụt hậu của giáo dục so với những gì đang diễn ra trong cuộc sống.

Vì thế, trong lúc chờ đợi ngài Godot mang chương trình giáo dục 4.0 tới, chúng ta phải tự cứu mình trước, bằng cách bảo vệ sự kết nối tự nhiên giữa người với người, giữa người với thiên nhiên, và tính nhân văn đang mỗi lúc mỗi vơi dần.

Bằng cách nào?

Bằng cách bỏ tờ báo này xuống và quay sang mỉm cười với người bên cạnh. Nếu được thì thêm một cái siết tay. Rồi tự thưởng cho mình vài phút thảnh thơi để hòa nhịp cùng thiên nhiên và cuộc sống.

Aha... duy trì sự kết nối tự nhiên, bảo vệ tính nhân văn, hóa ra lại là trọng tâm của giáo dục thời cách mạng công nghiệp 4.0 đang lừng lững tới.

Giáp Văn Dương
---

Bài đã đăng Thời Báo Kinh Tế Sài Gòn.

Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-36702678141118039392017-04-20T10:06:00.002+08:002017-04-21T09:44:08.005+08:00Khóa học: Lãnh đạo Khai sáng, HN ngày 29/4-2/5/2017
GiapCoach

Ngày 29/4/-2/5/2017, GiapCoach sẽ khai giảng khóa đào tạo "Lãnh đạo Khai sáng - K10" tại Hà Nội. Các bạn quan tâm vui lòng đọc thông tin bên dưới.

Khóa đào tạo: Lãnh đạo khai sáng của GiapCoach

Khóa học này là kết tinh tri thức và trải nghiệm cá nhân của TS. Giáp Văn Dương, sau nhiều năm tự vấn những câu hỏi cơ bản nhất, như: Ta là ai? Ý nghĩa cuộc sống là gì? Ta phải làm gì với cuộc đời mình? Làm thế nào để lãnh đạo bản thân? Làm thế nào để lãnh đạo tổ chức? Làm thế nào để tạo ra văn hóa làm việc chung, tạo ra một khung tham chiếu lành mạnh và hiệu quả cho tất cả mọi người?... Đó là hành trình Tự Thân Khai Sáng đầy khắc khoải, cho đến một ngày bừng sáng, tạo cơ sở cho sự ra đời cho dòng đào tạo khai sáng của GiapCoach.

 Nội dung của khóa học được xây dựng dựa trên nền tảng tinh hoa tri thức nhân loại về Khoa học và Triết học, kết hợp với các bài thực hành độc đáo, sẽ giúp bạn trải qua hành trình Tự Thân Khai Sáng, khám phá bản thân và trở về thế giới bản thể nơi bạn thực sự sống vào.

Khi tham gia khóa học, mọi rào cản và vướng mắc của bạn, dù đó là trong đời sống cá nhân, gia đình hay công việc sẽ được gỡ bỏ. Bạn sẽ thoát khỏi vô minh, sẽ ngộ ra được mình là ai, ý nghĩa cuộc sống là gì, mình đang đi qua cuộc sống này như thế nào, mình phải lãnh đạo mình và tổ chức của mình ra sao trong các tình huống mà mình đang đối mặt… Nhờ đó, bạn có được bình an nội tại, được sống tự do và tỉnh thức trong mỗi phút giây, và tạo ra những phát triển đột phá trong đời sống cá nhân và công việc.

Bên cạnh đó, bạn cũng sẽ được trang bị tất cả những gì một nhà lãnh đạo cần để hành xử công việc lãnh đạo trong tâm thế của con người tự do và tỉnh thức. Nhờ đó, bạn trở thành nhà lãnh đạo tự nhiên và hiệu quả với cả bản thân, gia đình và tổ chức của mình.

Đó là những việc vô cùng khó. Nhưng đó là những điều mà chúng tôi cam kết bạn sẽ đạt được khi rời khỏi khóa học này, như hàng trăm học viên của chúng tôi đã đạt được sau gần 10 khóa học.

Thông tin chi tiết về khóa học, vui lòng xem tại đây: http://lanhdaokhaisang.com
Hoặc trang: Lãnh đạo khai sáng của GiapCoach.

Trân trọng,
Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-86744566346616802092017-04-20T10:04:00.002+08:002017-04-20T10:04:15.264+08:00Tôi là ai khi tôi ở nước ngoài?
TPO - Vừa rời khóa giảng dạy “Tôi là ai?” ở Tp. HCM về, tôi đọc được tin cảnh sát Nhật Bản bắt bảy du học sinh Việt Nam chuyên trộm mỹ phẩm mang về nước bán. Phản ứng đầu tiên của tôi khi nghe tin này không phải là sự trách cứ, mà lại là một tiếng thở dài.

TS. Giáp Văn Dương, người khai mở và đào tạo dòng giáo dục khai sáng.

Thở dài vì tôi biết vì sao họ lại làm như vậy. Họ làm như vậy không hẳn chỉ bởi lòng tham, mà sâu xa hơn là sự mập mờ của một lẽ nhân sinh. Đó là những người không biết được “Tôi là ai?”. Cụ thể hơn, đó là những người không biết được “Tôi là ai khi tôi ở nước ngoài?”.

Những du học sinh đó, nếu chỉ vì nghèo khó mà hành xử như vậy thì giải pháp sẽ đơn giản hơn rất nhiều. Nhưng nếu không phải vì nghèo khó đến mức sắp chết đói, mà vì không biết được mình là ai khi mình ở nước ngoài nên mới hành xử như vậy, thì câu chuyện trở thành nan giải. Những du học sinh đó, thậm chí còn chưa bao giờ nghĩ đến việc trả lời câu hỏi “Tôi là ai khi tôi ở nước ngoài?” đó. Chưa bao giờ tự đặt ra câu hỏi và tìm kiếm câu trả lời cho cho những câu hỏi nhân sinh như vậy.

Mà việc này, cũng không thể trách cứ họ hoàn toàn được. Nhà trường dạy đủ thứ trên đời, từ con vi khuẩn bé tí ti, đến những thiên hà xa xôi ngoài vũ trụ. Dạy đủ thứ kiến thức, đến mức học sinh luôn quá tải. Nhưng thứ quan trọng nhất, đó là “Tôi là ai?” thì không bao giờ nhắc đến.

Vậy nên, những người Việt Nam thời đại này rơi vào nghịch cảnh, biết rất nhiều thứ xung quanh mình mà lại không biết gì về mình. Biết nhiều, vì vậy mà lại thành không biết gì.

Khi bạn biết mọi thứ xung quanh nhưng không biết mình là ai thì những cái biết xung quanh đó cũng trở thành vô nghĩa.

Trong hoàn cảnh đó, họ đã đồng nhất họ với tất cả những gì đang diễn ra bên trong con người mình. Đó có thể là một lòng tham trỗi dậy, hoặc một ước muốn có nhiều tiền nhanh chóng dễ dàng. Đó cũng có thể là một cơn giận dữ, hoặc một sự sợ hãi. Và họ hành xử nhất quán với nhận thức đó. Muốn có tiền, họ trộm đồ và gửi về nhà để bán. Khi sợ hãi, họ sẽ thất thần, đổ sụp xuống vì lo lắng và sợ hãi. Họ trở thành sự trình hiện của những gì đang diễn ra bên trong họ, không hơn không kém.

Câu chuyện đến đây đã bắt đầu phức tạp và nhức đầu vì phút chốc, từ một hành xử không đúng mực trong đời thường, ta đã đi thẳng vào Triết học: Nếu tôi là những gì đang diễn ra ở bên trong tôi thì đã sao? Nếu tôi nghĩ sao tôi nói vậy, nếu cảm xúc của tôi ra sao thì tôi thể hiện ra như vậy, thì có gì là sai, có gì là xấu? Mà tôi không phải là những gì đang diễn ra bên trong tôi, thì tôi là cái gì đây? Sao nhức đầu quá vậy!?

Câu trả lời là hãy bình tĩnh. Không có gì sai, không có gì xấu ở đây cả, khi tôi là những gì đang diễn ra bên trong tôi. Như một đứa trẻ, nếu đói thì tôi sẽ đòi ăn, buồn thì tôi sẽ khóc, tức giận thì tôi lăn xuống đất giãy chân đành đạch. Một đứa trẻ như vậy không hề sai, không hê xấu. Đáng yêu là đằng khác, khi đứa trẻ đó đồng nhất mình với những gì đang diễn ra bên trong mình theo cách chân thật như thế. Nhưng…. Nhưng….Có cái gì đó sai sai ở đây thì phải?

Một đứa trẻ có thể làm như vậy. Nhưng liệu tôi có thể làm như vậy? Liệu một người trưởng thành như tôi có thể lăn đùng xuống đất và giãy chân đành đạch khi có điều gì đó không hài lòng? Không, chắc chắn là không. Ai lại làm thế. Làm thế thì kỳ cục chết!

Vậy là cái mệnh đề “Tôi là những gì đang diễn ra bên trong tôi” bỗng nhiên trở thành có vấn đề. Nó đúng, nhưng không đủ. Và chính ở cái phần không đủ đó, chúng ta tìm thấy sự trưởng thành của chính mình. Một người trưởng thành vượt thoát khỏi những gì đang diễn ra ở bên trong mình. Với một người như thế, tôi chưa chắc đã là những gì diễn ra ở bên trong tôi (nhưng đồng thời, tôi cũng lại là những gì đang diễn ra ở bên trong tôi đó). Câu chuyện vì thế mà trở thành rắc rối.

Một trong những điều không diễn ra ở bên trong tôi đó, nhưng lại đích thị là tôi, đó là sự trình hiện. Tôi khi đó, chính là sự trình hiện của tôi ra thế giới. Những gì đang diễn ra ở bên trong tôi, người ngoài không truy nhập được. Nhưng sự trình hiện của tôi ra cho họ, thì họ nhận biết được. Và dưới con mắt của họ, tôi chính là sự trình hiện đó, không hơn không kém.

Nếu sự trình hiện đó là một sự lười biếng, thì tôi đích thị là người lười biếng. Nếu sự trình hiện đó là vô trách nhiệm, thì tôi đích thị là vô trách nhiệm.

Một sự trình hiện như thế sẽ không chỉ bao hàm tất cả những hành vi của chính tôi, hoặc những mối liên hệ của tôi với người khác, mà còn cả ở sự “hiện ra” của tôi cho người khác thấy. Vì thế, tôi không chỉ là những gì đang diễn ra ở bên trong tôi, mà tôi còn là những gì tôi đang “hiện ra” cho chính tôi và thế giới.

Trở lại với câu chuyện buồn bã của bảy du học sinh nói trên, mấu chốt sẽ không nằm ở việc thiếu thốn đến mức phải ăn cắp, mà lại ở chỗ không biết được “Tôi là ai khi tôi ở nước ngoài?”.

Vậy thì tôi là ai khi tôi ở nước ngoài? Ở phương diện cá nhân, và dưới góc nhìn của sự trình hiện, tôi là những gì tôi trình hiện ra cho người khác thấy. Nhưng ở phương diện quốc gia, tôi lại chính là sự trình hiện của đất nước tôi cho thế giới thấy.

Một đất nước được định hình bởi điều gì, nếu không phải là bởi những công dân của chính nước đó?

Vậy nên, nếu “người Nhật là kho tàng của nước Nhật”, thì người Việt cũng là kho tàng nước Việt. Chỉ có điều, kho tàng đó đang có gì, và đang hiện ra như thế nào cho thế giới thấy.

Giá như nhà trường dạy dỗ đến nơi đến chốn về câu chuyện “Tôi là ai?”, hoặc những tổ chức trước khi đưa người ra nước ngoài có thể dặn dò một câu rằng: Khi ở nước ngoài, em chính là đất nước Việt Nam. Hình ảnh của em chính là hình ảnh của Việt Nam. Vì thế, phải hành xử sao cho tương xứng.

Và giá như, có ai đó dặn dò rằng, sự trình hiện quan trọng nhất là sự trình hiện cho chính mình. Vì thế, các em phải luôn để ý xem mình đang hiện ra cho mình như thế nào, để điều chỉnh, và để duy trì lòng tự trọng.

Một người chỉ có được lòng tự trọng khi họ biết mình là ai, và thấy mình hiện ra cho chính mình như thế nào.

Nhưng đã không có ai làm như thế. Và đó mới là vấn đề nan giải của giáo dục và của cả xã hội.

---

Nguồn, Tienphong.vn, ngày 15/4/2017

Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-80429411620427339112017-03-26T20:34:00.001+08:002017-04-20T10:00:40.035+08:00Khóa học: "Tôi là ai?" tại Tp. HCM ngày 8-9/4/2017Lời dẫn: Từ trước đến nay, tôi chưa bao giờ đăng tin về các khóa đào tạo của GiapCoach trên trang này. Vì đây được coi như trang lưu trữ các bài báo, bài viết chứ không phải là các hoạt động khác.

Sau hơn một năm nhìn lại, thì thấy những sự kiện đó đã không được lưu trữ ở bất cứ đâu, theo đúng nhịp thời gian của nó. Thấy thật là tiếc quá. Vậy là từ hôm nay, tôi sẽ cập nhật toàn diện hơn các hoạt động của mình ở trang này. Bài đầu tiên, xin dành cho thông báo về khóa học có tên rất lạ " Tôi là ai?", sẽ diễn ra ở Tp. HCM ngày 8-9/4/2017 này.

---
Khai giảng khóa học: TÔI LÀ AI? Tp. HCM, ngày 8-9/2017.

Trên hành trình của đời mình, nếu bạn không biết được mình là ai thì bạn đang giống như người lữ hành vừa không biết đích đến, lại vừa không biết được vị trí hiện thời của mình.

Bạn không biết đích đến vì bạn không biết được con người mình muốn trở thành là gì. Bạn không biết được vị trí hiện thời của mình vì bạn không hiểu được mình đang là ai, ai đã tạo ra mình và vì sao lại như vậy.

Nếu bạn đang ở trong hoàn cảnh đó, vừa không biết vị trí hiện thời lại vừa không biết đích đến, thì hẳn nhiên bạn sẽ không tìm được đường đi. Bạn sẽ chỉ quẩn quanh tại chỗ và để thời gian kéo lê đi trong cuộc sống. Bạn sẽ vô cùng bối rối và mệt mỏi. Bạn sẽ thấy cuộc đời chỉ là một chuỗi ngày lặp đi lặp lại thật nhàm chán. Bạn sẽ không biết mình sống để làm gì. Khi ấy, mọi cố gắng của bạn đều trở nên vô nghĩa!

Đây không phải là tình trạng của riêng bạn. Hầu hết mọi người đều đang sống ở trong tình trạng này, đều đang cố-gắng-lết-qua-cuộc-sống-ngày-qua-ngày-trong-mệt-mỏi-nhàm-chán-mà-không-biết-để-làm-gì. Đây là những người đang hoài phí thời gian và sức lực, đang đi qua cuộc sống trong sự hiển-nhiên-đờ-đẫn và không biết làm gì với cuộc đời mình.

Chỉ một số ít người là thức tỉnh, biết được mình là ai, người mình muốn trở thành là gì, sứ mệnh cá nhân của mình là gì, ta sẽ làm gì với cuộc đời mình…Chỉ những người này mới thấu hiểu bản thân, có được sứ mệnh cá nhân và làm chủ sự trở thành của mình. Họ là những con người tự do và tỉnh thức, vì thế sống một cuộc đời đáng sống.

Bạn có đang ở trong tình trạng này? Bạn có muốn trả lời được câu hỏi “Tôi là ai?” và sống một cuộc đời đáng sống?

Thông tin chi tiết về khóa học xem TẠI ĐÂY:

http://giapcoach.com/khoa-hoc/toi-la-ai

Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-8839128462286033652017-03-26T18:28:00.001+08:002017-03-26T18:28:12.042+08:00Học để làm người tự do
Giáp Văn Dương

Tôi cho rằng, mục tiêu của giáo dục là giúp cho người học vượt thoát khỏi những giới hạn do chính giáo dục mang lại. Học lại là hoạt động trọng tâm của giáo dục. Vì thế, câu trả lời ngắn gọn cho câu hỏi “Học để làm gì?” sẽ là: Học để trở thành con người tự do, trong đó quan trọng nhất là tự do tư tưởng, tự do lựa chọn, tự do trở thành, tự do kiến tạo.

Học để làm gì? là một câu hỏi cơ bản nhưng nhiều khắc khoải. Trong mấy năm vừa rồi, mỗi khi có dịp, tôi lại tiến hành những khảo sát bỏ túi với học sinh, sinh viên về câu hỏi nghe qua rất đơn giản này. Hầu hết các em không trả lời được.

Nếu gặng hỏi thì thường sau một hồi suy nghĩ, các em sẽ đưa ra một trong các câu trả lời khuôn mẫu: Học để làm người, học để phát triển bản thân, học để có công ăn việc làm, học để sau này đỡ khổ, học để thi v.v.

Ngay cả sau khi đã suy nghĩ như vậy thì phần lớn những câu trả lời này đều là một sự đối phó. Khi được hỏi đây là câu trả lời các em vừa nghĩ đến, hay đã nghĩ trước đó rồi, thì trên 80% cho biết vừa mới nghĩ đến. Và cũng trên 80% các em cho biết, chưa bao giờ tự mình đặt ra câu hỏi “Học để làm gì?” cho chính bản thân mình.

Chưa kể, nếu hỏi sâu hơn một chút, rằng: học để làm người, nhưng đó là con người nào, hoặc học để phát triển cá nhân, nhưng là phát triển cái gì, thì gần như 100% các em đều bí.

Điều này cũng hợp lý, vì trong suốt thời gian ngồi trên ghế nhà trường, tôi cũng chưa bao giờ tự đặt ra những câu hỏi đó cho mình. Các thầy cô của tôi cũng không bao giờ nhắc đến. Đến lớp, học bài, về nhà, làm bài tập, đến lớp, học bài, về nhà, làm bài tập… là một chu trình khép kín mỗi ngày. Còn học, kiểm tra, thi, rồi lại học, kiểm tra, thi là một chu trình khép kín của mỗi năm học. Phần lớn chúng ta đi qua và thực hiện chu trình đó như một sự hiển-nhiên, không hề chất vấn ý nghĩa của nó đối với sự trưởng thành của chính mình. Cho đến một ngày ra trường, ta giật mình tự hỏi, và hoang mang khi biết rằng mình đã dành mười mấy năm đi học, nhưng không biết học để làm gì!

Học mà sau mười mấy năm vẫn không biết học để làm gì thì chưa gọi là học. Người học khi đó đã bị mắc kẹt vào chính những điều mình được học và bị học. Sự học như vậy chưa làm người học thức tỉnh, dám thoát ra khỏi những điều mình đã học, sàng lọc lại và sử dụng chúng như những công cụ phục vụ cho công việc và cho sự trưởng thành về trí tuệ của chính mình.

Chỉ dấu đầu tiên cho những người trưởng thành như thế là khả năng tư duy độc lập, và xa hơn là những con người tự do, có khả năng tự lãnh đạo cuộc đời mình, và dám chịu trách nhiệm với chính mình về sự tự lãnh đạo đó.

Vấn đề đặt ra: Con người tự do là con người nào mà lại được coi là đích đến của giáo dục?

Tự do tư tưởng

Con người tự do trước hết thể hiện ở khả năng tự do tư tưởng của người đó. Để làm được như vậy, người đó phải có khả năng sử dụng lý trí của mình để tư duy một cách độc lập hầu phát triển nhận thức của riêng mình, nhưng cũng lại tôn trọng nhận thức của người khác.

Biểu hiện thứ hai của tự do tư tưởng là khả năng dịch chuyển nhận thức, dịch chuyển các khung tham chiếu mà mình đang có; làm mới hoặc từ bỏ nhận thức đã có để đón nhận một khung nhận thức mới khách quan, toàn diện hơn. Một người không có khả năng dịch chuyển nhận thức thì sẽ mắc kẹt vào chính nhận thức của mình. Khi đó anh ta không sử dụng nhận thức mà đang bị nhận thức, đóng vai trò như một định kiến, sử dụng mình.

Biểu hiện thứ ba của tự do tư tưởng là khả năng diễn đạt ý kiến, suy nghĩ, tư tưởng của mình một cách công khai cho đại chúng. Suy nghĩ, tư tưởng diễn ra trong đầu mỗi người, người ngoài không thể truy nhập được. Nếu anh không diễn đạt công khai cho người khác biết để cùng thảo luận, để được đón nhận hoặc bác bỏ, thì sự tự do tư tưởng đó không có ý nghĩa. Khi đó tư tưởng sẽ luôn bị giới hạn, thiếu kiểm chứng và phản biện khách quan, và như vậy tự do tư tưởng sẽ chỉ là che đậy cho một sự chủ quan và sợ hãi, chứ không phải là tự do tư tưởng đích thực.

Tự do lựa chọn

Sau khi đã có tự do tư tưởng thì con người tự do sẽ thực thi nó trong đời sống cá nhân và xã hội thông qua tự do lựa chọn. Nói cách khác, người đó phải có khả năng đưa ra lựa chọn của mình một cách chân thật, trong tự do và sau khi suy xét, chứ không vì một sự ép buộc hay a dua nào.

Khác với tự do tư tưởng có khi chỉ diễn ra trong tâm trí của mỗi người, tức trong thế giới chủ quan chỉ mình người đó biết, tự do lựa chọn tạo ra tác động đến bản thân chủ thể và thế giới xung quanh, và người đưa ra lựa chọn sẽ phải chịu trách nhiệm về tác động đó, với pháp luật hoặc luân lý xã hội.

Tự do lựa chọn sẽ luôn đi kèm với việc tự chịu trách nhiệm về lựa chọn của bản thân. Một người tự do lựa chọn sẽ là chủ nhân đích thực của đời mình, sống cuộc đời của chính mình, do mình lựa chọn và tự chịu trách nhiệm, chứ không phải do thầy cô hay bố mẹ chọn thay, cũng không phải do một sự áp đặt nào khác.

Như thế, học để trở thành người có tự do lựa chọn là học cách lãnh đạo bản thân mình, làm chủ cuộc đời mình, và tự chịu trách nhiệm về các lựa chọn của mình, trong tự do và thấu hiểu.

Lưu ý rằng, tự do tài chính, một khái niệm đang được nói nhiều trong giới trẻ, chỉ là một biểu hiện cụ thể của tự do lựa chọn về mặt tài chính.

Tự do trở thành

Một cách hiển nhiên, sự trở thành của mỗi người là kết quả của sự tương tác giữa các yếu tố bên trong và bên ngoài. Nếu tự do tư tưởng là thứ tự do có tính cách nội tại, thì tự do lựa chọn lại có tính ngoại. Chính sự tương tác giữa hai yếu tố bên trong và bên ngoài ở thời điểm hiện thời này sẽ tạo ra sự trở thành cho mỗi người ở thời điểm kế tiếp. Tự do trở thành vì thế chính là khả năng làm chủ sự trở thành của mình, thông qua việc thấu hiểu làm chủ những gì đang diễn ra bên trong và bên ngoài mình.

Vì những gì diễn ra bên trong mình không chỉ là suy nghĩ và tính toán, mà một phần rất lớn và quan trọng là cảm xúc. Một người thấu hiểu những gì đang diễn ra bên trong mình vì thế đòi hỏi không chỉ có trí tuệ của lý trí, mà còn thấu hiểu và phát huy được trí tuệ cảm xúc trong một sự cân đối, hài hòa.

Cũng lại vì những gì diễn ra bên ngoài mình, tức thế giới xung quanh, không thể chỉ đơn thuần gói gọn trong các mô tả và diễn giải có tính lý thuyết, nên một người muốn thấu hiểu những gì đang diễn ra trong thế giới xung quanh đòi hỏi trước hết ở trải nghiệm và khả năng kết nối với thế giới đó, sau đó là trí tuệ phân tích và trực giác, để thấu hiểu nó theo cách chân thật nhất.

Một người như thế là một người không chỉ có tự do, mà còn rất tỉnh thức, với những gì đang diễn ra bên trong và bên ngoài mình, và với cả cách thức mà mình đang đi qua cuộc sống này. Nói cách khác, người đó đã trả lời được câu hỏi “Tôi là ai?” và “Ta sẽ làm gì với cuộc đời mình?”, và luôn tỉnh thức để có được sự trở thành nhất quán với các câu trả lời đó.

Một người như thế là một người lịch lãm tinh thông trong việc sống. Do tinh thông việc sống như thế, người đó sẽ có được bình an từ bên trong, luôn làm chủ bản thân và làm chủ cách đón tình huống mà mình đang đối mặt, theo cách tự nhiên và hiệu quả.

Tự do kiến tạo

Một biểu hiện quan trọng khác của con người tự do là ở khả năng tự do kiến tạo. Tự do kiến tạo cũng là điều kiện cần thiết cho một cuộc sống tự do đích thực và có ý nghĩa không chỉ với bản thân mà còn với xã hội.

Để có được tự do kiến tạo, trước hết một người phải có khả năng kiến tạo trong tâm trí mình điều mà họ mong muốn. Muốn vậy, trước hết phải có tự do tư tưởng, nếu không người đó sẽ mắc kẹt vào những điều đã biết và không có khả năng kiến tạo ra cái gì mới.

Sau đó, người ấy phải có tự do lựa chọn để có khả năng chuyển những điều mình đã kiến tạo trong tâm trí ra bên ngoài thông qua lựa chọn. Nhưng sau khi đã lựa chọn rồi, để không bỏ cuộc khi gặp khó khăn và cam kết với sứ mệnh mình đã đặt ra, người đó phải có khả năng thấu hiểu những gì đang diễn ra bên trong và bên ngoài mình, làm chủ sự trở thành của mình, tức làm chủ diễn tiến của cuộc đời mình, trong tự do và thấu hiểu.

Nhận thức của mỗi người có được là do trải nghiệm ở trong quá khứ của cá nhân người đó, vì thế để có được tự do kiến tạo, thì một người phải thấu hiểu các giới hạn do quá khứ mang lại, và sẵn lòng vượt thoát khỏi quá khứ để kiến tạo cái mới.
Ngoài ra, để hiện thực hóa một sự kiến tạo xứng đáng thường bao giờ cũng đòi hỏi nguồn lực và sự tham gia của nhiều hơn một người . Điều này đòi hỏi ở mỗi người năng lực phối hợp làm việc cùng người khác. Do đó, những kỹ năng như làm việc nhóm, tư duy phê phán, chung sống trong sự đa dạng, tôn trọng sự khác biệt, cân bằng và điều phối lợi ích, thỏa hiệp để đạt đồng thuận… trở thành những yêu cầu bắt buộc.

Chỉ khi có được tự do tư tưởng, tự do lựa chọn, tự do trở thành, khả năng vượt qua được những giới hạn trong nhận thức của mình, và khả năng phối hợp làm việc cùng người khác trong một tâm thế chủ động, một người mới có được tự do kiến tạo để tạo ra một điều gì đó xứng đáng, quan trọng nhất là kiến tạo chính cuộc đời mình và mang lại cho nó một giá trị, một ý nghĩa, trong suốt hành trình sống.

Đến đây, hẳn bạn đã nhìn ra câu trả lời cho câu hỏi: Học để làm gì?

Với tôi, học là để trở thành con người tự do. Và tôi luôn nhất quán với câu trả lời xuyên suốt đó

Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-441611113891609482017-03-07T15:46:00.003+08:002017-03-07T15:46:50.168+08:00Những cánh chim cuối đàn
GIÁP VĂN DƯƠNG

Tranh ghép gốm của họa sĩ Lê Thiết Cương

Chính thị trường và sự cạnh tranh lành mạnh sẽ quyết định đâu là những cánh chim đầu đàn, chứ không phải sự ưu ái của ngân sách nhà nước. Ngân sách nhà nước chỉ nên tập trung cho những cánh chim cuối đàn, thông qua việc đảm bảo một mức sàn tối thiểu chung, và nâng cấp mức sàn này mỗi khi nguồn lực tăng thêm.

Chính thị trường và sự cạnh tranh lành mạnh sẽ quyết định đâu là những cánh chim đầu đàn, chứ không phải sự ưu ái của ngân sách nhà nước. Ngân sách nhà nước chỉ nên tập trung cho những cánh chim cuối đàn, thông qua việc đảm bảo một mức sàn tối thiểu chung, và nâng cấp mức sàn này mỗi khi nguồn lực tăng thêm.

Những ngày này, thế giới vẫn chưa thoát ra khỏi ảnh hưởng của cơn địa chấn chính trị: Donald Trump đắc cử tổng thống Mỹ, bất chấp sự phản đối ra mặt của truyền thông chính thống, và phần lớn giới học giả tinh hoa trong suốt hành trình chạy đua vào Nhà Trắng.

Sự kiện này làm cả thế giới phấp phỏng, vì chủ nghĩa dân tộc thể hiện qua chiến dịch tranh cử và cách hành xử khó đoán định của Donald Trump, có thể gây ảnh hưởng lớn đến thế giới.

Lý do vì sao Trump thắng cuộc đã được cả thế giới mang ra mổ xẻ, trong đó nổi bật nhất là quy việc chiến thắng của Trump cho sự ủng hộ của nhóm người Mỹ bị bỏ rơi trong nền kinh tế toàn cầu hóa. Họ là những người chịu thiệt ở trong lòng nước Mỹ, nên đã ủng hộ Trump với chính sách “Nước Mỹ trên hết” và khẩu hiệu tranh cử “làm cho nước Mỹ vĩ đại một lần nữa”.

Họ được ví như những con chim cuối đàn của cả một đàn chim. Nhưng chính họ, những con chim cuối đàn đó, đã quyết định hướng đi của nước Mỹ trong những năm tới, chứ không phải là giới tinh hoa hay truyền thông chính thống, tạm được hiểu như những con chim đầu đàn trong cả đàn chim nước Mỹ.

Câu chuyện về ảnh hưởng của một nhóm đi sau đến chuyển hướng chiến lược của một quốc gia, trong hành động hoặc nhận thức, không chỉ dừng ở ví dụ trên, mà còn xuất hiện ở khắp mọi nơi, trong đó có Việt Nam.

Sự kết nối dày đặc trong xã hội, nhờ thông tin và hệ thống giao thông, đã làm cho một sự kiện xảy ra một bất cứ đâu trong một quốc gia, cũng có khả năng ảnh hưởng đến đời sống chung của toàn xã hội.

Cuối đàn có gây ảnh hưởng?

Tôi đã có một thời gian dài nghĩ rằng, sự phát triển của xã hội được quyết định bởi nhóm tinh hoa dẫn dắt. Nói một cách hình ảnh thì đó là: Những con chim đầu đàn sẽ quyết định tốc độ và hướng bay của cả đàn chim.

Nhận thức này hiển nhiên đến mức không cần phải chất vấn lại. Trong số những người tôi quen biết, cũng không thấy ai đặt lại vấn đề này.

Tuy nhiên, những trải nghiệm thực tế làm tôi ngày càng nhận ra rằng: Những con chim đầu đàn sẽ lạc lõng, thậm chí lạc lối, nếu tách khỏi những con chim cuối đàn. Và phản ứng của những con cuối đàn cũng đóng vai trò quan trọng như những con đầu đàn trong việc quyết định hướng bay và tốc độ của cả đàn chim.

Với xã hội, câu chuyện cũng diễn ra tương tự. Cuộc sống và cách thức phản ứng của những nhóm chịu thua thiệt, tức những con chim cuối đàn, ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra ổn định và phát triển chung cho cả xã hội.

Có thể thấy rõ điều này trong một câu chuyện nhãn tiền: Trong khi đóng góp của những người được coi là thuộc nhóm tinh hoa vào việc thúc đẩy văn hóa chưa rõ được bao nhiêu, thì chỉ cần một vài người Việt ăn cắp ở nước ngoài, hay một nhóm nhỏ hành hung du khách trên đất Việt, thì cũng đủ sức kéo tụt vị trí của Việt Nam trong thang bậc văn minh của thế giới.

Rộng hơn, nếu như hàng ngàn nhà khoa học chưa chắc đã thúc đẩy được sự tiến bộ của xã hội được bao nhiêu, thì chỉ cần sự xuất hiện của vài kẻ khủng bố cũng có thể gây náo loạn, thậm chí kéo lùi, cho toàn xã hội cả chục năm. Trong trường hợp này, rõ ràng những con chim bay cuối đàn đang chi phối hướng bay và tốc độ của cả đàn chim.

Sở dĩ có chuyện như vậy là vì trong xã hội hiện đại dày đặc liên thông và kết nối này, mỗi người đều tồn tại và hiện hữu trong sự tương thuộc với những người khác. Thông qua vô vàn kết nối, chuyển động của bất cứ con chim nào, dù ở đầu hay cuối đàn, cũng có khả năng tác động đến số phận của cả đàn chim.

Đây là một sự chuyển đổi nhận thức có ảnh hưởng quan trọng trong việc ban hành các chính sách về quốc kế dân sinh, đặc biệt trong việc sử dụng ngân sách nhà nước.

Ngân sách, thay vì tập trung cho những con chim đầu đàn, với hy vọng họ sẽ trở trành lực lượng dẫn dắt, thì sẽ hiệu quả hơn nếu dành cho những con chim đang bay ở cuối đàn.

Ví dụ thứ nhất, trong kinh tế, các công ty nhà nước, trên mọi văn bản, vẫn đang được coi là xương sống của nền kinh tế, tức những cánh chim dẫn dắt, nên được hưởng nhiều ưu ái về đầu tư, từ đất đai đến tiếp cận tài chính. Trong khi đó, khối doanh nghiệp ngoài quốc doanh, nhất là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, thì hầu như không được ưu đãi gì. Tuy nhiên, đóng góp của những đầu đàn này không đáng kể gì, cả trong hiệu quả kinh doanh lẫn tạo công ăn việc làm. Còn chính tốc độ phát triển của khối doanh nghiệp ngoài quốc doanh, tức những cánh chim hiện đang ở cuối đàn này, sẽ quyết định sự phát triển của nền kinh tế.

Ví dụ thứ hai là về giáo dục, với đề án 911, với kế hoạch đào tào tạo 10.000 tiến sĩ ở nước ngoài và kinh phí dự kiến 14.000 tỉ đồng cho giai đoạn 2010 - 2020.

Giả sử phần ngân sách này để đầu tư giáo dục cho người nghèo, cho vùng sâu vùng xa, thì hiệu quả chung tính cho toàn xã hội có tăng lên?

Cũng giống như chính sách ưu đãi cho những “quả đấm thép” trong kinh tế, cơ sở sâu xa của các đề án này vẫn là quan niệm: Đầu tư cho nhóm tinh hoa dẫn dắt thì hiệu quả sẽ cao hơn.

Nói một cách hình ảnh, những đề án như thế này được xây dựng dựa trên một quan niệm: Những con đầu đàn sẽ quyết định tốc độ bay của cả đàn chim.

Nhưng sự thật có phải là như vậy?

Cần một nhìn nhận mới

Thay vì đầu tư cho những con chim đầu đàn này, hãy dành phần ngân sách đó để hỗ trợ những con chim cuối đàn, tức những người đang gặp khó khăn trong tiếp cận giáo dục, thì có thể hiệu quả đầu tư sẽ cao hơn nếu xét cho toàn xã hội.

Đầu tư cho những cánh chim cuối đàn, thay vì những cánh chim đầu đàn, cũng phù hợp với các lý thuyết về đầu tư rằng, khi trình độ phát triển còn ở mức thấp, thì với cùng một suất đầu tư, tốc độ phát triển sẽ cao hơn so với khi trình độ đã ở mức cao, tức hiệu quả chung sẽ cao hơn nếu đầu tư cho những con chim cuối đàn.

Ngoài ra, nếu dành quan tâm đến những con chim cuối đàn như vậy, tính nhân văn, sự đoàn kết và tinh thần tương thân tương ái, những giá trị không thể quy đổi thành tiền, sẽ được đảm bảo tốt hơn. Sự công bằng trong phân bổ nguồn lực cũng cao hơn, vì một sự thật không thể phủ nhận, những con chim cuối đàn, do vị trí của mình, bao giờ cũng thiệt thòi trong việc tiếp cận thông tin và nguồn lực chung.

Đến đây, xuất hiện một câu hỏi: Như vậy, có phải đó cũng là một sự bất công với những cánh chim đầu đàn?

Câu trả lời đơn giản là không. Những cánh chim đầu đàn thực sự sẽ phải tự khẳng định vị trí của mình bằng khả năng tự vươn lên, chứ không phải thông qua các ưu đãi từ ngân sách, vốn dĩ luôn hạn hẹp.

Việc đầu tư cho các cánh chim đầu đần này, hãy để cho thị trường thực hiện. Chính thị trường và sự cạnh tranh lành mạnh sẽ quyết định đâu là những cánh chim đầu đàn, chứ không phải sự ưu ái của ngân sách nhà nước. Ngân sách nhà nước chỉ nên tập trung cho những cánh chim cuối đàn, thông qua việc đảm bảo một mức sàn tối thiểu chung, và nâng cấp mức sàn này mỗi khi nguồn lực tăng thêm. Còn mức trần, hãy để cho thị trường quyết định.

Vì một thực tế không thể phủ nhận, những con chim cuối đàn đang ngày càng có vai trò lớn hơn trong việc quyết định hướng bay và tốc độ của cả đàn chim, vì thế cần được quan tâm đúng mức, nếu muốn giữ thế cân bằng sự phát triển bền vững của cả đàn chim.
---
Bài đã đăng báo Lao Động, số Tết 2017.Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-23350201299715375532017-03-06T16:04:00.001+08:002017-03-06T16:04:12.208+08:00Chỉ cần hiểu trẻ, yêu trẻ và làm gương cho trẻ
Việc điều chuyển 26.000 giáo viên dư dôi xuống dạy mầm non được coi là tâm điểm của giáo dục năm 2017. Tuy nhiên, việc điều chuyển đó thực hiện như thế nào để tránh những hệ lụy không đáng có đến một đối tượng nhạy cảm và dễ tổn thương nhất trong xã hội, các em mầm non.

Chúng tôi đã có cuộc trò chuyện với Tiến sĩ Giáp Văn Dương, người sáng lập trường học trực tuyến Giapschool về vấn đề này.

- Tại Hội nghị sơ kết học kỳ 1 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, một vấn đề được quan tâm và được coi là tâm điểm của giáo dục năm 2017 là việc dư dôi 26.000 giáo viên sư phạm. Bộ đã đưa ra giải pháp điều chuyển các giáo viên này xuống dạy mầm non thông qua việc học văn bằng 2 - chương trình do ĐH Sư phạm Hà Nội thiết kế. Theo ông, đây có phải là giải pháp hiệu quả và thiết thực?

+ Ái chà! Chị cho tôi thở sâu một cái rồi hãy nói. Vì tôi biết, với sự việc như thế này, nói thế nào cũng gặp phải ý kiến trái chiều. Vì thế, tôi muốn trao đổi thật thong thả, từng bước một thì may ra mới tìm được điều gì có ý nghĩa.

Thứ nhất, việc 26.000 cử nhân sư phạm thất nghiệp là có thật. Giải quyết công ăn việc làm cho các cử nhân này có một phần trách nhiệm của Bộ Giáo dục và các trường đại học sư phạm. Vì thế, Bộ tìm giải pháp để giải quyết bài toán này là phù hợp. Thứ hai, việc thiếu giáo viên mầm non cũng là có thật.

Theo báo cáo cũng trong hội nghị này, hiện cả nước thiếu khoảng 32.000 giáo viên mầm non. Vì thế, mới có cái giải pháp đào tạo lại và điều chuyển các giáo viên thừa này xuống bậc mầm non để giảng dạy, thông qua việc học văn bằng hai, do ĐH Sư phạm Hà Nội thiết kế.

Vấn đề đặt ra: Liệu có thể cắt chỗ thừa đập vào chỗ thiếu theo cách cơ học như vậy được không? Liệu việc này có ảnh hưởng gì đến chất lượng giáo viên mầm non, nơi đón nhận những giáo viên thừa này?

Rõ ràng đây là bài toán của thị trường lao động. Một cách lý tưởng, thị trường sẽ tự điều chỉnh theo luật cung-cầu. Nhưng do lao động giáo dục quá đặc thù, chịu sự quản lý chặt chẽ của Nhà nước nên mới phát sinh chuyện thảo luận này, chứ nếu không thì chúng ta chỉ cần nói ngắn gọn: Hãy để thị trường tự điều chỉnh.

Giờ chúng ta nhìn một góc khác: Giả sử không có chuyện điều chỉnh này thì sao? Rõ ràng, thiếu giáo viên bậc mầm non là không tốt, cần phải bù đắp. Nhưng bù đắp bằng cách nào?

Chỉ có hai cách cơ bản: hoặc là đào tạo mới, tuyển các em học sinh mới tốt nghiệp THPT, đào tạo qua bậc trung cấp 2 năm và trở thành giáo viên mầm non, hoặc là đào tạo lại số giáo viên thừa ở bậc trên, theo chuẩn mực của chương trình giáo dục mầm non, rồi điều chuyển để bù đắp.

Ta thử hình dung: nếu theo cách thứ nhất, một học sinh tốt nghiệp THPT 18-19 tuổi, học 2 năm trung cấp để trở thành giáo viên mầm non khi 20-21 tuổi, thường chưa có gia đình; còn theo cách thứ hai, một giáo viên dôi dư, giả sử là 30-40 tuổi, cũng đào tạo lại 2 năm để trở thành giáo viên mầm non thì chất lượng của hai giáo viên này như thế nào? Bên nào tốt, bên nào dở?

Nếu tôi là hiệu trưởng trường mầm non, tôi sẽ không kết luận ngay là một giáo viên trẻ măng, 20-21 tuổi sẽ tốt hơn một giáo viên được đào tạo lại. Giáo viên trẻ thì được chuẩn hóa từ sớm, dễ uốn nắn vào quy trình, nhưng thiếu kinh nghiệm sống, nhiều khi dạy mình còn chưa xong. Giáo viên có tuổi có trải nghiệm sống, thường đã có gia đình và có con nên có kinh nghiệm chăm sóc trẻ nhỏ, nhưng thường bảo thủ, ngại học cái mới. Vậy tôi sẽ chọn ai?

Dân gian đúc kết: "Thầy già, con hát trẻ". Nhưng không vì thế mà tôi chọn giáo viên có tuổi. Tôi sẽ phỏng vấn trực tiếp để lựa chọn. Với tôi, phẩm chất quan trọng nhất của giáo viên mầm non là thấu hiểu và yêu thương trẻ nhỏ. Mà điều này phụ thuộc nhiều hơn vào tính cách cá nhân chứ không phải do đào tạo mới hay đào tạo lại.

Như vậy lại xuất hiện trở lại bài toán thị trường lao động. Nếu khối trường tư thục, hãy để thị trường quyết định. Còn với trường công, vì chưa có nghiên cứu nào chỉ ra sự khác biệt nên theo tôi cứ cho thử nghiệm đào tạo lại và điều chuyển. Bộ có trách nhiệm kiểm tra chất lượng, thấy tốt thì triển khai rộng, thấy không tốt thì dừng lại. Tất nhiên tiến hành trên cơ sở tự nguyện của giáo viên.

- Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo - bà Nguyễn Thị Nghĩa - khẳng định việc điều chuyển giáo viên thừa căn cứ trên tinh thần tự nguyện của các thầy cô. Đây là giải pháp tình thế mà Bộ bắt buộc phải đưa ra để giải quyết hậu quả của việc đào tạo và tuyển dụng giáo viên ồ ạt, thiếu tính toán ở một số địa phương. Liệu điều đó có tạo ra tiêu cực trong ngành Giáo dục?

+ Phân bổ lao động bao giờ cũng chịu ảnh hưởng của quy luật thị trường lao động. Mà đã như vậy thì tất nhiên phải trên tinh thần tự nguyện, vì không ai có quyền ép anh phải làm việc anh không muốn.

Nếu anh muốn thì hãy tham gia chương trình thí điểm, không thì thôi, tìm việc khác để làm. Điều này rất bình thường. Còn liệu nó có tạo ra tiêu cực trong giáo dục hay không thì tôi không biết, không đoán mò được.

Nhưng tôi có thể hỏi ngược lại: Giả sử không làm gì khác, cứ để số giáo viên thừa ngồi đó vất vưởng, còn số giáo viên thiếu không tìm cách bù đắp thì có phải cũng là một thứ tiêu cực trong giáo dục hay không? Vậy theo tôi là cứ cho thí điểm. Nhưng kiểm soát chặt chẽ về chất lượng, có nghiên cứu tổng kết đàng hoàng, minh bạch, trước khi nhân rộng.

- Đây được coi là một cuộc điều chuyển lớn nhất từ trước đến nay. Hệ lụy của nó sẽ là gì thưa ông, vì đặc thù của giáo viên mầm non sẽ rất khác và những sai lệch sẽ làm ảnh hưởng rất lớn đến đối tượng nhạy cảm và dễ tổn thương nhất là các em?

+ Tôi chỉ sợ điều chuyển cơ học để lấy thành tích. Còn điều chuyển sau khi thí điểm, có đào tạo lại bài bản, kiểm soát tốt chất lượng, thì không đáng ngại. Không có lý do gì để cho rằng học một chuyên ngành khác rồi chuyển qua học làm giáo viên mầm non thì sẽ kém đi.

Giả sử nếu có một bác sĩ chuyển qua học giáo dục mầm non rồi dạy con tôi, tôi hoàn toàn ủng hộ. Một kỹ sư xây dựng học giáo dục mầm non rồi dạy con tôi, tôi hoan nghênh. Một luật sư chuyển qua học giáo dục mầm non rồi dạy con tôi, tôi chào đón.

Miễn là những người này đáp ứng được những tiêu chí rất đơn giản: hiểu con tôi, yêu thương con tôi và có thể làm gương cho con tôi trong lối sống. Chính những giáo viên như vậy sẽ làm phong phú hơn cho môi trường giáo dục mầm non.

Theo quan sát của tôi, sư phạm mầm non đang bị biến dạng và bất bình đẳng kinh khủng, khi toàn bộ giáo viên là nữ, lại tròn trịa na ná như nhau. Cái đó không giống như cuộc đời thực, có nam có nữ, có nhiều ngành nghề, có nhiều lĩnh vực, phong phú đa dạng hơn rất nhiều.

Với tôi, giáo viên mầm non tốt nhất là người đáp ứng được mấy tiêu chí cơ bản: hiểu trẻ, yêu trẻ và làm gương cho trẻ trong sinh hoạt. Hiểu trẻ thì có thể đào tạo qua trường lớp và kinh nghiệm cá nhân. Yêu trẻ thì phần nhiều do cá tính. Còn làm gương được cho trẻ hay không là do lối sống của người đó có lành mạnh hay không.

- Thực tế cho thấy, hầu hết giáo viên mầm non có trình độ trung cấp hoặc cao đẳng làm việc khá tốt. Với bản chất việc làm chỉ cần trình độ như thế thì không nhất thiết đào tạo đại học, vừa lãng phí, vừa phi logic. Theo ông, có giải pháp nào khả quan nhất cho vấn đề thừa giáo viên không?

+ Hầu hết các nước đòi hỏi giáo viên mầm non phải có bằng cử nhân giáo dục học. Nhiều nơi đòi hỏi bằng thạc sĩ. Vậy không có lý do gì để đóng khung giáo viên mầm non vào trình độ trung cấp hai năm. Tôi không nghĩ học nhiều, có nhiều kiến thức thì sẽ kém đi trong việc hiểu trẻ, yêu thương trẻ hoặc làm gương cho trẻ.

Tôi thậm chí còn cho rằng, giáo viên mầm non nên được đa dạng hóa tối đa, có nền tảng từ nhiều ngành nghề khác nhau, tuổi tác khác nhau, phông nền văn hóa khác nhau, vì như thế mới là cuộc sống. Như thế mới giúp các con chạm được đến cuộc sống thực sự từ khi còn rất nhỏ.

Ngay việc tất cả giáo viên mầm non đều là nữ, tôi đã thấy là vấn đề. Thực tế, tôi muốn có giáo viên nam trong trường mầm non, để con tôi có được cân bằng về giới tính trong việc học và sống ở trường mầm non.

- Nhiều ý kiến cũng cho rằng, giáo viên thừa vẫn thừa, nhưng thiếu vẫn thiếu, thiếu những giáo viên giỏi và tâm huyết. Điều đó, lỗi một phần có phải từ công tác đào tạo?

+ Đây là vấn đề của bản thân người học, khi chọn ngành chọn nghề mà không quan tâm đến thị trường. Đây cũng là vấn đề của cơ sở đào tạo, khi chỉ đào tạo ra những giáo viên không đạt chất lượng, cũng không biết làm gì khác ngoài nghề dạy học. Nhưng rộng hơn, đó là vấn đề của thị trường lao động.

- Ông nói đúng, từ câu chuyện thừa nhân lực cử nhân sư phạm và cách giải quyết vấn đề của Bộ Giáo dục và đào tạo, theo ông, đã đến lúc Bộ cần có những giải pháp thế nào về vấn đề tuyển sinh ngành sư phạm? Liệu có nên dừng tuyển sinh hay không?

+ Tôi cho rằng đây là vấn đề của thị trường lao động. Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ cần minh bạch thông tin về thị trường lao động giáo dục, tình trạng thừa thiếu lao động ra sao, đưa ra các dự báo và các chỉ tiêu tuyển sinh không vượt quá nhiều so với nhu cầu để thí sinh tham khảo. Phần còn lại sẽ do thí sinh lựa chọn.

Ngoài ra, các cơ sở giáo dục cũng cần đào tạo sao cho khi thất nghiệp thì các thầy cô phải có đủ kiến thức và kỹ năng làm việc gì đó để sống. Bản thân tôi cũng không muốn con mình học những thầy cô như vậy. Nếu thầy cô không có khả năng thu xếp cuộc sống cho mình, tự tìm ra việc gì đó để làm khi thất nghiệp thì con tôi sẽ học được gì từ những người như vậy?

Trẻ mầm non cũng sẽ chịu nhiều ảnh hưởng từ cuộc điều chuyển giáo viên này.

- Với cách tuyển sinh năm nay của Bộ Giáo dục và Đào tạo thì trong thời gian tới, tỷ lệ thất nghiệp của cử nhân thạc sĩ còn tăng cao hơn vì vào đại học không quá khó. Chúng ta cần có định hướng như thế nào từ gốc khi cả nước thừa cử nhân thạc sĩ mà vẫn thiếu thợ giỏi, thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao?

+ Như tôi đã nói, đây trước hết là vấn đề của thị trường lao động và rộng hơn là vấn đề của nền kinh tế. Các cơ quan quản lý chỉ cần minh bạch thông tin về nhu cầu ngành nghề, nói thẳng nói thật cho thí sinh biết mọi thông tin liên quan để quyết định. Sau đó là chất lượng đào tạo.

Các trường phải đào tạo sao cho người học có kỹ năng lãnh đạo bản thân, tự tổ chức cuộc sống của mình, tự tìm việc khi thất nghiệp hoặc khởi nghiệp để tạo ra thêm công ăn việc làm mới, chứ không phải thầy thì dạy cho xong, trò thì học cho qua rồi ra trường thất nghiệp nằm đó kêu trời.

- Với chính sách hiện nay, chúng ta gần như đang đi đến phổ cập đại học, rõ ràng điều này sẽ dẫn đến lãng phí nguồn nhân lực và vật chất của toàn xã hội. Nhưng dường như Bộ Giáo dục và Đào tạo đang "mắt nhắm mắt mở" trong câu chuyện này. Cá nhân ông có giải pháp gì cho vấn đề này không?

+ Phổ cập đại học đang là một xu thế. Trong nền kinh tế tri thức thì đây là điều dễ hiểu và cũng chẳng có gì xấu nếu chất lượng giáo dục đại học được đảm bảo. Tỷ lệ người học đại học ở Việt Nam vẫn còn kém xa các nước phát triển, đặc biệt các nước ở khu vực châu Á.

Chẳng hạn, khoảng 80% học sinh tốt nghiệp THPT của Hàn Quốc sẽ vào đại học. Vì thế, thời gian tới, phổ cập đại học sẽ là xu hướng tất yếu ở Việt Nam và theo đó, số người tốt nghiệp đại học thất nghiệp sẽ tăng lên. Thất nghiệp là vấn đề của nền kinh tế, cụ thể là nền kinh tế có đủ tạo ra số công ăn việc làm tương ứng hay không, chứ không chỉ đơn thuần của đại học.

Giải pháp cho thất nghiệp thì đòi hỏi những chính sách vĩ mô. Nhưng trong lúc chờ đợi thì người trẻ phải tự cứu mình trước, bằng cách học hỏi không ngừng kiến thức và kỹ năng làm việc, chinh phục thị trường lao động trong và ngoài nước và tốt hơn là có thể khởi nghiệp để tạo thêm công ăn việc làm cho xã hội, thúc đẩy nền kinh tế phát triển.

Đó cũng là lý do mà tuần trước chúng tôi cho ra đời Học viện Khởi nghiệp để đào tạo những người có khả năng làm chủ, thúc đẩy kinh tế phát triển, tạo thêm công ăn việc làm cho xã hội.

- Cảm ơn cuộc trò chuyện của ông.
Việt Hà (thực hiện)
Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-75610454617231748522017-03-05T11:54:00.002+08:002017-03-05T11:54:26.903+08:00Không gây hại!
Giáp Văn Dương

Đối với nghề giáo, tôi là một người vừa trong cuộc vừa ngoài cuộc. Ngoài cuộc vì giờ tôi không thuộc biên chế của trường công chính quy nào. Trong cuộc vì tôi đến nay vẫn đang đứng trên bục giảng. Trong thâm tâm, tôi vẫn tự coi mình là một nhà giáo trước khi là bất cứ một người nào khác. Giáo dục, rộng hơn là mở mang tri thức và phát triển con người, vẫn là công việc mà tôi đang theo đuổi hàng ngày.

Vậy nên, mỗi khi có dịp thảnh thơi thì tôi đều dành một khoảng thời gian tĩnh lặng để suy ngẫm về công việc mà mình đang theo đuổi, về những quy tắc mà nó chịu ràng buộc, và những giới hạn mà người làm nghề dạy học không được phép vượt qua.

Đã từ lâu tôi luôn nhắc các học viên của mình, trong đó có nhiêu người đang làm nghề dạy học và đạo tạo rằng: Làm giáo dục, làm đào tạo, tiêu chí đầu tiên của đạo đức nghề nghiệp là KHÔNG GÂY HẠI!

Không gây hại ư!? Tại sao lại là không gây hại?

Người làm nghề dạy học chỉ nói lời hay lẽ phải. Ngoài dạy kiến thức, các thầy cô còn dạy làm người. Toàn những thứ thiện lành như thế, sao lại có thể gây hại cho học trò, những người mình hết mực thương yêu được cơ chứ?

Vậy nhắc nhở các thầy cô không gây hại có phải là chuyện lẩm cẩm, hay là quá khắt khe với các thầy cô?

Câu trả lời là không lẩm cẩm, cũng không khắt khe. Theo quan sát của cá nhân tôi, trong nền giáo dục còn nhiều bất cập này, thì để không gây hại với học trò của mình, nhà giáo cần một sự thức tỉnh và một lòng quả cảm dài hơi.

Nếu không, rất có thể nhà giáo sẽ gây hại cho chính học trò của mình mà không biết, hoặc nếu có biết thì cũng “nhắm mắt đưa chân” cho xong việc, cho dễ dàng và bớt phiền toái.

Còn nhớ, khi tôi học cấp ba, lần đầu tiên được nghe cô giáo của tôi nói “nhà giáo là kỹ sư tâm hồn”. Mắt cô sáng long lanh. Giọng cô đầy tự hào. Tôi cũng tự hào theo cô. Mắt tôi cũng sáng long lanh như mắt cô vậy.

Bốn chữ “kỹ sư tâm hồn” đã trở thành một sự thật hiển nhiên về nghề giáo. Tôi mặc nhiên chấp nhận và không mảy may chất vấn tính chính đáng và sự phức tạp ẩn chứa phía sau bốn chữ “kỹ sư tâm hồn” này.

Tôi cũng không hề chất vấn xem “kỹ sư” là gì, “tâm hồn” là gì, và “kỹ sư tâm hồn” có nghĩa là gì?

Rộng hơn, tôi hiểu rằng nghề giáo là nghề dạy làm người, và các thầy cô của tôi cũng hiểu như vậy. Tuy nhiên, tôi tự hỏi trong số tất cả những người tôi đã từng gặp, thực sự có bao nhiêu người từng nghiêm túc suy nghiệm về “Người là gì?” và “Dạy làm người là dạy cái gì?”.

Khi bản thân mỗi người trong số thầy cô, học trò, và cả những người lên chương trình học tập cho thầy và trò, không tự trả lời những câu hỏi căn cốt này, thì hiển nhiên tất đều chỉ đi qua phần việc của mình trong sự hiển-nhiên-đờ-đẫn.

Chỉ đến khi tôi ra trường, 22 tuổi - ở lại trường làm giảng viên - trẻ măng - ngơ ngác trước cuộc đời - tôi mới giật mình thảng thốt: Ngoài mớ kiến thức từ trong sách vở, ngoài cuốn giáo trình và những bài tập tôi gần như đã thuộc nằm lòng, tôi lấy tư cách gì để dẫn dắt cuộc đời của những bạn trẻ dưới kia, khi trải nghiệm của tôi còn ít ỏi, nhận thức của tôi còn non nớt, bản thân tôi còn hoang mang về con đường phía trước?

Tôi hiểu gì về đời và người để dẫn dắt con người đi trong cuộc đời?

Mà nếu như tôi đã không thấu hiểu việc tôi làm như thế, tôi cũng đang mò mẫm trên đường đời như thế, thì sự dẫn dắt của tôi có gây hại cho các học trò của tôi không?

Lúc đó, bốn chữ “kỹ sư tâm hồn” lại vang lên như một bám víu. Tôi hoàn toàn có thể bình thản làm công việc của mình như bao người khác, tự đánh bóng nghề nghiệp của mình lên thành nghề cao quý nhất trong những nghề cao quý, và thầm gọi tên công việc của mình là “kỹ sư tâm hồn” trong sự kiêu hãnh ngầm và tinh tế ngôn từ.

Nhưng sự mù mờ một khi đã nhận ra sẽ trở thành một nỗi ám ảnh, không thể thoát ra nếu chưa làm sáng tỏ nó.

Càng ngẫm, càng nghĩ, càng quan sát, càng trải nghiệm, tôi càng hoang mang và thấy công việc của mình quá sức. Tôi hiểu gì về người mà dạy người khác làm người? Tôi lấy tư cách gì để đào luyện tâm hồn của người khác, khi tôi chưa thấu hiểu bản thân, và chưa đào luyện được tâm hồn của chính mình?

Đó là lý do tôi tạm dừng việc giảng dạy để đi du học. Trước hết để hiểu mình, sau đó để hiểu đời, hiểu cuộc sống ngoài kia. Hành trình đó kéo dài 13 năm, cho đến khi tôi trở về.

Hành trình học hỏi và tra vấn kéo dài đó, cộng với những trải nghiệm trong cuộc sống, giúp tôi hiểu ra một điều giản dị rằng, nếu đã làm nghề giáo thì phải rất cẩn trọng khi thiết kế và xây dựng tâm hồn cho người khác, tức đừng vội vàng nhận mình là “kỹ sư tâm hồn” kẻo gây hại cho lớp trẻ mà không hay biết.

Kỹ sư tâm hồn… Đó là công việc quá ư khó khăn, quá ư tinh tế, và quá sức của môt người, vì phần lớn những người thiết kế và xây dựng tâm hồn cho kẻ khác đều vẫn còn đang mò mẫm để xây dựng tâm hồn của chính mình.

Bản thân không ít những người làm giáo dục vẫn đang mò mẫm trong bóng tối, còn chưa tìm được đường ra, còn đầy rẫy bế tắc, còn hoang mang trước cuộc đời, còn khắc khoải tìm câu trả lời những câu hỏi cơ bản: “Tôi là ai?”, “Cuộc sống này có ý nghĩa gì?”… Nhưng chính họ cũng là người gánh vác trách nhiệm dẫn dắt một đoàn người trẻ khác, cũng đang mò mẫm trong bóng như mình, hoặc bị mình vô tình lôi vào bóng tối, tìm cách đi về phía ánh sáng, ở đâu đó chưa biết, nhân danh giáo dục

Trong sự mò mẫm và hoang hoải đó, điều hiển nhiên các “kỹ sư tâm hồn” sẽ làm là bám thật chặt sách giáo khoa. Nhưng có ai đảm bảo những người biên soạn sách giáo khoa đó cũng thấu hiểu tâm hồn mình, và cũng có một tâm hồn trong sáng để chỉ huy việc xây dựng tâm hồn người khác?

Vì phải bám víu vào sách giáo khoa, nên sách giáo khoa thay vì chỉ là công cụ, nay trở thành chủ nhân uy quyền tuyệt đối. Nhưng khi người ta còn ở trong bóng tối, nắm thật chặt cây gậy không đảm bảo rằng ta sẽ đi ra ánh sáng. Nắm chặt quá, lại tự tin vung vít, có thể gây sát thương với chính mình và những người mình dẫn dắt.

Bám chặt cây gậy và những chỉ đạo rập khuôn từ trên xuống, khi đó cũng chỉ để cho mình đỡ sợ như người hát thật to khi đi qua bãi tha ma, hoặc để né tránh trách nhiệm lẽ ra ta phải gánh vác, chứ không giúp ta hoàn thành sứ mệnh cao quý của một kỹ sư tâm hồn.

Bức tranh màu xám ấy chỉ chấm dứt khi phần lớn những người làm giáo dục có một sự tỉnh thức và kiên trì một nguyên tắc dẫn đường: Không gây hại!

Bất cứ khi nào có cảm giác rằng lời nói của mình, hành vi của mình, quan điểm của mình có thể gây hại cho lớp trẻ, thì phải giật mình dừng lại để suy xét và kiểm chứng.

Muốn vậy, nhà giáo phải chân thật lắng nghe lương tâm mình, lắng nghe sự mách bảo từ trong sâu thẳm của tâm hồn mình, chân thành quan sát và đón nhận những diễn biến vi tế trong đôi mắt trẻ, thì mới có thể nhận ra và không lạc lối.

Nếu không, dù yêu nghề và nhiệt tâm đến mấy, dù thuộc lòng cả bộ giáo trình và biết được vô vàn mẹo mực để giải những bài tập đánh đố, và tự hào gọi mình là những kỹ sư tâm hồn, gọi nghề của mình là nghề cao quý nhất trong số những nghề cao quý, thì rất có thể nhà giáo cũng đang gây hại mà không biết.

Thay vì bồi đắp những tâm hồn cao thượng, những con người tự do, nhà giáo lại chung tay tạo ra những tâm hồn méo mó u mê, những con robot được lập trình sẵn. Vì biết đâu, chính nhà giáo cũng đang là một người như thế.

Vì thế, trước mỗi thành tích của nhà giáo, chúng ta phải giật mình cẩn trọng. Trước khi tự hào là một giáo viên dạy giỏi, chúng ta phải giật mình nhìn xem trong một nền giáo dục còn nhiều bất cập như thế, “dạy giỏi” có nghĩa là gì?

Biết đâu, dạy càng “giỏi”, càng đúng theo sách, thì gây hại càng nhiều mà ta không hay biết?

Tiếc rằng, chưa có nghiên cứu định lượng nào về mối quan hệ giữa dạy giỏi và gây hại này. Nhưng một cách logic, khi một nền giáo dục sa đà vào bệnh thành tích ảo, thì việc anh dạy giỏi cũng đồng nghĩa với việc anh góp phần tạo ra nhiều thành tích ảo. Khi một chương trình hạn chế tự do tư tưởng và bóp nghẹt tính sáng tạo thì việc anh dạy giỏi cũng đồng nghĩa với việc anh hạn chế giỏi khả năng tự do tư tưởng và sáng tạo của người học.

Hiểu ra như thế, chúng ta sẽ thận trọng hơn trong việc cổ vũ những cuộc thi giáo viên dạy giỏi.

Vậy nên, đã chọn nghề giáo thì phải luôn giật mình: Không gây hại!

Nghề giáo trong lúc tranh tối tranh sáng lại càng phải giật mình: Không gây hại!

Giật mình để tỉnh thức.
---

Bài đã đăng trên Tia Sáng, Vietnamnet đăng lại.
Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-29377044148592853582017-02-16T11:02:00.003+08:002017-02-16T11:02:36.445+08:00Khởi nghiệp chính trị

GIÁP VĂN DƯƠNG

26.01.2017, 04:28

Ảnh: Pinterest

Việt Nam không ngoại lệ trong trào lưu khởi nghiệp toàn cầu dấy lên vài năm gần đây. 2016 được chọn là Năm quốc gia khởi nghiệp. Làn gió mới đầy hứng khởi ấy tràn qua nhà nhà, người người với nhiều kỳ vọng lớn lao của cả người trong và ngoài cuộc.

Từ một hiện tượng

Nhưng nếu quan sát kỹ hơn, ta sẽ thấy phong trào khởi nghiệp này diễn ra chủ yếu trong lĩnh vực kinh doanh - công nghệ, luôn gắn với việc sử dụng công nghệ để tạo ra những sản phẩm mới, dịch vụ mới, hoặc những mô hình kinh doanh mới “nhanh - nhiều - tốt - rẻ” hơn so với các sản phẩm hoặc mô hình tương ứng đã có.

Khởi nghiệp mặc nhiên được coi là chuyện của giới kinh doanh - công nghệ. Cho đến khi ông Donald Trump xuất hiện...

Thành công của ông Trump trong kỳ bầu cử Mỹ vừa qua làm ta không khỏi liên tưởng đến phong trào khởi nghiệp đang dâng cao, chỉ có điều đây là khởi nghiệp trong lĩnh vực chính trị, chứ không phải trong lĩnh vực kinh doanh - công nghệ như thường thấy.

Ông ta đã tạo ra một cách thức vận động bầu cử rất riêng, nói theo ngôn ngữ của dân khởi nghiệp là tạo ra mô hình kinh doanh mới, hiệu quả hơn so với các mô hình đã có.

Một mình ông Trump chống lại cả giới truyền thông chính thống và giới học giả tinh hoa để cán đích, tương tự những công ty một người đương đầu với các đế chế kinh doanh khi khởi nghiệp.

Một mình ông Trump miệng nói tay tweet, làm điên đảo cả giới truyền thông Mỹ, đến mức có cảm giác cả cỗ máy truyền thông Mỹ đều chạy theo những dòng tweet đó mà vẫn bị hụt hơi...

Nhờ sử dụng các công cụ và công nghệ mới này, chiến dịch truyền thông của ông Trump trở nên vô cùng hiệu quả.

Big Data (khoa học dữ liệu lớn) cũng có ảnh hưởng quyết định đến chiến thắng của ông Trump. Chính các phân tích dữ liệu lớn của Công ty Cambridge Analytica đã giúp ông Trump có những thay đổi ngoạn mục trong vận động tranh cử của những ngày cuối, tức đến những bang không ai nghĩ ông Trump sẽ đến, để lật ngược thế cờ.

Cuộc bầu cử Mỹ vì thế còn là cuộc chiến của hai hình thức truyền thông và hai công ty phân tích dữ liệu lớn.

Sự đổi thay tất yếu

Các thể chế kinh tế - chính trị hiện thời được thiết kế để vận hành cho các xã hội công nghiệp và tiền công nghiệp. Nền giáo dục hiện thời cũng là nền giáo dục hướng đến phục vụ của xã hội công nghiệp. Khi thiết kế các thể chế đó, không ai nghĩ đến viễn cảnh cả thế giới kết nối với nhau 24/7.

Công nghệ ngày càng trở nên quan trọng, ảnh hưởng đến hành vi và lối sống của bất kỳ ai trên Trái đất này. Những công nghệ này vượt ra biên giới của các thể chế kinh tế - chính trị hiện thời.

Twitter và Facebook đã có ảnh hưởng quan trọng đến kết quả bầu cử tổng thống Mỹ, khi cho phép các thông điệp tranh cử được chạy dưới dạng quảng cáo hướng mục tiêu một chương trình quảng cáo thương mại đơn thuần.

Điều này những nhà lập pháp Hoa Kỳ đã không hình dung đến. Nhờ vậy, ông Trump đã truyền tải được thông điệp của mình nhanh nhất và rẻ nhất đến những người ủng hộ tiềm năng.

Kết hợp với Big Data, chiến dịch truyền thông của ông Trump trên mạng xã hội càng hiệu quả khi cho phép cá nhân hóa các thông điệp truyền tải, gần như đến mức ai thích kiểu nào thì ông Trump chiều kiểu đó.

Sử dụng tư duy tiếp thị vào các chiến dịch chính trị tương tự như cuộc bầu cử này, một xu hướng mới trong vận động chính trị đã ra đời, đó là tiếp thị chính trị (political marketing). Nhưng đã là tiếp thị thì thế nào cũng gắn với kinh doanh.

Vậy phải chăng chính trị đã trở thành một ngành kinh doanh công khai? Nếu vậy, trong ngành kinh doanh này, công nghệ ngày càng giữ vai trò quan trọng.

Điều này dẫn đến việc các doanh nhân công nghệ, rộng hơn là các doanh nhân, ngày càng có ảnh hưởng lớn đến chính trường. Các chủ tịch và CEO của những tập đoàn lớn ngày càng hành xử giống các chính trị gia.

Nội các của ông Trump phần lớn là các triệu phú và tỉ phú. Ban cố vấn kinh tế của ông Trump có mặt rất nhiều CEO của các tập đoàn công nghệ hàng đầu nước Mỹ.

Sự xâm nhập của công nghệ vào chính trị ngày càng trở nên rõ ràng. Nhờ đó, việc sử dụng công nghệ để khởi nghiệp chính trị bỗng trở nên khả thi như trường hợp của ông Trump.

Khi sử dụng công nghệ, ngay cả những tin đồn, hoặc những tin tức không kiểm chứng có khả năng lây lan rất nhanh trên mạng xã hội, cũng là một nhân tố quan trọng cho một chiến dịch chính trị.

Việc cá nhân hóa thông điệp chính trị với sự hỗ trợ của Big Data và marketing bỗng trở thành khả thi. Khi đó, mỗi khách hàng chính trị sẽ có thông điệp chính trị mà họ muốn, do các chuyên gia chế biến và cá nhân hóa cho vừa khẩu vị.

Khi đó, chính những thuật toán phân tích và những máy tính được trang bị trí tuệ nhân tạo, những chuyên gia chế biến thông tin... là kẻ quyết định trong việc chọn ra người đứng đầu của một quốc gia, hoặc định hình cả một thể chế kinh tế chính trị - xã hội, chứ không phải những giá trị nhân văn hay những chính sách kinh tế - xã hội của các ứng viên.

Hiện còn quá sớm để nói đó là vinh hay họa, nhưng một sự thay đổi về cách thức chính trị vận hành là rõ ràng.

Vấn đề đặt ra: Nếu coi ông Donald Trump là một mô hình khởi nghiệp chính trị thì liệu mô hình này có lan ra khắp thế giới? Các thể chế kinh tế - chính trị hiện thời sẽ phải thay đổi ra sao với sự xuất hiện của hiện tượng khởi nghiệp chính trị, với vai trò ngày càng quan trọng của công nghệ này?

Liệu có một ngày chính những thuật toán của trí tuệ nhân tạo sẽ thay ta chọn ra người lãnh đạo và do đó là thể chế kinh tế - xã hội tương ứng? Và xa hơn, chúng ta phải sống thế nào trong một thời đại như thế?

Sẽ là quá sớm để đưa ra bất cứ câu trả lời nào vào thời điểm này. Nhưng có một điều chắc chắn thay đổi sẽ đến sớm, trong đó kinh doanh và công nghệ sẽ chi phối ngày càng lớn đến chính trị.

Chỉ có điều chưa biết được về dài hạn điều này là tốt hay xấu, là nâng đỡ con người hay hủy hoại con người. Nếu khởi nghiệp trong kinh doanh - công nghệ thất bại thì chỉ ảnh hưởng đến một nhóm người.

Còn khởi nghiệp chính trị thất bại thì ảnh hưởng đến một quốc gia. Sự xuất hiện của ông Trump là may mắn, hay tai họa cho nước Mỹ và rộng hơn là cho cả thế giới ta cũng chưa biết.

Dù kịch bản nào xảy ra đi chăng nữa thì chưa bao giờ nhân tính và các giá trị nhân văn trở nên quan trọng như bây giờ.

Thay đổi nào nuôi dưỡng nhân tính, bảo vệ nhân văn, phát triển con người sẽ được đón nhận như một cơ hội. Ngược lại, thay đổi hoặc không hề thay đổi, chống lại nhân tính, phá hủy nhân văn, chà đạp con người sẽ trở thành tai họa chung cho tất cả.■

---

Nguồn: Tuổi trẻ Cuối Tuần.

Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-76800201953874012142017-02-10T18:55:00.002+08:002017-02-10T18:56:14.499+08:00Gia giáo và thân giáo
Giáp Văn Dương

Ngày nhỏ, khi còn sống ở quê, cứ mỗi khi trong nhà có người đến tuổi dưng vợ gả chồng, tôi lại thường xuyên nghe ông bà chú bác của mình bình luận về người phối ngẫu tương lai cho con cháu mình. Trong những cuộc trao đổi như thế, tiêu chuẩn mạnh nhất để chọn người lại không nằm ở sự giàu có hay thông minh tài sắc, mà hay kết ở một câu giản dị: Con nhà gia giáo.

Mà cũng ngạc nhiên không kém, khi đã viện dẫn đến “con nhà gia giáo” thì mọi ý kiến khác đều tắt ngúm. Cứ như “con nhà gia giáo” là tiêu chuẩn cao nhất, không còn gì có thể sánh bằng.

Nếu tỉ mẩn mà suy ngẫm thêm thì lại càng ngạc nhiên hơn nữa, chọn người phối ngẫu mà lại đặt hết niềm tin vào mấy chữ “con nhà gia giáo”, chứ không phải chính người được chọn. Nhiều bậc ông bà chưa biết mặt mũi dâu rể tương lai ra sao, chỉ cần người mai mối nói con nhà nọ cháu nhà kia, và bồi thêm một câu “con nhà gia giáo” là coi như xong, chuẩn bị trầu cau sắm hỏi nếu là nhà trai, hoặc âm thầm gật đầu nếu là nhà gái.

Tất nhiên, việc này thường diễn ra ở khâu hỏi ý kiến. Còn hai đương sự đã âm thầm tìm hiểu nhau trước đó. Nhưng bằng các kỹ thuật bàn ra tán vào, cộng với lý thuyết tối giản “cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy”, thì kết quả cuối cùng hết sức giằng co. Dù thế nào đi nữa, con nhà gia giáo cũng là một luận chứng vô cùng mạnh mẽ. Bên nào có nó cũng có thể thắng dễ dàng, còn không có nó thì gần như nắm chắc phần bại trong tay, mà nếu không thì cũng phải trầy vi tróc vẩy.

Giờ trưởng thành nhìn lại chuyện xưa với con mắt khác, rằng sao chuyện con nhà gia giáo lại quan trọng như vậy. Mấy nghìn năm kinh nghiệm giáo dục của người xưa xem ra chỉ đọng lại trong mấy chữ đó thôi. Có nó thì được coi là người có giáo dục, mà thiếu nó thì coi như bỏ đi không xét đến.

Chuyện bỗng trở thành nghiêm trọng. Nói chuyện giáo dục bao giờ cũng là chuyện nghiêm trọng. Thế nào là có giáo dục, thế nào là không, lại càng nghiêm trọng hơn nữa.

Hẳn nhiên ngày đó trường lớp ít, nhìn người lớn trong làng thì thấy số người được theo học hết phổ thông trong làng tôi chỉ đếm trên đầu ngón tay. Số người vào đại học lại càng ít hơn nữa. Học hết lớp 7, tương đương cấp hai hiện giờ, dường như là đích đến phổ biến. So với ngày nay, tình trung bình thời gian đi học ở trường chắc chỉ bằng một nửa.

Trong hoàn cảnh đó, giáo dục phải trông cậy phần lớn vào giáo dục trong gia đình, nên “con nhà gia giáo” trở thành một tiêu chuẩn để phân biệt người có giáo dục hay không.

Lập luận này có vẻ logic, nhưng nó để lại chút băn khoăn, không lẽ mấy năm đến trường không để lại dấu vết gì. Trong những năm đó, tôi chưa bao giờ nghe đến chuyện cô này cậu kia học hết lớp mấy như một tiêu chuẩn, mà chỉ đơn thuần là “con nhà gia giáo”.

Giờ về lại làng xưa, tụi nhỏ giờ đều học hết cấp ba, sau đó phần lớn thì đi học nghề hoặc làm công nhân, một số kha khá đi đại học. Việc yêu đương cưới xin không còn bó hẹp trong làng xã như xưa nữa. Nhưng trong các câu chuyện, “con nhà gia giáo” vẫn xuất hiện và giữ vị trí không lay chuyển. Mỗi khi có ai đó nhắc đến mấy chữ đó, câu chuyện bỗng nhiên trùng xuống nghiêm trang. Quanh bàn trà không khí như ngưng đọng. Cảm tưởng như đó là một cái đích xa xăm mình cần hướng tới, hoặc như một tiếc nuối về điều gì đã vuột khỏi tay mình.

Bất chợt nhớ ra câu chuyện này không chỉ có ở làng xưa xóm cũ. Chốn thị thành chúng tôi cũng nhắc đến nó thường xuyên, nhưng dưới một tên gọi khác, là truyền thống gia đình, hoặc dưới một thuật ngữ có vẻ chuyên môn, là giáo dục trong gia đình.

Bỗng giật mình như tìm ra một chân lý mới: Được coi là có giáo dục hay không, được coi là thành người hay không, chính là do giáo dục trong gia đình quyết định.

Kiến thức chuyên môn bỗng ùa về. Những ngày tháng trong nhà trường, đi học hoặc đi dạy bỗng ùa về. Tôi đã học được gì, và đã dạy gì, ở trong nhà trường vậy? Tất nhiên, đó là kiến thức. Mỗi thầy một lĩnh vực, phụ trách một môn học khác nhau. Phân bổ liều lượng, cân đối nội dung, ai cũng thấy thiếu thời gian, ai cũng thấy môn của mình quan trọng nhưng không được quan tâm đúng mức.

Kiến thức ngày càng nhiều. Chương trình ngày càng nặng. Chạy theo kiến thức đến mức cả thày và trò đều hụt hơi. Phụ huynh cũng hụt hơi. Nhưng kết quả phần nhiều lại là sự thất vọng. Thầy thất vọng trò. Trò thất vọng thầy. Phụ huynh thất vọng nhà trường. Giáo viên thất vọng quản lý. Báo chí thất vọng chuyên gia. Nhân dân thất vọng Bộ giáo dục.

Đã xảy ra một sự kỳ vọng và một sự thất vọng. Và sẽ tiếp tục xảy ra một sự kỳ vọng và một sự thất vọng như thế nữa. Dài dài…

Lần lại đầu dây mối nhợ thì thấy rằng, trong suốt một thời gian dài, nhiều phụ huynh đã coi việc giáo dục là việc của nhà trường. Và nhà trường cũng không chối bỏ, khi từ sáng đến chiều con trẻ đều học tập và ăn ngủ ở trong trường. Nhưng tất cả những gì các thầy cô làm trong nhà trường là truyền dạy kiến thức, và tổ chức thi cử xem có nắm được kiến thức đó hay không. Cả thầy và trò đều xoay tít quay bộ sách giáo khoa, bài tập, đề cương và những cuộc thi, mà quên mất việc đặt câu hỏi xem, học những thứ này có giúp cho mình trở thành người có giáo dục hay không, tức có thành người theo cách nói dân dã, hay không?

Dưới con mắt của người làm chuyên môn, học để lấy kiến thức chỉ cần tính bằng ngày. Nhưng học để làm người, tức học để trở thành người mà mình muốn hướng đến, thì mất hàng thập kỷ. Hai cái học này khác nhau về bản. Dùng cái học này lấn át cái học kia, rồi than vãn kêu la không có kết quả, thì là sự tất yếu.

Đó là về mặt thời gian thực hiện. Còn về phương pháp lại cũng khác nhau. Học để lấy kiến thức, tức học để biết, thì dùng giáo trình là đủ. Giáo trình này là thứ bên ngoài mình, thường do người khác làm ra, và có thể mua để dạy. Nhưng học để làm người thì giáo trình không phải là sách vở, mà lại là chính cuộc đời mình. Người thầy khi đó sẽ dùng chính đời sống của mìnhđể dạy học, nên gọi là “thân giáo”. Muốn trò của mình thành người thì mình phải thành người trước hết. Không có sách vở nào có thể thay thế được việc này.

Thân giáo bỗng trở nên vô cùng khó. Lời thầy nói ra sẽ không chỉ là lời trong sách vở, mà phải là chính cuộc sống của thầy. Lời thầy nói, việc thầy làm, cách thầy sống hòa làm một thì mới có sức nặng lay chuyển và rèn rùa người theo học. Nhưng trong thời đại lắm xô bồ này, mấy người thầy hiểu được như vậy, và mấy người thầy làm được như vậy, và mấy nhà trường được thiết kế ra để làm như vậy?

Gánh nặng thân giáo, gánh nặng dạy con trẻ làm người bỗng chốc lại đổ dồn về phía gia đình, nơi mẹ cha yêu thương vô điều kiện, nơi mẹ cha có hàng chục năm đồng hành cùng con cho đến lúc trưởng thành. Nhưng bao nhiêu mẹ cha hiểu được như vậy, và bao nhiêu mẹ cha làm được như vậy?

Làm người đã khó. Làm người để dạy người khác thành người còn khó hơn gấp bội. Vậy nên, “con nhà gia giáo” không chỉ là khắc khoải ở một làng quê, mà còn là một bảo đảm về chất lượng giáo dục, vì ở đó người mẹ người cha không dạy học bằng giáo trình có sẵn, mà dạy bằng đời sống của chính mình.
---
Bài đã đăng Thế Giới Tiếp Thị, số Tết 2017.Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.comtag:blogger.com,1999:blog-3041689944499863559.post-35763734348971649992017-02-10T18:53:00.001+08:002017-02-10T18:56:42.495+08:00Giáo dục trong gia đình: Phòng tuyến không thể buông lơi
Giáp Văn Dương

Khi giáo dục nhà trường đang có nhiều bất cập, thì giáo dục trong gia đình là chốt giữ cuối cùng các bậc phụ huynh cần trấn giữ. Đây là cơ hội, và cũng là trách nhiệm của các bậc phụ huynh, đối với sự trưởng thành của con trẻ.

“Hoang mang style”

Cuối tuần vừa rồi, chúng tôi có dịp gặp gỡ cuối tuần một nhóm phụ huynh của bạn bè con mình. Xuyên suốt một buổi chiều là câu chuyện dạy con thế nào. Và những gì tôi còn nhớ được đến sáng nay là con cái giờ phải học nhiều quá, các không có thời gian nghỉ, không có thời gian chơi với bố mẹ, quá nhiều bài tập, con như cái máy...

Bố mẹ phải canh me giờ giấc chính xác đến mỗi 15 phút để ăn để nghỉ sao cho đảm bảo làm hết bài về nhà kẻo ngày mai cô mắng. Lịch làm việc của con nghe ra căng thẳng không kém lịch làm việc của nguyên thủ quốc gia.

Mà con mới học lớp 3 chứ có nhiều nhặn gì.

Khi tôi hỏi cho con học nhiều như thế để làm gì thì hầu hết các phụ huynh đều…bí. Câu trở lời hiển nhiên là: Cô cho nhiều bài về nhà thì cứ phải học hết thôi. Nào Toán, nào Tiếng Việt, nào tập làm văn, nào nhật ký đọc, nào chính tả, nào thi IOE, nào thi Violymp… Nói chung là sáng sớm đi học, tối lại học tất bật, 10 giờ đêm vẫn chưa được nghỉ.

Tôi hỏi: Nếu không làm thì sao? Không ai dám nghĩ đến chuyện đó. Không hoàn thành thì bị chép phát 5 lần, có khi 10 lần, nên con nào cũng sợ. Bố mẹ thì nói chung là “hoang mang style”, nên chỉ biết căn ke giờ giấc và giục con đi học, rồi gặp nhau than thở sao bây giờ con học vất vả quá, sao ngày xưa không thế. Nhưng than là than như vậy, chứ cũng chẳng biết làm gì hơn ngoài việc cho con ăn và giục con đi học.

Rồi không chỉ học ở trường, nhiều gia đình còn cho con đi học thêm đủ thể loại. Các bố mẹ thì đua nhau nghe ngóng xem có lớp nào hay, kể cả các chương trình nghe ra rất bí hiểm, để đăng ký cho con học.

May mà tôi quyết đoán không nhận bài tập về nhà cho con. Cũng không cho con đi học thêm. Nhưng chỉ nghe kể thì cũng thấy đúng là “hoang mang style” thật.

Cơ hội và trách nhiệm

Gia đình tôi đã từng coi giáo dục tại gia (homeschooling) như một giải pháp. Khi chuyển từ nước ngoài về Việt Nam sinh sống, chúng tôi đã suy nghĩ nghiêm túc việc chọn giáo dục tại nhà như loại hình giáo dục chính cho con mình, vì cháu không thích nghi được với môi trường học tập mới, dù hình thức học tập này chưa được công nhận ở Việt Nam.

Khi đó, tôi đã nhận thấy, dù có chọn giáo dục tại gia toàn bộ hay không, thì giáo dục trong gia đình là một phần tối quan trọng, không thể thiếu đối với sự trưởng thành của con trẻ.

Tiếc rằng, không ai dạy chúng ta cách dạy con, và rộng hơn là cách làm cha mẹ để chúng ta có thể dạy cho con mình.

Lại tiếc rằng đời sống hiện đại quá bận rộn, nên chúng ta có quá ít thời gian dành cho nhau và dành cho việc dạy con.

Lại cũng tiếc rằng, chương trình giáo dục phổ thông hiện giờ được viết theo lối học sinh không thể tự học, nên mình không thể dựa vào đó mà dạy con. Phải có cô, phải có sách giáo viên, phải có bài mẫu, nếu không thì… botay.com.

Và vô số cái tiếc rằng khác nữa mà nếu liệt kê ra cũng kín cả vài trang giấy. Cái nào cũng chính đáng cả.

Hệ quả là chúng ta đẩy toàn bộ phần giáo dục cho nhà trường, bỏ lơi giáo dục trong gia đình, mà nếu suy xét thật kỹ, thì hóa ra lại là phần quan trọng nhất.

Vì sao như vậy?

Vì khi nhìn sâu vào việc học, chúng ta sẽ thấy việc học ở trường hiện giờ chỉ giới hạn ở học để biết, mà một phần trong số đó cũng đã lạc hậu và phiên diện.

Biết nhiều là tốt. Biết nhiều như Google lại càng tốt. Nhưng là một người sử dụng Google thường xuyên, tôi thấy chạy đua với Google không phải là cách đúng.

Chưa kể biết phiến diện lệch lạc, biết những thứ đã lỗi thời mà cứ tưởng là chân lý, biết chỉ để biết mà không biết dùng để làm gì thì có khi còn nguy hiểm.

Vì thế, nếu giao phó toàn bộ việc giáo dục con cái cho nhà trường, mà lại chỉ tập trung cho cái học để biết, hiển nhiên là dại dột, và có phần nguy hiểm.

Trên thực tế, ngoài cái học để biết, thì còn những cái học khác quan trọng hơn, đó là: học để làm việc, học để trở thành, và học để tương tức trở thành.

Những cái học này hiện rất yếu ở trong nhà trường. Biểu hiện rõ nhất là dù có học hết 12 năm phổ thông và 4 năm đại học, thì kỹ năng sống, kỹ năng làm việc, khả năng tự lãnh đạo bản thân của người trẻ thường rất yếu.

Tuy nhiên, chính những cái học mà nhà trường chưa chạm tới này lại quyết định sự trưởng thành hay không trưởng thành, thành công hay thất bại… của con trẻ.

Đó chính là nơi mà các bậc phụ huynh phải trám vào, nếu không muốn con mình hụt hơi với cuộc sống, nếu không muốn con mình trở thành những đứa trẻ ở tuổi… 30.

Những cái học này chính là mảnh đất của giáo dục trong gia đình mà cha mẹ có thể, và cần phải gieo trồng. Bội thu hay thất bát sau này, phần nhiều nằm ở việc gieo trồng trên những mảnh đất này.

Suy cho cùng, con cái là tài sản lớn nhất của chúng ta. Vậy tại sao ta lại có thể mặc nhiên giao phó toàn bộ cho nhà trường để rút về giữ vai trò quan sát như người ngoài cuộc được !?

Hiểu ra được như thế, chúng ta sẽ thấy giáo dục trong gia đình chính là cơ hội để chúng ta giúp con mình trưởng thành toàn diện hơn, là nơi chúng ta thể hiện vai trò của mình, lại cũng là trách nhiệm của chúng ta đối với con trẻ.

Nói cách khác, buông hẳn việc giáo dục cho nhà trường, thì dù có thừa nhận hay không, chúng ta cũng chưa làm tròn trách nhiệm.

Nếu đã đồng ý như thế, thì trong khuôn khổ bài viết nhỏ này, chúng ta sẽ khám phá tiếp hai câu hỏi: Cha mẹ có thể dạy gì và dạy thế nào cho con trẻ?

Dạy gì cho con?

Khi bắt đầu xốc lại vai trò của giáo dục trong gia đình, thường câu hỏi đầu tiên mà các bậc phụ huynh phải đặt ra là: Dạy gì cho con?

Câu trả lời ngắn gọn là: Dạy những gì quan trọng với cuộc sống, nhưng nhà trường chưa chạm tới.

Nhưng cụ thể đó là những gì?

Hẳn nhiên, điều đầu tiên các bậc phụ huynh phải dạy con là ý thức về mình, xem mình là ai, mình đang ở lứa tuổi nào, mình có gì độc đáo khác biệt, mình đang ở vị trí nào trong bức tranh lớn của gia đình và xã hội xung quanh.

Khi đó, con sẽ có được ý thức về “Tôi là ai?” và dần dà tìm cách trả lời chúng trong cách tình huống. Con sẽ nhận thấy mình cần phải điều chính ra sao khi ở nhà, khi ở trường, khi gặp bạn thân, khi gặp người lạ, khi ở một mình, khi ước mơ, khi thất vọng… Dần dà, con sẽ ý thức được về mình, và hành trình mình đang đi trong cuộc sống.

Điều thứ hai, là dạy con có ý thức về cuộc sống, khởi đầu từ những quan sát thường ngày, xem cuộc sống cùa con gồm những gì, có liên hệ đến những ai, con có thể làm gì ở trong đó, cái gì con làm vì niềm vui thích, cái gì là trách nhiệm phải hoàn thành.

Làm được điều này, con sẽ có được sự tỉnh táo khi đi qua cuộc sống, từ đó khám phá ra ý nghĩa của nó, làm chủ nó, để rồi yêu thích và trân trọng nó.

Điều thứ ba, là dạy con cách tổ chức cuộc sống cá nhân, từ sắp xếp thời gian sao cho đi ngủ và thức dậy đúng giờ, giữ gìn vệ sinh cá nhân hợp cách, sắp xếp sách vở, bàn học ngăn nắp, giữ cho phòng riêng được sạch sẽ gọn gàng, giữ đúng thời gian biểu đã thỏa thuận cùng bố mẹ… Sau đó là tham gia vào việc tổ chức cuộc sống gia đình, từ chia sẻ việc nhà, đến lựa chọn cuối tuần đi đâu, làm gì, mình có vai trò gì trong gia đình, đâu là phần trách nhiệm của mình, đâu là phần mình có thể đóng góp. Từ đó, con sẽ học được cách làm chủ va tự tổ chức đời sống của mình.

Điều thứ tư các phụ huynh có thể dạy con là các kỹ năng sống cơ bản, như biết xin lỗi và cảm ơn; biết chào hỏi; biết nói điều mình muốn, hỏi đáp nhã nhặn, lễ phép; có ý thức giữ lời; biết biểu lộ cảm xúc đúng mực; biết ôm bố mẹ và anh chị em; biết khen ngợi và an ủi người khác; biết nghe khi người khác nói…Rồi cùng với đó là những việc nhà thiết yếu cho đời sống của con sau này, như giặt và phơi đồ, nhặt rau, rửa bát, nấu cơm, sử dụng đồ gia dụng, sắp xếp phòng ốc, bày biện trang trí… Sau đó là những kỹ năng sinh tồn, như cách về nhà nếu đi lạc, nếu gặp hỏa hoạn thì phải làm sao, sang đường thế nào cho an toàn, tiêu tiền thế nào cho đúng, những tình huống nào là nguy hiểm…

Cứ giản dị như thế, đi từ chính con người mình ra những việc xung quanh, từ trong nhà ra ngoài ngõ, từ cụ thể đến trừu tượng, từ hiện tại đến tương lai... Không có giáo trình cụ thể. Cũng không có thời khóa biểu cố định. Nhưng thường trực, tận tâm và kiên trì.

Như thế, cha mẹ không chỉ là cha mẹ, mà còn là người đồng hành cùng con, vừa hướng dẫn, vừa hỗ trợ con đi qua cuộc sống này trong những năm tháng đầu đời.

Lưu ý rằng, học để biết thì đơn vị tính bằng ngày, học để làm thì đơn vị tính bằn năm, cái học để trở thành thì đơn vị tính bằng thập kỷ. Những cái học dài hơi như thế không nhà trường nào có thể thực hiện được. Chỉ có giáo dục trong gia đình mà ở đó cha mẹ có hàng chục năm để đồng hành cùng con, ở đó có những tình huống người thực việc thực để thực hành, thì học để làm và học để trở thành, và rộng hơn để tương tức trở thành, mới có thể thực hiện được, dưới sự hướng dẫn của cha mẹ.

Nếu bậc làm cha mẹ nào không nhận ra được điều này, và không chủ động dẫn dắt việc này, thì thực là đã bỏ lỡ cơ hội dạy con trưởng thành. Hẳn nhiên, cũng không làm tròn trách nhiệm của người làm cha mẹ vậy.

Dạy con thế nào?

Khi đã muốn dạy con, và biết phải dạy gì cho con, thì mỗi bậc cha mẹ bao giờ cũng sẽ tìm ra những cách phù hớp với hoàn cảnh của mình để dạy con hiệu quả. Có thể liệt kê một số cách phổ biến như sau:

Cách thứ nhất, phổ biến nhất, và quan trọng nhất, là làm gương.

Trẻ em, sớm hay muộn gì cũng sẽ bắt chước cách hành xử của cha mẹ. Vì vậy, làm gương chính là dạy mà không dạy.

Dạy qua việc làm gương cũng là cái dạy khó nhất. Dạy như thế là thân giáo, dạy qua đời sống của mình, dùng chính đời sống của mình để làm giáo trình.

Mà muốn dạy được qua đời sống của chính mình, thì trước hết đó phải là một đời sống có ý thức, có ý nghĩa và có phẩm giá, nếu ta kỳ vọng con mình cũng sẽ có một đời sống như vậy.

Đến đây vấn đề thành to chuyện! Nhưng ơ kìa, trên đời này có việc nào to hơn là việc dạy con mình!

Cách thứ hai cũng rất phổ biến, là cầm tay chỉ việc, hướng dẫn tỉ mỉ chỉn chu từng việc nhỏ, rồi dần dà mở rộng sang những việc lớn hơn. Làm như thế sẽ hình thành được các thao tác, quy trình, và chuẩn mực cho con trẻ ngay từ những việc nhỏ trong nhà. Sau này lớn lên, làm việc gì cũng đến nơi đến chốn, trọn vẹn và hoàn tất.

Cách thứ ba rất quan trọng, nhưng ít người để ý đến, đó là kể chuyện. Việc kể chuyện có thể tiến hành mọi lúc mọi nơi: trong bữa tối, khi uống trà, trước khi đi ngủ. Có đưa trẻ nào lại không say mê nghe kể chuyện. Nên dạy qua kể chuyện là cách dạy rất nhẹ nhàng nhưng hiệu quả, một công nhiều việc, đặc biệt khi trẻ còn nhỏ, ở bậc mẫu giáo hoặc Tiểu học.

Cuộc đời mỗi con người cũng là một câu chuyện mà mình chính là tác giả của câu chuyện đó. Vì thế, kể những câu chuyện có ý nghĩa, có tính khơi gợi, biệt khi trẻ còn nhỏ, thường diễn ra trước giờ đi ngủ, là cách giáo dục vô cùng hiệu quả.

Những câu chuyện này không nhất thiết phải trong sách vở, mà có thể là những câu chuyện được sáng tác tức thời, gắn mới những trải nghiệm mà trẻ trải qua trong ngày.

Khi đó, trẻ sẽ nhìn lại một ngày của mình qua một lăng kính khác, lại có thể hỏi đáp cùng bố mẹ để rút ra những bài học có ý nghĩa.

Lớn thêm lên, bố mẹ có thể hướng dẫn con tập hình dung, tập kể câu chuyện của đời mình. Ban đầu có thể chỉ đơn giản là kể lại những gì con đã trải nghiệm trong ngày, hoặc những cột mốc mà con thấy đáng nhớ. Sau đó là những ước mơ về việc con muốn làm, người con muốn trở thành, giá trị con muốn theo đuổi. Dần dà, con sẽ thấy, con chính là tác giả của câu chuyện đời mình, chuyện hay hoặc dở là do mình quyết định chứ không phải là người khác.

Cách thứ tư là trò chuyện cùng con để giữ nhịp đồng hành mỗi ngày. Chỉ riêng việc đồng hành cùng con qua những trắc trở khó khăn, qua những thử thách mà con phải vượt qua, chia sẻ những niềm vui mà con khám phá, những lo âu mà con phải đương đầu, đã là một cách giáo dục hiệu quả.

Con người vốn dĩ cô đơn, nên có được người hiểu mình, có người tin cậy để đồng hành cùng mình, sẽ làm cho mình vững tin, mình mạnh mẽ, mình trưởng thành lên rất nhiều.

Việc trò chuyện cùng con này thoạt nghe thì dễ, nhưng thực hành thì không dễ chút nào, vì chúng ta có xu hướng áp đặt ý kiến của mình, chúng ta sốt ruột, chúng ta đã trả những giá đắt nên muốn chỉ ngay ra giải pháp và con đường. Khoảng cách thế hệ cũng từ đó mà rộng dần ra.

Khi đó, chỉ có lắng nghe chân thật và yêu thương chân thật mới có thể giúp ta chầm chậm bước chân để lắng nghe giữ nhịp cùng con.

Mà lắng nghe chân thật và yêu thương chân thật, suy cho cùng, lại là cội rễ của giáo dục trong gia đình.

Tiếc rằng, bài viết đã quá dài nên khép hờ tại đây, hẹn bạn dịp kế tiếp.
---

Bài đã đăng Thế Giới Tiếp Thị, 2 kỳ.

Giáp Vănhttp://www.blogger.com/profile/02299861780834278678noreply@blogger.com

WARC-Identified-Payload-Type: application/atom+xml

Server: blogger-renderd

X-Frame-Options: SAMEORIGIN

Cache-Control: public, must-revalidate, proxy-revalidate, max-age=1

Content-Type: application/atom+xml; charset=UTF-8