text:
Người Tráng
Người Tráng hay người Choang (Chữ Tráng Chuẩn: Bouxcuengh, /pou˦˨ ɕueŋ˧/; Chữ Nôm Tráng: 佈壯 bính âm: Bùzhuàng; Chữ Hán giản thể: 壮族, phồn thể: 壯族, bính âm: Zhuàngzú; Chữ Thái: ผู้จ้วง, Phu Chuang) là một nhóm dân tộc sống chủ yếu ở khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây phía nam Trung Quốc. Ngoài ra một số sống ở các tỉnh Vân Nam, Quảng Đông, Quý Châu và Hồ Nam. Họ được xếp vào một trong số 55 dân tộc thiểu số được Cộng hòa nhân dân Trung Hoa chính thức công nhận.
Người khởi xướng trang "Zhuang online" (người Tráng online) đưa ra từ "rauz" (l/ra:uA2)[note 1] làm tên gọi chung cho người Bố Y, Tráng và một số nhóm Tai ở Việt Nam.[1] Dân số Tráng ước tính khoảng 18 triệu người, xếp thứ hai sau người Hán. 94 % dân số Tráng sống tại tỉnh Quảng Tây [2], tập trung ở phía tây và tây nam tỉnh.[2] Theo cục thống kê Quảng Tây (2006) 61,5% dân số toàn tỉnh là người Hán, người Tráng chiếm 32,6%, 6% còn lại là các sắc tộc thiểu số khác.[2] Người Tráng hiện nay là dân tộc thiểu số lớn nhất Trung Quốc.
Tại Việt Nam những người cùng nhóm với người Tráng được phân chia ra người Nùng và người Tày.
Mục lục
Tên gọi[sửa | sửa mã nguồn]
Tên trong tiếng Hán[sửa | sửa mã nguồn]
Người Hán xem người Tráng là một dân tộc thống nhất.[3] Tên gọi sớm nhất chỉ người Tráng là Ô Hử (Wuhu 烏滸) vào thời Tây Hán.[3] Thời Đông Hán (năm 40 SCN), người Tráng được gọi là Ly (Li 狸).[3] Thời Tam Quốc, họ được gọi là Lão hay Liêu (Lao, Liao 獠).[4] Thời Tấn họ được gọi là Lang (Lang 狼). Cuối cùng vào thời Tống thông lệ gọi họ là "Tráng" bắt đầu hình thành, dùng chữ 獞 cho tên gọi này. Cụ thể "Tráng" là tên tự xưng được người Tráng sử dụng rộng rãi ở nửa phía bắc Quảng Tây.[5]
Hán tự Zhuàng "獞" (hay tóng; Hán Việt: đồng; nghĩa: chó hoang) gồm phần nghĩa phù thuộc bộ khuyển (chó) 犭 và phần âm phù 童 đồng (trẻ con, trẻ thơ). Hán tự thường kết hợp một phần chỉ ý nghĩa (nghĩa phù) và một phần chỉ âm (âm phù). John DeFrancis gọi Zhuàng 獞 (gồm bộ khuyển 犭 và phần âm phù đồng 童) là một kiểu bôi xấu sắc tộc và miêu tả cộng hòa nhân dân Trung Hoa đã thay thế nó như thế nào.[6] Năm 1949, sau nội chiến Quốc-Cộng, Chữ 獞 đã chính thức được thay thế bằng Zhuàng 僮 (hay tóng; Hán Việt: Đồng; nghĩa "đứa trẻ, trẻ em), gồm "bộ nhân" (người) 亻và phần âm cũ. Hán tự dùng để chỉ dân tộc Tráng được chuyển từ 僮 sang 壮 (nghĩa: "mạnh mẽ; cường tráng") năm 1964, được ghi chép lại do gợi ý của Chu Ân Lai.[7]
Tên tự xưng[sửa | sửa mã nguồn]
Người Tráng không có cách thống nhất để gọi họ và ngôn ngữ của họ.[3] Điều này làm tăng thêm rắc rối về việc ai là người Tráng (tiếng phổ thông Zhuang [tʂuaŋ], trước kia được đánh vần là Chuang).[3] Hơn nữa, người Tráng có hơn hai mươi tên dùng để tự gọi mình, gồm: pou4 tsu:ŋ6/pou4 ɕu:ŋ6 (phía tây và trung tâm Quảng Tây); pu4jai4 = Bố Y (phía tây Quảng Tây và Vân Nam); pu4 noŋ2 (Văn Sơn, Vân Nam); bu6 dai2 (Văn Sơn, Ma Lật Pha và Khai Viễn tỉnh Vân nam); pho6 thai2 (Long Châu, Quảng Tây); kɯn2 tho3 hay pu4 to3 (Tả Giang); pou4 ma:n2 (Hà Trì, Quảng Tây); pou4 ba:n3 ("người bản" Vũ Minh, Quảng Tây); và pou4 lau2 (Phượng Sơn, Quảng Tây).[3] Trong cuốn Zhongguo Da Baike Quanshu cho biết người Tráng ở những vùng khác nhau còn tự gọi họ là: Bushuang, Butu (Bố Thổ 布土) hay Gentu (Căn Thổ 根土), Buyang (Bố Ương 布央), Buyue (Bố Việt 布越)[note 2], Buna (Bố Na 布那), Nong'an (Nùng An 儂安), Bubian (Bố Thiên 布偏), Tulao (Thổ Lão 土僚), Gaolan, Buman, Buming, Bulong, Budong.[3] Tình trạng này bị làm phức tạp thêm do các quyết định của chính phủ Trung Quốc xếp các dân tộc phi Tráng, như E và La Chỉ (Laji) vào dân tộc Tráng.[3]
Ngôn ngữ[sửa | sửa mã nguồn]
Tiếng Tráng là một nhóm các phương ngữ không thể thông hiểu lẫn nhau thuộc ngữ chi Tai, bị ảnh hưởng nhiều bởi các phương ngữ của tiếng Hoa.[9] Tiếng Tráng chuẩn dựa trên một phương ngữ phía bắc gọi là Tráng Ung Bắc (Yongbei Zhuang 邕北壮语) được nói tại huyện Vũ Minh (Wuming 武鸣县) tỉnh Quảng Tây. Tiếng Tráng chuẩn được xếp vào ngữ nhánh Tai Bắc, gần với tiếng Bố Y, rất ít người học loại tiếng này. Do đó người Tráng từ những vùng nói phương ngữ khác nhau sử dụng một trong số các phương ngữ của tiếng Hoa để giao tiếp. Theo thống kê của thập niên 1980, 42% người Tráng chỉ nói tiếng Tráng, và 55% nói được cả tiếng Tráng và Tiếng Trung. Theo một số nguồn bán chính thức "tại Quảng Tây, giáo dục bắt buộc là bằng tiếng Tráng và Tiếng Trung, tập trung vào sự biết đọc viết sớm chữ Tráng".[9] Trên thực tế chỉ một phần trăm nhỏ số trường học dạy viết chữ Tráng. Vào năm 2000, không còn ngôi trường nào thực sự dạy tiếng Tráng ở những vùng sinh sống của người Tráng.[10] Tiếng Tráng được viết bằng chữ tượng hình dựa trên Hán tự ("Sawndip" hay chữ nôm Tráng) trong hơn một nghìn năm. Chữ Tráng chuẩn, một loại bảng chữ cái chính thức, được đưa ra năm 1957, và năm 1982 các kí tự Kirin được đổi hết sang kí tự Latinh, tuy nhiên chữ viết dựa trên kí tự truyền thống vẫn phổ biến hơn trong các hoạt động, nghi lễ ít trang trọng.[11]
Người Tráng có các bài tế riêng được viết dưới dạng thơ, ví dụ như Baeu Rodo.[12][13]
Phân Chia Tráng Bắc-Tráng Nam[sửa | sửa mã nguồn]
Theo Pingwen Huang (2002), 68% trong tổng dân số Tráng nói các phương ngữ Tráng Bắc, 32% nói các phương ngữ Tráng Nam.[14] Năm 1999, Trương Quân Như (Zhāng Jūnrú 张均如) xác định được 13 phương ngữ. Năm 2010, Eric C. Johnson và Vương Minh Phú (Wang Mingfu 王明富) phân loại thêm 4 phương ngữ khác tại châu tự trị Tráng-Miêu Văn Sơn thuộc tỉnh Vân Nam. Cho đến nay, tổng cộng tiếng Tráng có 16 phương ngữ đã được phân loại. Các phương ngữ sau đây được liệt kê dựa trên các tên gọi tìm thấy tại Ethnologue [4]:
Tráng Bắc:
1.Tráng Hồng Thủy Hà Trung tâm (Central Hongshuihe Zhuang 中红水河壮语), 2.Tráng Hồng Thủy Hà Đông (Eastern Hongshuihe Zhuang 东红水河壮语), 3.Tráng Khâu Bắc (Qiubei Zhuang 丘北壮语), 4.Tráng Quế Biên (Guibian Zhuang 桂边壮语), 5.Tráng Liên Sơn (Lianshan Zhuang 连山壮语), 6.Tráng Liễu Giang (Liujiang Zhuang 柳江壮语), 7.Tráng Liễu Kiềm (Liuqian Zhuang 柳黔壮语), 8.Tráng Quế Bắc (Guibei Zhuang 桂北壮语), 9.Tráng Ung Bắc (Yongbei Zhuang 邕北壮语), 10.Tráng Hữu Giang (Youjiang Zhuang 右江壮语).
Tráng Nam:
11.Tráng Ngưỡng (Yang Zhuang 仰壮语), 12.Tráng Mẫn (Min Zhuang 敏壯语), 13.Tráng Tả Giang (Zuojiang Zhuang 左江壮语), 14.Tráng Ung Nam (Yongnan Zhuang 邕南壮语), 15.Tráng Đại (Dai Zhuang 文麻壮语), 16.Tráng Nùng (Nong Zhuang 侬壮语).
Ngoài các phương ngữ trên còn có Tráng Phù Bình (Fuping Zhuang hoặc Pyang Zhuang 扶平壯语) không được Ethnologue liệt kê. Tráng Phù Bình thuộc nhóm Tráng Nam nói tại Phù Bình Hương (Fuping 扶平乡), huyện Đức Bảo, Quảng Tây.[15]
Các đặc điểm ngôn ngữ khác biệt nhất phân chia Tráng Bắc và Tráng Nam:
- Các phương ngữ Tráng Nam tồn tại các phụ âm đầu bật hơi ph [pʰ], kh [kʰ], th [tʰ], nhưng các phương ngữ Tráng Bắc khuyết các phụ âm này, ví dụ: Tráng Tĩnh Tây tha1 'mắt' so với Lai Tân ta1; Tráng Long Châu kha3 'giết' so với Vũ Minh ka3.
- "r" (thường phát âm là [ɣ]) trong các phương ngữ Tráng Bắc tương ứng với một số âm trong các phương ngữ Tráng Nam, chẳng hạn như "h", "khj", "l", "n".
- Giữa các phương ngữ Tráng Bắc và các phương ngữ Tráng Nam còn tồn tại các cặp âm tương ứng như sau: (bắc-nam) f~m; p~v; ɯŋ~aɯ; a:k~ɯ:k; a:n~ɯ:n.
Một số từ vựng đặc thù phân biệt Tráng Bắc và Tráng Nam được liệt kê như sau:
Trong giao tiếp nói chung, Tráng Bắc cũng dùng nhiều từ vựng vay mượn tiếng Hán hơn Tráng Nam. Ví dụ, người ta thấy các từ vay mượn trong từ vựng Tráng Bắc khi đem so sánh với các từ thuần Tráng trong các cặp từ Tráng Bắc-Tráng Nam sau: wa:n3 với tui4 'bát'; jiŋ2 với be3 'dê'; va1 với bjo:k7 'hoa'; siŋ5 với kjo:k8 'họ'.
Lịch sử ngôn ngữ[sửa | sửa mã nguồn]
Vấn đề phải đặt ngược lại, người châu á mắt 1 mí là hậu duệ của người đông nam á ngày nay. Điều này chắc chắn vì chỉ người châu á có mắt 1 mí. Vậy là con người di chuyển từ phía nam lên phía bắc. Thứ 2 , ngôn ngữ giọng nói của người Thái rõ ràng cổ hơn trung quốc rất nhiều, " xin lỗi nhưng rõ ràng nó tiền sử hơn ngữ điệu TQ rất nhiều". Cuối cùng là người Việt Nam, qua ngôn ngữ nói thì nó chẳng dính dáng tí gì đến người TQ từ ngữ điệu cho đến ngôn từ. Từ Hán Việt có thể do ảnh hưởng của nho giáo và thi ca. Nhưng 1 bên nói xuôi một bên nói ngược thì đúng là chẳng có tí quan hệ nào. Tiếng Việt và mường còn có điểm chung và nó dấy lên nghi ngờ về phần bách Việt kia.
Vào đầu những năm 1980, nhà ngôn ngữ học người Tráng Wei Qingwen (韦庆稳) sử dụng tiếng Hán Thượng Cổ được phục nguyên để giải mã tài liệu duy nhất còn sót lại về ngôn ngữ của người Yue (Việt)[note 3] bài hát của người chèo thuyền người Yue (越人歌) (một số người cho rằng bài hát này có niên đại từ năm 528 TCN dựa vào các nhân vật có liên quan trong câu chuyện và nơi diễn ra câu chuyện là tại tỉnh Hồ Bắc ngày nay). Yue là tên gọi chỉ các cư dân sống tại khu vực miền nam sông Trường Giang ngày nay vào thời Trung Hoa cổ đại. Tuy nhiên các cư dân này bản thân họ không tự gọi mình bằng Yue. Kết quả của Wei Qingwen cho thấy từ vựng tiếng Yue có một sự tương đồng mạnh mẽ với tiếng Tráng hiện đại.[16] Sau đó, Zhengzhang Shangfang (郑张尚芳) (1991) đi theo hướng của Wei Qingwen nhưng sử dụng chữ viết Thái Lan để so sánh vì bảng chữ cái Thái Lan có niên đại từ thế kỷ 13 và vẫn giữ được các âm cổ so với phát âm hiện đại.[16] Ví dụ các âm tiếng Thái được ghi bằng phụ âm đầu "thấp", chẳng hạn ค่ำ [gamC], được cho là đã từng được phát âm hữu thanh, nhưng ngày nay chúng được phát âm bật hơi vô thanh [kʰamC].[16] Kết quả của Zhengzhang cũng cho thấy sự tương đồng giữa tiếng Thái và tiếng Yue.[17][18]
Người Thái (Thái Lan) và người Tráng, ngày nay sống rất xa nhau và hai nhóm này bản thân họ cũng có rất ít cảm giác về sự tương đồng.[19] Nhưng vào thời đại xa xưa họ hẳn đã phải sống cùng nhau.[19] Cả hai nhóm này chia sẻ những từ vựng rất tương đồng: khaau 'gạo', lao 'rượu', khwaai 'trâu', mu 'lợn', ma 'chó'; tất cả những cụm từ về sản xuất gia đình, vật nuôi, nông nghiệp này đều tương đồng.[19] Jerold A. Edmondson thuộc đại học Texas tại Arlington, trích dẫn bài báo của Phạm Hồng Quý (Fan Honggui 范宏貴) (1989), chỉ ra rằng người Thái và người Tráng có cùng một tên gọi, Keo (KɛɛuA1), chỉ người Việt Nam.[20] Từ này được lấy từ tên của một quận hay nơi đồn trú của quân đội Trung Hoa gọi là Giao Chỉ (Jiaozhi 交址), thành lập ở Việt Nam khoảng năm 112 TCN, cùng tám quận khác: Nam Hải (Nanhai 南海), Uất Lâm (Yulin hoặc Guilin 郁林), Thương Ngô (Cangwu 苍梧), Hợp Phố (Hepu 合浦), Cửu Chân (Jiuzhen 九真), Nhật Nam (Rinan 日南), Châu Nhai (Zhuya 珠崖), và Đam Nhĩ (Dan’er 儋耳). Trong các quận này, Giao Chỉ, nằm ở đồng bằng sông Hồng, là quan trọng nhất và tồn tại trong suốt 200 năm. Tên này trở thành tên gọi chỉ Việt Nam hoặc người Việt Nam không sớm hơn năm 112 TCN, và do đó nó làm căn cứ cho thời điểm sớm nhất mà người Thái di cư vào vùng Đông Nam Á.[20]
James R. Chamberlain trích dẫn Leonardcho Aurousseau (1923) chỉ ra rằng Giao Chỉ được nhắc đến lần đầu tiên với tên gọi Kiao-chi dùng để chỉ các vùng đất phía nam được tìm thấy trong cuốn sách Li-Ki và Lu-che Tch'ouen-ts'ieou.[21] Kiao-chi khởi đầu dùng để chỉ lãnh thổ địa lý chứ không phải chỉ người, rồi sau đó nó được áp dụng rộng rãi cho các cư dân sống trong Kiao-chi, đầu tiên là cho những người ở vùng đồng bằng bắc bộ Việt Nam và sau đó cho tất cả cư dân Annam.[21] Trên thực tế, hầu như tất cả các thông tin được ghi chép lại về cổ sử Việt Nam đều là sáng chế vào thời trung cổ, vì chính vào giai đoạn này một số học giả Việt Nam cố gắng tạo ra một lịch sử linh thiêng hơn cho họ.[22][note 4]
Sau khi bành trướng và thiết lập nền cai trị ở phương nam, các triều đại Trung Hoa bắt đầu đặt họ cho các cư dân bản địa. Quá trình này diễn ra đặc biệt mạnh mẽ vào thời Nam Bắc triều (420-589).[20] Nhưng điều này không xảy ra với người Thái vì họ không có phong tục đặt họ cho con cái cho đến triều đại của Rama VI khoảng 100 năm trước.[20] Do đó thời gian muộn nhất có thể mà người Thái rời khỏi lãnh thổ Trung Hoa là vào thời Nam Bắc Triều.[20] Tuy nhiên Pittayawat Pittayaporn (2014) cho rằng thời gian Tai Tây Nam tách khỏi Tai Nguyên Thủy diễn ra rất gần đây, vào khoảng thế kỷ 8-thế kỷ 10.[23] Do đó thời gian người Thái di cư từ Quảng Tây xuống phía nam vào khu vực phía bắc Lào và Thái Lan ngày nay cũng diễn ra vào khoảng thế kỷ 8-thế kỷ 10.
- Dữ liệu lấy từ luận văn tiến sĩ (2009) của Pittayawat Pittayaporn, trang 337. Riêng tiếng Lào ແກວ /kɛːw/ lấy từ thư viện SEAlang.net.[5]
Pittayawat Pittayaporn trong chuyến đi thu thập dữ liệu từ vựng của các nhóm Tai ở vùng biên giới Việt-Trung và Quảng Tây, bị ấn tượng mạnh bởi cảnh quan núi đá ở những vùng này, đã chỉ ra một vài ví dụ về sự biến đổi từ vựng dựa trên thay đổi cảnh quan địa lý diễn ra trong quá trình di cư của Tai Nguyên Thủy (proto-Tai) từ vùng Quảng Tây xuống vùng Đông Nam Á. Một trong số ví dụ đó như sau:
Tất cả các ngôn ngữ Tai đều có một từ cụ thể để chỉ núi đá. Chúng được gọi là pla trong các phương ngữ Tai Bắc ở Vũ Minh và Bình Quả (Pingguo 平果), pja ở Liễu Châu (Luizhou 柳州), pra ở Quý Cảng (Guigang 贵港), pha trong phương ngữ Tai trung tâm ở Thượng Tư (Shangsi 上思), và ngoài ra phja trong các phương ngữ ở Đức Bảo (Debao 德保), Tĩnh Tây (Jingxi 井陉), và Cao Bằng.[24] Ngược lại, trong tất cả các ngôn ngữ Tai Tây Nam, từ này chỉ những chủ thể mơ hồ.[24] Ví dụ trong tiếng Thái pha: ผา không bao giờ đứng một mình.[24] Nghĩa của nó trong từ điển của Viện Hoàng Gia, "núi, hay đá trên núi", là khá mơ hồ.[24] Hơn nữa, nó chỉ được tìm thấy là một phần của những từ ghép cổ, lỗi thời như naa phaa หน้าผา "vách đá", và hin pha: หินผา nghĩa là "đá núi".[24] Trong tiếng Thái hiện đại núi đá được gọi bằng một từ ghép mới phuukhaw hin ภูเขาหิน ("núi" + "đá").[24] Trong các ngôn ngữ Tai Tây Nam khác, từ này tương tự như trong tiếng Thái, có ý nghĩa rất mơ hồ, ví dụ Thái Đen na fa "vách đá", Thái Trắng pha "vách đá, tảng đá", và Shan pha "vách đá, đá" như trong từ mak pha "đá".[24]
Một từ cổ xưa, không còn dùng nữa gợi ý rằng chủ thể lúc ban đầu nó nhắc đến đã từng là trung tâm trong đời sống của các cư dân nói ngôn ngữ đó, nhưng không còn quan trọng vào một thời điểm sau trong quá trình phát triển của ngôn ngữ đó.[24] Do đó, sự lỗi thời của từ Tai dùng để chỉ núi đá trong Tai Tây Nam chỉ ra rằng vùng núi đá không thống trị cảnh quan địa lý nơi Tai Tây Nam phát triển.[24] Vùng núi đá chắc hẳn phải tồn tại ở nơi Tai Nguyên Thủy (Proto-Tai) khởi nguồn, ví dụ Quảng Tây.[24] Sau đó khi Tai Nguyên Thủy phát triển thành ba nhánh chính, Tai Tây Nam hẳn đã phải phát triển tại một vùng nơi mà núi đá không phải là một cảnh quan địa lý quan trọng.[24] Vì núi đá không còn là trung tâm trong đời sống của những người nói, ý nghĩa của từ trở nên bị quên lãng.[24] Vì từ này đã trở nên lỗi thời, những người nói các ngôn ngữ Tai Tây Nam không còn biết từ này lúc ban đầu có nghĩa gì nữa.[24] Mặc dù núi đá có tồn tại ở một số lãnh thổ nơi các ngôn ngữ Tai Tây Nam được nói, nhưng ngày nay chúng được gọi bằng những từ mới chế ra chứ không phải bằng từ Tai Nguyên Thủy ban đầu.[24]
So sánh từ vựng[sửa | sửa mã nguồn]
Dưới đây là bảng so sánh một số từ vựng giữa: Tiếng Bố Y nói ở huyện Vọng Mô, tỉnh Quý Châu, Trung Quốc, cùng 5 phương ngữ Tráng và 4 ngôn ngữ Tai Tây Nam. Tráng Vũ Minh nói tại Song Kiều Trấn (双桥镇), huyện Vũ Minh (武鸣县), 30 km về phía bắc Nam Ninh. Tráng Lai Tân tại Tự Cước (寺脚), Lai Tân (来宾), Quảng Tây. Tráng Đại Tân tại thôn Hậu Ích (后益乡), Đại Tân (大新), Quảng Tây. Tráng Đức Bảo tại Nguyên Đệ Nhị Khu (原第二区), Đức Bảo, Quảng Tây. Tai Phake tại làng Namphakey, quận Dibrugarh, bang Assam, Ấn Độ. Tai Nguyên Thủy: Pittayawat Pittayaporn, 2009, luận văn tiến sĩ, khoa ngôn ngữ học, đại học Cornell.
- Trong tiếng Thái bình dân, /r/ luôn phát âm thành /l/, ví dụ: rɔ:j4 'trăm' → lɔ:j4, raw1 'mình, ta' → law1. Không phát âm /r/ và /l/ khi chúng nằm giữa một phụ âm đầu và nguyên âm, ví dụ: klaj1 'xa' → kaj1, pla:1 'cá' → pa:1, kradu:k2 'xương' → kadu:k2.
- Các từ được bôi xanh là từ mượn tiếng Hán, bôi nâu là từ mượn Indo-Aryan, bôi đỏ là từ cổ không còn sử dụng.
Tín ngưỡng[sửa | sửa mã nguồn]
Hầu hết người Tráng theo một tín ngưỡng vật linh truyền thống gọi là Sư Công giáo (Zhuàngzú shīgōng jiào 壮族师公教) hay Mo Giáo (Mó jiào 摩教), bao gồm nghi thức thơ cúng tổ tiên.[32] Mo Giáo có các bài tế riêng và các thầy tế được gọi là bu mo (Pù Mo). Trong các nghi thức Mo truyền thống, thầy Mo dùng xương gà để xem quẻ. Trong Mo Giáo, đấng tạo hóa là Bu Luotuo và vũ trụ gồm ba yếu tố với tất cả mọi vật được hình thành từ ba yếu tố này, gồm: trời, đất và nước.
Người Tráng cũng có một số theo Phật giáo, Đạo Giáo và Thiên chúa giáo.[33]
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Tiền lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
- Xem thêm thông tin: Hệ ngôn ngữ Austro-Tai và cuộc định cư của người Thái Lan
Trong khi các nhà khoa học Trung Quốc tiếp tục đặt "ngôn ngữ Tráng-Đồng" vào hệ ngữ Hán-Tạng, thì các nhà ngôn ngữ học ngày nay đặt nhóm ngôn ngữ này vào hệ ngôn ngữ Tai–Kadai, với giả thuyết phổ biến nhất là có nguồn gốc Nam đảo, có thể khởi nguồn từ Đài Loan và dư cư về phía tây nam qua Trung Hoa ngày nay.[34]
thời kỳ đế chế Trung Hoa[sửa | sửa mã nguồn]
Các ghi nhận lịch sử sớm nhất về người Tráng được khám phá cho đến nay là Bích họa Hoa Sơn (花山壁画), có từ thời chiến quốc (475–221 TCN).
Có rất ít các ghi chép tiếng Hán trước khi người Hán xâm nhập vào khu vực người Tráng, sự ám chỉ đơn giản đến vùng đất phía nam sông Trường Giang là "Bách Việt" (百越). Những cuộc xâm lấn phương nam của Tần Thủy Hoàng được trình bày trong sử ký của Tư Mã Thiên. Cuộc tấn công lúc đầu vào vùng Lĩnh Nam đã tỏ ra thảm bại, với sự thất bại của tướng Đồ Thư trong trận đánh năm 218 TCN, nhưng công binh của ông, Sử Lộc đã hoàn thành việc xây dựng kênh Linh nối liền hai con sông Tương Giang và Ly Giang. Năm 214, Triệu Đà và Nhâm Ngao quay trở lại và bình định tộc người Tây Âu, khai phá Quảng Tây và phía nam với sự nhập cư của hàng trăm nghìn người Hán.
Một thập kỷ sau sự sụp đổ của Nhà Tần, Triệu Đà sử dụng vị trí của mình với tư cách là quận úy Quận Nam Hải, lập nước Nam Việt và đặt thủ đô ở Phiên Ngung. Với giải pháp quy thuận và độc lập khỏi sự kiểm soát của Nhà Hán, vương quốc này đã mở rộng sự thực dân và Hán hóa bằng chính sách "hòa hợp bách việt" (和集百越) cho đến năm 211 TCN nhưng không được sự ủng hộ của người Tráng.
Nhà Hán đã giảm bớt quyền lực địa phương và lập các căn cứ quân sự ở Quế Lâm, Ngô Châu, và Ngọc Lâm. Cuộc nổi dậy ở Giao Chỉ do Hai Bà Trưng lãnh đạo bị tướng Mã Viện đàn áp năm 42, Mã Viện được ghi nhận với tư cách giúp bình định những vùng này bằng việc cải thiện hệ thống tưới tiêu và nhiều điều luật Hán.[35] Cuộc di cư của Người Dao từ vùng gần Trường Sa, Hồ Nam tới Quảng Tây ngày nay đã làm đảo lộn khu vực này.
Dưới thời Đường, người Tráng chuyển sang ủng hộ vương quốc Thái là Nam Chiếu ở Vân Nam, nước này đã đẩy lui hai cuộc tấn công của quân Đường năm 751 và 754. Quảng Tây khi ấy được chia thành hai vùng: một là vùng thuộc thế lực của người Tráng phía tây Nam Ninh và một là vùng thế lực của người Hán phía đông Nam Ninh.
Sau khi Nam Chiếu sụp đổ, Lưu Nghiễm thành lập nước Nam Hán. Nước này hầu như không thể kiểm soát được người Tráng, sau đó Nam Hán bị Tống đánh chiếm và sát nhập năm 971.
Bị quấy rối bởi cả Tống lẫn Đại Cồ Việt, lãnh đạo Tráng tộc là Nông Trí Cao (侬智高) đã chỉ huy cuộc nổi dậy năm 1052, vì điều đó mà ông vẫn được người Tráng tưởng nhớ.[36] Họ Nông được ghi chép lại trong Tống Sử là giàu có về vàng, đông đúc về dân số "để tóc dài, cài áo sang phía trái. Chúng thích chiền đấu và xem nhẹ cái chết".[37] Quân Nông càn quét sang phía tây, chiếm Nam Ninh, bao vây Quảng Châu 57 ngày, và giết các chỉ huy của năm đội quân Trung Hoa được cử đi đánh họ.[38] Cuối cùng họ bị đánh bại và nhiều thủ lĩnh bị giết.[38] Các dòng họ không tham gia vào cuộc nổi dậy tham vọng này trở thành mục tiêu đồng hóa của Trung Hoa.[38] Một số tàn quân nổi dậy tẩu tán về quê cũ nơi họ bắt đầu cuộc khởi nghĩa.[38] Một số khác lẩn sâu vào vùng đồi núi. Các bộ tộc mang họ Nông và tự nhận là con cháu của quân nổi dậy định cư quanh vùng biên giới giữa Việt Nam-Quảng Tây-Vân Nam.[38] Một bộ phận khác vẫn mang họ Nông và ghi nhớ cuộc nổi dậy qua các câu chuyện truyền miệng sinh sống ở Sipsongpanna, Lanna (miền bắc Thái Lan), và Dehong.[38] Tiếng Lự, Yuan (phương ngữ miền bắc Thái Lan) và Dehong ở những khu vực này chứa các từ vựng và cấu trúc câu chỉ thấy ở người Tráng sống tại Quảng Tây.[38]
Nhà Nguyên-Mông thiết lập quyền kiểm soát với Nam Tống sau trận Nhai Môn năm 1279 và thôn tính nước Đại Lý ở Vân Nam. Thay vì việc cai trị vùng Lĩnh Nam như một lãnh thổ lệ thuộc, người Mông Cổ chấp nhận Quảng Tây như là một tỉnh chính thức, nhưng việc đưa người Miêu từ Quý Châu và Hồ Nam vào đã làm vùng này bất ổn.
Khu vực này tiếp tục trở nên khó kiểm soát, nhà Minh đã sử dụng các nhóm dân tộc khác nhau để chống lại nhau. Một trong những trận đánh đẫm máu nhất trong lịch sử Tráng là tại Hẻm Mây Lớn chống lại người Dao 1465, nơi 20.000 người chết đã được ghi nhận.
Nhà Mãn-Thanh đã bỏ mặc khu vực này cho đến khi áp đặt quyền cai trị trực tiếp năm 1726. Thế kỷ thứ 19, khu vực này là một vùng bất ổn liên tục. Cuộc nổi dậy của người Dao năm 1831 được nối tiếp bằng Thái Bình Thiên Quốc năm 1850. Vụ các viên chức địa phương hành hình giáo sĩ Auguste Chapdelaine ở Quảng Tây đã gây ra chiến tranh nha phiến lần 2 năm 1858 và sau đó là sự can thiệp của Pháp vào Quảng Tây.
Thời hiện đại[sửa | sửa mã nguồn]
Sau Khởi nghĩa Vũ Xương, Quảng tây ly khai khỏi đế chế Mãn-Thanh ngày 6 tháng 11 năm 1911. Tuần phủ Thanh là Thẩm Bỉnh Khôn, lúc đầu vẫn tại vị, nhưng sau đó bị loại bỏ bởi một cuộc binh biến do tướng Lục Vinh Đình chỉ huy. Cựu Quế Hệ (舊桂系) của tướng Lục đã vươn ra Hồ Nam và Quảng Đông và giúp chống lại nỗ lực tái lập lại chính phủ đế quốc của Viên Thế Khải trong cuộc Hộ quốc chiến tranh (护国战争). Lòng trung thành của người Tráng đã làm Quân chính phủ tự trị của ông vững mạnh nhưng miễn cưỡng di chuyển ra xa các tỉnh của mình. Sau đó, mối hiềm khích với Tôn Dật Tiên dẫn đến thất trận năm 1920 và 1921 trong Chiến tranh Việt Quế (粵桂战争). Sau thời gian chiếm đóng ngắn bởi lực lượng Quảng Đông của Trần Quýnh Minh, Quảng Tây rơi vào chia rẽ và cướp bóc nghiêm trọng trong vài năm[39] cho đến khi Quân bình định Quảng Tây của Lý Tông Nhân lập ra Tân Quế Hệ (新桂系) do Lý, Hoàng Thiệu Hoành và Bạch Sùng Hy đứng đầu.
Trận đánh thắng lợi ở Hồ Nam chống lại Ngô Bội Phu dẫn đến quân bình bịnh Quảng Tây của người Tráng được gọi là "quân thần tốc" và "quân thép". Sau cái chết của Tôn Dật Tiên, Lý còn đánh lui cuộc biến loạn của Đường Kế Nghiêu trong chiến tranh Vân Nam-Quảng Tây và tham gia chiến tranh Bắc Phạt thiết lập sự kiểm soát của phe Quốc Dân Đảng với các tướng quân phiệt khác. Quân của ông là một trong số ít đơn vị Quốc Dân Đảng không bị ảnh hưởng của cộng sản và vì vậy được Tưởng Giới Thạch sử dụng trong Cuộc thảm sát Thượng hải năm 1927.
Sau mối bất hòa với Tưởng, Lý đã tham gia vào cuộc nổi loạn của Diêm Tích Sơn trong cuộc Trung Nguyên Đại Chiến tháng 5 năm 1930. Sự bại trận của ông đã không loại bỏ ông khỏi sự kiểm soát Quảng Tây, với Sự cố Mãn Châu và cuộc xâm lược của Nhật Bản đã ngăn cản Tưởng và phe Cộng sản loại bỏ ảnh hưởng của ông cho đến năm 1949. Trong chiến tranh thế giới thứ 2, Quảng Tây là một mục tiêu chính cho các cuộc tấn công của Nhật Bản. Chiến dịch Ichi-Go năm 1944 thành công đã mở rộng sự kiểm soát của Nhật Bản dọc tuyến đường sắt qua Quảng Tây vào Đông Dương thuộc Pháp, nhưng tuyến đường này vẫn bị tấn công liên tục bởi các máy bay ném bom Mỹ và nhóm bán quân sự người Tráng dưới quyền Bạch Sùng Hy.
Thư viện ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- The Zhuang (nguồn gốc, lịch sử phát triển của người Tráng)
- [6] Nói về sự đồng nhất giữa người Tráng và người Nùng trong bài viết của Việt Bắc: Lịch sử và con người của Nguyễn Đức Hiệp
- Bản đồ phân bố các phương ngữ Tráng, Joshuaproject
- Di sản ngôn ngữ và văn hóa của người Tráng (song ngữ Anh-Trung) Tác giả: Wang Mingfu và Eric Johnson, ISBN 978-7-5367-4255-0.
Lưu ý[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ rauz đọc là ràu/làu nghĩa là "mình". Từ “Lao” có lẽ có nguồn gốc từ một tên gọi cổ được nhiều nhóm Tai sử dụng, ví dụ như người Lào. Dodd (1923) cho rằng Lao/Lau là một tên tự xưng cổ hơn từ Tai/Dai/Thai, và những người khởi xướng trang “Zhuang online” (www.rauz.net.cn) đưa ra từ {rauz} [l/ra:uA2] làm tên chung cho người Bố Y, Tráng ở Trung Quốc và một số nhóm Tai ở Việt Nam.
- ^ Jerold A. Edmondson trích dẫn Zhongguo Da Baike Quanshu (1986:585) nói rằng một trong các tên tự xưng của người Tráng là Buyue.[3] Nhưng Eric C.Johnson lưu ý rằng: Mặc dù bính âm chuẩn cho từ này là "buyue" (布越), khi Đái Quang Lộc (DaiGuanglu 戴光禄) và Hà Chính Đình (HeZhengting 何正廷) (2006) dùng Hán tự 布越 để viết tên nhóm Tráng Yei, họ thêm phiên âm quốc tế là [pu22 jai13]. Trong tiếng Hán không có từ nào phát âm là "yei" hay "yai", vì thế hai nhà nghiên cứu này khi viết bằng Hán tự bị buộc phải lựa chọn từ "yue" nghe tương tự[8]
- ^ Dùng chữ Yue để tránh nhầm lẫn với chữ Việt, một từ dùng để chỉ người Việt Nam và ngôn ngữ của họ.
- ^ Đoạn diễn giải sai đã bị xóa đi.
- ^ ၶႃ /kha:1/:đùi.[30]
- ^ ၵၢဝ်ႈ /ka:w3/:bắp chân.[30]
- ^ Thanh điệu của một số từ được phát âm quá yếu, gây kho khăn cho việc quyết thanh điệu, những thanh đó được ghi là 0.
- ^ James R. Chamberlain cho rằng "Bố" trong tiếng Việt là từ mượn từ ngôn ngữ Tai chứ không phải từ thuần Việt[31].
- ^ về mặt thiên văn học, căn nguyên của vũ trụ được thể hiện bằng Mặt Trời hay Cực Tinh—nằm ở trung tâm của biểu tượng—với chòm sao Bắc đẩu quay xung quanh nó—trong biểu tượng được thể hiện bằng chim, chấm, sóng. Biểu tượng này thấy trên trống đồng, tượng đài và miếu thờ của người Tráng.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ SIL international; Eric C.Johnson và Mingfu Wang (2010). A Sociolinguistic introduction to the Central Taic languages of Wenshan prefecture, China (PDF). tr. 21, chú thích số 22.
- ^ a ă â Royal Geographical Society (with the Institute of British Geographers); Fahui Wang, Guanxiong Wang, John Hartmann and Wei Luo (ngày 29 tháng 6 năm 2011). Sinification of Zhuang place names in Guangxi, China: a GIS-based spatial analysis approach (PDF). tr. 4.
- ^ a ă â b c d đ e ê University of Texas, Arlington; Edmondson, Jerold A. Change and Variation in Zhuang (PDF). tr. 149.
- ^ University of Texas, Arlington; Edmondson, Jerold A. Change and Variation in Zhuang (PDF). tr. 150.
- ^ SIL international; Eric C.Johnson và Mingfu Wang (2010). A Sociolinguistic introduction to the Central Taic languages of Wenshan prefecture, China (PDF). tr. 17 (cuối trang).
- ^ The Chinese Language: Fact and Fantasy. University of Hawaii Press. 1984. tr. 117.
|đồng tác giả=cần
|tác giả=(trợ giúp)
- ^ SIL international; Eric C.Johnson và Mingfu Wang (2010). A Sociolinguistic introduction to the Central Taic languages of Wenshan prefecture, China (PDF). tr. 18.
- ^ SIL international; Eric C.Johnson và Mingfu Wang (2010). A Sociolinguistic introduction to the Central Taic languages of Wenshan prefecture, China (PDF). tr. 20, chú thích 19.
- ^ a ă Li, Xulian; Huang, Quanxi (2004). “The Introduction and Development of the Zhuang Writing System”. Trong Zhou, Minglang; Sun, Hongkai. Language Policy in the People's Republic of China: Theory and Practice Since 1949. Springer. tr. 240.
- ^ Sealang.net; Pingwen Huang, Northern Illinois University. SINIFICATION OF THE ZHUANG PEOPLE, CULTURE AND THEIR LANGUAGE (PDF). tr. 94.
- ^ “广西壮族人文字使用现状及文字社会声望调查研究——以田阳、田东、东兰三县为例”. Truy cập 11 tháng 2 năm 2015.
- ^ David Holm, Recalling Lost Souls: The Baeu Rodo Scriptures, Tai Cosmogonic Texts from Guangxi in Southern China, White Lotus Press, Bangkok, 2004. ISBN 978-974-480-051-0.
- ^ Luo Yongxian. 2008. "Zhuang." In Diller, Anthony, Jerold A. Edmondson, and Yongxian Luo eds. 2008. The Tai-Kadai Languages. Routledge Language Family Series. Psychology Press.pp.317–377, p.317. ISBN 978-0-7007-1457-5.
- ^ Sealang.net; Pingwen Huang, Northern Illinois University. SINIFICATION OF THE ZHUANG PEOPLE, CULTURE AND THEIR LANGUAGE (PDF). tr. 95.
- ^ “Fuping Zhuang”. Truy cập 23 tháng 9 năm 2015.
- ^ a ă â University of Texas, Arlington, Department of Linguistic and TESOL; Jerold A. Edmondson. the power of language over the past: Tai settlement and Tai linguistics in southern China and northern Vietnam (PDF). tr. 16.
- ^ University of Texas, Arlington, Department of Linguistic and TESOL; Jerold A. Edmondson. the power of language over the past: Tai settlement and Tai linguistics in southern China and northern Vietnam (PDF). tr. 16–17.
- ^ Zhengzhang, Shangfang (鄭張尚芳) (1991). “Decipherment of Yue-Ren-Ge (Song of the Yue boatman)”. Cahiers de Linguistique – Asie Orientale 20 (2): 159–168. doi:10.3406/clao.1991.1345.
- ^ a ă â University of Texas, Arlington, Department of Linguistic and TESOL; Jerold A. Edmondson. the power of language over the past: Tai settlement and Tai linguistics in southern China and northern Vietnam (PDF). tr. 14.
- ^ a ă â b c University of Texas, Arlington, Department of Linguistic and TESOL; Jerold A. Edmondson. the power of language over the past: Tai settlement and Tai linguistics in southern China and northern Vietnam (PDF). tr. 15.
- ^ a ă Chamberlain, James R. (1998). The Origin of the Sek: Implications for Tai and Vietnamese History". Journal of the Siam Society 86.1 & 86.2: 46.
- ^ Kelley, Liam C. (2013). Tai Words and the Place of the Tai in the Vietnamese Past". Journal of the Siam Society Vol. 101: 73.
- ^ Pittayaporn, Pittayawat (2014). Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai as Evidence for the Dating of the Spread of Southwestern Tai. MANUSYA: Journal of Humanities, Special Issue No 20: 47-64.
- ^ a ă â b c d đ e ê g h i k l SEAP Bulletin 2009-2010; Pittayawat Pittayaporn (Fall 2009 - Spring 2010). Karsts, Rivers and Crocodiles: the spread of Tai languages into Southeast Asia (PDF). tr. 15. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(trợ giúp)
- ^ language.psy.auckland.ac.nz, Basic Vocabulary Database; Pittayawat Pittayaporn (2009). Proto-Tai.
- ^ Pittayaporn, Pittayawat (2009). The Phonology of Proto-Tai (PDF) (Luận văn). Department of Linguistics, Cornell University. tr. 323–390.
- ^ SEAlang Library. Thai Lexicography Resources.
- ^ [1] A comparative word list of three Tai Nua dialects, Jimmy G. Harris
- ^ SEAlang Library. Lao Dictionary.
- ^ a ă â SEAlang Library. Shan Dictionary.
- ^ Chamberlain, James R. (1998). The Origin of the Sek: Implications for Tai and Vietnamese History". Journal of the Siam Society 86.1 & 86.2: 42.
- ^ Cen Xianan (2003). On research to Zhuang's Mo Religion Belief. "Economic and Social Development",no.12. p.23-26.(tiếng Trung)
- ^ Huang Guiqiu(2008). Zhuang beliefs and cultural characteristics of the Mo ceremony. Wenshan: "Wenshan College",no.4. p.35-38.in Guangxi.(tiếng Trung)
- ^ Sagart, L. 2004. "The higher phylogeny of Austronesian and the position of Tai–Kadai." Oceanic Linguistics 43.411-440.
- ^ Hậu Hán thư. Chương 24.
- ^ Hoàng Hiện Phan(黄现璠),et:General History of the Zhuang. Nam Ninh: nhà máy in dân tộc Quảng Tây, 1988. ISBN 7-5363-0422-6/K•13
- ^ [2] A Sociolinguistic Introduction to the Central Taic Languages of Wenshan Prefecture, China. Tác giả: Eric C. Johnson và Mingfu Wang. Trang 22
- ^ a ă â b c d đ [3] From Yue to Tai. Tác giả: Chris Baker. Trang 8
- ^ Bonavia, David. China's Warlords. New York: Oxford University Press. 1995. ISBN 0-19-586179-5.

markdown:
# Người Tráng
|Người Tráng|
|
|![]()
![ Lu Rongting.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4b/Lu_Rongting.jpg/80px-Lu_Rongting.jpg)
![ Lu Rongting.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4b/Lu_Rongting.jpg/80px-Lu_Rongting.jpg)
![ Huang Xianfan Graduation Photo.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Huang_Xianfan_Graduation_Photo.jpg/80px-Huang_Xianfan_Graduation_Photo.jpg)
![ Huang Xianfan Graduation Photo.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Huang_Xianfan_Graduation_Photo.jpg/80px-Huang_Xianfan_Graduation_Photo.jpg)
**Nhân vật lịch sử người Choang**
*
[Nùng Trí Cao](/wiki/N%C3%B9ng_Tr%C3%AD_Cao)
*
[Lục Vinh Đình](/wiki/L%E1%BB%A5c_Vinh_%C4%90%C3%ACnh)
*
[Hoàng Hiện Phan](/wiki/Hu%E1%BB%B3nh_Hi%E1%BB%87n_Phan) ![ Cờ Trung Quốc](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/20px-Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png)
![ Cờ Trung Quốc](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg/20px-Flag_of_the_People%27s_Republic_of_China.svg.png)
[Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) [Tiếng Tráng](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Tr%C3%A1ng), [Tiếng phổ thông Trung Quốc](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_ph%E1%BB%95_th%C3%B4ng_Trung_Qu%E1%BB%91c) [Bố Y](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_B%E1%BB%91_Y), [Tày](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_T%C3%A0y)và [Nùng](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_N%C3%B9ng)( [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)) **Người Tráng** hay **người Choang** (Chữ Tráng Chuẩn: Bouxcuengh, /pou˦˨ ɕueŋ˧/; Chữ Nôm Tráng: 佈壯 [bính âm](/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF): *Bùzhuàng*; [Chữ Hán giản thể](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83): 壮族, [phồn thể](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_ph%E1%BB%93n_th%E1%BB%83): 壯族, [bính âm](/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF): Zhuàngzú; [Chữ Thái](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Th%C3%A1i): ผู้จ้วง, *Phu Chuang*) là một nhóm dân tộc sống chủ yếu ở [khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây](/wiki/Khu_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_(Trung_Qu%E1%BB%91c)) phía nam [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c). Ngoài ra một số sống ở các tỉnh [Vân Nam](/wiki/V%C3%A2n_Nam), [Quảng Đông](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng), [Quý Châu](/wiki/Qu%C3%BD_Ch%C3%A2u) và [Hồ Nam](/wiki/H%E1%BB%93_Nam). Họ được xếp vào một trong số [55 dân tộc thiểu số](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Trung_Qu%E1%BB%91c) được [Cộng hòa nhân dân Trung Hoa](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) chính thức công nhận.
Người khởi xướng trang "
*Zhuang online*" (người Tráng online) đưa ra từ "rauz" (l/ra:u A2) làm tên gọi chung cho [note 1] [người Bố Y](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_B%E1%BB%91_Y), Tráng và một số [nhóm Tai](/wiki/H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Tai-Kadai)ở Việt Nam. Dân số Tráng ước tính khoảng 18 triệu người, xếp thứ hai sau [[1]](#cite_note-BBPPKK-2) [người Hán](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%C3%A1n). 94 % dân số Tráng sống tại tỉnh Quảng Tây , tập trung ở phía tây và tây nam tỉnh. [[2]](#cite_note-Wangetla-3) Theo cục thống kê Quảng Tây (2006) 61,5% dân số toàn tỉnh là người Hán, người Tráng chiếm 32,6%, 6% còn lại là các sắc tộc thiểu số khác. [[2]](#cite_note-Wangetla-3) Người Tráng hiện nay là dân tộc thiểu số lớn nhất Trung Quốc. [[2]](#cite_note-Wangetla-3)
Tại
[Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) những [người cùng nhóm với người Tráng](/wiki/C%C3%A1c_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Vi%E1%BB%87t_Nam) được phân chia ra [người Nùng](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_N%C3%B9ng) và [người Tày](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_T%C3%A0y).
## Mục lục
## Tên gọi[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&action=edit§ion=1)]
### Tên trong tiếng Hán[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&action=edit§ion=2)]
Người Hán xem người Tráng là một dân tộc thống nhất.
Tên gọi sớm nhất chỉ người Tráng là Ô Hử (Wuhu 烏滸) vào thời Tây Hán. [3] Thời Đông Hán (năm 40 SCN), người Tráng được gọi là Ly (Li 狸). [[3]](#cite_note-AASSDD-4) Thời Tam Quốc, họ được gọi là Lão hay Liêu (Lao, Liao 獠). [[3]](#cite_note-AASSDD-4) Thời Tấn họ được gọi là Lang (Lang 狼). Cuối cùng vào thời Tống thông lệ gọi họ là "Tráng" bắt đầu hình thành, dùng chữ 獞 cho tên gọi này. Cụ thể "Tráng" là tên tự xưng được người Tráng sử dụng rộng rãi ở nửa phía bắc Quảng Tây. [[4]](#cite_note-ooppkk-5) [[5]](#cite_note-MNB-6)
Hán tự
*Zhuàng* "獞" (hay *tóng*; Hán Việt: *đồng*; nghĩa: *chó hoang*) gồm phần nghĩa phù thuộc bộ *khuyển* (chó) 犭 và phần âm phù 童 đồng (trẻ con, trẻ thơ). Hán tự thường kết hợp một phần chỉ ý nghĩa (nghĩa phù) và một phần chỉ âm (âm phù). [John DeFrancis](/w/index.php?title=John_DeFrancis&action=edit&redlink=1) gọi *Zhuàng* 獞 (gồm bộ khuyển 犭 và phần âm phù đồng 童) là một kiểu bôi xấu sắc tộc và miêu tả [cộng hòa nhân dân Trung Hoa](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) đã thay thế nó như thế nào. Năm 1949, sau [6] [nội chiến Quốc-Cộng](/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Trung_Qu%E1%BB%91c), Chữ 獞 đã chính thức được thay thế bằng *Zhuàng*僮 (hay *tóng*; Hán Việt: Đồng; nghĩa "đứa trẻ, trẻ em), gồm "bộ nhân" (người) 亻và phần âm cũ. Hán tự dùng để chỉ dân tộc Tráng được chuyển từ 僮 sang 壮 (nghĩa: "mạnh mẽ; cường tráng") năm 1964, được ghi chép lại do gợi ý của Chu Ân Lai. [[7]](#cite_note-ZZXXCC-8)
### Tên tự xưng[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&action=edit§ion=3)]
Người Tráng không có cách thống nhất để gọi họ và ngôn ngữ của họ.
Điều này làm tăng thêm rắc rối về việc ai là người Tráng (tiếng phổ thông Zhuang [tʂuaŋ], trước kia được đánh vần là Chuang). [3] Hơn nữa, người Tráng có hơn hai mươi tên dùng để tự gọi mình, gồm: [[3]](#cite_note-AASSDD-4) *pou*(phía tây và trung tâm Quảng Tây); 4tsu:ŋ 6/pou 4ɕu:ŋ 6 *pu*= Bố Y (phía tây Quảng Tây và Vân Nam); 4jai 4 *pu*(Văn Sơn, Vân Nam); 4noŋ 2 *bu*(Văn Sơn, Ma Lật Pha và Khai Viễn tỉnh Vân nam); 6dai 2 *pho*(Long Châu, Quảng Tây); 6thai 2 *kɯn*hay 2tho 3 *pu*(Tả Giang); 4to 3 *pou*(Hà Trì, Quảng Tây); 4ma:n 2 *pou*("người bản" Vũ Minh, Quảng Tây); và 4ba:n 3 *pou*(Phượng Sơn, Quảng Tây). 4lau 2 Trong cuốn [[3]](#cite_note-AASSDD-4) *Zhongguo Da Baike Quanshu*cho biết người Tráng ở những vùng khác nhau còn tự gọi họ là: Bushuang, Butu (Bố Thổ 布土) hay Gentu (Căn Thổ 根土), Buyang (Bố Ương 布央), Buyue (Bố Việt 布越) , Buna (Bố Na 布那), Nong'an (Nùng An 儂安), Bubian (Bố Thiên 布偏), Tulao (Thổ Lão 土僚), Gaolan, Buman, Buming, Bulong, Budong. [[note 2]](#cite_note-10) Tình trạng này bị làm phức tạp thêm do các quyết định của chính phủ Trung Quốc xếp các dân tộc phi Tráng, như E và La Chỉ (Laji) vào dân tộc Tráng. [[3]](#cite_note-AASSDD-4) [[3]](#cite_note-AASSDD-4)
## Ngôn ngữ[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&action=edit§ion=4)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/%E5%A3%AE%E6%97%8F%E4%BA%BA%E5%8F%A3%E5%88%86%E5%B8%83%E5%9B%BE.jpg/400px-%E5%A3%AE%E6%97%8F%E4%BA%BA%E5%8F%A3%E5%88%86%E5%B8%83%E5%9B%BE.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/%E5%A3%AE%E6%97%8F%E4%BA%BA%E5%8F%A3%E5%88%86%E5%B8%83%E5%9B%BE.jpg/400px-%E5%A3%AE%E6%97%8F%E4%BA%BA%E5%8F%A3%E5%88%86%E5%B8%83%E5%9B%BE.jpg)
[châu tự trị Tráng-Miêu Văn Sơn](/wiki/V%C4%83n_S%C6%A1n)(Vân Nam) và [huyện tự trị Tráng-Dao Liên Sơn](/wiki/Li%C3%AAn_S%C6%A1n,_Thanh_Vi%E1%BB%85n)(Quảng Đông).
Tiếng Tráng là một nhóm các phương ngữ không thể thông hiểu lẫn nhau thuộc
[ngữ chi Tai](/wiki/Ng%E1%BB%AF_chi_Th%C3%A1i), bị ảnh hưởng nhiều bởi các phương ngữ của tiếng Hoa. Tiếng Tráng chuẩn dựa trên một phương ngữ phía bắc gọi là Tráng Ung Bắc (Yongbei Zhuang 邕北壮语) được nói tại huyện Vũ Minh (Wuming 武鸣县) tỉnh Quảng Tây. Tiếng Tráng chuẩn được xếp vào ngữ nhánh Tai Bắc, gần với tiếng Bố Y, rất ít người học loại tiếng này. Do đó người Tráng từ những vùng nói phương ngữ khác nhau sử dụng một trong số các phương ngữ của tiếng Hoa để giao tiếp. Theo thống kê của thập niên 1980, 42% người Tráng chỉ nói tiếng Tráng, và 55% nói được cả tiếng Tráng và Tiếng Trung. Theo một số nguồn bán chính thức "tại [9] [Quảng Tây](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y), giáo dục bắt buộc là bằng tiếng Tráng và Tiếng Trung, tập trung vào sự biết đọc viết sớm chữ Tráng". Trên thực tế chỉ một phần trăm nhỏ số trường học dạy viết chữ Tráng. Vào năm 2000, không còn ngôi trường nào thực sự dạy tiếng Tráng ở những vùng sinh sống của người Tráng. [[9]](#cite_note-Li.26Huang-11) Tiếng Tráng được viết bằng chữ tượng hình dựa trên Hán tự (" [[10]](#cite_note-Tranganhoa-12) [Sawndip](/w/index.php?title=Sawndip&action=edit&redlink=1)" hay chữ nôm Tráng) trong hơn một nghìn năm. Chữ Tráng chuẩn, một loại bảng chữ cái chính thức, được đưa ra năm 1957, và năm 1982 các [kí tự Kirin](/wiki/B%E1%BA%A3ng_ch%E1%BB%AF_c%C3%A1i_Kirin)được đổi hết sang kí tự Latinh, tuy nhiên chữ viết dựa trên kí tự truyền thống vẫn phổ biến hơn trong các hoạt động, nghi lễ ít trang trọng. [[11]](#cite_note-13)
Người Tráng có các bài tế riêng được viết dưới dạng thơ, ví dụ như
*. Baeu Rodo* [[12]](#cite_note-14) [[13]](#cite_note-15)
### Phân Chia Tráng Bắc-Tráng Nam[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&action=edit§ion=5)]
Theo Pingwen Huang (2002), 68% trong tổng dân số Tráng nói các phương ngữ Tráng Bắc, 32% nói các phương ngữ Tráng Nam.
Năm 1999, Trương Quân Như (Zhāng Jūnrú 张均如) xác định được 13 phương ngữ. Năm 2010, Eric C. Johnson và Vương Minh Phú (Wang Mingfu 王明富) phân loại thêm 4 phương ngữ khác tại [14] [châu tự trị Tráng-Miêu Văn Sơn](/wiki/V%C4%83n_S%C6%A1n)thuộc tỉnh Vân Nam. Cho đến nay, tổng cộng tiếng Tráng có 16 phương ngữ đã được phân loại. Các phương ngữ sau đây được liệt kê dựa trên các tên gọi tìm thấy tại *Ethnologue* [[4]](http://www.ethnologue.com/language/zha): **Tráng Bắc:** **1.**Tráng Hồng Thủy Hà Trung tâm (Central Hongshuihe Zhuang 中红水河壮语), **2.**Tráng Hồng Thủy Hà Đông (Eastern Hongshuihe Zhuang 东红水河壮语), **3.**Tráng Khâu Bắc (Qiubei Zhuang 丘北壮语), **4.**Tráng Quế Biên (Guibian Zhuang 桂边壮语), **5.**Tráng Liên Sơn (Lianshan Zhuang 连山壮语), **6.**Tráng Liễu Giang (Liujiang Zhuang 柳江壮语), **7.**Tráng Liễu Kiềm (Liuqian Zhuang 柳黔壮语), **8.**Tráng Quế Bắc (Guibei Zhuang 桂北壮语), **9.**Tráng Ung Bắc (Yongbei Zhuang 邕北壮语), **10.**Tráng Hữu Giang (Youjiang Zhuang 右江壮语). **Tráng Nam:** **11.**Tráng Ngưỡng (Yang Zhuang 仰壮语), **12.**Tráng Mẫn (Min Zhuang 敏壯语), **13.**Tráng Tả Giang (Zuojiang Zhuang 左江壮语), **14.**Tráng Ung Nam (Yongnan Zhuang 邕南壮语), **15.**Tráng Đại (Dai Zhuang 文麻壮语), **16.**Tráng Nùng (Nong Zhuang 侬壮语).
Ngoài các phương ngữ trên còn có Tráng Phù Bình (Fuping Zhuang hoặc Pyang Zhuang 扶平壯语) không được
*Ethnologue* liệt kê. Tráng Phù Bình thuộc nhóm Tráng Nam nói tại Phù Bình Hương (Fuping 扶平乡), huyện Đức Bảo, Quảng Tây. [[15]](#cite_note-17)
Các đặc điểm ngôn ngữ khác biệt nhất phân chia Tráng Bắc và Tráng Nam:
- Các phương ngữ Tráng Nam tồn tại các phụ âm đầu bật hơi ph [pʰ], kh [kʰ], th [tʰ], nhưng các phương ngữ Tráng Bắc khuyết các phụ âm này, ví dụ: Tráng Tĩnh Tây
*tha*'mắt' so với Lai Tân 1 *ta*; Tráng Long Châu 1 *kha*'giết' so với Vũ Minh 3 *ka*. 3
- "r" (thường phát âm là [ɣ]) trong các phương ngữ Tráng Bắc tương ứng với một số âm trong các phương ngữ Tráng Nam, chẳng hạn như "h", "khj", "l", "n".
- Giữa các phương ngữ Tráng Bắc và các phương ngữ Tráng Nam còn tồn tại các cặp âm tương ứng như sau: (bắc-nam)
**f~m**; **p~v**; **ɯŋ~aɯ**; **a:k~ɯ:k**; **a:n~ɯ:n**.
Một số từ vựng đặc thù phân biệt Tráng Bắc và Tráng Nam được liệt kê như sau:
|
|Tráng Bắc |
|Tráng Nam |
|Nghĩa
|bɯn
|1 |fa
|4 |trời|
|ŋa:m
|6 |tum
|1 |đất|
|ɕɯ
|2 |mo
|2 |bò|
|kuk
|7 |ɬɯ
|1 |hổ|
|bung
|5ba 3 |kap
|7fɯ 4 |bướm|
|pi:ŋ
|2pei 6 |fi
|4 |chuồn chuồn|
|fɯ:t
|8 |pik
|7 |cánh|
|kau
|1 |ko:k
|7 |sừng|
|ɣa:ŋ
|2 |ŋo
|5mai 4 |măng|
|da:i
|3 |pa:ŋ
|5 |(cây) lanh|
|kjau
|3 |hu
|1/bau 3 |đầu|
|paŋ
|2 |pʰa:i
|3 |vải|
|pu
|6 |ɬɯ
|3 |áo|
|teŋ
|2 |fa
|2 |chăn|
Trong giao tiếp nói chung, Tráng Bắc cũng dùng nhiều từ vựng vay mượn tiếng Hán hơn Tráng Nam. Ví dụ, người ta thấy các từ vay mượn trong từ vựng Tráng Bắc khi đem so sánh với các từ thuần Tráng trong các cặp từ Tráng Bắc-Tráng Nam sau:
*wa:n 3* với *tui*'bát'; 4 *jiŋ*với 2 *be*'dê'; 3 *va*với 1 *bjo:k*'hoa'; 7 *siŋ*với 5 *kjo:k*'họ'. 8
### Lịch sử ngôn ngữ[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&action=edit§ion=6)]
Vấn đề phải đặt ngược lại, người châu á mắt 1 mí là hậu duệ của người đông nam á ngày nay. Điều này chắc chắn vì chỉ người châu á có mắt 1 mí. Vậy là con người di chuyển từ phía nam lên phía bắc. Thứ 2 , ngôn ngữ giọng nói của người Thái rõ ràng cổ hơn trung quốc rất nhiều, " xin lỗi nhưng rõ ràng nó tiền sử hơn ngữ điệu TQ rất nhiều". Cuối cùng là người Việt Nam, qua ngôn ngữ nói thì nó chẳng dính dáng tí gì đến người TQ từ ngữ điệu cho đến ngôn từ. Từ Hán Việt có thể do ảnh hưởng của nho giáo và thi ca. Nhưng 1 bên nói xuôi một bên nói ngược thì đúng là chẳng có tí quan hệ nào. Tiếng Việt và mường còn có điểm chung và nó dấy lên nghi ngờ về phần bách Việt kia.
![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Taikadai-en.svg/320px-Taikadai-en.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Taikadai-en.svg/320px-Taikadai-en.svg.png)
[ngữ hệ Tai-Kadai](/wiki/H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Tai-Kadai)Ngữ chi Tai gồm:
Vào đầu những năm 1980, nhà ngôn ngữ học người Tráng Wei Qingwen (韦庆稳) sử dụng tiếng Hán Thượng Cổ được phục nguyên để giải mã tài liệu duy nhất còn sót lại về ngôn ngữ của người Yue (Việt)
[[note 3]](#cite_note-18) *bài hát của người chèo thuyền người Yue* (越人歌) (một số người cho rằng bài hát này có niên đại từ năm 528 TCN dựa vào các nhân vật có liên quan trong câu chuyện và nơi diễn ra câu chuyện là tại tỉnh Hồ Bắc ngày nay). Yue là tên gọi chỉ các cư dân sống tại khu vực miền nam sông Trường Giang ngày nay vào thời Trung Hoa cổ đại. Tuy nhiên các cư dân này bản thân họ không tự gọi mình bằng Yue. Kết quả của Wei Qingwen cho thấy từ vựng tiếng Yue có một sự tương đồng mạnh mẽ với tiếng Tráng hiện đại. Sau đó, Zhengzhang Shangfang (郑张尚芳) (1991) đi theo hướng của Wei Qingwen nhưng sử dụng chữ viết Thái Lan để so sánh vì bảng chữ cái Thái Lan có niên đại từ thế kỷ 13 và vẫn giữ được các âm cổ so với phát âm hiện đại. [16] Ví dụ các âm tiếng Thái được ghi bằng phụ âm đầu "thấp", chẳng hạn [[16]](#cite_note-EDmondsonAA-19) **ค่ำ**[gam C], được cho là đã từng được phát âm hữu thanh, nhưng ngày nay chúng được phát âm bật hơi vô thanh [kʰam C]. Kết quả của Zhengzhang cũng cho thấy sự tương đồng giữa tiếng Thái và tiếng Yue. [[16]](#cite_note-EDmondsonAA-19) [[17]](#cite_note-EDmondsonBB-20) [[18]](#cite_note-Zhengzhang-21)
Người Thái (Thái Lan) và người Tráng, ngày nay sống rất xa nhau và hai nhóm này bản thân họ cũng có rất ít cảm giác về sự tương đồng.
Nhưng vào thời đại xa xưa họ hẳn đã phải sống cùng nhau. [19] Cả hai nhóm này chia sẻ những từ vựng rất tương đồng: [[19]](#cite_note-AASSDDFFTT-22) *khaau*'gạo', *lao*'rượu', *khwaai*'trâu', *mu*'lợn', *ma*'chó'; tất cả những cụm từ về sản xuất gia đình, vật nuôi, nông nghiệp này đều tương đồng. Jerold A. Edmondson thuộc đại học Texas tại Arlington, trích dẫn bài báo của Phạm Hồng Quý (Fan Honggui 范宏貴) (1989), chỉ ra rằng người Thái và người Tráng có cùng một tên gọi, Keo ( [[19]](#cite_note-AASSDDFFTT-22) *Kɛɛu*), chỉ người Việt Nam. A1 Từ này được lấy từ tên của một quận hay nơi đồn trú của quân đội Trung Hoa gọi là Giao Chỉ (Jiaozhi 交址), thành lập ở Việt Nam khoảng năm 112 TCN, cùng tám quận khác: Nam Hải (Nanhai 南海), Uất Lâm (Yulin hoặc Guilin 郁林), Thương Ngô (Cangwu 苍梧), Hợp Phố (Hepu 合浦), Cửu Chân (Jiuzhen 九真), Nhật Nam (Rinan 日南), Châu Nhai (Zhuya 珠崖), và Đam Nhĩ (Dan’er 儋耳). Trong các quận này, Giao Chỉ, nằm ở đồng bằng sông Hồng, là quan trọng nhất và tồn tại trong suốt 200 năm. Tên này trở thành tên gọi chỉ Việt Nam hoặc người Việt Nam không sớm hơn năm 112 TCN, và do đó nó làm căn cứ cho thời điểm sớm nhất mà người Thái di cư vào vùng Đông Nam Á. [[20]](#cite_note-PPUUTTQQ-23) [[20]](#cite_note-PPUUTTQQ-23)
James R. Chamberlain trích dẫn Leonardcho Aurousseau (1923) chỉ ra rằng Giao Chỉ được nhắc đến lần đầu tiên với tên gọi Kiao-chi dùng để chỉ các vùng đất phía nam được tìm thấy trong cuốn sách
*Li-Ki*và *Lu-che Tch'ouen-ts'ieou*. Kiao-chi khởi đầu dùng để chỉ lãnh thổ địa lý chứ không phải chỉ người, rồi sau đó nó được áp dụng rộng rãi cho các cư dân sống trong Kiao-chi, đầu tiên là cho những người ở vùng đồng bằng bắc bộ Việt Nam và sau đó cho tất cả cư dân Annam. [[21]](#cite_note-ChamberlainA-24) Trên thực tế, hầu như tất cả các thông tin được ghi chép lại về cổ sử Việt Nam đều là sáng chế vào thời trung cổ, vì chính vào giai đoạn này một số học giả Việt Nam cố gắng tạo ra một lịch sử linh thiêng hơn cho họ. [[21]](#cite_note-ChamberlainA-24) [[22]](#cite_note-LiamKelleyA-25) [[note 4]](#cite_note-26)
Sau khi bành trướng và thiết lập nền cai trị ở phương nam, các triều đại Trung Hoa bắt đầu đặt họ cho các cư dân bản địa. Quá trình này diễn ra đặc biệt mạnh mẽ vào thời
[Nam Bắc triều](/wiki/Nam-B%E1%BA%AFc_tri%E1%BB%81u_(Trung_Qu%E1%BB%91c)) (420-589). Nhưng điều này không xảy ra với người Thái vì họ không có [20] [phong tục đặt họ cho con cái](/wiki/T%C3%AAn_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Th%C3%A1i_Lan)cho đến [triều đại của Rama VI](/wiki/Rama_VI)khoảng 100 năm trước. Do đó thời gian muộn nhất có thể mà người Thái rời khỏi lãnh thổ Trung Hoa là vào thời Nam Bắc Triều. [[20]](#cite_note-PPUUTTQQ-23) Tuy nhiên Pittayawat Pittayaporn (2014) cho rằng thời gian Tai Tây Nam tách khỏi Tai Nguyên Thủy diễn ra rất gần đây, vào khoảng thế kỷ 8-thế kỷ 10. [[20]](#cite_note-PPUUTTQQ-23) Do đó thời gian người Thái di cư từ Quảng Tây xuống phía nam vào khu vực phía bắc Lào và Thái Lan ngày nay cũng diễn ra vào khoảng thế kỷ 8-thế kỷ 10. [[23]](#cite_note-PittayawatPittayaporn-27)
|Tai Nguyên Thủy||Thái Lan||Lào||Sapa||Bảo Yên||Cao Bằng||Long Châu||Thượng Tư
|
(上思)
|Giáy||Saek|
|Người Việt Nam||*ke:w
|A |kɛ:w
|A1 |kɛːw||kew
|A1 |kɛ:w
|A1 |kɛw
|A1 |ke:w
|A1 |kew
|A1 |cew
|A1 |ke:w
|A1
- Dữ liệu lấy từ luận văn tiến sĩ (2009) của Pittayawat Pittayaporn, trang 337. Riêng tiếng Lào ແກວ /kɛːw/ lấy từ thư viện SEAlang.net.
[[5]](http://www.sealang.net/lao/dictionary.htm)
Pittayawat Pittayaporn trong chuyến đi thu thập dữ liệu từ vựng của các nhóm Tai ở vùng biên giới Việt-Trung và Quảng Tây, bị ấn tượng mạnh bởi cảnh quan núi đá ở những vùng này, đã chỉ ra một vài ví dụ về sự biến đổi từ vựng dựa trên thay đổi cảnh quan địa lý diễn ra trong quá trình di cư của Tai Nguyên Thủy (proto-Tai) từ vùng Quảng Tây xuống vùng Đông Nam Á. Một trong số ví dụ đó như sau:
Tất cả các ngôn ngữ Tai đều có một từ cụ thể để chỉ núi đá. Chúng được gọi là
*pla* trong các phương ngữ Tai Bắc ở Vũ Minh và Bình Quả (Pingguo 平果), *pja* ở Liễu Châu (Luizhou 柳州), *pra* ở Quý Cảng (Guigang 贵港), *pha* trong phương ngữ Tai trung tâm ở Thượng Tư (Shangsi 上思), và ngoài ra *phja* trong các phương ngữ ở Đức Bảo (Debao 德保), Tĩnh Tây (Jingxi 井陉), và Cao Bằng. Ngược lại, trong tất cả các ngôn ngữ Tai Tây Nam, từ này chỉ những chủ thể mơ hồ. [24] Ví dụ trong tiếng Thái [[24]](#cite_note-TYREW-28) *pha*: **ผา**không bao giờ đứng một mình. Nghĩa của nó trong từ điển của Viện Hoàng Gia, "núi, hay đá trên núi", là khá mơ hồ. [[24]](#cite_note-TYREW-28) Hơn nữa, nó chỉ được tìm thấy là một phần của những từ ghép cổ, lỗi thời như [[24]](#cite_note-TYREW-28) *naa phaa* **หน้าผา**"vách đá", và *hin pha*: **หินผา**nghĩa là "đá núi". Trong tiếng Thái hiện đại núi đá được gọi bằng một từ ghép mới [[24]](#cite_note-TYREW-28) *phuukhaw hin* **ภูเขาหิน**("núi" + "đá"). Trong các ngôn ngữ Tai Tây Nam khác, từ này tương tự như trong tiếng Thái, có ý nghĩa rất mơ hồ, ví dụ Thái Đen [[24]](#cite_note-TYREW-28) *na fa*"vách đá", Thái Trắng *pha*"vách đá, tảng đá", và Shan *pha*"vách đá, đá" như trong từ *mak pha*"đá". [[24]](#cite_note-TYREW-28)
Một từ cổ xưa, không còn dùng nữa gợi ý rằng chủ thể lúc ban đầu nó nhắc đến đã từng là trung tâm trong đời sống của các cư dân nói ngôn ngữ đó, nhưng không còn quan trọng vào một thời điểm sau trong quá trình phát triển của ngôn ngữ đó.
Do đó, sự lỗi thời của từ Tai dùng để chỉ núi đá trong Tai Tây Nam chỉ ra rằng vùng núi đá không thống trị cảnh quan địa lý nơi Tai Tây Nam phát triển. [24] Vùng núi đá chắc hẳn phải tồn tại ở nơi Tai Nguyên Thủy (Proto-Tai) khởi nguồn, ví dụ Quảng Tây. [[24]](#cite_note-TYREW-28) Sau đó khi Tai Nguyên Thủy phát triển thành ba nhánh chính, Tai Tây Nam hẳn đã phải phát triển tại một vùng nơi mà núi đá không phải là một cảnh quan địa lý quan trọng. [[24]](#cite_note-TYREW-28) Vì núi đá không còn là trung tâm trong đời sống của những người nói, ý nghĩa của từ trở nên bị quên lãng. [[24]](#cite_note-TYREW-28) Vì từ này đã trở nên lỗi thời, những người nói các ngôn ngữ Tai Tây Nam không còn biết từ này lúc ban đầu có nghĩa gì nữa. [[24]](#cite_note-TYREW-28) Mặc dù núi đá có tồn tại ở một số lãnh thổ nơi các ngôn ngữ Tai Tây Nam được nói, nhưng ngày nay chúng được gọi bằng những từ mới chế ra chứ không phải bằng từ Tai Nguyên Thủy ban đầu. [[24]](#cite_note-TYREW-28) [[24]](#cite_note-TYREW-28)
### So sánh từ vựng[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&action=edit§ion=7)]
Dưới đây là bảng so sánh một số từ vựng giữa: Tiếng Bố Y nói ở huyện Vọng Mô, tỉnh Quý Châu, Trung Quốc, cùng 5 phương ngữ Tráng và 4 ngôn ngữ Tai Tây Nam. Tráng Vũ Minh nói tại Song Kiều Trấn (双桥镇), huyện Vũ Minh (武鸣县), 30 km về phía bắc Nam Ninh. Tráng Lai Tân tại Tự Cước (寺脚), Lai Tân (来宾), Quảng Tây. Tráng Đại Tân tại thôn Hậu Ích (后益乡), Đại Tân (大新), Quảng Tây. Tráng Đức Bảo tại Nguyên Đệ Nhị Khu (原第二区), Đức Bảo, Quảng Tây. Tai Phake tại làng Namphakey, quận Dibrugarh, bang Assam, Ấn Độ. Tai Nguyên Thủy: Pittayawat Pittayaporn, 2009, luận văn tiến sĩ, khoa ngôn ngữ học, đại học Cornell.
- Trong tiếng Thái bình dân, /r/ luôn phát âm thành /l/, ví dụ: rɔ:j
4'trăm' → lɔ:j 4, raw 1'mình, ta' → law 1. Không phát âm /r/ và /l/ khi chúng nằm giữa một phụ âm đầu và nguyên âm, ví dụ: klaj 1'xa' → kaj 1, pla: 1'cá' → pa: 1, kradu:k 2'xương' → kadu:k 2.
- Các từ được bôi xanh là từ mượn tiếng Hán, bôi nâu là từ mượn Indo-Aryan, bôi đỏ là từ cổ không còn sử dụng.
|Tiếng Việt||Tai Nguyên
|
Thủy
|Tai Bắc||Tai Trung tâm||Tai Tây Nam|
|Bố Y Vọng Mô||Tráng Vũ Minh||Tráng Lai Tân||Tráng Long Châu||Tráng Đại Tân||Tráng Đức Bảo||Thái Lan Chuẩn
||Lào Chuẩn
||Shan
||Tai Phake|
|Tay||
|*mwɯ: A |va
|35 fəŋ 31 |faɯ
|31 |fɯŋ
|231 |mɯ
|21 |mɯ
|21 |moŋ
|31 |mɯ:
|1
มือ
|/mɯ́ /
|
ມື
|mɯ
|4
မိုဝ်း
|mɯ:
|2
|Chân||
|*p.qa: A |ka
|24 |ha
|24 |ka
|45 |kha
|33 |pa:ŋ
|33 kha 55 |kɔ:k
|55 kha 31 |kha:
|5
ขา
|/khăː/
|
ຂາ
|kha:
|1 ၶႃ ,
ka:w
3 ၵၢဝ်ႈ |kha:
|6
|Da
|
(Bì)
|
|*ʰnaŋ A |nɐŋ
|24 |naŋ
|24 |naŋ
|45 |naŋ
|33 |naŋ
|55 |naŋ
|54 |naŋ
|5
หนัง
|/năŋ/
|
ຫນັງ
|naŋ
|1
ၼင်
|naŋ
|6,
phiu
6
|Lưng||
|*ʰlaŋ A |pai
|44 laŋ 24 |pa:i
|33 laŋ 24 |pa:i
|21 laŋ 45 |paŋ
|32 laŋ 33 |laŋ
|55 |laŋ
|54 |laŋ
|5
หลัง
|/lăŋ/
|
ຫລັງ
|laŋ
|1
လင်
|laŋ
|6
|Bụng||
|*dwu:ŋ C |toŋ
|42 |tuŋ
|42 |tuŋ
|213 |to:ŋ
|32 |tho:ŋ
|13 |to:ŋ
|2323 |thɔ:ŋ
|4
ท้อง
|/thɔ̑ːŋ/ ທ້ອງ,
|
/phōːn/ ໂພ່ນ
|tɔŋ
|5
တွင်ႉ
|tauŋ
|4
|Xương||
|*C̥.duk D |ʔdɔ
|35 |do:k
|35 |do:k
|33 |duk
|55 |duk
|33 |do:k
|33 |du:k
|2,
kradu:k
2
กระดูก
|/dȕːk/,
|
/ká dȕːk/ ກະດູກ
|lup
|2
လုပ်ႇ
|nuk
|1
|Ruột||
|*saj C |sɐi
|53 |θai
|55 |sai
|33 |ɬai
|24 |ɬai
|13 |θai
|214 |saj
|3
ไส้
|/sȁi/
|
ໃສ້
|sʰaj
|3
သႆႈ
|sai
|3
|Gan||
|*tap D |tap
|35 |tap
|55 |tap
|55 |tap
|55 |tap
|55 |tɔ:p
|55 |tap
|2
ตับ
|/táp/
|
ຕັບ
|tap
|4
တပ်း
|tap
|1
|Vai||
|*C̥.ba: B |paŋ
|42 ʔba 35 |hoŋ
|42 ba 35 |ba
|54 |ba
|55 |ba
|33 |ba
|33 |ba:
|2
บ่า
|/bāː/
|
ບ່າ
|ma:
|2
မႃႇ
|ma:
|1
|Máu||
|*lɯət D |liət
|44 |lɯət
|33 |lɯ:t
|21 |lə:t
|11 |lɯ:t
|33 |lu:t
|33 |lɯət
|3
เลือด
|/lɯ̂a:t/
|
ເລືອດ
|lət
|3
လိူတ်ႈ
|nət
|4
|Đầu||
|*truə A,
*kraw
C |tɕau
|52 |ɣau
|55 |kɣau
|33 |hu
|24,
bau
24 |wuə
|55 |thu
|31 |huə
|5
หัว
|/hǔa/
|
ຫົວ
|ho
|1
ႁူဝ်
|ho
|6
|Cổ||
|*ɣo: A |ʔɛu
|24 xo 31 |ho
|31 |ho
|231 |ko
|21 |ho
|21 |wo
|31 |khɔ:
|1
คอ
|/khɔ́ː/
|
ຄໍ
|khɔ
|4
ၶေႃး
|khɔ
|2
|Mắt||
|*p.ta: A |lək
|42 ta 24 |ɣa
|24 |lɯk
|21 ta 45 |ma:k
|55 ha 33 |ma:k
|55 ha 55 |ma:k
|55 tha 31 |ta:
|1
ตา
|/tàː/
|
ຕາ
|ta:
|1
တႃ
|ta:
|2
|Mồm||
|*pa:k A |ɕoŋ
|33 pa 35 |pa:k
|35 |pa:k
|33 |pa:k
|55 |pa:k
|33 |pa:k
|55 |pa:k
|2
ปาก
|/pȁːk/
|
ປາກ
|sʰop
|4
သူပ်း
|pa:k
|1
|Lưỡi||
|*li:n C |lin
|42 |lin
|42 |lin
|213 |lin
|32 |lin
|13 |lən
|2323 |lin
|4
ลิ้น
|/lȋːn/
|
ລີ້ນ
|lin
|5
လိၼ်ႉ
|lin
|4
|Sợ||
|*ʰla:w A |la:u
|24 |la:u
|24 |la:u
|45 |la:u
|33 |la:u
|55 |la:u
|54 |kluə
|1
กลัว
|/kùa/
|
ກົວ
|ko
|1
ၵူဝ်
|ko
|2
|Cười||
|*krɯəw A |ðɛu
|24 |ɣiəu
|24 |ɣi:u
|45 |hu
|33 |wuə
|55 |khu
|31 |huə
|5 หัว,
huə
5rɔʔ 4
หัวเราะ
|/hǔa/
|
ຫົວ
|kho
|1
ၶူဝ်
|kho
|6
|Khóc||
|*t.haj C |tɐi
|53 |tai
|55 |tai
|33 |hai
|24 |hai
|13 |hai
|214 |ha:j
|3
ไห้
|/hȁi/
|
ໄຫ້
|haj
|3
ႁႆႈ
|hai
|3
|Thấy||
|*tran A |ɕim
|24 |ɣan
|24 |ɣan
|45 |han
|33 |han
|55 |than
|31 |hen
|5
เห็น
|/hěn/
|
ເຫັນ
|han
|1
ႁၼ်
|han
|6
|Ăn||
|*kɯɲ A |kən
|24 |kɯ
|24 |kɯn
|45 |kin
|33 |kin
|55 |kən
|54 |kin
|1
กิน
|/kìn/
|
ກິນ
|kin
|1
ၵိၼ်
|kin
|2
|Ngủ||
|*nwɯ:n A |nin
|31 |nin
|31 |nɯn
|231 |no:n
|21 |no:n
|21 |no:n
|31 |nɔ:n
|1
นอน
|/nɔ́ːn/
|
ນອນ
|nɔn
|4
ၼွၼ်း
|nɔn
|2
|Ngồi||
|*naŋ B |nɐŋ
|44 |naŋ
|33 |naŋ
|21 |naŋ
|11 |naŋ
|33 |naŋ
|33 |naŋ
|3
นั่ง
|/nāŋ/
|
ນັ່ງ
|naŋ
|3
ၼင်ႈ
|naŋ
|5
|Đi||
|*paj A |pɐi
|24 |pai
|24 |—||phja:j
|24 |sa:i
|13 |phja:i
|214 |paj
|1
ไป
|/pai/
|
ໄປ
|paj
|1
ပႆ
|pai
|2
|Đến||
|*ʰma: A |ma
|24 |ma
|24 |—||ma
|21 |ma
|21 |ma
|31 |ma:
|1
มา
|/máː/
|
ມາ
|ma:
|4
မႃး
|ma:
|2
|Trộm||
|*C̬.lak D |ðɐk
|33 |ɕak
|33 |tsak
|21,
lou
45 |lak
|42 |lak
|21 |lak
|31 |lak
|4
ลัก
|/lāk/
|
ລັກ
|lak
|5
လၵ်ႉ
|lak
|4
|Giết||
|*qa: C |ka
|53 |ka
|55 |ka
|33 |kha:
|24 |kha
|13 |kha
|214 |kha:
|3
ฆ่า
|/khȁː/
|
ຂ້າ
|kha:
|3
ၶႃႈ
|kha:
|3
|Chết||
|*p.ta:j A |ta:i
|24 |ɣa:i
|24 |ta:i
|45 |ha:i
|33 |ha:i
|55 |tha:i
|31 |ta:j
|1
ตาย
|/tàːy/
|
ຕາຍ
|ta:j
|1
တၢႆ
|ta:i
|2
|Chó||
|*ʰma: A |ma
|24 |ma
|24 |ma
|45 |ma
|33 |ma
|55 |ma
|54 |ma:
|5
หมา
|/măː/
|
ໝາ
|ma:
|1
မႃ
|ma:
|6
|Chim||
|*C̬.nok D |ðɔk
|33 |ɣok
|33 |ɣok
|21 |nuk
|42 |no:k
|21 |nɔ:k
|31 |nok
|4
นก
|/nōk/
|
ນົກ
|nok
|5
ၼူၵ်ႉ
|nok
|4
|Chuột||
|*ʰnu: A |tu
|0 va:u 52 |nau
|24 |nou
|45 |nu
|33 |nu
|55 |nai
|45 |nu:
|5
หนู
|/nŭː/
|
ໜູ
|nu
|1
ၼူ
|nu:
|6
|Rắn||
|*ŋwɯ: A |ŋɯə
|31 |ŋɯ
|31 |ŋɯ
|231 |ŋu
|21 |ŋu
|21 |ŋou
|31 |ŋu:
|2
งู
|/ŋúː/
|
ງູ
|ŋu
|4
ငူး
|ŋu:
|2
|Cá||
|*pla: A |pja
|24 |pla
|24 |pɣa
|45 |pja:
|33 |pja
|55 |pja
|54 |pla:
|1
ปลา
|/paː/
|
ປາ
|pa:
|1
ပႃ
|pa:
|2
|Đá||
|*tri:l A |ʔdɐk
|35 ðin 24 |ɣin
|24 |ɣin
|45 |hin
|33 |hin
|55 |thən
|31 |hin
|5
หิน
|/hĭn/
|
ຫິນ
|hin
|1
ႁိၼ်
|hin
|6
|Lửa||
|*wɤj A |fi
|31 |fai
|31 |fei
|231 |faj
|21 |fai
|21 |fai
|31 |faj
|1
ไฟ
|/fáy/
|
ໄຟ
|phaj
|4
ၽႆး
|phai
|2
|Nước||
|*C̬.nam C |ðam
|42 |ɣam
|42 |ɣam
|213 |nam
|32 |nam
|13 |nɔ:m
|2323 |nam
|4
น้ำ
|/nȃm/
|
ນ້ຳ
|nam
|5
ၼမ်ႉ
|nam
|4
|Gió||
|*C̬.lɯm A |ðum
|31 |ɣum
|31 |ɣum
|231 |lum
|21 |lum
|21 |lɔ:m
|31 |lom
|1
ลม
|/lóm/
|
ລົມ
|lom
|4
လူမ်း
|lom
|2
|Trời||
|*va: C |ʔbən
|24 |bɯn
|24 |bun
|45 |fa
|32 |fa
|13 |fa
|2323 |fa
|4
ฟ้า
|/fȃː/
|
ຟ້າ
|pha:
|5
ၽႃႉ
|a:
|1 ka: 1
|Đất||
|*ɗin |na:m
|33 |tom
|24 |na:m
|21 |tum
|33 |tum
|55 |na:m
|33 |din
|1
ดิน
|/din/
|
ດິນ
|lin
|1
လိၼ်
|nin
|2
|Đen||
|*C̥.dam A |fon
|42 |dam
|24 |ʔnam
|45 |dam
|33 |dam
|55 |dam
|31 |dam
|1
ดำ
|/dam/
|
ດຳ
|lam
|1
လမ်
|nam
|2
|Trắng||
|*xa:w A |xa:u
|24 |ha:u
|24 |ha:u
|45 |kha:u
|33 |—||kha:u
|31 |kha:w
|1
ขาว
|/khǎːu/
|
ຂາວ
|kha:w
|1
ၶၢဝ်
|kha:u
|6
|Đỏ
|
(Hồng)
|
|*C̥.dwi:ŋ A |ʔdiŋ
|24 |diŋ
|24 |diŋ
|45,
hoŋ
231 |de:ŋ
|33 |de:ŋ
|55 |de:ŋ
|31 |dɛ:ŋ
|1
แดง
|/dɛːŋ/
|
ແດງ
|lɛŋ
|1
လႅင်
|naiŋ
|2
|Vàng
|
(Hoàng)
|
|*ʰlɯəŋ A |xɛn
|53 |he:n
|55 |je:n
|33 |lə:ŋ
|33 |tsɯŋ
|55 |he:n
|214 |lɯəŋ
|1
เหลือง
|/lɯ̌aːŋ/
|
ເຫລືອງ
|ləŋ
|1
လိူင်
|ləŋ
|6
|Xanh
|
(Lục)
|
|*xiəw A |lok
|33 |he:u
|24 |je:u
|45 |khe:u
|33 |khe:u
|55 |khi:u
|31 |khiəw
|1
เขียว
|/khĭaːw/
|
ຂຽວ
|khew
|1
ၶဵဝ်
|kheu
|6,
kiŋ
2
|Xa||
|*k.laj A |tɕɐi
|24 |kjai
|24 |kɣai
|45 |kwaj
|33 |kwai
|55 |kwai
|54 |klaj
|1
ไกล
|/kai/
|
ໄກ
|kaj
|1
ၵႆ
|kai
|2
|Mỏng||
|*C̥.ba:ŋ A |ʔbɛŋ
|24 |ba:ŋ
|24 |ba:ŋ
|45 |ba:ŋ
|33 |ba:ŋ
|55 |ba:ŋ
|31 |ba:ŋ
|1
บาง
|/baːŋ/
|
ບາງ
|ma:ŋ
|1
မၢင်
|ma:ŋ
|2
|Dày||
|*ʰna: A |na
|24 |na
|24 |na
|45 |na
|33 |na
|55 |na
|54 |na:
|5
หนา
|/năː/
|
ຫນາ
|na:
|1
ၼႃ
|na:
|6
|Người||
|*ɢwɯn A |xʊən
|31 |wun
|31 |wun
|231 |kən
|21 |khɯn
|21 |kɔ:n
|31 |khon
|1
คน
|/khón/
|
ຄົນ
|kon
|4
ၵူၼ်း
|kon
|2
|Con||
|*lɯ:k D |—||lɯk
|33 |lɯk
|21 |luk
|11 |luk
|33 |lok
|33 |lu:k
|3
ลูก
|/lȗːk/
|
ລູກ
|luk
|3
လုၵ်ႈ
|luk
|4
|Mẹ||
|*me: B |mɛ
|44 |ta
|42 me 33 |mi
|33,
mi
21 |tɕa
|55 |me
|33 |me
|33 |mɛ:
|3
แม่
|/mɛ̄ː/
|
ແມ່
|mɛ
|3
မႄႈ
|mɛ
|5
|Bố
||
|*bo: B |po
|44 |ta
|42 po 33 |po
|21 |pa
|55 |pa
|55 |pa
|33 |phɔ:
|3
พ่อ
|/phɔ̄ː/
|
ພໍ່
|pɔ
|3
ပေႃႈ
|pɔ
|5
|Tao||
|*ku: A,
*kaw
A |ku
|24 |kau
|24 |kou
|45 |kau
|33 |kau
|55 |—||ku:
|1
กู
|/kùː/
|
ກູ
|kaw
|1
ၵဝ်
|kau
|2
|Mày||
|*mɯŋ A,
*maɰ
A |məŋ
|31 |mɯŋ
|31 |mɯŋ
|231 |maɰ
|21 |—||—||mɯŋ
|1
มึง
|/mɯ́ŋ/
|
ມຶງ
|maɯ
|4
မႂ်း
|maɯ
|2
|Mình, ta||
|*raw A |xo
|44 ðɐu 31,
po
31 ðɐu 31 |fan
|33 ɣau 31 |ɣau
|231 |lau
|21 |ɬau
|21 |rau
|31 |raw
|1
เรา
|/háw/
|
ເຮົາ
|haw
|4
ႁဝ်း
|hau
|2
|Không
|
(phủ định)
|
|*mi: A,
*ɓaw
B,
*bo:
B |mi
|31 |bau
|55,
bɯ
55 |di
|45,
bou
54 |mi
|55 |mi
|21 |mei
|31,
pɔ
33 |maj
|3 ไม่,
mi
4 มิ,
bɔ:
2 บ่ |/bɔ̄ː/
|
ບໍ່
|maw
|2
မဝ်ႇ
|ɯŋ
|2
|Một
|
(Nhất)
|
|*nɯ:ŋ B,
*ɗiəw
A |ʔdɛu
|24,
ʔit
35 |de:u
|24,
ʔit
55 |de:u
|45,
ʔit
55 |nəŋ
|33,
nəŋ
11,
ʔit
55 |nɯŋ
|33,
ʔe:t
55 |de:u
|31,
ʔat
55 |nɯŋ
|2 หนึ่ง,
diaw
1 เดียว,
ʔet
2 เอ็ด |/nɯ̄ŋ/ ນຶ່ງ,
|
/diaːw/ ດຽວ,
/ét/ ເອັດ
|nɯŋ
|3 ၼိုင်ႈ,
lew
1 လဵဝ်,
ʔet
4 ဢဵတ်း |nɯŋ
|5
|Hai
|
(Nhị)
|
|*so:ŋ A |soŋ
|24,
ŋi
44 |θo:ŋ
|24,
ŋai
33 |so:ŋ
|45,
ŋei
21 |ɬo:ŋ
|33,
ji
11 |ɬo:ŋ
|55,
ji
33 |θo:ŋ
|54,
ɲei
33 |sɔ:ŋ
|5 สอง,
ji:
3 ยี่ |/sɔ̌ːŋ/
|
ສອງ
|sʰɔŋ
|1
သွင်
|sauŋ
|6
|Ba
|
(Tam)
|
|*sa:m |sa:m
|24 |θa:m
|24 |sa:m
|45 |ɬa:m
|33 |ɬa:m
|55 |θa:m
|54 |sa:m
|5
สาม
|/săːm/
|
ສາມ
|sʰa:m
|1
သၢမ်
|sa:m
|6
|Bốn
|
(Tứ)
|
|*si: B |si
|35 |θai
|35 |sei
|54 |ɬi
|55 |ɬi
|42 |θei
|45 |si:
|2
สี่
|/sīː/
|
ສີ່
|sʰi
|2
သီႇ
|—|
|Năm
|
(Ngũ)
|
|*ha: C |xa
|53 |ha
|55 |ha
|33 |ha
|24 |ha
|13 |ha
|214 |ha:
|3
ห้า
|/hȁː/
|
ຫ້າ
|ha:
|3
ႁႃႈ
|ha:
|3
|Sáu
|
(Lục)
|
|*krok D |ðok
|35 |ɣok
|55 |ɣok
|55 |huk
|55 |ho:k
|55 |khjo:k
|55 |hok
|2
หก
|/hōk/
|
ຫົກ
|hok
|4
ႁူၵ်း
|hok
|1
|Bảy
|
(Thất)
|
|*cet D |ɕɛt
|35 |ɕat
|55 |tsat
|55 |cit
|55 |tse:t
|55 |tsat
|55 |cet
|2
เจ็ด
|/cét/
|
ເຈັດ
|tset
|4
ၸဵတ်း
|ce:t
|1
|Tám
|
(Bát)
|
|*pe:t D |pɛt
|35 |pe:t
|35 |pe:t
|33 |pe:t
|55 |pe:t
|33 |pe:t
|55 |pɛ:t
|2
แปด
|/pɛ̏ːt/
|
ແປດ
|pɛt
|2
ပႅတ်ႇ
|pɛt
|1
|Chín
|
(Cửu)
|
|*kɤw C |ku
|53 |kau
|55 |kiu
|33 |kau
|24 |kau
|13 |kau
|214 |ka:w
|3
เก้า
|/kâu/
|
ເກົ້າ
|kaw
|3
ၵဝ်ႈ
|kau
|3
|Mười
|
(Thập)
|
|— |ɕip
|33 |ɕip
|33 |sip
|21 |ɬip
|55 |ɬip
|55 |θəp
|55 |sip
|2
เก้า
|/síp/
|
ສິບ
|sʰip
|4
သိပ်း
|sip
|1
|Hai mươi
|
(Nhị thập)
|
|— |ŋi
|33 ɕip 33 |ŋai
|33 ɕip 33 |ŋei
|21 sip 21 |ji
|11 ɬip 55 |ji
|33 ɬip 55 |ɲei
|33 θəp 55 |ji:
|3 sip 2
ยี่สิบ
|/sáːo/
|
ຊາວ
|sʰa:w
|4
သၢဝ်း
|sa:u
|2
|Một trăm
|
(Bách)
|
|*ro:j C |pa
|35 ʔdɛu 24 |pa:k
|35 |pe:k
|33 |pa:k
|55 |pa:k
|33 |pa:k
|55 |rɔ:j
|4
ร้อย
|/hɔ̑ːy/
|
ຮ້ອຍ
|pa:k
|2
ပၢၵ်ႇ
|pa:k
|1
|Một nghìn
|
(Thiên)
|
|— |ɕiɛŋ
|24 ʔdɛu 24 |ɕiən
|24 |tsi:n
|45 |ɕi:n
|33 |si:n
|55 |ɕy:n
|31 |phan
|1
พัน
|/phán/
|
ພັນ
|heŋ
|1
ႁဵင်
|heŋ
|6
|Tiếng Việt||Tai Nguyên
|
Thủy
|Bố Y Vọng Mô||Tráng Vũ Minh||Tráng Lai Tân||Tráng Long Châu||Tráng Đại Tân||Tráng Đức Bảo||Thái Lan Chuẩn||Lào Chuẩn||Shan||Tai Phake|
|Tai Bắc||Tai Trung tâm||Tai Tây Nam|
## Tín ngưỡng[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&action=edit§ion=8)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/Zhuang_Moism_symbol.svg/200px-Zhuang_Moism_symbol.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/Zhuang_Moism_symbol.svg/200px-Zhuang_Moism_symbol.svg.png)
[[note 9]](#cite_note-40)
Hầu hết người Tráng theo một tín ngưỡng vật linh truyền thống gọi là Sư Công giáo (
*Zhuàngzú shīgōng jiào* 壮族师公教) hay Mo Giáo ( *Mó jiào* 摩教), bao gồm nghi thức thơ cúng tổ tiên. Mo Giáo có các bài tế riêng và các thầy tế được gọi là [32] *bu mo*(Pù Mo). Trong các nghi thức Mo truyền thống, thầy Mo dùng xương gà để xem quẻ. Trong Mo Giáo, đấng tạo hóa là Bu Luotuo và vũ trụ gồm ba yếu tố với tất cả mọi vật được hình thành từ ba yếu tố này, gồm: trời, đất và nước.
Người Tráng cũng có một số theo Phật giáo, Đạo Giáo và Thiên chúa giáo.
[[33]](#cite_note-42)
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&action=edit§ion=9)]
### Tiền lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&action=edit§ion=10)] *Xem thêm thông tin:* [Hệ ngôn ngữ Austro-Tai](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Austro-Tai&action=edit&redlink=1)và [cuộc định cư của người Thái Lan](/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_%C4%91%E1%BB%8Bnh_c%C6%B0_c%E1%BB%A7a_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Th%C3%A1i_Lan&action=edit&redlink=1)
Trong khi các nhà khoa học Trung Quốc tiếp tục đặt "ngôn ngữ Tráng-Đồng" vào
[hệ ngữ Hán-Tạng](/wiki/Ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%87_H%C3%A1n-T%E1%BA%A1ng), thì các nhà ngôn ngữ học ngày nay đặt nhóm ngôn ngữ này vào [hệ ngôn ngữ Tai–Kadai](/wiki/H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Tai-Kadai), với giả thuyết phổ biến nhất là có [nguồn gốc Nam đảo](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Austro-Tai&action=edit&redlink=1), có thể khởi nguồn từ [Đài Loan](/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan) và dư cư về phía tây nam qua Trung Hoa ngày nay. [[34]](#cite_note-43)
### thời kỳ đế chế Trung Hoa[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&action=edit§ion=11)]
Các ghi nhận lịch sử sớm nhất về người Tráng được khám phá cho đến nay là
[Bích họa Hoa Sơn](/w/index.php?title=B%C3%ADch_h%E1%BB%8Da_Hoa_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1) (花山壁画), có từ [thời chiến quốc](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_Qu%E1%BB%91c) (475–221 TCN).
Có rất ít các ghi chép tiếng Hán trước khi người Hán xâm nhập vào khu vực người Tráng, sự ám chỉ đơn giản đến vùng đất phía nam
[sông Trường Giang](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Giang) là " [Bách Việt](/wiki/B%C3%A1ch_Vi%E1%BB%87t)" (百越). Những cuộc xâm lấn phương nam của [Tần Thủy Hoàng](/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng) được trình bày trong [sử ký](/wiki/S%E1%BB%AD_k%C3%BD_T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn) của [Tư Mã Thiên](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn). Cuộc tấn công lúc đầu vào vùng [Lĩnh Nam](/wiki/L%C4%A9nh_Nam) đã tỏ ra thảm bại, với sự thất bại của tướng [Đồ Thư](/wiki/%C4%90%E1%BB%93_Th%C6%B0) trong trận đánh năm 218 TCN, nhưng công binh của ông, Sử Lộc đã hoàn thành việc xây dựng [kênh Linh](/w/index.php?title=K%C3%AAnh_Linh&action=edit&redlink=1) nối liền hai con sông [Tương Giang](/wiki/S%C3%B4ng_T%C6%B0%C6%A1ng) và [Ly Giang](/w/index.php?title=Ly_Giang&action=edit&redlink=1). Năm 214, [Triệu Đà](/wiki/Tri%E1%BB%87u_%C4%90%C3%A0) và [Nhâm Ngao](/w/index.php?title=Nh%C3%A2m_Ngao&action=edit&redlink=1) quay trở lại và bình định tộc người Tây Âu, khai phá Quảng Tây và phía nam với sự nhập cư của hàng trăm nghìn người Hán.
Một thập kỷ sau sự sụp đổ của
[Nhà Tần](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A7n), [Triệu Đà](/wiki/Tri%E1%BB%87u_%C4%90%C3%A0) sử dụng vị trí của mình với tư cách là quận úy [Quận Nam Hải](/wiki/Nam_H%E1%BA%A3i_qu%E1%BA%ADn), lập nước Nam Việt và đặt thủ đô ở [Phiên Ngung](/wiki/Phi%C3%AAn_Ngung). Với giải pháp quy thuận và độc lập khỏi sự kiểm soát của [Nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n), vương quốc này đã mở rộng sự thực dân và Hán hóa bằng chính sách "hòa hợp bách việt" (和集百越) cho đến năm 211 TCN nhưng không được sự ủng hộ của người Tráng. [Nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) đã giảm bớt quyền lực địa phương và lập các căn cứ quân sự ở [Quế Lâm](/wiki/Qu%E1%BA%BF_L%C3%A2m), [Ngô Châu](/wiki/Ng%C3%B4_Ch%C3%A2u), và [Ngọc Lâm](/wiki/Ng%E1%BB%8Dc_L%C3%A2m). Cuộc nổi dậy ở [Giao Chỉ](/wiki/Giao_Ch%E1%BB%89) do [Hai Bà Trưng](/wiki/Hai_B%C3%A0_Tr%C6%B0ng) lãnh đạo bị tướng [Mã Viện](/wiki/M%C3%A3_Vi%E1%BB%87n) đàn áp năm 42, Mã Viện được ghi nhận với tư cách giúp bình định những vùng này bằng việc cải thiện hệ thống tưới tiêu và nhiều điều luật Hán. Cuộc di cư của [35] [Người Dao](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Dao)từ vùng gần [Trường Sa](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Sa,_H%E1%BB%93_Nam), Hồ Nam tới Quảng Tây ngày nay đã làm đảo lộn khu vực này.
Dưới thời
[Đường](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng), người Tráng chuyển sang ủng hộ vương quốc Thái là [Nam Chiếu](/wiki/Nam_Chi%E1%BA%BFu) ở Vân Nam, nước này đã đẩy lui hai cuộc tấn công của quân Đường năm 751 và 754. Quảng Tây khi ấy được chia thành hai vùng: một là vùng thuộc thế lực của người Tráng phía tây Nam Ninh và một là vùng thế lực của người Hán phía đông Nam Ninh.
Sau khi Nam Chiếu sụp đổ,
[Lưu Nghiễm](/wiki/Nam_H%C3%A1n_Cao_T%E1%BB%95) thành lập nước [Nam Hán](/wiki/Nam_H%C3%A1n). Nước này hầu như không thể kiểm soát được người Tráng, sau đó Nam Hán bị [Tống](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng) đánh chiếm và sát nhập năm 971.
Bị quấy rối bởi cả Tống lẫn Đại Cồ Việt, lãnh đạo Tráng tộc là
[Nông Trí Cao](/wiki/N%C3%B9ng_Tr%C3%AD_Cao) (侬智高) đã chỉ huy cuộc nổi dậy năm 1052, vì điều đó mà ông vẫn được người Tráng tưởng nhớ. Họ Nông được ghi chép lại trong Tống Sử là giàu có về vàng, đông đúc về dân số "để tóc dài, cài áo sang phía trái. Chúng thích chiền đấu và xem nhẹ cái chết". [36] Quân Nông càn quét sang phía tây, chiếm Nam Ninh, bao vây Quảng Châu 57 ngày, và giết các chỉ huy của năm đội quân Trung Hoa được cử đi đánh họ. [[37]](#cite_note-Eric_C._Johnson-46) Cuối cùng họ bị đánh bại và nhiều thủ lĩnh bị giết. [[38]](#cite_note-Chris_Baker-47) Các dòng họ không tham gia vào cuộc nổi dậy tham vọng này trở thành mục tiêu đồng hóa của Trung Hoa. [[38]](#cite_note-Chris_Baker-47) Một số tàn quân nổi dậy tẩu tán về quê cũ nơi họ bắt đầu cuộc khởi nghĩa. [[38]](#cite_note-Chris_Baker-47) Một số khác lẩn sâu vào vùng đồi núi. Các bộ tộc mang họ Nông và tự nhận là con cháu của quân nổi dậy định cư quanh vùng biên giới giữa Việt Nam-Quảng Tây-Vân Nam. [[38]](#cite_note-Chris_Baker-47) Một bộ phận khác vẫn mang họ Nông và ghi nhớ cuộc nổi dậy qua các câu chuyện truyền miệng sinh sống ở Sipsongpanna, Lanna (miền bắc Thái Lan), và Dehong. [[38]](#cite_note-Chris_Baker-47) Tiếng Lự, Yuan (phương ngữ miền bắc Thái Lan) và Dehong ở những khu vực này chứa các từ vựng và cấu trúc câu chỉ thấy ở người Tráng sống tại Quảng Tây. [[38]](#cite_note-Chris_Baker-47) [[38]](#cite_note-Chris_Baker-47) [Nhà Nguyên-Mông](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn) thiết lập quyền kiểm soát với Nam Tống sau [trận Nhai Môn](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Nhai_M%C3%B4n) năm 1279 và thôn tính [nước Đại Lý](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BA%A1i_L%C3%BD) ở Vân Nam. Thay vì việc cai trị vùng Lĩnh Nam như một lãnh thổ lệ thuộc, người Mông Cổ chấp nhận Quảng Tây như là một tỉnh chính thức, nhưng việc đưa người [Miêu](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Mi%C3%AAu) từ [Quý Châu](/wiki/Qu%C3%BD_Ch%C3%A2u) và [Hồ Nam](/wiki/H%E1%BB%93_Nam) vào đã làm vùng này bất ổn.
Khu vực này tiếp tục trở nên khó kiểm soát,
[nhà Minh](/wiki/Nh%C3%A0_Minh) đã sử dụng các nhóm dân tộc khác nhau để chống lại nhau. Một trong những trận đánh đẫm máu nhất trong lịch sử Tráng là tại [Hẻm Mây Lớn](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_H%E1%BA%BBm_M%C3%A2y_L%E1%BB%9Bn&action=edit&redlink=1) chống lại người Dao 1465, nơi 20.000 người chết đã được ghi nhận. [Nhà Mãn-Thanh](/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) đã bỏ mặc khu vực này cho đến khi áp đặt quyền cai trị trực tiếp năm 1726. Thế kỷ thứ 19, khu vực này là một vùng bất ổn liên tục. Cuộc nổi dậy của người Dao năm 1831 được nối tiếp bằng [Thái Bình Thiên Quốc](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_Thi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c) năm 1850. Vụ các viên chức địa phương hành hình giáo sĩ [Auguste Chapdelaine](/w/index.php?title=Auguste_Chapdelaine&action=edit&redlink=1) ở Quảng Tây đã gây ra [chiến tranh nha phiến lần 2](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_nha_phi%E1%BA%BFn_l%E1%BA%A7n_2&action=edit&redlink=1) năm 1858 và sau đó là sự can thiệp của Pháp vào Quảng Tây.
### Thời hiện đại[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&veaction=edit§ion=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&action=edit§ion=12)]
Sau
[Khởi nghĩa Vũ Xương](/wiki/Kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_V%C5%A9_X%C6%B0%C6%A1ng), Quảng tây ly khai khỏi đế chế Mãn-Thanh ngày 6 tháng 11 năm 1911. Tuần phủ Thanh là [Thẩm Bỉnh Khôn](/w/index.php?title=Th%E1%BA%A9m_B%E1%BB%89nh_Kh%C3%B4n&action=edit&redlink=1), lúc đầu vẫn tại vị, nhưng sau đó bị loại bỏ bởi một cuộc binh biến do tướng [Lục Vinh Đình](/wiki/L%E1%BB%A5c_Vinh_%C4%90%C3%ACnh) chỉ huy. [Cựu Quế Hệ](/w/index.php?title=C%E1%BB%B1u_Qu%E1%BA%BF_H%E1%BB%87&action=edit&redlink=1) (舊桂系) của tướng Lục đã vươn ra [Hồ Nam](/wiki/H%E1%BB%93_Nam) và [Quảng Đông](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng) và giúp chống lại nỗ lực tái lập lại chính phủ đế quốc của [Viên Thế Khải](/wiki/Vi%C3%AAn_Th%E1%BA%BF_Kh%E1%BA%A3i) trong cuộc [Hộ quốc chiến tranh](/w/index.php?title=H%E1%BB%99_qu%E1%BB%91c_chi%E1%BA%BFn_tranh&action=edit&redlink=1) (护国战争). Lòng trung thành của người Tráng đã làm [Quân chính phủ tự trị](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1) của ông vững mạnh nhưng miễn cưỡng di chuyển ra xa các tỉnh của mình. Sau đó, mối hiềm khích với [Tôn Dật Tiên](/wiki/T%C3%B4n_D%E1%BA%ADt_Ti%C3%AAn) dẫn đến thất trận năm 1920 và 1921 trong [Chiến tranh Việt Quế](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Qu%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) (粵桂战争). Sau thời gian chiếm đóng ngắn bởi lực lượng Quảng Đông của [Trần Quýnh Minh](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Qu%C3%BDnh_Minh), Quảng Tây rơi vào chia rẽ và cướp bóc nghiêm trọng trong vài năm cho đến khi [39] [Quân bình định Quảng Tây](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_b%C3%ACnh_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y&action=edit&redlink=1)của [Lý Tông Nhân](/wiki/L%C3%BD_T%C3%B4ng_Nh%C3%A2n)lập ra [Tân Quế Hệ](/w/index.php?title=T%C3%A2n_Qu%E1%BA%BF_H%E1%BB%87&action=edit&redlink=1)(新桂系) do Lý, [Hoàng Thiệu Hoành](/wiki/Ho%C3%A0ng_Thi%E1%BB%87u_Ho%C3%A0nh)và [Bạch Sùng Hy](/wiki/B%E1%BA%A1ch_S%C3%B9ng_Hy)đứng đầu.
Trận đánh thắng lợi ở Hồ Nam chống lại
[Ngô Bội Phu](/wiki/Ng%C3%B4_B%E1%BB%99i_Phu) dẫn đến quân bình bịnh Quảng Tây của người Tráng được gọi là "quân thần tốc" và "quân thép". Sau cái chết của Tôn Dật Tiên, Lý còn đánh lui cuộc biến loạn của [Đường Kế Nghiêu](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_K%E1%BA%BF_Nghi%C3%AAu) trong [chiến tranh Vân Nam-Quảng Tây](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_V%C3%A2n_Nam-Qu%E1%BA%A3ng_T%C3%A2y&action=edit&redlink=1) và tham gia [chiến tranh Bắc Phạt](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_B%E1%BA%AFc_Ph%E1%BA%A1t&action=edit&redlink=1) thiết lập sự kiểm soát của [phe Quốc Dân Đảng](/wiki/Trung_Hoa_D%C3%A2n_Qu%E1%BB%91c_(1912-1949)) với các tướng quân phiệt khác. Quân của ông là một trong số ít đơn vị [Quốc Dân Đảng](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c_Qu%E1%BB%91c_D%C3%A2n_%C4%90%E1%BA%A3ng) không bị ảnh hưởng của cộng sản và vì vậy được [Tưởng Giới Thạch](/wiki/T%C6%B0%E1%BB%9Fng_Gi%E1%BB%9Bi_Th%E1%BA%A1ch) sử dụng trong [Cuộc thảm sát Thượng hải năm 1927](/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_th%E1%BA%A3m_s%C3%A1t_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_h%E1%BA%A3i_n%C4%83m_1927&action=edit&redlink=1).
Sau mối bất hòa với Tưởng, Lý đã tham gia vào cuộc nổi loạn của
[Diêm Tích Sơn](/wiki/Di%C3%AAm_T%C3%ADch_S%C6%A1n) trong cuộc [Trung Nguyên Đại Chiến](/w/index.php?title=Trung_Nguy%C3%AAn_%C4%90%E1%BA%A1i_Chi%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1) tháng 5 năm 1930. Sự bại trận của ông đã không loại bỏ ông khỏi sự kiểm soát Quảng Tây, với [Sự cố Mãn Châu](/w/index.php?title=S%E1%BB%B1_c%E1%BB%91_M%C3%A3n_Ch%C3%A2u&action=edit&redlink=1) và cuộc xâm lược của Nhật Bản đã ngăn cản Tưởng và phe Cộng sản loại bỏ ảnh hưởng của ông cho đến năm 1949. Trong chiến tranh thế giới thứ 2, Quảng Tây là một mục tiêu chính cho các cuộc tấn công của Nhật Bản. [Chiến dịch Ichi-Go](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Ichi-Go) năm 1944 thành công đã mở rộng sự kiểm soát của Nhật Bản dọc tuyến đường sắt qua Quảng Tây vào [Đông Dương thuộc Pháp](/wiki/Li%C3%AAn_bang_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng), nhưng tuyến đường này vẫn bị tấn công liên tục bởi các máy bay ném bom Mỹ và nhóm bán quân sự người Tráng dưới quyền [Bạch Sùng Hy](/wiki/B%E1%BA%A1ch_S%C3%B9ng_Hy).
## Thư viện ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&veaction=edit§ion=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&action=edit§ion=13)]
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&veaction=edit§ion=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&action=edit§ion=14)] [The Zhuang](http://mcel.pacificu.edu/as/resources/zhuang/contents.html)(nguồn gốc, lịch sử phát triển của người Tráng) [[6]](http://www.vannghesongcuulong.org/vietnamese/tulieu_tacpham.asp?TPID=4457&LOAIID=17&LOAIREF=5&TGID=869)Nói về sự đồng nhất giữa người Tráng và người Nùng trong bài viết của *Việt Bắc: Lịch sử và con người*của Nguyễn Đức Hiệp [Bản đồ phân bố các phương ngữ Tráng](http://legacy.joshuaproject.net/profiles/maps/m19685.pdf), Joshuaproject [Di sản ngôn ngữ và văn hóa của người Tráng (song ngữ Anh-Trung)](http://books.google.com.vn/books?id=T-F6Jsm1kf0C&pg=PA136&lpg=PA136&dq=thai+and+zhuang&source=bl&ots=-PfpzE4wVl&sig=KowFDnsdgquD1DJfIyg9-n1CfoI&hl=en&sa=X&ei=qBGHVLqGB8bamAXKk4DgDA&ved=0CFgQ6AEwDjgK#v=onepage&q&f=true)Tác giả: Wang Mingfu và Eric Johnson, [ISBN 978-7-5367-4255-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9787536742550).
## Lưu ý[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&veaction=edit§ion=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&action=edit§ion=15)] **rauz đọc là ràu/làu nghĩa là "mình". Từ “Lao” có lẽ có nguồn gốc từ một tên gọi cổ được nhiều** [^](#cite_ref-1) [nhóm Tai](/wiki/H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Tai-Kadai)sử dụng, ví dụ như người Lào. Dodd (1923) cho rằng Lao/Lau là một tên tự xưng cổ hơn từ Tai/Dai/Thai, và những người khởi xướng trang “Zhuang online” (www.rauz.net.cn) đưa ra từ {rauz} [l/ra:u A2] làm tên chung cho người Bố Y, Tráng ở Trung Quốc và một số [nhóm Tai](/wiki/H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Tai-Kadai)ở Việt Nam. **Jerold A. Edmondson trích dẫn** [^](#cite_ref-10) *Zhongguo Da Baike Quanshu (1986:585)*nói rằng một trong các tên tự xưng của người Tráng là Buyue. Nhưng Eric C.Johnson lưu ý rằng: Mặc dù bính âm chuẩn cho từ này là "buyue" (布越), khi Đái Quang Lộc (DaiGuanglu 戴光禄) và Hà Chính Đình (HeZhengting 何正廷) (2006) dùng Hán tự 布越 để viết tên nhóm Tráng Yei, họ thêm phiên âm quốc tế là [pu [[3]](#cite_note-AASSDD-4) 22jai 13]. Trong tiếng Hán không có từ nào phát âm là "yei" hay "yai", vì thế hai nhà nghiên cứu này khi viết bằng Hán tự bị buộc phải lựa chọn từ "yue" nghe tương tự [[8]](#cite_note-zaq-9) **Dùng chữ** [^](#cite_ref-18) *Yue*để tránh nhầm lẫn với chữ *Việt*, một từ dùng để chỉ người Việt Nam và ngôn ngữ của họ. **Đoạn diễn giải sai đã bị xóa đi.** [^](#cite_ref-26) **ၶႃ /kha:** [^](#cite_ref-35) 1/:đùi. [[30]](#cite_note-MNBGHJYUOL-34) **ၵၢဝ်ႈ /ka:w** [^](#cite_ref-36) 3/:bắp chân. [[30]](#cite_note-MNBGHJYUOL-34) **Thanh điệu của một số từ được phát âm quá yếu, gây kho khăn cho việc quyết thanh điệu, những thanh đó được ghi là 0.** [^](#cite_ref-37) **James R. Chamberlain cho rằng "Bố" trong tiếng Việt là từ mượn từ ngôn ngữ Tai chứ không phải từ thuần Việt** [^](#cite_ref-39) . [[31]](#cite_note-ChamberlainQ-38) **về mặt thiên văn học, căn nguyên của vũ trụ được thể hiện bằng Mặt Trời hay Cực Tinh—nằm ở trung tâm của biểu tượng—với chòm sao Bắc đẩu quay xung quanh nó—trong biểu tượng được thể hiện bằng chim, chấm, sóng. Biểu tượng này thấy trên trống đồng, tượng đài và miếu thờ của người Tráng.** [^](#cite_ref-40)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&veaction=edit§ion=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tr%C3%A1ng&action=edit§ion=16)] **SIL international; Eric C.Johnson và Mingfu Wang (2010).** [^](#cite_ref-BBPPKK_2-0) [(PDF). tr. 21, chú thích số 22.](http://www-01.sil.org/silesr/2010/silesr2010-027.pdf) *A Sociolinguistic introduction to the Central Taic languages of Wenshan prefecture, China*
- ^
**a** **ă** [Royal Geographical Society (with the Institute of British Geographers); Fahui Wang, Guanxiong Wang, John Hartmann and Wei Luo (ngày 29 tháng 6 năm 2011).](#cite_ref-Wangetla_3-2) **â** [(PDF). tr. 4.](http://www.niu.edu/landform/papers/Wang%20et%20al%202011%20trans.%20british%20geog.pdf) *Sinification of Zhuang place names in Guangxi, China: a GIS-based spatial analysis approach*
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** [University of Texas, Arlington; Edmondson, Jerold A.](#cite_ref-AASSDD_4-8) **ê** [(PDF). tr. 149.](http://sealang.net/sala/archives/pdf8/edmondson1994change.pdf) *Change and Variation in Zhuang* **University of Texas, Arlington; Edmondson, Jerold A.** [^](#cite_ref-ooppkk_5-0) [(PDF). tr. 150.](http://sealang.net/sala/archives/pdf8/edmondson1994change.pdf) *Change and Variation in Zhuang* **SIL international; Eric C.Johnson và Mingfu Wang (2010).** [^](#cite_ref-MNB_6-0) [(PDF). tr. 17 (cuối trang).](http://www-01.sil.org/silesr/2010/silesr2010-027.pdf) *A Sociolinguistic introduction to the Central Taic languages of Wenshan prefecture, China* [^](#cite_ref-VVVV_7-0) *The Chinese Language: Fact and Fantasy*. University of Hawaii Press. 1984. tr. 117.
|đồng tác giả=cần
|tác giả=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#coauthors_missing_author)) **SIL international; Eric C.Johnson và Mingfu Wang (2010).** [^](#cite_ref-ZZXXCC_8-0) [(PDF). tr. 18.](http://www-01.sil.org/silesr/2010/silesr2010-027.pdf) *A Sociolinguistic introduction to the Central Taic languages of Wenshan prefecture, China* **SIL international; Eric C.Johnson và Mingfu Wang (2010).** [^](#cite_ref-zaq_9-0) [(PDF). tr. 20, chú thích 19.](http://www-01.sil.org/silesr/2010/silesr2010-027.pdf) *A Sociolinguistic introduction to the Central Taic languages of Wenshan prefecture, China*
- ^
**a** [Li, Xulian; Huang, Quanxi (2004). “The Introduction and Development of the Zhuang Writing System”. Trong Zhou, Minglang; Sun, Hongkai.](#cite_ref-Li.26Huang_11-1) **ă** *Language Policy in the People's Republic of China: Theory and Practice Since 1949*. Springer. tr. 240. **Sealang.net; Pingwen Huang, Northern Illinois University.** [^](#cite_ref-Tranganhoa_12-0) [(PDF). tr. 94.](http://sealang.net/sala/archives/pdf8/huang2002sinification.pdf) *SINIFICATION OF THE ZHUANG PEOPLE, CULTURE AND THEIR LANGUAGE* [^](#cite_ref-13) [“广西壮族人文字使用现状及文字社会声望调查研究——以田阳、田东、东兰三县为例”](http://www.doc88.com/p-644582398739.html). Truy cập 11 tháng 2 năm 2015. **David Holm,** [^](#cite_ref-14) *Recalling Lost Souls: The Baeu Rodo Scriptures, Tai Cosmogonic Texts from Guangxi in Southern China,*White Lotus Press, Bangkok, 2004. [ISBN 978-974-480-051-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9789744800510). **Luo Yongxian. 2008. "Zhuang." In Diller, Anthony, Jerold A. Edmondson, and Yongxian Luo eds. 2008.** [^](#cite_ref-15) *The Tai-Kadai Languages*. Routledge Language Family Series. Psychology Press.pp.317–377, p.317. [ISBN 978-0-7007-1457-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780700714575). **Sealang.net; Pingwen Huang, Northern Illinois University.** [^](#cite_ref-Trangbacnam_16-0) [(PDF). tr. 95.](http://sealang.net/sala/archives/pdf8/huang2002sinification.pdf) *SINIFICATION OF THE ZHUANG PEOPLE, CULTURE AND THEIR LANGUAGE* [^](#cite_ref-17) [“Fuping Zhuang”](http://lingweb.eva.mpg.de/numeral/Zhuang-Fuping.htm). Truy cập 23 tháng 9 năm 2015.
- ^
**a** **ă** [University of Texas, Arlington, Department of Linguistic and TESOL; Jerold A. Edmondson.](#cite_ref-EDmondsonAA_19-2) **â** [(PDF). tr. 16.](http://www.uta.edu/faculty/jerry/pol.pdf) *the power of language over the past: Tai settlement and Tai linguistics in southern China and northern Vietnam* **University of Texas, Arlington, Department of Linguistic and TESOL; Jerold A. Edmondson.** [^](#cite_ref-EDmondsonBB_20-0) [(PDF). tr. 16–17.](http://www.uta.edu/faculty/jerry/pol.pdf) *the power of language over the past: Tai settlement and Tai linguistics in southern China and northern Vietnam* **Zhengzhang, Shangfang (鄭張尚芳) (1991).** [^](#cite_ref-Zhengzhang_21-0) [“Decipherment of](http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/clao_0153-3320_1991_num_20_2_1345). *Yue-Ren-Ge*(Song of the Yue boatman)” *Cahiers de Linguistique – Asie Orientale* **20**(2): 159–168. [doi](/wiki/DOI): [10.3406/clao.1991.1345](//dx.doi.org/10.3406%2Fclao.1991.1345).
- ^
**a** **ă** [University of Texas, Arlington, Department of Linguistic and TESOL; Jerold A. Edmondson.](#cite_ref-AASSDDFFTT_22-2) **â** [(PDF). tr. 14.](http://www.uta.edu/faculty/jerry/pol.pdf) *the power of language over the past: Tai settlement and Tai linguistics in southern China and northern Vietnam*
- ^
**a** **ă** **â** **b** [University of Texas, Arlington, Department of Linguistic and TESOL; Jerold A. Edmondson.](#cite_ref-PPUUTTQQ_23-4) **c** [(PDF). tr. 15.](http://www.uta.edu/faculty/jerry/pol.pdf) *the power of language over the past: Tai settlement and Tai linguistics in southern China and northern Vietnam*
- ^
**a** **ă** [Chamberlain, James R. (1998). The Origin of the Sek: Implications for Tai and Vietnamese History](http://sealang.net/sala/archives/pdf8/chamberlain1998origin.pdf)". *Journal of the Siam Society*86.1 & 86.2: 46. [^](#cite_ref-LiamKelleyA_25-0) [Kelley, Liam C. (2013). Tai Words and the Place of the Tai in the Vietnamese Past](http://www.academia.edu/3659357/Tai_Words_and_the_Place_of_the_Tai_in_the_Vietnamese_Past)". *Journal of the Siam Society*Vol. 101: 73. [^](#cite_ref-PittayawatPittayaporn_27-0) [Pittayaporn, Pittayawat (2014). Layers of Chinese Loanwords in Proto-Southwestern Tai as Evidence for the Dating of the Spread of Southwestern Tai](http://www.manusya.journals.chula.ac.th/files/essay/Pittayawat%2047-68.pdf). *MANUSYA: Journal of Humanities,*Special Issue No 20: 47-64.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** **ê** **g** **h** **i** **k** [SEAP Bulletin 2009-2010; Pittayawat Pittayaporn (Fall 2009 - Spring 2010).](#cite_ref-TYREW_28-13) **l** [(PDF). tr. 15. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:](https://seap.einaudi.cornell.edu/sites/seap.einaudi.cornell.edu/files/Karsts.pdf) *Karsts, Rivers and Crocodiles: the spread of Tai languages into Southeast Asia*
|date=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_date)) **language.psy.auckland.ac.nz, Basic Vocabulary Database; Pittayawat Pittayaporn (2009).** [^](#cite_ref-Tainguyenthuy_29-0) [.](http://language.psy.auckland.ac.nz/austronesian/language.php?id=698) *Proto-Tai* **Pittayaporn, Pittayawat (2009).** [^](#cite_ref-30) [(PDF) (Luận văn). Department of Linguistics, Cornell University. tr. 323–390.](http://ecommons.library.cornell.edu/bitstream/1813/13855/1/Pittayaporn%2c%20Pittayawat.pdf) *The Phonology of Proto-Tai* **SEAlang Library.** [^](#cite_ref-VCXSDF_31-0) [.](http://sealang.net/crcl/proto/) *Thai Lexicography Resources* [^](#cite_ref-Jimmy_Harris_32-0) [[1]](http://www.khamkoo.com/uploads/9/0/0/4/9004485/a_comparative_word_list_of_three_tai_nua_dialects.pdf)A comparative word list of three Tai Nua dialects, Jimmy G. Harris **SEAlang Library.** [^](#cite_ref-HHYYJJKKII_33-0) [.](http://www.sealang.net/lao/dictionary.htm) *Lao Dictionary*
- ^
**a** **ă** [SEAlang Library.](#cite_ref-MNBGHJYUOL_34-2) **â** [.](http://www.sealang.net/shan/dictionary.htm) *Shan Dictionary* [^](#cite_ref-ChamberlainQ_38-0) [Chamberlain, James R. (1998). The Origin of the Sek: Implications for Tai and Vietnamese History](http://sealang.net/sala/archives/pdf8/chamberlain1998origin.pdf)". *Journal of the Siam Society*86.1 & 86.2: 42. **Cen Xianan (2003). On research to Zhuang's Mo Religion Belief. "Economic and Social Development",no.12. p.23-26.** [^](#cite_ref-41) **(tiếng Trung)** **Huang Guiqiu(2008). Zhuang beliefs and cultural characteristics of the Mo ceremony. Wenshan: "Wenshan College",no.4. p.35-38.in Guangxi.** [^](#cite_ref-42) **(tiếng Trung)** **Sagart, L. 2004. "The higher phylogeny of Austronesian and the position of Tai–Kadai."** [^](#cite_ref-43) *Oceanic Linguistics*43.411-440. [^](#cite_ref-44) [Hậu Hán thư](/wiki/H%E1%BA%ADu_H%C3%A1n_th%C6%B0). Chương 24. [^](#cite_ref-45) [Hoàng Hiện Phan](/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_Hi%E1%BB%87n_Phan&action=edit&redlink=1)(黄现璠),et:General History of the Zhuang. Nam Ninh: nhà máy in dân tộc Quảng Tây, 1988. [ISBN 7-5363-0422-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/7536304226)/K•13 [^](#cite_ref-Eric_C._Johnson_46-0) [[2]](http://www-01.sil.org/silesr/2010/silesr2010-027.pdf)A Sociolinguistic Introduction to the Central Taic Languages of Wenshan Prefecture, China. Tác giả: Eric C. Johnson và Mingfu Wang. Trang 22
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** [[3]](http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/2001/JSS_090_0b_Baker_YueToThai.pdf)From Yue to Tai. Tác giả: Chris Baker. Trang 8 **Bonavia, David.** [^](#cite_ref-48) *China's Warlords.*New York: Oxford University Press. 1995. [ISBN 0-19-586179-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0195861795).
|
|
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Cache-Status: hit

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish-v4, 1.1 varnish-v4

Content-Language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp1065 hit/3, cp1065 miss

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization


text:
control
Từ điển mở Wiktionary
Mục lục
Tiếng Anh[sửa]
Cách phát âm[sửa]
Danh từ[sửa]
control /kən.ˈtroʊl/
- Quyền hành, quyền lực, quyền chỉ huy.
- to have control over the whole district — có quyền hành khắp vùng
- Sự điều khiển, sự lái, sự cầm lái.
- to lose control over one's car — không còn điều khiển nổi cái xe nữa
- Sự kiềm chế, sự nén lại.
- to keep someone under control — kiềm chế ai, không thả lỏng ai
- to keep one's temper under control — nén giận, bình tĩnh
- Sự kiểm tra, sự kiểm soát, sự thử lại; tiêu chuẩn so sánh (bằng thí nghiệm để xác định đúng sai).
- control experiment — thí nghiệm kiểm tra
- có tính đến tác động của các yếu tố khác lên kết quả của thí nghiệm.
- perhaps if we could control for certain variables, the gender difference would disappear - có thể là nếu chúng ta có thể kiểm soát một số biến thì khác biệt do giới tính sẽ biến mất.
- Trạm kiểm tra (máy móc, ôtô, máy bay trên đường đi).
- Đoạn đường đặc biệt (ô tô phải tuân theo sự hướng dẫn như giảm tốc độ... ).
- (Số nhiều) Bộ điều chỉnh (hướng tốc độ của máy bay... ).
- Hồn (do bà đồng gọi lên).
Thành ngữ[sửa]
- beyond (out of) control:
- Không điều khiển được, không chỉ huy được, không làm chủ được.
- the situation is out of control — tình hình không ai làm chủ, tình hình hỗn loạn
- Không điều khiển được, không chỉ huy được, không làm chủ được.
- to be under the control of somebody: Bị ai điều khiển chỉ huy, bị ai xỏ mũi.
- to get (have, keep) under control: Kiềm chế được, kìm lại được, làm chủ được.
- to go out of control: Không điều khiển được nữa, không theo sự điều khiển (máy bay).
- to have complete control of something: Nắm chắc được cái gì, làm chủ được cái gì.
- to take control: Nắm quyền điều khiển, nắm quyền chỉ huy.
- thought control: Sự hạn chế tự do tư tưởng.
Ngoại động từ[sửa]
control ngoại động từ /kən.ˈtroʊl/
- Điều khiển, chỉ huy, làm chủ.
- to control the traffic — điều khiển sự giao thông
- Kiềm chế, cầm lại, kìm lại, nén lại, dằn lại.
- to control oneself — tự kiềm chế, tự chủ
- to control one's anger — nén giận
- Kiểm tra, kiểm soát, thử lại.
- Điều chỉnh, qui định (giá hàng... ).
Chia động từ[sửa]
control
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói will; chỉ nói shall để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói shall và chỉ nói will để nhấn mạnh.
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)

markdown:
# control
Từ điển mở Wiktionary
## Mục lục
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
|Hoa Kỳ||
|
### Danh từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-noun-&action=edit§ion=T-1)] **control** [/kən.ˈtroʊl/](/wiki/Wiktionary:IPA) [Quyền hành](/wiki/quy%E1%BB%81n_h%C3%A0nh), [quyền lực](/wiki/quy%E1%BB%81n_l%E1%BB%B1c), [quyền](/wiki/quy%E1%BB%81n) [chỉ huy](/wiki/ch%E1%BB%89_huy). *to have*— có quyền hành khắp vùng **control**over the whole district
-
- Sự
[điều khiển](/wiki/%C4%91i%E1%BB%81u_khi%E1%BB%83n), sự [lái](/wiki/l%C3%A1i), sự [cầm lái](/wiki/c%E1%BA%A7m_l%C3%A1i). *to lose*— không còn điều khiển nổi cái xe nữa **control**over one's car
-
- Sự
[kiềm chế](/wiki/ki%E1%BB%81m_ch%E1%BA%BF), sự [nén](/wiki/n%C3%A9n)lại. *to keep someone under*— kiềm chế ai, không thả lỏng ai **control** *to keep one's temper under*— nén giận, bình tĩnh **control**
-
- Sự
[kiểm tra](/wiki/ki%E1%BB%83m_tra), sự [kiểm soát](/wiki/ki%E1%BB%83m_so%C3%A1t), sự [thử](/wiki/th%E1%BB%AD)lại; [tiêu chuẩn](/wiki/ti%C3%AAu_chu%E1%BA%A9n) [so sánh](/wiki/so_s%C3%A1nh)(bằng thí nghiệm để xác định đúng sai). *— thí nghiệm kiểm tra* **control**experiment
-
- có tính đến tác động của các yếu tố khác lên kết quả của thí nghiệm.
*perhaps if we could*- có thể là nếu chúng ta có thể kiểm soát một số biến thì khác biệt do giới tính sẽ biến mất. **control**for certain variables, the gender difference would disappear
-
[Trạm](/wiki/tr%E1%BA%A1m) [kiểm tra](/wiki/ki%E1%BB%83m_tra)(máy móc, ôtô, máy bay trên đường đi).
- Đoạn đường đặc
[biệt](/wiki/bi%E1%BB%87t)(ô tô phải tuân theo sự hướng dẫn như giảm tốc độ... ).
- (
*Số nhiều*) Bộ [điều chỉnh](/wiki/%C4%91i%E1%BB%81u_ch%E1%BB%89nh)(hướng tốc độ của máy bay... ). [Hồn](/wiki/h%E1%BB%93n)(do bà đồng gọi lên).
#### Thành ngữ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-expr-&action=edit§ion=T-1)] **beyond (out of) control**:
- Không
[điều khiển](/wiki/%C4%91i%E1%BB%81u_khi%E1%BB%83n)được, không [chỉ huy](/wiki/ch%E1%BB%89_huy)được, không [làm chủ](/wiki/l%C3%A0m_ch%E1%BB%A7)được. *the situation is out of*— tình hình không ai làm chủ, tình hình hỗn loạn **control**
-
- Không
**to be under the control of somebody**: Bị ai [điều khiển](/wiki/%C4%91i%E1%BB%81u_khi%E1%BB%83n) [chỉ huy](/wiki/ch%E1%BB%89_huy), bị ai [xỏ mũi](/w/index.php?title=x%E1%BB%8F_m%C5%A9i&action=edit&redlink=1). **to get (have, keep) under control**: [Kiềm chế](/wiki/ki%E1%BB%81m_ch%E1%BA%BF)được, [kìm](/wiki/k%C3%ACm)lại được, [làm chủ](/wiki/l%C3%A0m_ch%E1%BB%A7)được. **to go out of control**: Không [điều khiển](/wiki/%C4%91i%E1%BB%81u_khi%E1%BB%83n)được nữa, không theo sự [điều khiển](/wiki/%C4%91i%E1%BB%81u_khi%E1%BB%83n)(máy bay). **to have complete control of something**: [Nắm chắc](/wiki/n%E1%BA%AFm_ch%E1%BA%AFc)được cái gì, [làm chủ](/wiki/l%C3%A0m_ch%E1%BB%A7)được cái gì. **to take control**: [Nắm](/wiki/n%E1%BA%AFm) [quyền](/wiki/quy%E1%BB%81n) [điều khiển](/wiki/%C4%91i%E1%BB%81u_khi%E1%BB%83n), [nắm](/wiki/n%E1%BA%AFm) [quyền](/wiki/quy%E1%BB%81n) [chỉ huy](/wiki/ch%E1%BB%89_huy). **thought control**: Sự [hạn chế](/wiki/h%E1%BA%A1n_ch%E1%BA%BF) [tự do tư tưởng](/wiki/t%E1%BB%B1_do_t%C6%B0_t%C6%B0%E1%BB%9Fng).
### Ngoại động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-tr-verb-&action=edit§ion=T-1)] **control** *ngoại động từ* [/kən.ˈtroʊl/](/wiki/Wiktionary:IPA) [Điều khiển](/wiki/%C4%91i%E1%BB%81u_khi%E1%BB%83n), [chỉ huy](/wiki/ch%E1%BB%89_huy), [làm chủ](/wiki/l%C3%A0m_ch%E1%BB%A7). *to*— điều khiển sự giao thông **control**the traffic
-
[Kiềm chế](/wiki/ki%E1%BB%81m_ch%E1%BA%BF), [cầm](/wiki/c%E1%BA%A7m)lại, [kìm](/wiki/k%C3%ACm)lại, [nén](/wiki/n%C3%A9n)lại, [dằn](/wiki/d%E1%BA%B1n)lại. *to*— tự kiềm chế, tự chủ **control**oneself *to*— nén giận **control**one's anger
-
[Kiểm tra](/wiki/ki%E1%BB%83m_tra), [kiểm soát](/wiki/ki%E1%BB%83m_so%C3%A1t), [thử](/wiki/th%E1%BB%AD)lại. [Điều chỉnh](/wiki/%C4%91i%E1%BB%81u_ch%E1%BB%89nh), [qui](/wiki/qui)định (giá hàng... ).
#### Chia động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-forms-&action=edit§ion=T-1)]
control
|Dạng không chỉ ngôi|
|Động từ
|**control** [Phân từ](/wiki/ph%C3%A2n_t%E1%BB%AB) [hiện tại](/wiki/hi%E1%BB%87n_t%E1%BA%A1i) [controlling](/wiki/controlling) [quá khứ](/wiki/qu%C3%A1_kh%E1%BB%A9) [controlled](/wiki/controlled) [Lối trình bày](/wiki/l%E1%BB%91i_tr%C3%ACnh_b%C3%A0y) **control** **control**hoặc [controllest](/w/index.php?title=controllest&action=edit&redlink=1)¹ [controls](/wiki/controls)hoặc [controlleth](/w/index.php?title=controlleth&action=edit&redlink=1)¹ **control** **control** **control** [controlled](/wiki/controlled) [controlled](/wiki/controlled)hoặc [controlledst](/w/index.php?title=controlledst&action=edit&redlink=1)¹ [controlled](/wiki/controlled) [controlled](/wiki/controlled) [controlled](/wiki/controlled) [controlled](/wiki/controlled) [Tương lai](/wiki/t%C6%B0%C6%A1ng_lai) [will](/wiki/will)/ [shall](/wiki/shall)² **control** **control**hoặc [wilt](/wiki/wilt)/ [shalt](/wiki/shalt)¹ **control** **control** **control** **control** **control** [Lối cầu khẩn](/wiki/l%E1%BB%91i_c%E1%BA%A7u_kh%E1%BA%A9n) **control** **control**hoặc [controllest](/w/index.php?title=controllest&action=edit&redlink=1)¹ **control** **control** **control** **control** [controlled](/wiki/controlled) [controlled](/wiki/controlled) [controlled](/wiki/controlled) [controlled](/wiki/controlled) [controlled](/wiki/controlled) [controlled](/wiki/controlled) [were](/wiki/were)to **control**hoặc [should](/wiki/should) **control** **control**hoặc should **control** **control**hoặc should **control** **control**hoặc should **control** **control**hoặc should **control** **control**hoặc should **control** [Lối mệnh lệnh](/wiki/l%E1%BB%91i_m%E1%BB%87nh_l%E1%BB%87nh) **control** **control** **control**
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói
*will*; chỉ nói *shall*để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói *shall*và chỉ nói *will*để nhấn mạnh.
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wiktionary.org

Connection: close

X-Cache-Status: miss

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wiktionary.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache: cp1068 miss, cp1053 miss

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Accept-Ranges: bytes