text:
Đường Thái Tông
Đường Thái Tông (chữ Hán: 唐太宗, 23 tháng 1, 598 – 10 tháng 7, 649), là vị Hoàng đế thứ hai của triều đại nhà Đường trong lịch sử Trung Quốc, ông trị vì từ năm 626 đến năm 649 với niên hiệu duy nhất là Trinh Quán (貞觀).
Năm 617, Đường Thái Tông khuyên cha là Đường Cao Tổ nên khởi binh phản nhà Tuỳ, lại có công đánh dẹp các lộ anh hùng thiên hạ, đem lại cơ nghiệp nhà Đường nên thường được xem như một Khai quốc Hoàng đế đồng sáng lập nhà Đường với Đường Cao Tổ. Ông là một vị hoàng đế tài ba, người đã thiết lập sự cường thịnh của Đại Đường. Việc lên ngôi của ông rất nổi tiếng qua Sự biến cửa Huyền Vũ, ông đã khiến hai người anh em của mình là Lý Kiến Thành và Lý Nguyên Cát bị giết chết tại cửa Huyền Vũ, Trường An. Đường Cao Tổ lập Thế Dân làm Hoàng thái tử, hai tháng sau thì nhường ngôi cho con còn mình thì làm Thái thượng hoàng.
Thường được xem như là hoàng đế vĩ đại nhất trong các bậc đại đế của lịch sử Trung Quốc (Tần Hoàng, Hán Vũ, Đường Tông, Tống Tổ), nhà Đường dưới thời Thái Tông phát triển về kinh tế và hùng mạnh về quân sự, trở thành đất nước rộng lớn nhất và hùng mạnh nhất trên thế giới thời bấy giờ. Nhà Đường bao quát vùng đất gồm hầu hết lãnh thổ Trung Quốc ngày nay, một phần Việt Nam và một phần lớn Trung Á kéo dài đến phía đông Kazakhstan.
Triều đại của ông, thường gọi là Trinh Quán chi trị (貞觀之治), được xem như biểu mẫu để so sánh với tất cả các triều đại sau và các quân chủ đời sau đều bắt buộc phải học tập, cũng như đối với các nước đồng văn Việt Nam, Nhật Bản. Thành quả mà triều đại của Thái Tông đạt được đã đặt nền móng vững chắc cho triều đại của cháu cố ông sau này là Đường Huyền Tông trở thành thời đại hoàng kim nhất trong lịch sử phong kiến Trung Quốc, sử gọi là Khai Nguyên thịnh thế. Một thế kỷ sau khi Đường Thái Tông mất, nhà Đường vẫn được hưởng hòa bình và thịnh vượng.
Mục lục
- 1 Thân thế
- 2 Thống nhất Trung Quốc
- 3 Sự biến cửa Huyền Vũ
- 4 Trinh Quán chi trị
- 5 Nghi vấn sửa sử
- 6 Cuối đời
- 7 Đài tưởng niệm
- 8 Trong tiểu thuyết và điện ảnh
- 9 Gia quyến
- 10 Chú thích
- 11 Tham khảo
- 12 Liên kết ngoài
Thân thế[sửa | sửa mã nguồn]
Đường Thái Tông tên thật là Lý Thế Dân (李世民), là con trai thứ hai của Đường Cao Tổ Lý Uyên, khi ấy giữ tước vị là Đường quốc công, vị hoàng đế khai quốc Nhà Đường. Họ Lý của ông khi ấy vốn là hậu duệ của người Tiên Ti. Mẹ ông là Thái Mục hoàng hậu Đậu thị, con gái của Đậu Nghị (窦毅) với Tương Dương Trưởng công chúa (襄阳长公主), con gái của Bắc Chu Văn Đế Vũ Văn Thái. Tên của ông có nghĩa là Tế thế an dân. Đậu hoàng hậu sinh được 4 trai và 1 gái, theo thứ tự lớn nhất thì: Lý Kiến Thành, Bình Dương Chiêu công chúa, Lý Thế Dân, Lý Huyền Bá (李玄霸) và Lý Nguyên Cát.
Lý Thế Dân từ thưở nhỏ đã hiển lộ tài hoa, rất giỏi võ nghệ, có tài cầm quân, sử dụng binh pháp, lại rất can đảm, không nề những việc nguy hiểm nhất, khi tấn công thì như vũ bão. Khi mới 18 tuổi, ông đã nắm binh quyền trong tay, thu phục được nhiều tướng tài, tận tâm như Lý Tĩnh, Uất Trì Kính Đức, Tần Thúc Bảo. Một quan chức nhà Tùy là Cao Sĩ Liêm (高士廉) đã gả cháu gái mình là Trưởng Tôn thị cho ông, khi đó ông 14 tuổi còn bà mới 12. Ông còn có năng khiếu về nghệ thuật, đặc biệt về thư pháp và đánh đàn, thư pháp của ông luôn học tập theo Vương Hi Chi.
Năm 615, Tùy Dạng Đế bị quân Đột Quyết vây ở Nhạn Môn quan, nhà vua hạ chiếu cần vương, kêu gọi quân mã các trấn đến cứu giá. Lý Thế Dân cũng tham gia và đã hiển lộ tài cầm quân xuất chúng khi đánh lui một nhánh quân Đột Quyết.
Năm 616, ông theo cha đến trấn thủ Thái Nguyên, bắt đầu xây dựng lực lượng của mình và đã chiêu mộ được các nhân tài như Phòng Huyền Linh, Đỗ Như Hối, Hầu Quân Tập, Trưởng Tôn Vô Kỵ.
Thống nhất Trung Quốc[sửa | sửa mã nguồn]
Chống nhà Tùy và thành lập nhà Đường[sửa | sửa mã nguồn]
Tùy Dạng Đế nhanh chóng bất mãn với Lý Uyên và Vương Nhân Cung, thái thú Mã Ấp (Sơn Tây) vì sự bất lực khi chống lại các cuộc xâm nhập của Đông Đột Quyết và các cuộc khởi nghĩa nông dân đang lớn mạnh. Trong đó có khởi nghĩa của Lưu Vũ Chu, đã nổi dậy và giết Vương Nhân Cung rồi chiếm lấy cung điện của Dạng Đế ở Thái Nguyên. Lý Uyên còn sợ hãi hơn khi có lời sấm rằng triều đại mới sắp xuất hiện, họ Lý sẽ thay họ Dương. Vì điều này Dạng Đế đã cho giết tướng quân Lý Hồn và cả họ vì cháu Lý Hồn là Lý Mẫn vốn là thân thuộc với nhà vua.
Lý Thế Dân là người động viên cha đứng lên khởi nghĩa chống lại nhà Tùy tại Thái Nguyên năm 617. Lý Uyên cũng có ý định nổi dậy chống Tùy, nhưng không biết rằng Thế Dân cũng có mưu đồ tương tự, Thế Dân đã mật mưu bàn với 2 thủ hạ của cha là Bùi Tịch và Lưu Văn Tĩnh. Thời cơ chín muồi, Thế Dân cho Bùi Tịch nói cho cha biết rằng nếu việc Lý Uyên thông dâm với phi tần của Dạng Đế ở Tấn Dương cung bị phát hiện, cả họ Lý sẽ bị giết. Lý Uyên đồng ý khởi binh, bí mật cho triệu hồi Lý Kiến Thành và Lý Nguyên Cát từ Hà Đông đến Thái Nguyên và con rể là Sài Thiệu từ Trường An. Lý Uyên sau đó tuyên bố ủng hộ cháu nội của Dạng Đế là Dương Hựu đang ở Trường An làm hoàng đế. Lý Uyên cho hai con trai lớn làm tướng rồi đem quân xuôi nam, trên đường đã đánh bại 3 vạn quân Tùy ở Dương Định.
Khi quân họ Lý đến Hoắc Ấp, Hà Đông thì bị kẹt lại vì thời tiết và vì hết lương. Lý Uyên ban đầu muốn rút quân, nhưng bị Lý Kiến Thành và Lý Thế Dân phản đối. Hoắc Ấp vốn được danh tướng nhà Tùy là Tống Lão Sinh trấn thủ, dưới trướng có 3 vạn tinh binh, lại ỷ vào thành cao hào sâu không chịu ra đánh, muốn quân họ Lý cạn lương rồi mới phá. Lý Uyên dùng mẹo, sai hai con trai đem kỵ binh đến trước thành dụ Tống Lão Sinh ra đánh. Tống Lão Sinh mắc mưu, cho là Lý Uyên hết lương nên đánh liều, liền đem quân ra ngoài giao chiến. Quân họ Lý ban đầu bị áp đảo, phải giả vờ bỏ chạy để quân Tùy đuổi theo. Sau đó Lý Uyên tung quân chủ lực đánh vào hai cánh của quân Tùy. Tống Lão Sinh muốn rút lui thì bị Lý Kiến Thành và Lý Thế Dân dẫn kỵ binh chặn lại cắt mất đường lui. Lý Uyên lại cho một nhánh quân đến Hoắc Ấp phao tin Tống Lão Sinh đã chết. Quân Tùy nghe thế liền đầu hàng, Tống Lão Sinh thấy mất thành bèn tự sát.
Khi phá được Hoắc Ấp, Lý Uyên tiến quân vào Quan Trung, chiếm lấy kinh đô Trường An, tôn Dương Hựu làm hoàng đế, Dạng Đế làm Thái thượng hoàng. Việc Lý Uyên chiếm Trường An đã gây lên sự phản đối từ một thủ lĩnh khởi nghĩa khác là Tiết Cử, kẻ đã sai con trai là Tiết Nhân Cảo đem quân đánh Trường An. Lý Uyên cử Lý Thế Dân đi đánh, chỉ một trận là phá được Tiết Nhân Cảo. Điều này làm Tiết Cử do dự muốn đầu hàng Lý Uyên, nhưng đã bị các mưu sĩ phản đối. Khi nghe tin đông đô nhà Tùy là Lạc Dương bị Ngụy Công Lý Mật tấn công, Lý Uyên đã sai Lý Kiến Thành và Lý Thế Dân, trên danh nghĩa là mang quân đi cứu viện, thực chất là thăm dò xem quan viên Lạc Dương có thần phục mình hay không. Các quan viên Lạc Dương từ chối sự tiếp viện của Lý Uyên, trong khi đó Lý Kiến Thành và Lý Thế Dân đều không muốn giao chiến giành quyền kiểm soát Lạc Dương hay giao chiến với Lý Mật tại thời điểm đó nên đã lui quân.
Một năm sau, khi nghe tin Dạng Đế bị Vũ Văn Hóa Cập hại chết, Lý Uyên ép Dương Hựu nhường ngôi, lật đổ nhà Tùy lập ra nhà Đường, phong cho con trưởng Lý Kiến Thành làm thái tử, Lý Thế Dân làm Tần Vương kiêm Thượng thư lệnh, tiếp tục coi việc quân. Lý Thế Dân là người chỉ huy quân đội đi thu phục hầu hết các vùng đất quan trọng bị chia rẽ sau khi thành lập nhà Đường, từ các đối thủ bao gồm: Tần Vương Tiết Nhân Cảo, Định Dương Khả hãn Lưu Vũ Chu, Trịnh Vương Vương Thế Sung và Hạ Vương Đậu Kiến Đức. Với sự dẫn dắt của nhà Đường nói chung và tài mưu trí thao lược của Lý Thế Dân nói riêng nên Trung Quốc đã dần thống nhất sau khi nhà Tùy sụp đổ.
Bình định phía Tây[sửa | sửa mã nguồn]
Trong những năm 618 - 620, Lý Thế Dân bình phục được hết miền Tây Bắc Trung Hoa, thắng một trận lớn ở Sơn Tây.
Tháng 4 năm 619, Đột Quyết xúi giục Lưu Vũ Chu đánh Đường, tiến công Tiên Thứ (nay là Tiên Thứ thuộc tỉnh Sơn Tây), tập trung đánh Thái Nguyên. Quân Đường phải tăng viện mấy lần mà vẫn bị đại bại. Trấn giữ Thái Nguyên là Lý Nguyên Cát trong đêm dẫn bầu đoàn thê tử tháo chạy đến Trường An. Lưu Vũ Chu men theo phía nam Phần Thủy, Phổ Châu (Châu Trị nay thuộc Lâm Phần, Sơn Tây) tiến quân, hầu như không thành nào không phá. Tháng 10 lại qua Phổ Châu, Cối Châu (nay là Dực thành ở Sơn Tây). Cùng thời gian đó, một nông dân người Hạ Huyện tên là Lữ Sùng Mậu vì phản đối quân Tùy thực hiện vườn không nhà trống nên đã tập hợp quân khởi nghĩa cùng hưởng ứng với Lưu Vũ Chu. Vương Hành Bản trước cũng là Tùy tướng đang ở Bạc Bản cũng nhân cơ hội câu kết với Lưu Vũ Chu. Vì thế thành Hà Đông của nhà Đường trong phút chốc đã bị thất thủ.
Được tin Thái Nguyên thất thủ, Lý Uyên vô cùng kinh hãi: "Cường binh Phổ Dương có tới hàng vạn, lương thảo có thể dừng cả 10 năm, một nơi hưng thịnh như vậy mà phải mất vào tay bọn chúng". Quan Trung bị đe dọa, lòng người hoang mang nhụt mất chí phòng thủ. Lý Uyên thấy khó lòng mà chống cự, đành phải "hy sinh phía đông Hoàng Hà, thận trọng gìn giữ Quan Trung".
Lý Thế Dân thì lại không chịu buông xuôi mà cho rằng chỉ cần nỗ lực giành giật lại Hà Đông để tranh thủ tình hình có lợi ban đầu là có thể giữ được, hăng hái xung phong dẫn 3 vạn tinh binh đi bắt Lưu Vũ Chu, chiếm lại thành đã mất.
Lý Thế Dân quyết lợi dụng khoảng thời gian tháng 11 năm nay sông Hoàng Hà đóng băng, dẫn quân vượt qua sông đến đóng quân tại Bách Bích (nay là phía tây nam Tân Triết, tỉnh Sơn Tây) - nơi có thể trông thấy thuộc hạ của Lưu Vũ Chu là Tống Kim Cương. Tống Kim Cương vốn là thủ lĩnh một đội nghĩa quân hơn vạn người ở Dị Châu (nay là Dị Huyện, Hà Bắc) vừa bị Đậu Kiến Đức đánh bại nay quy hàng theo Lưu Vũ Chu, trở thành em rể của Lưu Vũ Chu.
Lý Thế Dân hiểu rằng đối với một kẻ thù hung mãnh như vậy, chỉ có thể bằng cách tranh thủ lúc có thời cơ thuận lợi mới có thể tiêu diệt; khinh suất manh động thì chỉ có thể bại. Vì vậy, sau khi định quân ở Bách Bích, chỉ cho bộ phận nhỏ binh mã ra quấy nhiễu, còn quân chủ lực kiên quyết không ra đánh, nằm im chờ cơ hội. Tống Kim Cương ra sức công thành nhưng Lý Thế Dân vẫn nằm im bất động, chỉ dùng cung bắn tên để đuổi lui quân địch.
Tháng 12, Lý Thế Dân cho một đội quân dùng chiến thuật "địch tiến ta lùi, địch lùi ta tiến" liên tục gặp thuận lợi và giành thắng lợi liên tiếp. Tướng lĩnh nhà Đường sốt ruột, thi nhau thỉnh chiến. Lý Thế Dân lại nhận thấy thời cơ chưa đến nên bỏ ngoài tai tất cả và ra nghiêm lệnh nằm im tịnh thủ Bách Bích.
Mãi tới tháng 4 năm sau, Tống Kim Cương mặc dù có tinh binh mãnh tướng nhưng rồi nhuệ khí cũng giảm. Lương thực dự trữ trong kho đã hết, hiện hoàn toàn duy trì bằng cách đi cướp bóc, lại thấy Lý Thế Dân cố thủ không chịu đánh, không có cách nào giành thắng lợi sớm nên đành cho bọn Tầm Tương đi sau yểm trợ để tản về phía bắc. Khi đó Lý Thế Dân mới chụp lấy cơ hội phá cổng thành, quyết đánh không tha.
Lý Thế Dân đuổi kịp và đại phá quân Tầm Tương tại Lữ Châu (nay là Hoắc Huyện, tỉnh Sơn Tây). Sau đó không một phút chậm trễ, tiếp tục đuổi theo, một ngày đêm hành quân hơn 200 dặm, đánh hơn 10 trận lớn nhỏ. Đuổi đến Cao Bích Lĩnh (nay thuộc phía nam Linh Thạch, tỉnh Sơn Tây) thì quân Lý Thế Dân cũng hết lương thảo, sĩ tốt cũng mệt mỏi nhiều. Lưu Hoằng Cơ vội kéo dây cương ngựa của Lý Thế Dân nói rằng: "Quân sĩ đói mệt, cho dù thế nào cũng phải chờ lương thảo tới. Đợi quân sĩ no bụng có đủ dũng khí rồi đuổi tiếp cũng chưa muộn mà!". Nhưng Lý Thế Dân bảo: "Tống Kim Cương cùng đường tháo chạy, quân lính đang phân tâm. Nếu chờ lương thảo tới, một khi cơ hội đã mất đi thì khi đó có hối cũng muộn rồi!". Nói rồi lại giục ngựa đuổi theo, đuổi đến Tước Thử Cốc (nay là Hiệp Cốc ở phía tây nam Giới Tức, tỉnh Sơn Tây), trong một ngày giao đấu với Tống quân 8 hiệp, bắt giết hơn vạn người, Tống Kim Cương lại tiếp tục tháo chạy.
Tướng sĩ cũng đang rất đói lại phải nhanh chóng tiến quân về phía bắc. Tống Kim Cương trong tay chỉ còn hơn vạn binh sĩ, vừa mới đến thành Giới Hưu, không thể ngờ rằng Lý Thế Dân đã đuổi đến nơi nên vừa lâm trận đã bị đánh bại bỏ lại binh mã tháo chạy về phía bắc.
Lý Thế Dân đang tìm cách chiêu hàng thuộc hạ của Tống Kim Cương là Uất Trì Cung và Tầm Tương thì có người vào báo: Lưu Vũ Chu ở Tịnh Châu (tức Thái Nguyên, thấy Tống Kim Cương bị thất bại hoàn toàn sợ Lý Thế Dân đuổi đến nên đã tháo chạy về phía bắc. Nghe tin, Lý Thế Dân vội vã dẫn kỵ binh ngày đêm bắc tiến. Lưu Vũ Chu, Tống Kim Cương quả thật bị sợ hãi vô cùng chi biết đem hơn 100 kỵ binh nhằm hướng Đột Quyết mà đi, về sau bị bỏ mạng ở Đột Quyết.
Vùng Hà Đông lại quay về với Lý Đường, một lần nữa thế tranh hùng hướng Đông của nhà Đường lại xuất hiện.
Bình định phía Đông[sửa | sửa mã nguồn]
Hai năm 620 - 622, Thế Dân chuyển quân qua phía Đông, đánh Trịnh Vương là Vương Thế Sung ở Lạc Dương (Đông Kinh), để tiến tới Sơn Đông.
Tháng 7 năm 620, Lý Thế Dân thống lãnh 7 đạo quân, 25 đại tướng và hơn 10 vạn binh mã tiến đánh Lạc Dương với mục đích tiêu diệt thành Lạc Dương của Vương Thế Sung. Đến tháng 9 đã quét sạch được cứ điểm ngoại vi, vây khốn Lạc Dương.
Lý Thế Dân muốn đánh nhanh hạ gục thành nhưng không ngờ Vương Thế Sung dựa vào thế thành cao hào sâu cố thủ, dằng dai mãi đến đầu năm sau mà thế cục chẳng mấy sáng sủa. Vương Thế Sung bị vây trong thành mấy tháng, quân dân đều đói, sai người cầu cứu với Hạ vương là Đậu Kiến Đức.
Khi hay tin, Đậu đem 30 vạn quân tới cứu Lạc Dương. Đậu Kiến Đức muốn duy trì thế chân vạc giữa ba nước, sợ nếu Vương Thế Sung thất thủ thì lực lượng của nhà Đường càng lớn mạnh, đến lúc đó thì vận mệnh của mình khó tránh hiểm nguy nên vội vã dấy binh ngày đêm đi cứu viện.
Các tướng của Thế Dân ngại không chống nổi cả hai mặt, muốn rút quân vây Lạc Dương về. Thế Dân cương quyết không nghe. Ông cho rằng: Đậu Kiến Đức đích thân dẫn quân đến tăng viện, thế đang mạnh. Nếu sợ hãi rút lui để cho Đậu - Vương hợp sức với nhau thì càng nguy. Vương Thế Sung đơn độc cố thủ giữ thành, quân tàn, lương thực hết, không khó khăn gì có thể kiềm chế được. Quân Đậu Kiến Đức vừa chiến thắng, quân sĩ đang trong lúc tự mãn sinh lười biếng. Nếu quân đội của ta dám nghênh đón trước, giữ lấy cửa Hổ Lao thì có thể chẹt được yết hầu quân Đậu Kiến Đức. Nếu sợ hãi lui quân thì mất đi cơ hội tốt, đợi khi quân Đậu Kiến Đức vượt qua Hổ Lao, đúng lúc những khu vực gần thành Lạc Dương vừa lấy được bị Đậu Kiến Đức cướp mất thì quân Đường mới thực sự rơi vào nguy hiểm.
Thế là, Lý Thế Dân ra lệnh cho Lý Nguyên Cát, Khuất Đột Thông tiếp tục vây khốn Lạc Dương, chỉ chọn cách vây mà không đánh. Còn bản thân mình thì lãnh đạo Lý Thế Tích, Trình Tri Tiết, Tần Thúc Bảo, Uất Trì Kính Đức, chỉ rút một phần nhỏ là 3.500 quân; và dùng 3.500 quân đó với 1 vạn quân trong đồn Tị Thủy ở gần Lạc Dương để chống với 10 vạn quân của Đậu Kiến Đức. Ông dùng chiến thuật tập kích, đánh phá những đoàn tiếp tế lương thực của Đậu.
Đậu Kiến Đức quyết định dốc hết toàn lực quyết một trận với quân Đường. Ông ta đã sắp xếp binh mã, bày binh bố trận, phía bắc dựa vào con sông lớn, phía nam dựa vào núi, phía tây đến tận Phiếm Thủy, trận địa rộng đến hơn 20 dặm. Lý Thế Dân đem theo Uất Trì Kính Đức lên trên cao nhìn xuống để tìm ra chỗ sơ hở và nhược điểm của quân địch. Sau một hồi xem xét, Lý Thế Dân bèn nói: "Nay tuy chúng đã bày trận lớn nhưng vẫn nhốn nháo vô độ, hàng ngũ cũng mất trật tự, thể hiện sự vô tổ chức, vô kỷ luật. Ta mà không có động tĩnh gì thì dũng khí của đối phương sẽ tự suy sụp. Lâu dần như vậy binh sĩ sẽ mệt mỏi, tất sẽ đều muốn quay về. Ta có thể khẳng định rằng chỉ trong một ngày, chỉ cần một đội tinh binh cũng có thể tiêu diệt được toàn bộ quân Đậu".
Quả nhiên quân Đậu bày trận từ sáng đến trưa, quân sĩ không được ăn uống gì nên đều vừa đói vừa mệt, đội ngũ hỗn loạn. Lý Thế Dân lệnh cho Vũ Văn Sĩ dẫn 300 kỵ binh hành quân từ phía bắc hướng về phía nam đến trước trận địa của quân Đậu, nếu thấy trận địa của địch nghiêm chỉnh thì không được đánh mà phải nhanh chóng quay về, còn nếu thấy thế trận dao động thì phải nhân thế mà đột kích. Thế trận của quân Đậu quả nhiên rất loạn, Lý Thế Dân lập tức lệnh cho toàn quân xuất kích, đánh đến đâu là quân Đậu tan tác đến đó. Trình Tri Tiết, Tần Thúc Bảo cùng với mãnh tướng đến từ Tây Đột Quyết - Sử Đại Nại cùng các kỵ binh sau khi xông thẳng vào quân Đậu thì trước tiên là cuốn cờ của quân Đường lại, xông thẳng từ trước ra sau quân Đậu rồi mới giương cao cờ giết quân Đậu từ phía sau. Quân Đậu rơi vào thế hỗn loạn vô cùng.
Quân Đậu tan tác, quân Đường thừa thắng truy kích đến hơn 30 dặm, bắt giữ được hơn 5 vạn tù binh, bắt sống được Đậu, đưa về thành Lạc Dương cho Vương Thế Sung thấy. Vương phải đầu hàng.
Quân Thế Dân vào chiếm thành, quân lệnh nghiêm ngặt, không cướp bóc giết hại một người dân. Vậy là chỉ trong một trận mà Thế Dân thắng được hai nước Trịnh và Hạ, làm chủ được trọn Hoa Bắc.
Bình định phía Nam[sửa | sửa mã nguồn]
Tại Hoa Nam có hai tiểu vương, một làm chủ phía Tây, một làm chủ phía Đông ở Nam Kinh. Tiêu Tiển là dòng dõi nhà Lương, khởi binh ở Hồ Nam, mới được 5 ngày đã quy phục được mấy vạn người. Vì thế ông đã tự xưng làm hoàng đế nhà Lương, định đô ở Giang Lăng (Giang Lăng, Hồ Bắc ngày nay). Đến năm đầu Đường Vũ Đức (năm 618) đã có đến hơn 40 vạn binh, chiếm cứ cả một vùng rộng lớn, phía nam từ Giao Chỉ, phía bắc đến Hán Thủy, phía tây đến Tam Hiệp, phía đông đến Cửu Giang.
Nhà Đường đã chiếm được Tứ Xuyên ở thượng lưu sông Dương Tử. Thế Dân sai Lí Tĩnh dùng thuyền chở quân, từ Tứ Xuyên đổ xuống một cách bất ngờ. Tháng 9 cũng đúng vào mùa lũ, nước sông Trường Giang dâng cao, tướng sĩ đều cho rằng lúc này không thể dùng thuyền được. Lý Tĩnh lại khuyên Lý Hiếu Cung lập tức tiến quân, tiến công hết tốc lực, Tiêu Tiến chắc chắn không kịp phòng bị, tất sẽ bị bắt.
Lý Hiếu Cung đã chọn cách của Lý Tĩnh, đích thân dẫn hơn 2000 chiến hạm cùng với Lý Tĩnh tiến công ngay trong ngày hôm đó. Phòng tuyến dọc sông của Tiêu Tiển tuy có mà cũng như không, ngay lập tức bị quân Đường đập tan, thu được hơn 300 chiến hạm. Tiêu Tiến thấy mùa lũ đến nên đã giải tán quân để đi lo việc nông vụ ở các nơi, vì thế đành phải dùng các binh sĩ già bày trận nghênh chiến. Quân của Lý Tĩnh đại phá quân địch, đuổi đến tận dưới chân đô thành của Tiêu Tiển, sau đó chia quân đi thu nhặt được vô số chiến hạm.
Lý Hiếu Cung lại chọn kế sách của Lý Tĩnh, ra quân lệnh nghiêm cấm việc cướp giết. Vì thế mà các châu huyện ở phía nam nghe tin đều đến quy phục. Hơn 10 vạn viện binh cũng cởi giáp xin hàng. Nước Lương ở phía Tây phải đầu hàng. Rồi thừa thế, quân Lí Tĩnh xuôi dòng chiếm nốt Nam Kinh (622). Sau đó chỉ còn phải dẹp những bọn phản loạn nhỏ, và từ năm 625, nhà Đường cơ bản thống nhất Trung Hoa.
Thống nhất[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 628, sau khi đã lên ngôi, Thái Tông ra lệnh cho anh rể là Sài Thiệu (chồng của Bình Dương công chúa) đem quân đi đánh nước Lương của Lương Sư Đô ở Sơn Tây. Vì lúc đó Đông Đột Quyết, kẻ bảo hộ nước Lương đang có nội chiến, nên quân Lương yếu thế không chống lại được, quân Đường đánh thẳng tới kinh đô nước Lương. Lương Sư Đô bị người em họ giết rồi dâng thủ cấp cho quân Đường. Đến đây thì nhà Đường hoàn toàn thống nhất trung Quốc.
Thời Nhà Đường, Trung Quốc thịnh trị cả về văn hóa, kinh tế và chính trị nên được gọi là "Thịnh Thế Thiên Triều".
Sự biến cửa Huyền Vũ[sửa | sửa mã nguồn]
Sự biến Huyền Vũ môn (玄武門之變) là sự kiện tranh giành quyền lực giữa các con trai Đường Cao Tổ là Thái tử Lý Kiến Thành, Tần Vương Lý Thế Dân và Tề Vương Lý Nguyên Cát. Kiến Thành và Nguyên Cát liên minh chống lại Thế Dân, hai bên mâu thuẫn gay gắt, ra sức xây dựng thế lực riêng và dùng nhiều thủ đoạn để triệt hạ lẫn nhau.
Do có công đánh dẹp các đối thủ, Lý Thế Dân được vua cha hứa phong làm thái tử, trong ngoài triều đều cho rằng Thế Dân sẽ thay thế Lý Kiến Thành. Bản thân Lý Kiến Thành là tướng có tài, tuy nhiên đã bị lu mờ bởi các chiến công của em trai. Triều đình chia làm 2 phái: phái ủng hộ thái tử và phái ủng hộ Tần Vương. Việc tranh giành đã ảnh hưởng đến kinh thành, khi lệnh của thái tử và Tần Vương các quan đều bắt buộc thi hành như lệnh của hoàng đế, chỉ phải xem ai ra lệnh trước. Dưới trướng Lý Thế Dân có lắm văn thần võ tướng, nhưng thái tử lại được Tề Vương Lý Nguyên Cát và hậu cung của vua cha ủng hộ.
Năm 622, bộ hạ cũ của Đậu Kiến Đức là Lưu Hắc Thát quay trở lại đất cũ của nước Hạ, lại nổi dậy tạo phản, giết người em họ của Thế Dân và chiếm lại gần như toàn bộ nước Hạ cũ. Thủ hạ của Lý Kiến Thành là Vương Khuê, Ngụy Trưng đã hiến kế nói thái tử cần lập công để tạo uy, chèn ép Tần Vương, vì thế Lý Kiến Thành xung phong đi đánh Lưu Hắc Thát. Đường Cao Tổ chấp thuận cho thái tử đi đánh giặc, và với sự giúp đỡ của Lý Nguyên Cát, Lý Kiến Thành đã đánh bại Lưu Hắc Thát. Lưu Hắc Thát bỏ chạy nhưng bị thủ hạ phản bội, bắt nộp cho Lý Kiến Thành. Lý Kiến Thành cho giết Lưu Hắc Thát rồi khải hoàn về Trường An.
Trong vài năm tiếp theo, cuộc tranh giành càng khốc liệt nhưng cả Lý Kiến Thành và Lý Thế Dân đều làm tướng khi có Đột Quyết xâm nhập. Năm 623, Phụ Công Thạch ở Đan Dương làm phản, Cao Tổ ban đầu muốn Thế Dân đi dẹp, nhưng sau đó đổi ý, sai Lý Hiếu Cung đi thay cho Thế Dân.
Năm 624, Lý Kiến Thành bị Cao Tổ hoàng đế phát hiện khi đang gia tăng nhân số trong đội lính bảo vệ của mình. Cao Tổ nổi giận, bắt giam Kiến Thành, một thủ hạ của Kiến Thành lo sợ nên đã tạo phản. Cao Tổ sai Thế Dân đi dẹp, hứa sẽ phong Thế Dân làm thái tử. Tuy nhiên, sau khi nghe lời Tề Vương và các phi tần của mình, Cao Tổ đã thả Kiến Thành ra và khi Thế Dân trở về, ông đã trách cứ hai con đấu đá lẫn nhau mới xảy ra việc này. Cao Tổ đã trục xuất một số thân tín của cả hai để cảnh cáo.
Cuối năm 624, Đường Cao Tổ cảm thấy rất phiền muộn vì các cuộc tập kích của Đột Quyết, có ý muốn đốt Trường An và dời đô về Phàn Thành, ý kiến này được Lý Kiến Thành, Lý Nguyên Cát và Bùi Tịch ủng hộ. Lý Thế Dân lại phản đối kịch liệt, kế hoạch cuối cùng bị hủy bỏ. Sau đó Lý Thế Dân cho thân tín đến Lạc Dương để xây dựng lực lượng, nắm lấy quyền điều khiển quân đội. Tuy nhiên, Lý Thế Dân sau đó đã trúng độc tại một buổi tiệc do Lý Kiến Thành tổ chức, điều này làm Thế Dân và cả Cao Tổ cho là âm mưu ám sát. Thế Dân sau đó tấu xin đi trấn thủ Lạc Dương, nhưng bị Kiến Thành và Nguyên Cát phản đối vì sợ quyền lực của Thế Dân sẽ phát triển. Cao Tổ đồng ý với thái tử, Thế Dân buộc phải ở lại Trường An. Một âm mưu ám sát nữa nhằm vào Thế Dân, khi Kiến Thành tặng ông một con ngựa nhưng bí mật chọc tức nó để nó hất Thế Dân xuống ngựa, nhưng Thế Dân vốn giỏi nghề cung ngựa nên thoát nạn.
Những năm 625 và 626, cảm thấy sự tranh đoạt ngôi vị giữa các con sẽ gây ảnh hưởng xấu cho triều Đường mới thành lập, Đường Cao Tổ dần dần tỏ ý muốn cắt giảm quyền lực của Lý Thế Dân, củng cố ngôi vị Thái tử, cùng năm đó Đột Quyết xâm lấn, Đường Cao Tổ cũng không cử Lý Thế Dân đi đánh dẹp như thường lệ mà giao việc này cho Lý Nguyên Cát. Lý Thế Dân biết ý cha mình đã định nên quyết định ra tay trước. Theo mưu kế của thuộc hạ, Lý Thế Dân dâng tấu tố cáo Lý Kiến Thành và Lý Nguyên Cát tư thông với hậu cung, khiến Đường Cao Tổ hoài nghi, cho triệu cả ba vào cung tra xét thực hư. Lý Thế Dân ngầm đặt phục binh ở cửa Huyền Vũ, đợi lúc Kiến Thành và Nguyên Cát đi vào liền đổ ra giết chết cả hai. Lý Kiến Thành bị Thế Dân bắn chết, Lý Nguyên Cát bị Uất Trì Kính Đức giết chết. Lúc này, Phùng Dực, Phùng Lập là thuộc hạ của Thái tử và các tướng lĩnh trong phủ Tề Vương như Tiết Vạn Triệt đã dẫn hàng ngàn binh mã tấn công Huyền Vũ môn nhưng chưa phá được thì Uất Trì Kính Đức đã chặt thủ cấp của Lý Kiến Thành và Lý Nguyên Cát để phủ dụ. Thấy Thái tử, Tề Vương đều đã chết, đạo binh mã này mới tan.
Đây là một vết đen trong đời Thế Dân, chẳng những anh và em ông bị giết, mà theo lệ, 5 người con trai của Kiến Thành và 5 người con trai của Nguyên Cát cũng bị hành hình, sợ họ sẽ trả thù cho cha.[2]
Vua cha Cao Tổ sửng sốt trước sự biến, nhưng trước việc đã rồi, ông không thể trị tội nốt Thế Dân vì bản thân Thế Dân là người có công chinh chiến đánh dẹp để dựng lên cơ nghiệp nhà Đường, có nhiều uy tín với trăm quan và có vây cánh mạnh. Vì thế Đường Cao Tổ đã khôn khéo rút lui, nhường ngôi cho Thế Dân, lên làm Thái thượng hoàng, sống an nhàn tới cuối đời.
Năm 626, ngày 4 tháng 9, Lý Thế Dân lên ngôi, tức là hoàng đế Đường Thái Tông, sử dụng niên hiệu là Trinh Quán (貞觀), mở đầu cho thời kỳ Trinh Quán chi trị (貞觀之治) thịnh vượng cho triều đại nhà Đường.
Trinh Quán chi trị[sửa | sửa mã nguồn]
Đối nội[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi Đường Cao Tổ qua đời, Thái Tông thả ngay 3.000 cung nữ của Cao Tổ, cho về với cha mẹ.[3] Hoàng đế cho giáng chức và cấp bậc của một số quý tộc tôn thất mà cha mình đã phong khi cai trị vì đây là một gánh nặng lớn với nền kinh tế và để thăng chức cho các thân tín của mình. Người chú họ của Thái Tông, Lý Thần Thông cảm thấy bất bình vì phải xếp sau Phòng, Đỗ, tấu lên vua. Hoàng đế giải thích rằng, nhờ mưu kế của 2 người mà mình giành được thiên hạ nên công lao phải đứng đầu, các quan viên bị giáng chức đều im lặng vì ngay cả Lý Thần Thông cũng chung số phận. Trong suốt thời gian ông trị vì, quyền lực của tôn thất cũng bị suy giảm và kìm chế.
Cùng năm 627, La Nghệ, vốn là hàng tướng nhà Tùy, sau lại ủng hộ Lý Kiến Thành, nay sợ nhà vua sẽ đối phó mình liền nổi dậy tạo phản ở Bân Châu nhưng bị Dương Ngập phát giác và bị giết khi đang bỏ trốn. Cuối năm, có tấu rằng Trường Lạc vương Lý Hữu Lượng, em họ Lý Uyên được phong làm Thái thú Lương Châu, chèn ép bách tích và bí mật buôn lậu với người Khương và Hung Nô. Nhà vua cho Vũ Văn Sĩ Cập đến điều tra, Lượng liền bắt Sĩ Cập làm con tin chuẩn bị tạo phản, nhưng Thái Tông phát hiện, đưa quân đến và ép Lượng phải tự sát.
Khi lên ngôi, thấy rằng đất nước có quá nhiều châu huyện, Thái Tông ra lệnh sáp nhập một số châu huyện lại với nhau, lại lập ra một đơn vị hành chính mới lớn hơn cấp châu là cấp "đạo", ông chia đất nước thành 10 đạo.
Đường Thái Tông là vị vua giỏi việc cai trị quốc gia. Tùy Dạng Đế sau khi giành được ngôi hoàng đế vội vàng ăn chơi xa xi vô độ, kết quả biến nhà Tùy từ một đế quốc giàu có bậc nhất thành một vương triều đoản mệnh. Lý Thế Dân không lặp lại sai lầm đó, ông có nói: "Lấy sử làm gương soi thì biết sự hưng suy. Lấy người làm gương soi thì biết sự được mất". Ông thực hành một loạt chính sách giảm nhẹ sưu thuế, thúc đẩy sản xuất. Thái Tông cho ban hành chế độ quân điền và tô dung điều chế để đánh thuế và chia ruộng đất Ông nói:
Năm Trinh Quán thứ 1, Lý Thế Dân muốn xây dựng một cung điện, nguyên liệu đã chuẩn bị xong, nhưng vừa nhớ đến phải "giảm sự xa xỉ, tiết kiệm chi tiêu", ông quyết định không xây nữa. Tháng 8 năm Trinh Quán thứ 2, quần thần 3 lần kiến nghị xây lầu gác ở trên cao để cải thiện ẩm thấp trong cung điện, nhưng Lý Thế Dân kiên quyết không đồng ý. Năm Trinh Quán thứ 4. ông nói với các đại thần: "Việc trang hoàng lộng lẫy cung điện, tham luyến cảnh đẹp, vui chơi trong lầu gác đình đài, tuy là nguyện vọng của mỗi vị vua nhưng sự xa xỉ hoang phí là mối họa cho dân chúng, vì vậy không thể tùy tiện xây dựng". Việc vua và quan phủ giảm bớt sự xa xỉ, dân chúng thì tăng thời gian lao động của mình trên đồng ruộng khiến sức sản xuất tự nhiên phát triển.
Sau khi đánh thắng Đông Đột Quyết, triều thần đều tấu lên xin vua làm lễ tế trời ở Thái Sơn, thể hiện uy nghiêm và sự thịnh vượng của nhà Đường. Chỉ có Ngụy Trưng không đồng ý, cho rằng lễ nghi sẽ làm hao tốn nhiều sức người và tiền tài và biên giới sẽ dễ bị tấn công. Thái Tông nghe theo lời Ngụy Trưng, chỉ tổ chức một tiệc nhỏ cho các đại thần.
Đầu đời Trinh Quán, các địa phương ở Quan Trung liên tục 3 năm xảy ra tai nạn, Thái Tông hạ lệnh mở kho phát chẩn cho dân. Kết quả, sau nạn đói, mọi nhà vẫn còn lương ăn. Thái Tông còn hạ lệnh lấy vàng bạc, vải lụa trong kho của hoàng gia chuộc những nạn dân phải bán mình làm nô tì.
Đường Thái Tông chú ý cất nhắc nhân tài. Một lần ông phát hiện có một viên quan trình lên một bản sớ tấu viết rất hay, hỏi ra mới biết do một người không có bất kỳ chức vị gì tên Mã Chu viết, Thái Tông lập tức chọn ông ta làm quan, thăng thẳng lên đến Tể tướng. Đường Thái Tông biết Tể Tướng Phong Đức Di vì không tìm được nhân tài mà suốt ngày buồn rầu than thở, liền nói với ông ta:
- Dùng người như sử dụng đồ vật, mỗi người chọn lấy sở trường của họ, thì đâu có thiếu nhân tài kỳ sĩ. Lẽ nào thời thịnh trị ngày xưa lại phải mượn lấy nhân tài ở một thời đại khác? Đó chẳng qua là khanh không khéo biết người đó thôi.
Thái Tông có một câu nói nổi tiếng: "Anh hùng trong thiên hạ đều nằm trong lòng bàn tay Trẫm".
Các cải cách của Thái tông về tổ chức hành chánh tỉnh đáng coi là quan trọng và lâu bền nhất. Nhà Tần đặt ở đầu mỗi quận một quan văn coi về hành chánh và một quan võ coi về võ bị, quyền ngang nhau. Nhà Hán bỏ chế độ đó, chỉ dùng quan văn. Nhưng sau đời Hán, loạn lạc liên miên, sự cai trị các quận giao cho quan võ do bọn vương hầu cử. Thái tông loại lần lần các quan võ đó, mà đích thân lựa những người có học, có đức hạnh tốt thay vào. Chế độ tuyển cử đó có vào đời Tùy, nhưng tổ chức còn sơ sài. Thái tông theo Tùy, đặt ra khoa tiến sĩ trọng văn từ, khoa minh kinh trọng sự tinh thông một kinh. Lễ bộ coi việc khảo thí; người nào đậu rồi, muốn làm quan thì phải thi lại ở bộ Lại, có đậu mới được bổ dụng. Các kì thi tổ chức rất nghiêm và rất công bằng. Thí sinh mà gian lận thì bị trừng trị nặng, giám khảo mà gian lận thì bị cách chức.
Chính sách dùng thi cử để lựa người cai trị dân lúc đó là tiến bộ nhất đương thời. Nó làm cho quyền hành của giới quý tộc bị cha truyền con nối bị thay thế bằng quyền hành của giới bình dân nhưng có tài năng, trí tuệ.[3]
Đường Thái Tông rất thích câu nói cảnh giới của đại thần Ngụy Trưng: "Nghe rộng thì sáng, nghe thiên lệch thì tối", cho nên khi cùng tể tướng bàn việc đều gọi gián quan tham gia; đối với người dám chỉ ra sai lầm của vua, có khi còn đặc cách khen thưởng. Ông từng nói với quan viên 3 tỉnh (cơ quan nhà nước cấp cao):
- Theo chỉ ý của ta mà làm, không có một câu ý kiến bất đồng thì làm thế nào được? Từ nay về sau, nếu có chiếu sắc không thích hợp, cần chỉ ra, không được biết mà không nói.
Năm 634, Thái Tông sai 13 vị quan chức cấp cao bao gồm Lý Tĩnh và Tiêu Vũ đi khảo sát các đạo, kiểm tra xem liệu quan viên có đủ năng lực, nhân dân có bị đói rét không, an ủi giúp đỡ người nghèo và tìm nhân tài để đưa vào triều đình. Lý Tĩnh ban đầu đề cử Ngụy Trưng đi thay mình nhưng Thái Tông từ chối, nói rằng Ngụy Trưng phải ở lại bên người để chỉ ra lỗi lầm của mình và nhà vua không thể thiếu Ngụy Trưng một ngày nào. Khi Ngụy Trưng qua đời, vua đích thân lập bia mộ cho, lại hứa sẽ gả con gái cho con Ngụy Trưng, tuy nhiên sau đó vì nghi ngờ Ngụy Trưng có dính líu đến án thái tử và vì sự uất ức bao năm bị Ngụy Trưng vạch lỗi, vua đã sai Uất Trì Cung đập đi bia mộ của Ngụy Trưng.
Về quân đội, Thái Tông cho áp dụng phủ binh chế, rút các tráng đinh nam cho vào phủ binh là trưng binh chế. Phủ binh chế là sự kết hợp giữa binh sĩ và nông dân để giảm gánh nặng cho quốc gia. Lúc thái bình thì cày cấy, lúc chiến tranh thì ra trận, quân không biết tướng, tướng không biết quân, đánh trận xong thì quân về phủ, tướng về triều. Quân sĩ được miễn thuế má nhưng khẩu phần lương thực và binh khí phải tự chuẩn bị. Thời Thái Tông triều đình trực tiếp quản lý quân đội, nhưng về sau triều đình cho lập chức tiết độ sứ thay mặt cai quản quân đội, cuối cùng tạo thành họa phiên trấn dẫn đến diệt vong nhà Đường.
Ở thời kỳ đầu Trinh Quán, Đường Thái Tông đúng là giỏi việc cai trị, nhưng cuối đời ông lại sống theo cách xa hoa, xây dựng ngày một nhiều. Đối với lời can gián, có khi cũng không chịu nghe. Về điểm này, ông cũng có nhận ra. Trước khi chết một năm, ông nói với Thái tử Lý Trị:
Theo truyền thuyết, nhà sư Đường Huyền Trang (Đường Tăng) đi Tây Thiên lấy kinh được ông kết làm huynh đệ.
Về già, nhớ đến các công thần cùng mình vào sinh ra tử lập nên nhà Đường, Thái Tông hạ lệnh xây Lăng Yên Các, cho người vẽ hình và ghi lại sự tích của 24 vị công thần để được đời sau thờ phụng.
Đối ngoại[sửa | sửa mã nguồn]
Với Đông Đột Quyết[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 626, chỉ sau khi Lý Thế Dân lên ngôi được 12 ngày, một dân tộc lớn mạnh ở phương Bắc là Đông Đột Quyết do Hiệt Lợi (Illig Qaghan: 620 - 630) lãnh đạo đã phát binh xuống phía Nam, đánh đến phía bắc Tiện Kiều, sông Vị Thủy, cách Trường An 40 dặm. Để chứng tỏ thực lực của triều Đường, Thái Tông đích thân dẫn các vị đại thần, phóng ngựa ra bờ sông Vị Thủy trách mắng Đột Quyết đã làm trái những điều thỏa thuận, buộc Đột Quyết lại phải cam kết liên minh lần nữa và lui binh.
Năm 629, Hiệt Lợi lại cho quân cướp phá biên giới, như vậy là xé minh ước. Thái Tông cho rằng đây là thời điểm chín muồi để tấn công Đông Đột Quyết, đã sai Lý Tĩnh, Lý Thế Tích và Sài Thiệu đem hơn 10 vạn đại quân Bắc phạt đánh Đột Quyết. Quân Đường chia làm nhiều hướng tấn công, Hiệt Lợi liệu đánh không lại liền bỏ chạy. Năm sau, quân Đường đánh lớn làm thảm bại Đột Quyết, giết 10 vạn lính Đột Quyết, bắt được trai gái 15 vạn người, bắt cả Khả hãn Hiệt Lợi. Đông Đột Quyết mất, nhà Đường mở rộng lãnh thổ về phía tây bắc. Từ đó trở đi, Đường Thái Tông được Đột Quyết tôn làm Thiên Khả hãn. Tuy nhiên, trong thời Thái Tông và các đời vua sau, biên giới nhà Đường vẫn phải chịu các cuộc tấn công nhỏ của Tây Đột Quyết.
Việc đối xử thế nào với Đông Đột Quyết sau khi bị chinh phục là 1 vấn đề hóc búa với Thái Tông. Ý kiến của Ngụy Trưng là để mặc người Đột Quyết ngoài biên giới, nhưng Thái Tông sau đó đã hạ lệnh đem người Đột Quyết vào trong biên giới để tạo thành một vành đai phòng thủ, thiết lập một số châu quận mới để chứa người Đột Quyết, tiếp tục cho các thủ lĩnh Đột Quyết quản lý người của họ nhưng không lập Khả hãn mới.
Với Thổ Cốc Hồn[sửa | sửa mã nguồn]
Thổ Cốc Hồn cũng thường cướp phá biên giới gần miền ngọn sông Hoàng Hà, ở Cam Túc và Lương Châu. Quân Đường thường chống trả kịch liệt, nhưng khi ra khỏi thành giao chiến thì quân Thổ Cốc Hồn lại rút lui, quân Đường rút thì quân Thổ Cốc Hồn lại quay lại cướp phá. Năm 634, Thế Dân lại sai Lí Tĩnh đi dẹp. Lí Tĩnh chia quân làm 2 đạo, một đạo chính Lí chỉ huy, tiến lên phía bắc, một đạo do Hầu Quân Tập chỉ huy tiến theo dãy núi Côn Lôn ở phía Nam. Đạo phía Bắc phá tan quân Thổ Cốc Hồn ở dãy núi Kokongr; đạo phía Nam đã làm được một kì công: leo dãy núi Côn Lôn rất cao, tuyết phủ quanh năm, người và ngựa đều phải ăn băng và tuyết. Họ thình lình tập kích quân Thổ Cốc Hồn trên bờ một hồ nước tại ngọn sông Hoàng Hà. Quân Thổ Cốc Hồn hoảng hốt bỏ chạy; quân Đường đuổi theo. Tới Thanh Hải, Thổ Cốc Hồn bị quân Lí Tĩnh đón đầu và tận diệt. Khả hãn Thổ Cốc Hồn là Bộ Tát Bát Khả hãn (597 - 640) bị một tướng làm phản giết. Một Khả hãn khác là Mộ Dung Thuận lên thay (Truật Cố Lã Ô Cam Đậu khả hãn), chịu thuần phục nhà Đường. Vị Khả hãn này không lâu sau bị ám sát chết, Thái Tông đưa con ông ta là Mộ Dung Nặc Hạt Bát lên thay làm Khả hãn, tiếp tục thần phục nhà Đường.
Với Tây Đột Quyết[sửa | sửa mã nguồn]
Đường Thái Tông phát động một số chiến dịch đánh Tây Đột Quyết và đồng minh là các quốc gia ốc đảo ở lòng chảo Tarim vào khoảng năm 640 - thời vua Tây Đột Quyết là Ishbara Qaghan: 634 - 658. Những cuộc chiến kiểu này còn tiếp diễn giữa nhà Đường và Tây Đột Quyết cho đến khi Tây Đột Quyết bị đánh bại và chinh phục vào năm 657 dưới thời Đường Cao Tông. Các quốc gia ốc đảo Kashgar và Khotan đầu hàng nhà Đường vào năm 632 và vương quốc Yarkand đầu hàng vào năm 635.
Vương quốc Cao Xương lúc đầu vốn là chư hầu nhà Đường, nhưng về sau lại trở nên ngày càng thù địch nhà Đường, lập liên minh với Tây Đột Quyết. Năm 640, Thái Tông sai Hầu Quân Tập đem quân đánh Cao Xương. Vua Cao Xương là Khúc Văn Thái (619 - 640) nghe tin sợ quá mà chết, con trai là Khúc Trí Thịnh lên thay, đưa ra mong ước được thần phục nhà Đường nhưng Hầu Quân Tập không chịu, ép Cao Xương phải đầu hàng. Quân Cao Xương lúc đầu cố gắng thủ thành nhưng bị Hầu Quân Tập chặn hết đường lương thảo, lại không được Tây Đột Quyết đến giúp nên vua Cao Xương phải ra thành đầu hàng. Ngụy Trưng tấu nên giữ nguyên hiện trạng Cao Xương, cho phép vua Cao Xương tiếp tục thống trị vì cho rằng tổn thất nhân lực và vật lực khi đồn trú quân đội vĩnh viễn ở Cao Xương là rất lớn. Thái Tông không đồng ý, cho thiết lập 2 huyện và sáp nhập Cao Xương vào bản đồ.
Nước Yên Kì, vốn là đồng minh nhà Đường tham gia trong cuộc chiến chống Cao Xương, nay lại quay sang chống Đường và liên minh với Tây Đột Quyết. Năm 644, Thái Tông sai người đem quân đi đánh. Quân Đường tập kích bất ngờ, đánh cho quân Yên Kì tan tác, bắt sống được vua Yên Kì. Thái Tông sau đó đưa người em khác của vua Yên Kì lên thay làm nhiếp chính. Tây Đột Quyết sau đó tấn công, bắt sống được nhiếp chính mới và chiếm được Yên Kì trong thời gian ngắn, tuy nhiên do không muốn xung đột trực tiếp với nhà Đường nên đã rút lui. Các quý tộc Yên Kì lập 1 người họ hàng của vua Yên Kì lên làm vua.
Năm 648, Thái Tông sai người đem quân đi đánh Quy Từ, nhưng nửa đường đổi hướng đánh Yên Kì, bắt và giết vua Yên Kì rồi đưa em họ ông ta lên làm vua. Sau đó quân Đường đánh thẳng đến Quy Từ, bắt được và giết vua nước này và đưa người em trai của vua Quy Từ lên làm vua.
Với người Hồi giáo[sửa | sửa mã nguồn]
Nhà tiên tri Muhammad (570 - 632), người sáng lập đạo Hồi ở Ả Rập đã viết thư cho ba đại đế thế giới thời bấy giờ là hoàng đế Đông La Mã Heraclius, hoàng đế Ba Tư Khosrau II và Đường Thái Tông, buộc họ phải chấp nhận đạo Hồi, nếu không thì sẽ bị trừng trị. Nhận được thư, Đường Thái Tông cho người Ả Rập ở Trung Hoa được xây thánh đường đầu tiên của họ ở phía Đông.[3]
Với Thổ Phiên[sửa | sửa mã nguồn]
Mùa thu năm 638, vua Thổ Phiên là Tùng Tán Cán Bố, bất bình trước việc Thái Tông không chịu gả công chúa cho mình và tức giận vì cho rằng Khả hãn Thổ Cốc Hồn đã ngăn trở việc này, đem 20 vạn quân đánh Thổ Cốc Hồn và vây hãm một số châu huyện nhà Đường. Thái Tông sai Hầu Quân Tập đem 5 vạn đại quân đến cứu.
Hầu Quân Tập ra quân mau lẹ, đánh thẳng vào quân Thổ Phiên, suýt bắt sống vua Thổ Phiên còn quân Thổ Phiên thua chạy tán loạn. Tùng Tán Cán Bố buộc phải lui quân, lập ra hòa ước với nhà Đường nhưng vẫn muốn cưới công chúa. Đường Thái Tông đồng ý, đem Văn Thành công chúa gả cho vua Thổ Phiên.
Với Cao Câu Ly[sửa | sửa mã nguồn]
Thời nhà Tùy, Tùy Dạng Đế đã đem tới 130 vạn quân, chia làm 4 đợt tấn công Cao Câu Ly nhưng đại bại. Cuối thời Đường Thái Tông, nước Cao Câu Ly có loạn: một vị đại thần là Tuyền Cái Tô Văn giết vua Cao Vũ (618-642) rồi lập Cao Tạng (642-668) tiếm ngôi, và đem quân đánh một nước nhỏ là Tân La, khiến nữ hoàng Tân La là Thiện Đức (632 - 647) phải cầu cứu nhà Đường. Năm 645, Thái Tông thân chinh đem quân từ Lạc Dương đi đánh Cao Câu Ly. Ông dùng cả hải quân và lục quân; một đạo vượt biển vào gần vàm sông Áp Lục, một đạo vòng vòng lên phía bắc theo đường bộ, đánh Liêu Dương. Quân Đường thắng được nhiều trận lớn, rồi vây thành An Thị ở bán đảo Liêu Đông. Sau 63 ngày, quân Đường không hạ nổi thành, phải rút lui về.[3] Thái Tông sau khi chứng kiến thành trì kiên cố và quân Cao Câu Ly dũng cảm liều chết, đã than rằng: "Ngụy Trưng' mà còn sống thì hẳn đã cản Trẫm thân chinh lần này". Khi về nước, nhà vua sai người dựng lại bia mộ cho Ngụy Trưng, lại cho người chu cấp cho vợ con Ngụy Trưng. Bản thân nhà vua mắc phải căn bệnh lạ, một căn bệnh mà nhà vua không bao giờ chữa khỏi.
Cuộc chiến này không đạt mục đích trừng trị loạn thần tiếm ngôi mặc dù chiếm được Liêu Dương và nhiều thành khác, bắt 7 vạn người Cao Câu Ly làm nô lệ. Theo lệ, 7 vạn nô lệ đó sẽ được chia cho tướng sĩ, nhưng nhà vua không nỡ, thấy họ khóc lóc thảm thiết vì cha con vợ chồng phải chia ly, nên bỏ tiền ra chuộc họ và cho họ định cư ở Trung Quốc, kiếm việc làm ăn.[3] Thái Tông sau đó đã cho nối lại quan hệ với Cao Câu Ly.
Năm 647, Thái Tông lại cắt đứt quan hệ với Cao Câu Ly và chuẩn bị thêm 1 cuộc viễn chinh nữa. Lần này Thái Tông nghe lời khuyên của một số đại thần, phát động các chiến dịch quấy rối trước nhắm vào vùng biên giới phía bắc Cao Câu Ly nhằm suy yếu dần Cao Câu Ly. Những người thực hiện các chiến dịch này là Ngưu Tiến Đạt và Lý Thế Tích, và các cuộc tấn công này còn tái diễn. Tất cả những điều này nhằm chuẩn bị cho cuộc viễn chinh với 30 vạn đại quân với Thái Tông muốn thân chinh lần 2 vào năm 649, nhưng Thái Tông mất cùng năm làm chiến dịch phải hoãn lại và chuyển sang đời Cao Tông.
Với Tiết Diên Đà[sửa | sửa mã nguồn]
Sau chiến dịch Cao Câu Ly, Khả hãn Tiết Diên Đà Bạc Chước phát động tấn công một số châu huyện nhà Đường nhưng quân Đường chống trả quyết liệt nên vẫn bất phân thắng bại. Năm 646, Thái Tông sai tướng đi đánh bại được Khả hãn Tiết Diên Đà là Bạc Chước (645 - 646), buộc ông ta phải bỏ chạy. Chư hầu Tiết Diên Đà là Hồi Cốt cũng nổi dậy chống lại Tiết DIên Đà. Nắm lấy cơ hội này, Thái Tông phát động tổng tấn công đánh Tiết Diên Đà, cho Lý Đạo Tông làm đại tướng. Bị tấn công từ nhiều phía, Khả hãn Tiết Diên Đà bị quân Hồi Cốt giết chết, những người còn sót lại chạy đến chỗ người em họ của Khả hãn Tiết Diên Đà và tôn ông ta lên làm Khả Hãn nhưng thể hiện mong muốn thần phục nhà Đường.
Thái Tông sai Lý Thế Tích đến chỗ Khả hãn Tiết Diên Đà mới là Đốt Ma Chi, với lệnh hoặc chấp nhận thần phục hoặc tiêu diệt ông ta. Khả hãn Tiết Diên Đà chịu hàng và bị đưa về Trường An, Tiết Diên Đà bị tiêu diệt. Các bộ tộc chung quanh cùng tôn vua Đường làm Thiên Khả hãn và cùng gửi sứ đến thể hiện thần phục nhà Đường. Nhà Đường trên danh nghĩa thiết lập 7 đồn đóng quân và 6 huyện trên lãnh thổ Tiết Diên Đà. Hồi Cốt Khả hãn ngoài mặt thần phục nhà Đường nhưng luôn muốn đánh chiếm vùng đất này. Tuy nhiên ông ta bị ám sát năm 648, và người Hồi Cốt không có âm mưu có tổ chức nào vào vùng đất này cho đến khoảng 1 thế kỷ sau.
Nghi vấn sửa sử[sửa | sửa mã nguồn]
Theo Tư trị thông giám cuốn 196 và 197, Đường Thái Tông đã nhiều lần yêu cầu xem và sửa quốc sử.[4] Do vậy các nhà nghiên cứu lịch sử hiện đại có ý đặt ra nghi vấn về sự trung thực của các tài liệu sử học viết về Đường Thái Tông nói riêng và viết về thời kỳ này nói chung, đặc biệt là đoạn sử viết về Lý Kiến Thành và sự biến Huyền Vũ môn.
Cuối đời[sửa | sửa mã nguồn]
Gần cuối đời, Thái Tông phải thấy cảnh chính con trai là Thái tử Lý Thừa Càn làm phản, muốn giết ông để cướp ngôi. Lý Thừa Càn vốn không chịu học hành, chỉ thích sống lêu lổng, dựng lều trong vườn cấm, cùng với một bọn lưu manh cướp bóc dân chúng đem về nhậu nhẹt, hát những bài hát Hồ. Nhiều đại thần khuyên Thái tông truất ngôi thái tử mà đưa người con khác lên, nhưng ông sợ các con sẽ dẫm vào vết xe đổ của chính mình nên không nghe theo, cứ giữ đúng tôn pháp nhà Chu, chỉ con cả của dòng vợ chính mới được nối ngôi.
Sau Lý Thừa Càn nghe lời bạn xúi giục, âm mưu giết cha để cướp ngôi để mau được sống theo ý mình. Âm mưu bị lộ, Thái Tông không nỡ giết, chỉ đày đi Tứ Xuyên, năm sau Lý Thừa Càn chết tại đó. Còn những kẻ xúi giục thái tử đều bị hành quyết, trong đó có Hầu Quân Tập. Tề Vương Lý Hữu sau đó cũng làm phản, nhưng lần này thì ông ép con phải uống thuốc độc chết. Ngụy Vương Lý Thái thấy các kẻ địch tiềm năng của mình kẻ chết kẻ bị biếm, bèn uy hiếp người em cùng mẹ là Lý Trị không được tranh ngai vàng với mình. Thái Tông sợ Lý Thái lên ngôi sẽ hạ độc thủ với các anh em mình nên biếm Thái làm thứ dân.
Cuối đời, ông bắt đầu sợ chết. Cũng giống như Tần Thủy Hoàng và Hán Vũ Đế, ông cho người đi tìm thuốc trường sinh và ăn các loại đan dược như Tần Thủy Hoàng từng làm. Tuy nhiên việc này đã khiến ông bị kiết lị và làm tái phát căn bệnh ông mắc phải khi đi đánh Cao Câu Ly, cuối cùng ông bị ngộ độc.
Năm 649, Đường Thái Tông băng hà, hưởng thọ 52 tuổi, được truy tôn miếu hiệu là Thái Tông (太宗), thụy hiệu là Văn hoàng đế (文皇帝), táng tại Chiêu lăng. Về sau các vị hoàng đế hậu duệ của ông dâng thêm thụy hiệu đầy đủ thành Văn Vũ Đại Thánh Đại Quảng Hiếu hoàng đế (文武大聖大廣孝皇帝).
Ông đưa Thái tử Lý Trị lên kế vị, tức là Đường Cao Tông.
Đài tưởng niệm[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi đã củng cố quyền lực nhà Đường, Thái Tông cho lấy sáu khối đá lớn khắc hình sáu con chiến mã quý của mình, được gọi là "Chiêu lăng lục tuấn". Sáu con ngựa này đã theo Thái Tông vào sinh ra tử, nhiều phen cứu mạng ông trên chiến trường nên khi chết ông cũng muốn chúng "theo bảo vệ tả hữu" mộ phần của ông. Thái Tông còn làm thơ miêu tả lại các con ngựa quý và cho khắc vào đá. Công trình thực hiện từ năm 636, đến năm 649 thì hoàn thành, được cho là "tiêu biểu cho vẻ đẹp của các tác phẩm điêu khắc đầu thời Đường, những hình ảnh vừa thực tế vừa mạnh mẽ, được tạo ra từ sự đơn giản nhưng lão luyện của các nghệ nhân điêu khắc".
Sau khi Thái Tông mất, các bức tượng được đặt ở hai phía đông tây tại cửa bắc của Chiêu Lăng. Các bức tượng còn nằm đó, mãi đến đầu thế kỷ 20 mới được dời về Tây An và sau đó được bán đấu giá từ thiện cho bảo tàng Penn ở Philadelphia vào năm 1921.
Trong tiểu thuyết và điện ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Trong các bộ tiểu thuyết Thuyết Đường và Tùy Đường diễn nghĩa, Lý Thế Dân được miêu tả là chân mệnh thiên tử, dù có gặp khó khăn nguy hiểm cũng có thần minh bảo vệ, về sau thu phục hết hào kiệt trong thiên hạ mà đánh hạ được giang sơn cho Đại Đường.
Lý Thế Dân là một trong những nhân vật quan trọng trong tiểu thuyết Đại Đường Song Long truyện của Hoàng Dịch. Trong truyện ông nhận được sự giúp đỡ của hai nhân vật chính là Khấu Trọng và Từ Tử Lăng mà đánh dẹp được thiên hạ và vượt qua được người anh trai mình là Lý Kiến Thành trong Sự biến cửa Huyền Vũ mà lên ngôi hoàng đế, thống nhất Trung Hoa.
Ngoài ra, Lý Thế Dân còn là nhân vật chính trong bộ truyện tranh Thiên tử truyền kỳ của Hoàng Ngọc Lang. Đây là bộ truyện tranh hư cấu nhiều phần nói về sự thành lập của các triều đại trong lịch sử Trung Quốc và nhân vật chính trong truyện thường là các vị vua khai quốc, phần truyện của Lý Thế Dân là phần thứ tư tên là Đại Đường Uy Long, đứng sau Chu Vũ Vương Cơ Phát, Tần Thủy Hoàng Doanh Chính và Hán Cao Tổ Lưu Bang. Trong truyện Lý Thế Dân học được 4 chiêu trong môn thần công tuyệt thế là Như Lai thần chưởng mà đánh bại được Lý Kiến Thành (học được Thiên Yêu công) và Lý Nguyên Cát (học được Thiên Ma công).
Hình tượng anh vũ và triều đại Trinh Quán thịnh trị của Lý Thế Dân còn là chủ đề cho nhiều bộ phim truyền hình như: Trinh Quán trường ca (2006), Tùy Đường anh hùng (2012-2015),...
Gia quyến[sửa | sửa mã nguồn]
- Thân phụ: Đường Cao Tổ Lý Uyên.
- Thân mẫu: Thái Mục Thuận Thánh Hoàng hậu Đậu thị (太穆順聖皇后 窦氏, 569 - 613), con gái Đậu Nghị (窦毅) và Tương Dương Trưởng công chúa Vũ Văn thị (襄阳公主), cháu ngoại của Vũ Văn Thái (宇文泰). Đậu thị là nguyên phối chính thất của Cao Tổ, lại qua đời trước khi Cao Tổ lên ngôi nên thụy hiệu đều do đời sau truy tặng.
- Hoàng hậu:
- Văn Đức Thuận Thánh hoàng hậu Trưởng Tôn thị (文德順聖皇后长孙氏, 601 - 636), là nguyên phối chính thất của Thái Tông, con gái Hữu Kiêu Vệ Tướng quân nhà Tùy là Trưởng Tôn Thịnh (右骁卫将军长孙晟) và phu nhân họ Cao (高氏). Cao phu nhân vốn xuất thân Hoàng tộc Bắc Tề, là cháu nội của Thanh Hà Vương Cao Nhạc (清河王高岳), con gái của Lạc An Vương Cao Kính Đức (乐安王高敬德). Anh trai bà là đại thần Trưởng Tôn Vô Kỵ, quyền thần bậc nhất đương thời. Bà sinh tổng cộng 7 người con, gồm Hằng Sơn Mẫn Vương Lý Thừa Càn (李承乾), Bộc Cung Vương Lý Thái (李泰), Cao Tông Lý Trị (高宗李治), Trường Lạc công chúa (長樂公主), Thành Dương công chúa (城陽公主), Tấn Dương công chúa (晉陽公主), Tân Thành công chúa (新城公主). Được hợp táng cùng Thái Tông tại địa cung Chiêu lăng (昭陵).
- Phi tần:
- Quý phi Vi thị (貴妃韋氏, 597 - 665), sinh ra Kỷ Vương Lý Thận (李慎) và Lâm Xuyên công chúa (临川公主).
- Quý phi Dương thị (贵妃杨氏), con là Triệu Vương Lý Phúc (李福).
- Đức phi Yến thị (德妃燕氏, 609 - 671), sinh ra Việt Kính vương Lý Trinh (越敬王 李貞) và Giang Thương vương Lý Hiêu (江殤王李囂).
- Hiền phi Trịnh thị (賢妃 鄭氏), được an táng tại Chiêu lăng.
- Hiền phi Từ thị (賢妃徐氏, 627 - 650), tên là Từ Huệ (徐惠). Mất ít lâu sau khi Thái Tông băng hà, được truy tặng Hiền phi (賢妃) và an táng tại Chiêu lăng.
- Thứ phi Dương thị (次妃杨氏), sinh ra Ngô vương Lý Khác (吳王李恪) và Thục Điệu vương Lý Âm (蜀悼王李愔).
- Thứ phi Âm thị (次妃 陰氏), sinh ra Tề vương Lý Hựu (齐王 李祐).
- Chiêu dung Vi thị (昭容 韋氏, 607 - 657), tên là "Vi Ni Tử" (韋尼子), con gái Vi Khuông Bá (韦匡伯), em họ của Quý phi Vi Khuê. Vi thị được Thái Tông nạp làm thiếp từ trước khi ông lên ngôi, sau được phong Chiêu dung (昭容).
- Chiêu nghi Mỗ thị (昭儀 某氏, 601 - 682), không rõ danh tính, an táng tại Chiêu lăng (昭陵).
- Tiệp dư Mỗ thị (婕妤 某氏), không rõ danh tính, an táng tại Chiêu lăng (昭陵).
- Tiệp dư Dương thị (婕妤 楊氏), con gái thứ ba của Dương Cung Đạo (楊恭道)[5].
- Mỹ nhân Tiêu thị (美人 蕭氏), con gái Tiêu Thước (蕭鑠).
- Tài nhân Thôi thị (才人 崔氏), con gái của Thôi Hoành Đạo (崔宏道).
- Tài nhân Tiêu thị (才人 蕭氏), con gái Tiêu Khanh (蕭鏗).
- Tài nhân Võ thị (才人武氏), tên là "Võ Chiếu" (武曌), sau đổi thành "Mị" (媚).
- Thị thiếp không rõ danh phận:
- Sào Vương phi Dương thị (巢王妃 楊氏), nguyên là Vương phi của Lý Nguyên Cát, sau được Thái Tông nạp làm phi tần, không rõ danh hiệu. Con là Tào Cung vương Lý Minh (曹恭王李明).
- Vương thị (王氏), con trai là Tương vương Lý Uẩn (蔣王 李惲).
- Tam phẩm Cung nhân Chu thị (三品宮人 周氏).
- Ngũ phẩm Cung nhân Mỗ thị (五品宮人 某氏).
- Thất phẩm Điển đăng (七品典燈).
- Đao nhân Cao thị (刀人 高氏).
- Lư Giang Vương thiếp (廬江王妾).
Hậu duệ[sửa | sửa mã nguồn]
Hoàng tử[sửa | sửa mã nguồn]
- Thường Sơn Quận vương (常山郡王) → Trung Sơn Quận vương (中山郡王) → Hoàng thái tử Lý Thừa Càn (李承乾), mẹ là Văn Đức Hoàng hậu. Năm 644, do mắc tội mưu phản mà bị phế làm thứ dân, sau khi mất được khôi phục lại làm Thường Sơn Mẫn Vương (恆山愍王)[6].
- Sở Vương Lý Khoan (李寬; 610 - 620), mẹ không rõ, mất sớm.
- Trường Sa Quận vương (長沙郡王) → Hán Vương (漢王) → Thục Vương (蜀王) → Ngô Vương Lý Khác (吳王李恪; 619 - 653), mẹ là Dương Phi, con gái Tùy Dạng đế. Thái Tông có ý định lập Lý Khác làm Thái tử, nhưng bị Trưởng Tôn Vô Kỵ và các đại thần phản đối. Sau khi Đường Cao Tông lên ngôi, Trưởng Tôn Vô Kỵ chuyên quyền, mưu hại Lý Khác và em cùng mẹ là Lý Âm. Lý Khác bị vu khống mưu nghịch, bị ép phải tự sát, Lý Âm bị phế làm thứ dân. về sau được tặng làm Uất Lâm Quận vương (鬱林郡王).
- Nghi Đô Quận vương (宜都郡王) → Vệ Vương (衛王) → Việt Vương (越王) → Ngụy Vương Lý Thái (魏王李泰; 619 - 652), mẹ là Văn Đức Hoàng hậu. Sau bị giáng làm Đông Lai Quận vương (東來郡王), rồi Thuận Dương Quận vương (順陽郡王). Khi chết truy tặng làm Bộc Cung Vương (濮恭王).
- Nghi Dương Quận vương (宜陽郡王) → Sở Vương (楚王) → Yên Vương (燕王) → Tề Vương Lý Hựu (齊王李祐; ? - 643), mẹ là Âm Phi, sau mắc tội bị phế làm thứ dân.
- Lương Vương (梁王) → Thục Vương Lý Âm (蜀王李愔; ? - 667), mẹ là Dương Phi. Bị cho là cùng Ngô Vương Lý Khác mưu phản nghịch nên bị biếm làm thứ dân. Sau truy tặng làm Phù Lăng Quận vương (涪陵郡王), rồi Thục Điệu Vương (蜀悼王).
- Đàm Vương (李惲) → Tương Vương Lý Uẩn (蔣王李惲; ? - 674), mẹ là Vương Cung nhân.
- Hán Vương (漢王) → Nguyên Vương (原王) → Việt Kính Vương Lý Trinh (越敬王李貞; 627 - 688), mẹ là Yến Đức phi. Sau phản Võ Tắc Thiên, thua trận bị chết, bị Võ Tắc Thiên đổi họ Hủy (虺氏), đến niên hiệu Thần Long được phục hồi quan tước.
- Đường Cao Tông Lý Trị (李治), mẹ là Văn Đức Hoàng hậu.
- Thân Vương (申王) → Kỷ Vương Lý Thận (紀王李慎; 628 - 689), mẹ là Vi Quý phi. Vì lý do Việt vương Lý Trinh có sự, bị Võ hậu đổi họ 「Hủy」, đến niên hiệu Thần Long được phục hồi quan tước.
- Giang Thương Vương Lý Hiêu (江殤王李囂; ? - 633), mẹ là Yến Đức phi, mất sớm.
- Đại Vương Lý Giản (代王李簡; ? - 632), mẹ không rõ, chết sớm.
- Triệu Vương Lý Phúc (趙王李福; 635 - 670), mẹ là Dương Quý phi.
- Tào Cung Vương Lý Minh (曹恭王李明), mẹ nguyên là vợ của Lý Nguyên Cát, tức Sào Vương phi Dương thị.
Hoàng nữ[sửa | sửa mã nguồn]
Đường Thái Tông có 21 con gái[7]:
- Tương Thành công chúa (襄城公主; ? - 651), lấy Tiêu Duệ (蕭銳), sau lại lấy Khương Giản (姜簡).
- Nhữ Nam công chúa (汝南公主), chết sớm.
- Nam Bình công chúa (南平公主; ? - 650), lấy Vương Kính Trực (王敬直), sau lại lấy Lưu Huyền Ý (劉玄意).
- Toại An công chúa (遂安公主), lấy Đậu Quỳ (竇逵), sau lại lấy Vương Đại Lễ (王大禮).
- Trường Lạc công chúa (長樂公主; 621 - 643), tên Lý Lệ Chất (李麗質), mẹ là Văn Đức Hoàng hậu, lấy Trưởng Tôn Xung (長孫沖).
- Dự Chương công chúa (豫章公主), mẹ mất sớm, do Văn Đức Hoàng hậu nuôi dưỡng, lấy Hồng Thiên Văn , sau lại lấy Hồng Thiên Hoài .
- Ba Lăng công chúa (巴陵公主; ? - 653), lấy Sài Lệnh Vũ (柴令武), sau bị ép tự sát, truy phong làm Tỉ Cảnh Công chúa (比景公主).
- Đức Lăng công chúa (德陵公主), lấy Sử Nhân Biểu (史仁表).
- Đông Dương công chúa (東陽公主), lấy Cao Lý Hành (高履行).
- Lâm Xuyên công chúa (臨川公主; 624 - 682), tên là Mạnh Khương (孟姜), mẹ là Vi Quý phi, lấy Chu Đạo Vũ (周道務).
- Thanh Hà công chúa (清河公主; 624 - 664), tên là Lý Kính (李敬), còn có tên là Đức Hiền (德賢), lấy Trình Hoài Lượng (程懷亮).
- Lan Lăng công chúa (蘭陵公主; ? - 658), tên là Lý Thục (李淑), còn gọi là Lệ Trinh (麗貞), lấy Đậu Hoài Chiết (竇懷悊).
- Tấn An công chúa (晉安公主), lấy Vi Tư An (韋思安), sau lại lấy Dương Nhân Lộ (楊仁輅).
- An Khang công chúa (安康公主), lấy Độc Cô Mưu (獨孤謀).
- Tân Hưng công chúa (新興公主), lấy Trưởng Tôn Hy (長孫曦).
- Thành Dương công chúa (城陽公主), mẹ là Văn Đức Hoàng hậu, lấy Đỗ Hà (杜荷), sau lấy Tiết Quán (薛瓘). Con trai là Tiết Thiệu (薛紹) sau này lấy Thái Bình công chúa.
- Cao Dương công chúa, mẹ mất sớm, do Văn Đức Hoàng hậu nuôi dưỡng, lấy Phòng Di Ái (房遺愛). Sau bị ép phải tự sát.
- Kim Sơn công chúa (金山公主), chết sớm.
- Tấn Dương công chúa (晉陽公主), tên là Minh Đạt (明達), mẹ là Văn Đức Hoàng hậu, sau mẹ chết nên do Đường Thái Tông tự thân nuôi dưỡng, chết khi lên 12 tuổi.
- Thường Sơn công chúa (常山公主).
- Tân Thành công chúa (新城公主; 634 - 663), mẹ là Văn Đức Hoàng hậu, trước lấy Trưởng Tôn Thuyên (長孫詮), sau lại lấy Vi Chánh Củ (韋正矩).
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Ghi chú chung: Ngày tháng tại đây lấy theo lịch Julius. Nó không phải là lịch Gregory đón trước.
- ^ Lịch sử Trung Hoa
- ^ a ă â b c Nguyễn Hiến Lê, Sử Trung Quốc, sđd.
- ^ Tư trị thông giám cuốn 196: "Tháng tư năm Nhâm Tý, vua cho gọi Gián nghị đại phu Chử Toại Lương, hỏi: "Khanh viết "Khởi cư chú", sách này có thể trình cho trẫm xem được không?" Đáp: "Sử quan có trách nhiệm ghi chép lại lời nói và việc làm của vua, thiện ác gồm đủ, khiến cho vua không dám làm chuyện sai trái, xưa nay thần chưa từng nghe có ai tự xem đoạn sử viết về mình." Vua nói: "Có chuyện không hay, khanh cũng ghi lại hết ư?" Đáp: "Thần giữ chức này, không dám không ghi". Tư trị thông giám cuốn 197: "Vua cho gọi Giám tu quốc sử Phòng Huyền Linh, hỏi: "Trước kia những ghi chép của sử quan đều không cho vua xem, tại sao lại như thế?" Đáp: "Sử quan không tô vẽ cho đẹp cũng không che giấu chuyện ác, sợ vua xem xong sẽ tức giận nên không dám trình lên." Vua nói: "Tâm tư của trẫm không giống những vua đời trước. Đế vương muốn xem quốc sử, biết được những việc làm ác đã làm để hạn chế về sau. Ông soạn xong hãy trình lên cho trẫm." Gián nghị đại phu Chu Tử Xa can: "Nếu bệ hạ thân mang thánh đức, chưa từng làm chuyện gì sai lầm, sử quan tất sẽ ghi lại toàn những chuyện tốt đẹp. Bệ hạ xem "Khởi cư", với sử quan tuy không mất mát gì, nhưng giả như cái lệ này truyền lại cho con cháu, nếu gặp bậc quân chủ không sáng, muốn bao che lỗi lầm, sử quan tất bị đại hình hoặc tru sát. Cứ như thế thì sử quan ai cũng chiều theo thánh ý, tránh để bản thân bị hại, trải qua ngàn năm, sử sách còn điểm nào tin được! Sở dĩ xưa nay không dám cho vua xem sử chính là vì thế." Vua không nghe, lệnh cho Phòng Huyền Linh cùng Cấp sự trung Hứa Kính Tông sửa "Cao Tổ thực lục", "Kim thượng thực lục". "
- ^ Toàn Đường văn quyển chín: Thái Tông
- ^ Cựu Đường thư: Thái Tông chư tử liệt truyện gọi là "Hằng Sơn vương", Tân Đường thư: Thái Tông tử liệt truyện gọi là "Thường Sơn mẫn vương ". Do Hằng Sơn, Thường Sơn chỉ là tên gọi khác nhau của cùng một địa danh, nhà Tần lập quận Hằng Sơn, thời Tây Hán do kị húy Hán Văn Đế Lưu Hằng nên đổi thành quận Thường Sơn, thời kỳ đầu nhà Đường đổi thành châu, gọi là Hằng châu, đến niên hiệu Thiên Bảo gọi là quận Thường Sơn
- ^ Tân Đường thư, quyển 083: Tân Đường thư: chư đế công chúa liệt truyện
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Toàn Đường văn quyển chính: Thái Tông
- Cựu Đường thư: Thái Tông chư tử liệt truyện
- Tân Đường thư: Thái Tông tử liệt truyện
- Nguyễn Hiến Lê (1997) Sử Trung Quốc, Chương III: Thống nhất trở lại (580 – 906)

markdown:
# Đường Thái Tông
|Đường Thái Tông
|
唐太宗
|
|![ TangTaizong.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/TangTaizong.jpg/250px-TangTaizong.jpg)
![ TangTaizong.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/TangTaizong.jpg/250px-TangTaizong.jpg)
[Hoàng đế](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [nhà Đường](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng) [4 tháng 9](/wiki/4_th%C3%A1ng_9), [626](/wiki/626)– [10 tháng 7](/wiki/10_th%C3%A1ng_7), [649](/wiki/649) [[1]](#cite_note-1) [Đường Cao Tổ](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Cao_T%E1%BB%95) [Đường Cao Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Cao_T%C3%B4ng) [Văn Đức Thuận Thánh hoàng hậu](/wiki/V%C4%83n_%C4%90%E1%BB%A9c_Thu%E1%BA%ADn_Th%C3%A1nh_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)
文武大聖大廣孝皇帝
[Thái Tông](/wiki/Th%C3%A1i_T%C3%B4ng)(太宗) [Nhà Đường](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng) [Đường Cao Tổ](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Cao_T%E1%BB%95) [Thái Mục hoàng hậu](/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu_phu_nh%C3%A2n_(%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Cao_T%E1%BB%95)) [23 tháng 1](/wiki/23_th%C3%A1ng_1), [599](/wiki/599) [Lam Điền](/wiki/Lam_%C4%90i%E1%BB%81n), [Thiểm Tây](/wiki/Thi%E1%BB%83m_T%C3%A2y) [Trường An](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_An), [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) [Chiêu lăng](/w/index.php?title=Chi%C3%AAu_l%C4%83ng&action=edit&redlink=1)(昭陵) **Đường Thái Tông** ( [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 唐太宗, [23 tháng 1](/wiki/23_th%C3%A1ng_1), [598](/wiki/598) – [10 tháng 7](/wiki/10_th%C3%A1ng_7), [649](/wiki/649)), là vị [Hoàng đế](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) thứ hai của triều đại [nhà Đường](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng) trong [lịch sử Trung Quốc](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Trung_Qu%E1%BB%91c), ông trị vì từ năm [626](/wiki/626) đến năm [649](/wiki/649) với [niên hiệu](/wiki/Ni%C3%AAn_hi%E1%BB%87u) duy nhất là **Trinh Quán** (貞觀).
Năm
[617](/wiki/617), Đường Thái Tông khuyên cha là [Đường Cao Tổ](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Cao_T%E1%BB%95) nên khởi binh phản [nhà Tuỳ](/wiki/Nh%C3%A0_Tu%E1%BB%B3), lại có công đánh dẹp các lộ anh hùng thiên hạ, đem lại cơ nghiệp nhà Đường nên thường được xem như một [Khai quốc Hoàng đế](/w/index.php?title=Khai_qu%E1%BB%91c_Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1) đồng sáng lập nhà Đường với Đường Cao Tổ. Ông là một vị hoàng đế tài ba, người đã thiết lập sự cường thịnh của Đại Đường. Việc lên ngôi của ông rất nổi tiếng qua [Sự biến cửa Huyền Vũ](/wiki/S%E1%BB%B1_bi%E1%BA%BFn_c%E1%BB%ADa_Huy%E1%BB%81n_V%C5%A9), ông đã khiến hai người anh em của mình là [Lý Kiến Thành](/wiki/L%C3%BD_Ki%E1%BA%BFn_Th%C3%A0nh) và [Lý Nguyên Cát](/wiki/L%C3%BD_Nguy%C3%AAn_C%C3%A1t) bị giết chết tại [cửa Huyền Vũ](/w/index.php?title=C%E1%BB%ADa_Huy%E1%BB%81n_V%C5%A9&action=edit&redlink=1), [Trường An](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_An). Đường Cao Tổ lập Thế Dân làm [Hoàng thái tử](/wiki/Ho%C3%A0ng_th%C3%A1i_t%E1%BB%AD), hai tháng sau thì nhường ngôi cho con còn mình thì làm [Thái thượng hoàng](/wiki/Th%C3%A1i_th%C6%B0%E1%BB%A3ng_ho%C3%A0ng).
Thường được xem như là hoàng đế vĩ đại nhất trong các bậc đại đế của
[lịch sử Trung Quốc](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Trung_Qu%E1%BB%91c) ( [Tần Hoàng](/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng), [Hán Vũ](/wiki/H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF), Đường Tông, [Tống Tổ](/wiki/T%E1%BB%91ng_Th%C3%A1i_T%E1%BB%95)), [nhà Đường](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng) dưới thời Thái Tông phát triển về kinh tế và hùng mạnh về quân sự, trở thành đất nước rộng lớn nhất và hùng mạnh nhất trên [thế giới](/wiki/Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) thời bấy giờ. Nhà Đường bao quát vùng đất gồm hầu hết lãnh thổ Trung Quốc ngày nay, một phần [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) và một phần lớn [Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81) kéo dài đến phía đông [Kazakhstan](/wiki/Kazakhstan).
Triều đại của ông, thường gọi là
* (貞觀之治), được xem như biểu mẫu để so sánh với tất cả các triều đại sau và các quân chủ đời sau đều bắt buộc phải học tập, cũng như đối với các nước đồng văn Trinh Quán chi trị* [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), [Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n). Thành quả mà triều đại của Thái Tông đạt được đã đặt nền móng vững chắc cho triều đại của cháu cố ông sau này là [Đường Huyền Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Huy%E1%BB%81n_T%C3%B4ng)trở thành thời đại hoàng kim nhất trong lịch sử phong kiến Trung Quốc, sử gọi là *Khai Nguyên thịnh thế*. Một thế kỷ sau khi Đường Thái Tông mất, nhà Đường vẫn được hưởng hòa bình và thịnh vượng.
## Mục lục
[1 Thân thế](#Th.C3.A2n_th.E1.BA.BF) [2 Thống nhất Trung Quốc](#Th.E1.BB.91ng_nh.E1.BA.A5t_Trung_Qu.E1.BB.91c) [3 Sự biến cửa Huyền Vũ](#S.E1.BB.B1_bi.E1.BA.BFn_c.E1.BB.ADa_Huy.E1.BB.81n_V.C5.A9) [4 Trinh Quán chi trị](#Trinh_Qu.C3.A1n_chi_tr.E1.BB.8B) [5 Nghi vấn sửa sử](#Nghi_v.E1.BA.A5n_s.E1.BB.ADa_s.E1.BB.AD) [6 Cuối đời](#Cu.E1.BB.91i_.C4.91.E1.BB.9Di) [7 Đài tưởng niệm](#.C4.90.C3.A0i_t.C6.B0.E1.BB.9Fng_ni.E1.BB.87m) [8 Trong tiểu thuyết và điện ảnh](#Trong_ti.E1.BB.83u_thuy.E1.BA.BFt_v.C3.A0_.C4.91i.E1.BB.87n_.E1.BA.A3nh) [9 Gia quyến](#Gia_quy.E1.BA.BFn) [10 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [11 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [12 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Thân thế[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=1)]
Đường Thái Tông tên thật là
**Lý Thế Dân** (李世民), là con trai thứ hai của [Đường Cao Tổ](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Cao_T%E1%BB%95) Lý Uyên, khi ấy giữ tước vị là **Đường quốc công**, vị hoàng đế khai quốc [Nhà Đường](/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng). Họ Lý của ông khi ấy vốn là hậu duệ của người Tiên Ti. Mẹ ông là [Thái Mục hoàng hậu](/wiki/Th%C3%A1i_M%E1%BB%A5c_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) Đậu thị, con gái của [Đậu Nghị](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%ADu_Ngh%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1) (窦毅) với [Tương Dương Trưởng công chúa](/w/index.php?title=T%C6%B0%C6%A1ng_D%C6%B0%C6%A1ng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1) (襄阳长公主), con gái của [Bắc Chu](/wiki/B%E1%BA%AFc_Chu) Văn Đế [Vũ Văn Thái](/wiki/V%C5%A9_V%C4%83n_Th%C3%A1i). Tên của ông có nghĩa là *Tế thế an dân*. Đậu hoàng hậu sinh được 4 trai và 1 gái, theo thứ tự lớn nhất thì: [Lý Kiến Thành](/wiki/L%C3%BD_Ki%E1%BA%BFn_Th%C3%A0nh), [Bình Dương Chiêu công chúa](/wiki/B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng_Chi%C3%AAu_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa), Lý Thế Dân, [Lý Huyền Bá](/w/index.php?title=L%C3%BD_Huy%E1%BB%81n_B%C3%A1&action=edit&redlink=1) (李玄霸) và [Lý Nguyên Cát](/wiki/L%C3%BD_Nguy%C3%AAn_C%C3%A1t).
Lý Thế Dân từ thưở nhỏ đã hiển lộ tài hoa, rất giỏi võ nghệ, có tài cầm quân, sử dụng binh pháp, lại rất can đảm, không nề những việc nguy hiểm nhất, khi tấn công thì như vũ bão. Khi mới 18 tuổi, ông đã nắm binh quyền trong tay, thu phục được nhiều tướng tài, tận tâm như
[Lý Tĩnh](/wiki/L%C3%BD_T%C4%A9nh), [Uất Trì Kính Đức](/wiki/U%E1%BA%A5t_Tr%C3%AC_K%C3%ADnh_%C4%90%E1%BB%A9c), [Tần Thúc Bảo](/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%C3%BAc_B%E1%BA%A3o). Một quan chức [nhà Tùy](/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%B9y) là [Cao Sĩ Liêm](/w/index.php?title=Cao_S%C4%A9_Li%C3%AAm&action=edit&redlink=1) (高士廉) đã gả cháu gái mình là [Trưởng Tôn thị](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_T%C3%B4n_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu) cho ông, khi đó ông 14 tuổi còn bà mới 12. Ông còn có năng khiếu về nghệ thuật, đặc biệt về thư pháp và đánh đàn, thư pháp của ông luôn học tập theo [Vương Hi Chi](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Hi_Chi).
Năm
[615](/wiki/615), [Tùy Dạng Đế](/wiki/T%C3%B9y_D%E1%BA%A1ng_%C4%90%E1%BA%BF) bị quân [Đột Quyết](/wiki/%C4%90%E1%BB%99t_Quy%E1%BA%BFt) vây ở [Nhạn Môn quan](/w/index.php?title=Nh%E1%BA%A1n_M%C3%B4n_quan&action=edit&redlink=1), nhà vua hạ chiếu cần vương, kêu gọi quân mã các trấn đến cứu giá. Lý Thế Dân cũng tham gia và đã hiển lộ tài cầm quân xuất chúng khi đánh lui một nhánh quân Đột Quyết.
Năm
[616](/wiki/616), ông theo cha đến trấn thủ Thái Nguyên, bắt đầu xây dựng lực lượng của mình và đã chiêu mộ được các nhân tài như [Phòng Huyền Linh](/wiki/Ph%C3%B2ng_Huy%E1%BB%81n_Linh), [Đỗ Như Hối](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%97_Nh%C6%B0_H%E1%BB%91i&action=edit&redlink=1), [Hầu Quân Tập](/wiki/H%E1%BA%A7u_Qu%C3%A2n_T%E1%BA%ADp), [Trưởng Tôn Vô Kỵ](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_T%C3%B4n_V%C3%B4_K%E1%BB%B5).
## Thống nhất Trung Quốc[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=2)]
### Chống nhà Tùy và thành lập nhà Đường[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=3)]
Tùy Dạng Đế nhanh chóng bất mãn với Lý Uyên và Vương Nhân Cung, thái thú Mã Ấp (Sơn Tây) vì sự bất lực khi chống lại các cuộc xâm nhập của Đông Đột Quyết và các cuộc khởi nghĩa nông dân đang lớn mạnh. Trong đó có khởi nghĩa của
[Lưu Vũ Chu](/wiki/L%C6%B0u_V%C5%A9_Chu), đã nổi dậy và giết Vương Nhân Cung rồi chiếm lấy cung điện của Dạng Đế ở Thái Nguyên. Lý Uyên còn sợ hãi hơn khi có lời sấm rằng triều đại mới sắp xuất hiện, họ Lý sẽ thay họ Dương. Vì điều này Dạng Đế đã cho giết tướng quân Lý Hồn và cả họ vì cháu Lý Hồn là Lý Mẫn vốn là thân thuộc với nhà vua.
Lý Thế Dân là người động viên cha đứng lên khởi nghĩa chống lại
[nhà Tùy](/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%B9y) tại Thái Nguyên năm 617. Lý Uyên cũng có ý định nổi dậy chống Tùy, nhưng không biết rằng Thế Dân cũng có mưu đồ tương tự, Thế Dân đã mật mưu bàn với 2 thủ hạ của cha là [Bùi Tịch](/wiki/B%C3%B9i_T%E1%BB%8Bch) và [Lưu Văn Tĩnh](/w/index.php?title=L%C6%B0u_V%C4%83n_T%C4%A9nh&action=edit&redlink=1). Thời cơ chín muồi, Thế Dân cho Bùi Tịch nói cho cha biết rằng nếu việc Lý Uyên thông dâm với phi tần của Dạng Đế ở Tấn Dương cung bị phát hiện, cả họ Lý sẽ bị giết. Lý Uyên đồng ý khởi binh, bí mật cho triệu hồi Lý Kiến Thành và Lý Nguyên Cát từ Hà Đông đến Thái Nguyên và con rể là Sài Thiệu từ Trường An. Lý Uyên sau đó tuyên bố ủng hộ cháu nội của Dạng Đế là [Dương Hựu](/wiki/T%C3%B9y_Cung_%C4%90%E1%BA%BF) đang ở Trường An làm hoàng đế. Lý Uyên cho hai con trai lớn làm tướng rồi đem quân xuôi nam, trên đường đã đánh bại 3 vạn quân Tùy ở Dương Định.
Khi quân họ Lý đến Hoắc Ấp,
[Hà Đông](/wiki/H%C3%A0_%C4%90%C3%B4ng) thì bị kẹt lại vì thời tiết và vì hết lương. Lý Uyên ban đầu muốn rút quân, nhưng bị Lý Kiến Thành và Lý Thế Dân phản đối. Hoắc Ấp vốn được danh tướng nhà Tùy là Tống Lão Sinh trấn thủ, dưới trướng có 3 vạn tinh binh, lại ỷ vào thành cao hào sâu không chịu ra đánh, muốn quân họ Lý cạn lương rồi mới phá. Lý Uyên dùng mẹo, sai hai con trai đem kỵ binh đến trước thành dụ Tống Lão Sinh ra đánh. Tống Lão Sinh mắc mưu, cho là Lý Uyên hết lương nên đánh liều, liền đem quân ra ngoài giao chiến. Quân họ Lý ban đầu bị áp đảo, phải giả vờ bỏ chạy để quân Tùy đuổi theo. Sau đó Lý Uyên tung quân chủ lực đánh vào hai cánh của quân Tùy. Tống Lão Sinh muốn rút lui thì bị Lý Kiến Thành và Lý Thế Dân dẫn kỵ binh chặn lại cắt mất đường lui. Lý Uyên lại cho một nhánh quân đến Hoắc Ấp phao tin Tống Lão Sinh đã chết. Quân Tùy nghe thế liền đầu hàng, Tống Lão Sinh thấy mất thành bèn tự sát.
Khi phá được Hoắc Ấp, Lý Uyên tiến quân vào Quan Trung, chiếm lấy kinh đô Trường An, tôn Dương Hựu làm hoàng đế, Dạng Đế làm Thái thượng hoàng. Việc Lý Uyên chiếm Trường An đã gây lên sự phản đối từ một thủ lĩnh khởi nghĩa khác là
[Tiết Cử](/wiki/Ti%E1%BA%BFt_C%E1%BB%AD), kẻ đã sai con trai là [Tiết Nhân Cảo](/wiki/Ti%E1%BA%BFt_Nh%C3%A2n_C%E1%BA%A3o) đem quân đánh Trường An. Lý Uyên cử Lý Thế Dân đi đánh, chỉ một trận là phá được Tiết Nhân Cảo. Điều này làm Tiết Cử do dự muốn đầu hàng Lý Uyên, nhưng đã bị các mưu sĩ phản đối. Khi nghe tin đông đô nhà Tùy là [Lạc Dương](/wiki/L%E1%BA%A1c_D%C6%B0%C6%A1ng) bị Ngụy Công Lý Mật tấn công, Lý Uyên đã sai Lý Kiến Thành và Lý Thế Dân, trên danh nghĩa là mang quân đi cứu viện, thực chất là thăm dò xem quan viên Lạc Dương có thần phục mình hay không. Các quan viên Lạc Dương từ chối sự tiếp viện của Lý Uyên, trong khi đó Lý Kiến Thành và Lý Thế Dân đều không muốn giao chiến giành quyền kiểm soát Lạc Dương hay giao chiến với Lý Mật tại thời điểm đó nên đã lui quân.
Một năm sau, khi nghe tin Dạng Đế bị
[Vũ Văn Hóa Cập](/wiki/V%C5%A9_V%C4%83n_H%C3%B3a_C%E1%BA%ADp) hại chết, Lý Uyên ép Dương Hựu nhường ngôi, lật đổ nhà Tùy lập ra nhà Đường, phong cho con trưởng Lý Kiến Thành làm thái tử, Lý Thế Dân làm Tần Vương kiêm Thượng thư lệnh, tiếp tục coi việc quân. Lý Thế Dân là người chỉ huy quân đội đi thu phục hầu hết các vùng đất quan trọng bị chia rẽ sau khi thành lập nhà Đường, từ các đối thủ bao gồm: Tần Vương [Tiết Nhân Cảo](/wiki/Ti%E1%BA%BFt_Nh%C3%A2n_C%E1%BA%A3o), Định Dương Khả hãn [Lưu Vũ Chu](/wiki/L%C6%B0u_V%C5%A9_Chu), Trịnh Vương [Vương Thế Sung](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Th%E1%BA%BF_Sung) và Hạ Vương [Đậu Kiến Đức](/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu_Ki%E1%BA%BFn_%C4%90%E1%BB%A9c). Với sự dẫn dắt của nhà Đường nói chung và tài mưu trí thao lược của Lý Thế Dân nói riêng nên Trung Quốc đã dần thống nhất sau khi [nhà Tùy](/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%B9y) sụp đổ.
### Bình định phía Tây[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=4)]
Trong những năm
[618](/wiki/618) - [620](/wiki/620), Lý Thế Dân bình phục được hết miền Tây Bắc Trung Hoa, thắng một trận lớn ở Sơn Tây. [Tháng 4](/wiki/Th%C3%A1ng_4) năm [619](/wiki/619), [Đột Quyết](/wiki/%C4%90%E1%BB%99t_Quy%E1%BA%BFt) xúi giục [Lưu Vũ Chu](/wiki/L%C6%B0u_V%C5%A9_Chu) đánh Đường, tiến công Tiên Thứ (nay là Tiên Thứ thuộc tỉnh Sơn Tây), tập trung đánh Thái Nguyên. Quân Đường phải tăng viện mấy lần mà vẫn bị đại bại. Trấn giữ Thái Nguyên là [Lý Nguyên Cát](/wiki/L%C3%BD_Nguy%C3%AAn_C%C3%A1t) trong đêm dẫn bầu đoàn thê tử tháo chạy đến [Trường An](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_An). Lưu Vũ Chu men theo phía nam Phần Thủy, Phổ Châu (Châu Trị nay thuộc Lâm Phần, Sơn Tây) tiến quân, hầu như không thành nào không phá. Tháng 10 lại qua [Phổ Châu](/wiki/Ph%E1%BB%95_Ch%C3%A2u), [Cối Châu](/w/index.php?title=C%E1%BB%91i_Ch%C3%A2u&action=edit&redlink=1) (nay là Dực thành ở Sơn Tây). Cùng thời gian đó, một nông dân người Hạ Huyện tên là [Lữ Sùng Mậu](/w/index.php?title=L%E1%BB%AF_S%C3%B9ng_M%E1%BA%ADu&action=edit&redlink=1) vì phản đối quân Tùy thực hiện vườn không nhà trống nên đã tập hợp quân khởi nghĩa cùng hưởng ứng với Lưu Vũ Chu. Vương Hành Bản trước cũng là Tùy tướng đang ở Bạc Bản cũng nhân cơ hội câu kết với Lưu Vũ Chu. Vì thế thành Hà Đông của nhà Đường trong phút chốc đã bị thất thủ.
Được tin Thái Nguyên thất thủ, Lý Uyên vô cùng kinh hãi:
*"Cường binh Phổ Dương có tới hàng vạn, lương thảo có thể dừng cả 10 năm, một nơi hưng thịnh như vậy mà phải mất vào tay bọn chúng"*. Quan Trung bị đe dọa, lòng người hoang mang nhụt mất chí phòng thủ. Lý Uyên thấy khó lòng mà chống cự, đành phải "hy sinh phía đông Hoàng Hà, thận trọng gìn giữ Quan Trung".
Lý Thế Dân thì lại không chịu buông xuôi mà cho rằng chỉ cần nỗ lực giành giật lại Hà Đông để tranh thủ tình hình có lợi ban đầu là có thể giữ được, hăng hái xung phong dẫn 3 vạn tinh binh đi bắt Lưu Vũ Chu, chiếm lại thành đã mất.
Lý Thế Dân quyết lợi dụng khoảng thời gian tháng 11 năm nay sông Hoàng Hà đóng băng, dẫn quân vượt qua sông đến đóng quân tại Bách Bích (nay là phía tây nam
[Tân Triết](/w/index.php?title=T%C3%A2n_Tri%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1), tỉnh Sơn Tây) - nơi có thể trông thấy thuộc hạ của Lưu Vũ Chu là [Tống Kim Cương](/w/index.php?title=T%E1%BB%91ng_Kim_C%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1). Tống Kim Cương vốn là thủ lĩnh một đội nghĩa quân hơn vạn người ở Dị Châu (nay là Dị Huyện, Hà Bắc) vừa bị Đậu Kiến Đức đánh bại nay quy hàng theo Lưu Vũ Chu, trở thành em rể của Lưu Vũ Chu.
Lý Thế Dân hiểu rằng đối với một kẻ thù hung mãnh như vậy, chỉ có thể bằng cách tranh thủ lúc có thời cơ thuận lợi mới có thể tiêu diệt; khinh suất manh động thì chỉ có thể bại. Vì vậy, sau khi định quân ở Bách Bích, chỉ cho bộ phận nhỏ binh mã ra quấy nhiễu, còn quân chủ lực kiên quyết không ra đánh, nằm im chờ cơ hội. Tống Kim Cương ra sức công thành nhưng Lý Thế Dân vẫn nằm im bất động, chỉ dùng cung bắn tên để đuổi lui quân địch.
[Tháng 12](/wiki/Th%C3%A1ng_12), Lý Thế Dân cho một đội quân dùng chiến thuật *"địch tiến ta lùi, địch lùi ta tiến"* liên tục gặp thuận lợi và giành thắng lợi liên tiếp. Tướng lĩnh nhà Đường sốt ruột, thi nhau thỉnh chiến. Lý Thế Dân lại nhận thấy thời cơ chưa đến nên bỏ ngoài tai tất cả và ra nghiêm lệnh nằm im tịnh thủ Bách Bích.
Mãi tới tháng 4 năm sau, Tống Kim Cương mặc dù có tinh binh mãnh tướng nhưng rồi nhuệ khí cũng giảm. Lương thực dự trữ trong kho đã hết, hiện hoàn toàn duy trì bằng cách đi cướp bóc, lại thấy Lý Thế Dân cố thủ không chịu đánh, không có cách nào giành thắng lợi sớm nên đành cho bọn Tầm Tương đi sau yểm trợ để tản về phía bắc. Khi đó Lý Thế Dân mới chụp lấy cơ hội phá cổng thành, quyết đánh không tha.
Lý Thế Dân đuổi kịp và đại phá quân Tầm Tương tại
[Lữ Châu](/w/index.php?title=L%E1%BB%AF_Ch%C3%A2u&action=edit&redlink=1) (nay là Hoắc Huyện, tỉnh Sơn Tây). Sau đó không một phút chậm trễ, tiếp tục đuổi theo, một ngày đêm hành quân hơn 200 dặm, đánh hơn 10 trận lớn nhỏ. Đuổi đến [Cao Bích Lĩnh](/w/index.php?title=Cao_B%C3%ADch_L%C4%A9nh&action=edit&redlink=1) (nay thuộc phía nam Linh Thạch, tỉnh Sơn Tây) thì quân Lý Thế Dân cũng hết lương thảo, sĩ tốt cũng mệt mỏi nhiều. [Lưu Hoằng Cơ](/w/index.php?title=L%C6%B0u_Ho%E1%BA%B1ng_C%C6%A1&action=edit&redlink=1) vội kéo dây cương ngựa của Lý Thế Dân nói rằng: *"Quân sĩ đói mệt, cho dù thế nào cũng phải chờ lương thảo tới. Đợi quân sĩ no bụng có đủ dũng khí rồi đuổi tiếp cũng chưa muộn mà!"*. Nhưng Lý Thế Dân bảo: *"Tống Kim Cương cùng đường tháo chạy, quân lính đang phân tâm. Nếu chờ lương thảo tới, một khi cơ hội đã mất đi thì khi đó có hối cũng muộn rồi!"*. Nói rồi lại giục ngựa đuổi theo, đuổi đến Tước Thử Cốc (nay là Hiệp Cốc ở phía tây nam Giới Tức, tỉnh Sơn Tây), trong một ngày giao đấu với Tống quân 8 hiệp, bắt giết hơn vạn người, Tống Kim Cương lại tiếp tục tháo chạy.
Tướng sĩ cũng đang rất đói lại phải nhanh chóng tiến quân về phía bắc. Tống Kim Cương trong tay chỉ còn hơn vạn binh sĩ, vừa mới đến thành Giới Hưu, không thể ngờ rằng Lý Thế Dân đã đuổi đến nơi nên vừa lâm trận đã bị đánh bại bỏ lại binh mã tháo chạy về phía bắc.
Lý Thế Dân đang tìm cách chiêu hàng thuộc hạ của Tống Kim Cương là
[Uất Trì Cung](/wiki/U%E1%BA%A5t_Tr%C3%AC_Cung) và Tầm Tương thì có người vào báo: Lưu Vũ Chu ở [Tịnh Châu](/wiki/T%E1%BB%8Bnh_Ch%C3%A2u) (tức Thái Nguyên, thấy Tống Kim Cương bị thất bại hoàn toàn sợ Lý Thế Dân đuổi đến nên đã tháo chạy về phía bắc. Nghe tin, Lý Thế Dân vội vã dẫn kỵ binh ngày đêm bắc tiến. Lưu Vũ Chu, Tống Kim Cương quả thật bị sợ hãi vô cùng chi biết đem hơn 100 kỵ binh nhằm hướng Đột Quyết mà đi, về sau bị bỏ mạng ở Đột Quyết.
Vùng Hà Đông lại quay về với Lý Đường, một lần nữa thế tranh hùng hướng Đông của nhà Đường lại xuất hiện.
### Bình định phía Đông[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=5)]
Hai năm
[620](/wiki/620) - [622](/wiki/622), Thế Dân chuyển quân qua phía Đông, đánh Trịnh Vương là [Vương Thế Sung](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Th%E1%BA%BF_Sung) ở [Lạc Dương](/wiki/L%E1%BA%A1c_D%C6%B0%C6%A1ng) (Đông Kinh), để tiến tới [Sơn Đông](/wiki/S%C6%A1n_%C4%90%C3%B4ng). [Tháng 7](/wiki/Th%C3%A1ng_7) năm [620](/wiki/620), Lý Thế Dân thống lãnh 7 đạo quân, 25 đại tướng và hơn 10 vạn binh mã tiến đánh [Lạc Dương](/wiki/L%E1%BA%A1c_D%C6%B0%C6%A1ng) với mục đích tiêu diệt thành Lạc Dương của Vương Thế Sung. Đến tháng 9 đã quét sạch được cứ điểm ngoại vi, vây khốn Lạc Dương.
Lý Thế Dân muốn đánh nhanh hạ gục thành nhưng không ngờ Vương Thế Sung dựa vào thế thành cao hào sâu cố thủ, dằng dai mãi đến đầu năm sau mà thế cục chẳng mấy sáng sủa. Vương Thế Sung bị vây trong thành mấy tháng, quân dân đều đói, sai người cầu cứu với Hạ vương là
[Đậu Kiến Đức](/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu_Ki%E1%BA%BFn_%C4%90%E1%BB%A9c).
Khi hay tin, Đậu đem 30 vạn quân tới cứu Lạc Dương. Đậu Kiến Đức muốn duy trì thế chân vạc giữa ba nước, sợ nếu Vương Thế Sung thất thủ thì lực lượng của nhà Đường càng lớn mạnh, đến lúc đó thì vận mệnh của mình khó tránh hiểm nguy nên vội vã dấy binh ngày đêm đi cứu viện.
Các tướng của Thế Dân ngại không chống nổi cả hai mặt, muốn rút quân vây Lạc Dương về. Thế Dân cương quyết không nghe. Ông cho rằng: Đậu Kiến Đức đích thân dẫn quân đến tăng viện, thế đang mạnh. Nếu sợ hãi rút lui để cho Đậu - Vương hợp sức với nhau thì càng nguy. Vương Thế Sung đơn độc cố thủ giữ thành, quân tàn, lương thực hết, không khó khăn gì có thể kiềm chế được. Quân Đậu Kiến Đức vừa chiến thắng, quân sĩ đang trong lúc tự mãn sinh lười biếng. Nếu quân đội của ta dám nghênh đón trước, giữ lấy
[cửa Hổ Lao](/w/index.php?title=C%E1%BB%ADa_H%E1%BB%95_Lao&action=edit&redlink=1) thì có thể chẹt được yết hầu quân Đậu Kiến Đức. Nếu sợ hãi lui quân thì mất đi cơ hội tốt, đợi khi quân Đậu Kiến Đức vượt qua Hổ Lao, đúng lúc những khu vực gần thành Lạc Dương vừa lấy được bị Đậu Kiến Đức cướp mất thì quân Đường mới thực sự rơi vào nguy hiểm.
Thế là, Lý Thế Dân ra lệnh cho
[Lý Nguyên Cát](/wiki/L%C3%BD_Nguy%C3%AAn_C%C3%A1t), [Khuất Đột Thông](/w/index.php?title=Khu%E1%BA%A5t_%C4%90%E1%BB%99t_Th%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) tiếp tục vây khốn Lạc Dương, chỉ chọn cách vây mà không đánh. Còn bản thân mình thì lãnh đạo [Lý Thế Tích](/wiki/L%C3%BD_Th%E1%BA%BF_T%C3%ADch), [Trình Tri Tiết](/wiki/Tr%C3%ACnh_Tri_Ti%E1%BA%BFt), [Tần Thúc Bảo](/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%C3%BAc_B%E1%BA%A3o), [Uất Trì Kính Đức](/wiki/U%E1%BA%A5t_Tr%C3%AC_K%C3%ADnh_%C4%90%E1%BB%A9c), chỉ rút một phần nhỏ là 3.500 quân; và dùng 3.500 quân đó với 1 vạn quân trong đồn Tị Thủy ở gần Lạc Dương để chống với 10 vạn quân của Đậu Kiến Đức. Ông dùng chiến thuật tập kích, đánh phá những đoàn tiếp tế lương thực của Đậu.
Đậu Kiến Đức quyết định dốc hết toàn lực quyết một trận với quân Đường. Ông ta đã sắp xếp binh mã, bày binh bố trận, phía bắc dựa vào con sông lớn, phía nam dựa vào núi, phía tây đến tận
[Phiếm Thủy](/w/index.php?title=Phi%E1%BA%BFm_Th%E1%BB%A7y&action=edit&redlink=1), trận địa rộng đến hơn 20 dặm. Lý Thế Dân đem theo Uất Trì Kính Đức lên trên cao nhìn xuống để tìm ra chỗ sơ hở và nhược điểm của quân địch. Sau một hồi xem xét, Lý Thế Dân bèn nói: *"Nay tuy chúng đã bày trận lớn nhưng vẫn nhốn nháo vô độ, hàng ngũ cũng mất trật tự, thể hiện sự vô tổ chức, vô kỷ luật. Ta mà không có động tĩnh gì thì dũng khí của đối phương sẽ tự suy sụp. Lâu dần như vậy binh sĩ sẽ mệt mỏi, tất sẽ đều muốn quay về. Ta có thể khẳng định rằng chỉ trong một ngày, chỉ cần một đội tinh binh cũng có thể tiêu diệt được toàn bộ quân Đậu"*.
Quả nhiên quân Đậu bày trận từ sáng đến trưa, quân sĩ không được ăn uống gì nên đều vừa đói vừa mệt, đội ngũ hỗn loạn. Lý Thế Dân lệnh cho
[Vũ Văn Sĩ](/w/index.php?title=V%C5%A9_V%C4%83n_S%C4%A9&action=edit&redlink=1) dẫn 300 kỵ binh hành quân từ phía bắc hướng về phía nam đến trước trận địa của quân Đậu, nếu thấy trận địa của địch nghiêm chỉnh thì không được đánh mà phải nhanh chóng quay về, còn nếu thấy thế trận dao động thì phải nhân thế mà đột kích. Thế trận của quân Đậu quả nhiên rất loạn, Lý Thế Dân lập tức lệnh cho toàn quân xuất kích, đánh đến đâu là quân Đậu tan tác đến đó. [Trình Tri Tiết](/wiki/Tr%C3%ACnh_Tri_Ti%E1%BA%BFt), [Tần Thúc Bảo](/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%C3%BAc_B%E1%BA%A3o) cùng với mãnh tướng đến từ Tây Đột Quyết - Sử Đại Nại cùng các kỵ binh sau khi xông thẳng vào quân Đậu thì trước tiên là cuốn cờ của quân Đường lại, xông thẳng từ trước ra sau quân Đậu rồi mới giương cao cờ giết quân Đậu từ phía sau. Quân Đậu rơi vào thế hỗn loạn vô cùng.
Quân Đậu tan tác, quân Đường thừa thắng truy kích đến hơn 30 dặm, bắt giữ được hơn 5 vạn tù binh, bắt sống được Đậu, đưa về thành Lạc Dương cho Vương Thế Sung thấy. Vương phải đầu hàng.
Quân Thế Dân vào chiếm thành, quân lệnh nghiêm ngặt, không cướp bóc giết hại một người dân. Vậy là chỉ trong một trận mà Thế Dân thắng được hai nước Trịnh và Hạ, làm chủ được trọn Hoa Bắc.
### Bình định phía Nam[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=6)]
Tại Hoa Nam có hai tiểu vương, một làm chủ phía Tây, một làm chủ phía Đông ở
[Nam Kinh](/wiki/Nam_Kinh). [Tiêu Tiển](/wiki/Ti%C3%AAu_Ti%E1%BB%83n) là dòng dõi [nhà Lương](/wiki/Nh%C3%A0_L%C6%B0%C6%A1ng), khởi binh ở [Hồ Nam](/wiki/H%E1%BB%93_Nam), mới được 5 ngày đã quy phục được mấy vạn người. Vì thế ông đã tự xưng làm hoàng đế nhà Lương, định đô ở [Giang Lăng](/wiki/Giang_L%C4%83ng) (Giang Lăng, Hồ Bắc ngày nay). Đến năm đầu Đường Vũ Đức (năm 618) đã có đến hơn 40 vạn binh, chiếm cứ cả một vùng rộng lớn, phía nam từ [Giao Chỉ](/wiki/Giao_Ch%E1%BB%89), phía bắc đến [Hán Thủy](/wiki/H%C3%A1n_Th%E1%BB%A7y), phía tây đến Tam Hiệp, phía đông đến Cửu Giang.
Nhà Đường đã chiếm được
[Tứ Xuyên](/wiki/T%E1%BB%A9_Xuy%C3%AAn) ở thượng lưu [sông Dương Tử](/wiki/S%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%AD). Thế Dân sai Lí Tĩnh dùng thuyền chở quân, từ Tứ Xuyên đổ xuống một cách bất ngờ. Tháng 9 cũng đúng vào mùa lũ, nước sông Trường Giang dâng cao, tướng sĩ đều cho rằng lúc này không thể dùng thuyền được. [Lý Tĩnh](/wiki/L%C3%BD_T%C4%A9nh) lại khuyên [Lý Hiếu Cung](/wiki/L%C3%BD_Hi%E1%BA%BFu_Cung) lập tức tiến quân, tiến công hết tốc lực, Tiêu Tiến chắc chắn không kịp phòng bị, tất sẽ bị bắt.
Lý Hiếu Cung đã chọn cách của Lý Tĩnh, đích thân dẫn hơn 2000 chiến hạm cùng với Lý Tĩnh tiến công ngay trong ngày hôm đó. Phòng tuyến dọc sông của Tiêu Tiển tuy có mà cũng như không, ngay lập tức bị quân Đường đập tan, thu được hơn 300 chiến hạm. Tiêu Tiến thấy mùa lũ đến nên đã giải tán quân để đi lo việc nông vụ ở các nơi, vì thế đành phải dùng các binh sĩ già bày trận nghênh chiến. Quân của Lý Tĩnh đại phá quân địch, đuổi đến tận dưới chân đô thành của Tiêu Tiển, sau đó chia quân đi thu nhặt được vô số chiến hạm.
Lý Hiếu Cung lại chọn kế sách của Lý Tĩnh, ra quân lệnh nghiêm cấm việc cướp giết. Vì thế mà các châu huyện ở phía nam nghe tin đều đến quy phục. Hơn 10 vạn viện binh cũng cởi giáp xin hàng. Nước Lương ở phía Tây phải đầu hàng. Rồi thừa thế, quân Lí Tĩnh xuôi dòng chiếm nốt Nam Kinh (622). Sau đó chỉ còn phải dẹp những bọn phản loạn nhỏ, và từ năm 625, nhà Đường cơ bản thống nhất Trung Hoa.
### Thống nhất[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=7)]
Năm 628, sau khi đã lên ngôi, Thái Tông ra lệnh cho anh rể là
[Sài Thiệu](/w/index.php?title=S%C3%A0i_Thi%E1%BB%87u&action=edit&redlink=1) (chồng của [Bình Dương công chúa](/wiki/B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng_Chi%C3%AAu_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa)) đem quân đi đánh nước Lương của [Lương Sư Đô](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_S%C6%B0_%C4%90%C3%B4) ở [Sơn Tây](/wiki/S%C6%A1n_T%C3%A2y). Vì lúc đó Đông [Đột Quyết](/wiki/%C4%90%E1%BB%99t_Quy%E1%BA%BFt), kẻ bảo hộ nước Lương đang có nội chiến, nên quân Lương yếu thế không chống lại được, quân Đường đánh thẳng tới kinh đô nước Lương. Lương Sư Đô bị người em họ giết rồi dâng thủ cấp cho quân Đường. Đến đây thì nhà Đường hoàn toàn thống nhất trung Quốc.
Thời Nhà Đường, Trung Quốc thịnh trị cả về văn hóa, kinh tế và chính trị nên được gọi là
**"Thịnh Thế Thiên Triều"**.
## Sự biến cửa Huyền Vũ[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=8)] [Sự biến Huyền Vũ môn](/wiki/S%E1%BB%B1_bi%E1%BA%BFn_Huy%E1%BB%81n_V%C5%A9_m%C3%B4n) (玄武門之變) là sự kiện tranh giành quyền lực giữa các con trai [Đường Cao Tổ](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Cao_T%E1%BB%95) là Thái tử [Lý Kiến Thành](/wiki/L%C3%BD_Ki%E1%BA%BFn_Th%C3%A0nh), Tần Vương Lý Thế Dân và Tề Vương [Lý Nguyên Cát](/wiki/L%C3%BD_Nguy%C3%AAn_C%C3%A1t). Kiến Thành và Nguyên Cát liên minh chống lại Thế Dân, hai bên mâu thuẫn gay gắt, ra sức xây dựng thế lực riêng và dùng nhiều thủ đoạn để triệt hạ lẫn nhau.
Do có công đánh dẹp các đối thủ, Lý Thế Dân được vua cha hứa phong làm thái tử, trong ngoài triều đều cho rằng Thế Dân sẽ thay thế Lý Kiến Thành. Bản thân Lý Kiến Thành là tướng có tài, tuy nhiên đã bị lu mờ bởi các chiến công của em trai. Triều đình chia làm 2 phái: phái ủng hộ thái tử và phái ủng hộ Tần Vương. Việc tranh giành đã ảnh hưởng đến kinh thành, khi lệnh của thái tử và Tần Vương các quan đều bắt buộc thi hành như lệnh của hoàng đế, chỉ phải xem ai ra lệnh trước. Dưới trướng Lý Thế Dân có lắm văn thần võ tướng, nhưng thái tử lại được Tề Vương Lý Nguyên Cát và hậu cung của vua cha ủng hộ.
Năm
[622](/wiki/622), bộ hạ cũ của Đậu Kiến Đức là [Lưu Hắc Thát](/wiki/L%C6%B0u_H%E1%BA%AFc_Th%C3%A1t) quay trở lại đất cũ của nước Hạ, lại nổi dậy tạo phản, giết người em họ của Thế Dân và chiếm lại gần như toàn bộ nước Hạ cũ. Thủ hạ của Lý Kiến Thành là Vương Khuê, Ngụy Trưng đã hiến kế nói thái tử cần lập công để tạo uy, chèn ép Tần Vương, vì thế Lý Kiến Thành xung phong đi đánh Lưu Hắc Thát. Đường Cao Tổ chấp thuận cho thái tử đi đánh giặc, và với sự giúp đỡ của Lý Nguyên Cát, Lý Kiến Thành đã đánh bại Lưu Hắc Thát. Lưu Hắc Thát bỏ chạy nhưng bị thủ hạ phản bội, bắt nộp cho Lý Kiến Thành. Lý Kiến Thành cho giết Lưu Hắc Thát rồi khải hoàn về Trường An.
Trong vài năm tiếp theo, cuộc tranh giành càng khốc liệt nhưng cả Lý Kiến Thành và Lý Thế Dân đều làm tướng khi có Đột Quyết xâm nhập. Năm 623, Phụ Công Thạch ở Đan Dương làm phản, Cao Tổ ban đầu muốn Thế Dân đi dẹp, nhưng sau đó đổi ý, sai Lý Hiếu Cung đi thay cho Thế Dân.
Năm
[624](/wiki/624), Lý Kiến Thành bị Cao Tổ hoàng đế phát hiện khi đang gia tăng nhân số trong đội lính bảo vệ của mình. Cao Tổ nổi giận, bắt giam Kiến Thành, một thủ hạ của Kiến Thành lo sợ nên đã tạo phản. Cao Tổ sai Thế Dân đi dẹp, hứa sẽ phong Thế Dân làm thái tử. Tuy nhiên, sau khi nghe lời Tề Vương và các phi tần của mình, Cao Tổ đã thả Kiến Thành ra và khi Thế Dân trở về, ông đã trách cứ hai con đấu đá lẫn nhau mới xảy ra việc này. Cao Tổ đã trục xuất một số thân tín của cả hai để cảnh cáo.
Cuối năm
[624](/wiki/624), Đường Cao Tổ cảm thấy rất phiền muộn vì các cuộc tập kích của Đột Quyết, có ý muốn đốt Trường An và dời đô về Phàn Thành, ý kiến này được Lý Kiến Thành, Lý Nguyên Cát và Bùi Tịch ủng hộ. Lý Thế Dân lại phản đối kịch liệt, kế hoạch cuối cùng bị hủy bỏ. Sau đó Lý Thế Dân cho thân tín đến Lạc Dương để xây dựng lực lượng, nắm lấy quyền điều khiển quân đội. Tuy nhiên, Lý Thế Dân sau đó đã trúng độc tại một buổi tiệc do Lý Kiến Thành tổ chức, điều này làm Thế Dân và cả Cao Tổ cho là âm mưu ám sát. Thế Dân sau đó tấu xin đi trấn thủ Lạc Dương, nhưng bị Kiến Thành và Nguyên Cát phản đối vì sợ quyền lực của Thế Dân sẽ phát triển. Cao Tổ đồng ý với thái tử, Thế Dân buộc phải ở lại Trường An. Một âm mưu ám sát nữa nhằm vào Thế Dân, khi Kiến Thành tặng ông một con ngựa nhưng bí mật chọc tức nó để nó hất Thế Dân xuống ngựa, nhưng Thế Dân vốn giỏi nghề cung ngựa nên thoát nạn.
Những năm
[625](/wiki/625) và [626](/wiki/626), cảm thấy sự tranh đoạt ngôi vị giữa các con sẽ gây ảnh hưởng xấu cho triều Đường mới thành lập, Đường Cao Tổ dần dần tỏ ý muốn cắt giảm quyền lực của Lý Thế Dân, củng cố ngôi vị [Thái tử](/wiki/Th%C3%A1i_t%E1%BB%AD), cùng năm đó Đột Quyết xâm lấn, Đường Cao Tổ cũng không cử Lý Thế Dân đi đánh dẹp như thường lệ mà giao việc này cho Lý Nguyên Cát. Lý Thế Dân biết ý cha mình đã định nên quyết định ra tay trước. Theo mưu kế của thuộc hạ, Lý Thế Dân dâng tấu tố cáo Lý Kiến Thành và Lý Nguyên Cát tư thông với hậu cung, khiến Đường Cao Tổ hoài nghi, cho triệu cả ba vào cung tra xét thực hư. Lý Thế Dân ngầm đặt phục binh ở cửa Huyền Vũ, đợi lúc Kiến Thành và Nguyên Cát đi vào liền đổ ra giết chết cả hai. Lý Kiến Thành bị Thế Dân bắn chết, Lý Nguyên Cát bị Uất Trì Kính Đức giết chết. Lúc này, Phùng Dực, Phùng Lập là thuộc hạ của Thái tử và các tướng lĩnh trong phủ Tề Vương như [Tiết Vạn Triệt](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFt_V%E1%BA%A1n_Tri%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1) đã dẫn hàng ngàn binh mã tấn công Huyền Vũ môn nhưng chưa phá được thì Uất Trì Kính Đức đã chặt thủ cấp của Lý Kiến Thành và Lý Nguyên Cát để phủ dụ. Thấy Thái tử, Tề Vương đều đã chết, đạo binh mã này mới tan.
Đây là một vết đen trong đời Thế Dân, chẳng những anh và em ông bị giết, mà theo lệ, 5 người con trai của Kiến Thành và 5 người con trai của Nguyên Cát cũng bị hành hình, sợ họ sẽ trả thù cho cha.
[[2]](#cite_note-2)
Vua cha Cao Tổ sửng sốt trước sự biến, nhưng trước việc đã rồi, ông không thể trị tội nốt Thế Dân vì bản thân Thế Dân là người có công chinh chiến đánh dẹp để dựng lên cơ nghiệp nhà Đường, có nhiều uy tín với trăm quan và có vây cánh mạnh. Vì thế Đường Cao Tổ đã khôn khéo rút lui, nhường ngôi cho Thế Dân, lên làm
[Thái thượng hoàng](/wiki/Th%C3%A1i_th%C6%B0%E1%BB%A3ng_ho%C3%A0ng), sống an nhàn tới cuối đời.
Năm
[626](/wiki/626), ngày [4 tháng 9](/wiki/4_th%C3%A1ng_9), Lý Thế Dân lên ngôi, tức là hoàng đế **Đường Thái Tông**, sử dụng [niên hiệu](/wiki/Ni%C3%AAn_hi%E1%BB%87u) là **Trinh Quán** (貞觀), mở đầu cho thời kỳ [Trinh Quán chi trị](/w/index.php?title=Trinh_Qu%C3%A1n_chi_tr%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1) (貞觀之治) thịnh vượng cho triều đại nhà Đường.
## Trinh Quán chi trị[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=9)]
### Đối nội[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=10)]
Sau khi
[Đường Cao Tổ](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Cao_T%E1%BB%95) qua đời, Thái Tông thả ngay 3.000 cung nữ của Cao Tổ, cho về với cha mẹ. Hoàng đế cho giáng chức và cấp bậc của một số quý tộc tôn thất mà cha mình đã phong khi cai trị vì đây là một gánh nặng lớn với nền kinh tế và để thăng chức cho các thân tín của mình. Người chú họ của Thái Tông, [3] [Lý Thần Thông](/w/index.php?title=L%C3%BD_Th%E1%BA%A7n_Th%C3%B4ng&action=edit&redlink=1)cảm thấy bất bình vì phải xếp sau Phòng, Đỗ, tấu lên vua. Hoàng đế giải thích rằng, nhờ mưu kế của 2 người mà mình giành được thiên hạ nên công lao phải đứng đầu, các quan viên bị giáng chức đều im lặng vì ngay cả Lý Thần Thông cũng chung số phận. Trong suốt thời gian ông trị vì, quyền lực của tôn thất cũng bị suy giảm và kìm chế.
Cùng năm
[627](/wiki/627), [La Nghệ](/wiki/La_Ngh%E1%BB%87), vốn là hàng tướng nhà Tùy, sau lại ủng hộ Lý Kiến Thành, nay sợ nhà vua sẽ đối phó mình liền nổi dậy tạo phản ở Bân Châu nhưng bị Dương Ngập phát giác và bị giết khi đang bỏ trốn. Cuối năm, có tấu rằng Trường Lạc vương Lý Hữu Lượng, em họ Lý Uyên được phong làm Thái thú Lương Châu, chèn ép bách tích và bí mật buôn lậu với người Khương và Hung Nô. Nhà vua cho Vũ Văn Sĩ Cập đến điều tra, Lượng liền bắt Sĩ Cập làm con tin chuẩn bị tạo phản, nhưng Thái Tông phát hiện, đưa quân đến và ép Lượng phải tự sát.
Khi lên ngôi, thấy rằng đất nước có quá nhiều châu huyện, Thái Tông ra lệnh sáp nhập một số châu huyện lại với nhau, lại lập ra một đơn vị hành chính mới lớn hơn cấp châu là cấp "đạo", ông chia đất nước thành 10 đạo.
Đường Thái Tông là vị vua giỏi việc cai trị quốc gia.
[Tùy Dạng Đế](/wiki/T%C3%B9y_D%E1%BA%A1ng_%C4%90%E1%BA%BF) sau khi giành được ngôi hoàng đế vội vàng ăn chơi xa xi vô độ, kết quả biến [nhà Tùy](/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%B9y) từ một đế quốc giàu có bậc nhất thành một vương triều đoản mệnh. Lý Thế Dân không lặp lại sai lầm đó, ông có nói: " *Lấy sử làm gương soi thì biết sự hưng suy. Lấy người làm gương soi thì biết sự được mất*". Ông thực hành một loạt chính sách giảm nhẹ sưu thuế, thúc đẩy sản xuất. Thái Tông cho ban hành chế độ quân điền và tô dung điều chế để đánh thuế và chia ruộng đất Ông nói:
|“||
||”|
Năm Trinh Quán thứ 1, Lý Thế Dân muốn xây dựng một cung điện, nguyên liệu đã chuẩn bị xong, nhưng vừa nhớ đến phải
*"giảm sự xa xỉ, tiết kiệm chi tiêu"*, ông quyết định không xây nữa. Tháng 8 năm Trinh Quán thứ 2, quần thần 3 lần kiến nghị xây lầu gác ở trên cao để cải thiện ẩm thấp trong cung điện, nhưng Lý Thế Dân kiên quyết không đồng ý. Năm Trinh Quán thứ 4. ông nói với các đại thần: *"Việc trang hoàng lộng lẫy cung điện, tham luyến cảnh đẹp, vui chơi trong lầu gác đình đài, tuy là nguyện vọng của mỗi vị vua nhưng sự xa xỉ hoang phí là mối họa cho dân chúng, vì vậy không thể tùy tiện xây dựng"*. Việc vua và quan phủ giảm bớt sự xa xỉ, dân chúng thì tăng thời gian lao động của mình trên đồng ruộng khiến sức sản xuất tự nhiên phát triển.
Sau khi đánh thắng Đông Đột Quyết, triều thần đều tấu lên xin vua làm lễ tế trời ở Thái Sơn, thể hiện uy nghiêm và sự thịnh vượng của nhà Đường. Chỉ có Ngụy Trưng không đồng ý, cho rằng lễ nghi sẽ làm hao tốn nhiều sức người và tiền tài và biên giới sẽ dễ bị tấn công. Thái Tông nghe theo lời Ngụy Trưng, chỉ tổ chức một tiệc nhỏ cho các đại thần.
Đầu đời Trinh Quán, các địa phương ở
[Quan Trung](/wiki/Quan_Trung) liên tục 3 năm xảy ra tai nạn, Thái Tông hạ lệnh mở kho phát chẩn cho dân. Kết quả, sau nạn đói, mọi nhà vẫn còn lương ăn. Thái Tông còn hạ lệnh lấy vàng bạc, vải lụa trong kho của hoàng gia chuộc những nạn dân phải bán mình làm nô tì.
Đường Thái Tông chú ý cất nhắc nhân tài. Một lần ông phát hiện có một viên quan trình lên một bản sớ tấu viết rất hay, hỏi ra mới biết do một người không có bất kỳ chức vị gì tên Mã Chu viết, Thái Tông lập tức chọn ông ta làm quan, thăng thẳng lên đến Tể tướng. Đường Thái Tông biết Tể Tướng
[Phong Đức Di](/w/index.php?title=Phong_%C4%90%E1%BB%A9c_Di&action=edit&redlink=1) vì không tìm được nhân tài mà suốt ngày buồn rầu than thở, liền nói với ông ta: *Dùng người như sử dụng đồ vật, mỗi người chọn lấy sở trường của họ, thì đâu có thiếu nhân tài kỳ sĩ. Lẽ nào thời thịnh trị ngày xưa lại phải mượn lấy nhân tài ở một thời đại khác? Đó chẳng qua là khanh không khéo biết người đó thôi*.
Thái Tông có một câu nói nổi tiếng: "
*Anh hùng trong thiên hạ đều nằm trong lòng bàn tay Trẫm*".
Các cải cách của Thái tông về tổ chức hành chánh tỉnh đáng coi là quan trọng và lâu bền nhất.
[Nhà Tần](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A7n) đặt ở đầu mỗi quận một quan văn coi về hành chánh và một quan võ coi về võ bị, quyền ngang nhau. Nhà Hán bỏ chế độ đó, chỉ dùng quan văn. Nhưng sau đời Hán, loạn lạc liên miên, sự cai trị các quận giao cho quan võ do bọn vương hầu cử. Thái tông loại lần lần các quan võ đó, mà đích thân lựa những người có học, có đức hạnh tốt thay vào. Chế độ tuyển cử đó có vào đời Tùy, nhưng tổ chức còn sơ sài. Thái tông theo Tùy, đặt ra khoa tiến sĩ trọng văn từ, khoa minh kinh trọng sự tinh thông một kinh. [Lễ bộ](/wiki/L%E1%BB%85_b%E1%BB%99) coi việc khảo thí; người nào đậu rồi, muốn làm quan thì phải thi lại ở bộ Lại, có đậu mới được bổ dụng. Các kì thi tổ chức rất nghiêm và rất công bằng. Thí sinh mà gian lận thì bị trừng trị nặng, giám khảo mà gian lận thì bị cách chức.
Chính sách dùng thi cử để lựa người cai trị dân lúc đó là tiến bộ nhất đương thời. Nó làm cho quyền hành của giới quý tộc bị cha truyền con nối bị thay thế bằng quyền hành của giới bình dân nhưng có tài năng, trí tuệ.
[[3]](#cite_note-ReferenceA-3)
Đường Thái Tông rất thích câu nói cảnh giới của đại thần
[Ngụy Trưng](/wiki/Ng%E1%BB%A5y_Tr%C6%B0ng): " *Nghe rộng thì sáng, nghe thiên lệch thì tối*", cho nên khi cùng tể tướng bàn việc đều gọi gián quan tham gia; đối với người dám chỉ ra sai lầm của vua, có khi còn đặc cách khen thưởng. Ông từng nói với quan viên 3 tỉnh (cơ quan nhà nước cấp cao): *Theo chỉ ý của ta mà làm, không có một câu ý kiến bất đồng thì làm thế nào được? Từ nay về sau, nếu có chiếu sắc không thích hợp, cần chỉ ra, không được biết mà không nói.*
Năm
[634](/wiki/634), Thái Tông sai 13 vị quan chức cấp cao bao gồm Lý Tĩnh và Tiêu Vũ đi khảo sát các đạo, kiểm tra xem liệu quan viên có đủ năng lực, nhân dân có bị đói rét không, an ủi giúp đỡ người nghèo và tìm nhân tài để đưa vào triều đình. Lý Tĩnh ban đầu đề cử Ngụy Trưng đi thay mình nhưng Thái Tông từ chối, nói rằng Ngụy Trưng phải ở lại bên người để chỉ ra lỗi lầm của mình và nhà vua không thể thiếu Ngụy Trưng một ngày nào. Khi Ngụy Trưng qua đời, vua đích thân lập bia mộ cho, lại hứa sẽ gả con gái cho con Ngụy Trưng, tuy nhiên sau đó vì nghi ngờ Ngụy Trưng có dính líu đến án thái tử và vì sự uất ức bao năm bị Ngụy Trưng vạch lỗi, vua đã sai Uất Trì Cung đập đi bia mộ của Ngụy Trưng.
Về quân đội, Thái Tông cho áp dụng
[phủ binh chế](/w/index.php?title=Ph%E1%BB%A7_binh_ch%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1), rút các tráng đinh nam cho vào phủ binh là [trưng binh chế](/w/index.php?title=Tr%C6%B0ng_binh_ch%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1). Phủ binh chế là sự kết hợp giữa binh sĩ và nông dân để giảm gánh nặng cho quốc gia. Lúc thái bình thì cày cấy, lúc chiến tranh thì ra trận, quân không biết tướng, tướng không biết quân, đánh trận xong thì quân về phủ, tướng về triều. Quân sĩ được miễn thuế má nhưng khẩu phần lương thực và binh khí phải tự chuẩn bị. Thời Thái Tông triều đình trực tiếp quản lý quân đội, nhưng về sau triều đình cho lập chức [tiết độ sứ](/wiki/Ti%E1%BA%BFt_%C4%91%E1%BB%99_s%E1%BB%A9) thay mặt cai quản quân đội, cuối cùng tạo thành họa phiên trấn dẫn đến diệt vong nhà Đường.
Ở thời kỳ đầu Trinh Quán, Đường Thái Tông đúng là giỏi việc cai trị, nhưng cuối đời ông lại sống theo cách xa hoa, xây dựng ngày một nhiều. Đối với lời can gián, có khi cũng không chịu nghe. Về điểm này, ông cũng có nhận ra. Trước khi chết một năm, ông nói với Thái tử
[Lý Trị](/wiki/L%C3%BD_Tr%E1%BB%8B):
|“||
||”|
Theo truyền thuyết, nhà sư
[Đường Huyền Trang](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Huy%E1%BB%81n_Trang) ( *Đường Tăng*) đi [Tây Thiên](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) lấy kinh được ông kết làm huynh đệ.
Về già, nhớ đến các công thần cùng mình vào sinh ra tử lập nên nhà Đường, Thái Tông hạ lệnh xây
[Lăng Yên Các](/wiki/L%C4%83ng_Y%C3%AAn_c%C3%A1c), cho người vẽ hình và ghi lại sự tích của 24 vị công thần để được đời sau thờ phụng.
### Đối ngoại[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=11)]
#### Với Đông Đột Quyết[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=12)]
Năm
[626](/wiki/626), chỉ sau khi Lý Thế Dân lên ngôi được 12 ngày, một dân tộc lớn mạnh ở phương Bắc là Đông [Đột Quyết](/wiki/%C4%90%E1%BB%99t_Quy%E1%BA%BFt) do [Hiệt Lợi](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87t_L%E1%BB%A3i&action=edit&redlink=1) (Illig Qaghan: 620 - 630) lãnh đạo đã phát binh xuống phía Nam, đánh đến phía bắc [Tiện Kiều](/w/index.php?title=Ti%E1%BB%87n_Ki%E1%BB%81u&action=edit&redlink=1), sông [Vị Thủy](/wiki/V%E1%BB%8B_Th%E1%BB%A7y), cách [Trường An](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_An) 40 dặm. Để chứng tỏ thực lực của triều Đường, Thái Tông đích thân dẫn các vị đại thần, phóng ngựa ra bờ sông [Vị Thủy](/wiki/V%E1%BB%8B_Th%E1%BB%A7y) trách mắng [Đột Quyết](/wiki/%C4%90%E1%BB%99t_Quy%E1%BA%BFt) đã làm trái những điều thỏa thuận, buộc [Đột Quyết](/wiki/%C4%90%E1%BB%99t_Quy%E1%BA%BFt) lại phải cam kết liên minh lần nữa và lui binh.
Năm
[629](/wiki/629), Hiệt Lợi lại cho quân cướp phá biên giới, như vậy là xé minh ước. Thái Tông cho rằng đây là thời điểm chín muồi để tấn công Đông Đột Quyết, đã sai [Lý Tĩnh](/wiki/L%C3%BD_T%C4%A9nh), [Lý Thế Tích](/wiki/L%C3%BD_Th%E1%BA%BF_T%C3%ADch) và Sài Thiệu đem hơn 10 vạn đại quân Bắc phạt đánh Đột Quyết. Quân Đường chia làm nhiều hướng tấn công, Hiệt Lợi liệu đánh không lại liền bỏ chạy. Năm sau, quân Đường đánh lớn làm thảm bại [Đột Quyết](/wiki/%C4%90%E1%BB%99t_Quy%E1%BA%BFt), giết 10 vạn lính Đột Quyết, bắt được trai gái 15 vạn người, bắt cả [Khả hãn Hiệt Lợi](/w/index.php?title=Kh%E1%BA%A3_h%C3%A3n_Hi%E1%BB%87t_L%E1%BB%A3i&action=edit&redlink=1). [Đông Đột Quyết](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_%C4%90%E1%BB%99t_Quy%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1) mất, nhà Đường mở rộng lãnh thổ về phía tây bắc. Từ đó trở đi, Đường Thái Tông được [Đột Quyết](/wiki/%C4%90%E1%BB%99t_Quy%E1%BA%BFt) tôn làm [Thiên Khả hãn](/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_Kh%E1%BA%A3_h%C3%A3n&action=edit&redlink=1). Tuy nhiên, trong thời Thái Tông và các đời vua sau, biên giới nhà Đường vẫn phải chịu các cuộc tấn công nhỏ của Tây Đột Quyết.
Việc đối xử thế nào với Đông Đột Quyết sau khi bị chinh phục là 1 vấn đề hóc búa với Thái Tông. Ý kiến của Ngụy Trưng là để mặc người Đột Quyết ngoài biên giới, nhưng Thái Tông sau đó đã hạ lệnh đem người Đột Quyết vào trong biên giới để tạo thành một vành đai phòng thủ, thiết lập một số châu quận mới để chứa người Đột Quyết, tiếp tục cho các thủ lĩnh Đột Quyết quản lý người của họ nhưng không lập Khả hãn mới.
#### Với Thổ Cốc Hồn[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=13)] [Thổ Cốc Hồn](/wiki/Th%E1%BB%95_C%E1%BB%91c_H%E1%BB%93n) cũng thường cướp phá biên giới gần miền ngọn [sông Hoàng Hà](/wiki/S%C3%B4ng_Ho%C3%A0ng_H%C3%A0), ở [Cam Túc](/wiki/Cam_T%C3%BAc) và [Lương Châu](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Ch%C3%A2u). Quân Đường thường chống trả kịch liệt, nhưng khi ra khỏi thành giao chiến thì quân Thổ Cốc Hồn lại rút lui, quân Đường rút thì quân Thổ Cốc Hồn lại quay lại cướp phá. Năm 634, Thế Dân lại sai Lí Tĩnh đi dẹp. Lí Tĩnh chia quân làm 2 đạo, một đạo chính Lí chỉ huy, tiến lên phía bắc, một đạo do [Hầu Quân Tập](/wiki/H%E1%BA%A7u_Qu%C3%A2n_T%E1%BA%ADp) chỉ huy tiến theo dãy núi Côn Lôn ở phía Nam. Đạo phía Bắc phá tan quân Thổ Cốc Hồn ở [dãy núi Kokongr](/w/index.php?title=D%C3%A3y_n%C3%BAi_Kokongr&action=edit&redlink=1); đạo phía Nam đã làm được một kì công: leo dãy núi Côn Lôn rất cao, tuyết phủ quanh năm, người và ngựa đều phải ăn băng và tuyết. Họ thình lình tập kích quân Thổ Cốc Hồn trên bờ một hồ nước tại ngọn sông Hoàng Hà. Quân Thổ Cốc Hồn hoảng hốt bỏ chạy; quân Đường đuổi theo. Tới [Thanh Hải](/wiki/Thanh_H%E1%BA%A3i), Thổ Cốc Hồn bị quân Lí Tĩnh đón đầu và tận diệt. Khả hãn Thổ Cốc Hồn là Bộ Tát Bát Khả hãn (597 - 640) bị một tướng làm phản giết. Một Khả hãn khác là Mộ Dung Thuận lên thay (Truật Cố Lã Ô Cam Đậu khả hãn), chịu thuần phục nhà Đường. Vị Khả hãn này không lâu sau bị ám sát chết, Thái Tông đưa con ông ta là Mộ Dung Nặc Hạt Bát lên thay làm Khả hãn, tiếp tục thần phục nhà Đường.
#### Với Tây Đột Quyết[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=14)]
Đường Thái Tông phát động một số chiến dịch đánh Tây Đột Quyết và đồng minh là các quốc gia ốc đảo ở lòng chảo Tarim vào khoảng năm 640 - thời vua Tây Đột Quyết là Ishbara Qaghan: 634 - 658. Những cuộc chiến kiểu này còn tiếp diễn giữa nhà Đường và Tây Đột Quyết cho đến khi Tây Đột Quyết bị đánh bại và chinh phục vào năm 657 dưới thời
[Đường Cao Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Cao_T%C3%B4ng). Các quốc gia ốc đảo [Kashgar](/wiki/Kashgar) và [Khotan](/wiki/Khotan) đầu hàng nhà Đường vào năm 632 và vương quốc [Yarkand](/wiki/Yarkand) đầu hàng vào năm 635.
Vương quốc
[Cao Xương](/wiki/Cao_X%C6%B0%C6%A1ng) lúc đầu vốn là chư hầu nhà Đường, nhưng về sau lại trở nên ngày càng thù địch nhà Đường, lập liên minh với Tây Đột Quyết. Năm 640, Thái Tông sai Hầu Quân Tập đem quân đánh Cao Xương. Vua Cao Xương là Khúc Văn Thái (619 - 640) nghe tin sợ quá mà chết, con trai là Khúc Trí Thịnh lên thay, đưa ra mong ước được thần phục nhà Đường nhưng Hầu Quân Tập không chịu, ép Cao Xương phải đầu hàng. Quân Cao Xương lúc đầu cố gắng thủ thành nhưng bị Hầu Quân Tập chặn hết đường lương thảo, lại không được Tây Đột Quyết đến giúp nên vua Cao Xương phải ra thành đầu hàng. Ngụy Trưng tấu nên giữ nguyên hiện trạng Cao Xương, cho phép vua Cao Xương tiếp tục thống trị vì cho rằng tổn thất nhân lực và vật lực khi đồn trú quân đội vĩnh viễn ở Cao Xương là rất lớn. Thái Tông không đồng ý, cho thiết lập 2 huyện và sáp nhập Cao Xương vào bản đồ.
Nước
[Yên Kì](/wiki/Y%C3%AAn_K%C3%AC_(n%C6%B0%E1%BB%9Bc)), vốn là đồng minh nhà Đường tham gia trong cuộc chiến chống Cao Xương, nay lại quay sang chống Đường và liên minh với Tây Đột Quyết. Năm 644, Thái Tông sai người đem quân đi đánh. Quân Đường tập kích bất ngờ, đánh cho quân Yên Kì tan tác, bắt sống được vua Yên Kì. Thái Tông sau đó đưa người em khác của vua Yên Kì lên thay làm nhiếp chính. Tây Đột Quyết sau đó tấn công, bắt sống được nhiếp chính mới và chiếm được Yên Kì trong thời gian ngắn, tuy nhiên do không muốn xung đột trực tiếp với nhà Đường nên đã rút lui. Các quý tộc Yên Kì lập 1 người họ hàng của vua Yên Kì lên làm vua.
Năm 648, Thái Tông sai người đem quân đi đánh
[Quy Từ](/wiki/Quy_T%E1%BB%AB), nhưng nửa đường đổi hướng đánh Yên Kì, bắt và giết vua Yên Kì rồi đưa em họ ông ta lên làm vua. Sau đó quân Đường đánh thẳng đến Quy Từ, bắt được và giết vua nước này và đưa người em trai của vua Quy Từ lên làm vua.
#### Với người Hồi giáo[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=15)]
Nhà tiên tri
[Muhammad](/wiki/Muhammad) (570 - 632), người sáng lập [đạo Hồi](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_H%E1%BB%93i) ở [Ả Rập](/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp) đã viết thư cho ba đại đế [thế giới](/wiki/Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) thời bấy giờ là hoàng đế Đông La Mã [Heraclius](/wiki/Heraclius), hoàng đế Ba Tư [Khosrau II](/wiki/Khosrau_II) và Đường Thái Tông, buộc họ phải chấp nhận đạo Hồi, nếu không thì sẽ bị trừng trị. Nhận được thư, Đường Thái Tông cho [người Ả Rập](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp) ở [Trung Hoa](/wiki/Trung_Hoa) được xây thánh đường đầu tiên của họ ở phía Đông. [[3]](#cite_note-ReferenceA-3)
#### Với Thổ Phiên[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=16)]
Mùa thu năm
[638](/wiki/638), vua [Thổ Phiên](/wiki/Th%E1%BB%95_Phi%C3%AAn) là [Tùng Tán Cán Bố](/wiki/T%C3%B9ng_T%C3%A1n_C%C3%A1n_B%E1%BB%91), bất bình trước việc Thái Tông không chịu gả công chúa cho mình và tức giận vì cho rằng Khả hãn Thổ Cốc Hồn đã ngăn trở việc này, đem 20 vạn quân đánh Thổ Cốc Hồn và vây hãm một số châu huyện nhà Đường. Thái Tông sai [Hầu Quân Tập](/wiki/H%E1%BA%A7u_Qu%C3%A2n_T%E1%BA%ADp) đem 5 vạn đại quân đến cứu.
Hầu Quân Tập ra quân mau lẹ, đánh thẳng vào quân Thổ Phiên, suýt bắt sống vua Thổ Phiên còn quân Thổ Phiên thua chạy tán loạn. Tùng Tán Cán Bố buộc phải lui quân, lập ra hòa ước với nhà Đường nhưng vẫn muốn cưới công chúa. Đường Thái Tông đồng ý, đem
[Văn Thành công chúa](/wiki/V%C4%83n_Th%C3%A0nh_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa) gả cho vua Thổ Phiên.
#### Với Cao Câu Ly[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=17)]
Thời nhà Tùy,
[Tùy Dạng Đế](/wiki/T%C3%B9y_D%E1%BA%A1ng_%C4%90%E1%BA%BF) đã đem tới 130 vạn quân, chia làm 4 đợt tấn công Cao Câu Ly nhưng đại bại. Cuối thời Đường Thái Tông, nước [Cao Câu Ly](/wiki/Cao_C%C3%A2u_Ly) có loạn: một vị đại thần là Tuyền Cái Tô Văn giết vua Cao Vũ (618-642) rồi lập Cao Tạng (642-668) tiếm ngôi, và đem quân đánh một nước nhỏ là [Tân La](/wiki/T%C3%A2n_La), khiến nữ hoàng Tân La là [Thiện Đức](/wiki/Thi%E1%BB%87n_%C4%90%E1%BB%A9c_n%E1%BB%AF_v%C6%B0%C6%A1ng) (632 - 647) phải cầu cứu nhà Đường. Năm 645, Thái Tông thân chinh đem quân từ [Lạc Dương](/wiki/L%E1%BA%A1c_D%C6%B0%C6%A1ng) đi đánh Cao Câu Ly. Ông dùng cả [hải quân](/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n) và [lục quân](/wiki/L%E1%BB%A5c_qu%C3%A2n); một đạo vượt biển vào gần vàm [sông Áp Lục](/wiki/S%C3%B4ng_%C3%81p_L%E1%BB%A5c), một đạo vòng vòng lên phía bắc theo đường bộ, đánh [Liêu Dương](/wiki/Li%C3%AAu_D%C6%B0%C6%A1ng). Quân Đường thắng được nhiều trận lớn, rồi vây thành An Thị ở [bán đảo Liêu Đông](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Li%C3%AAu_%C4%90%C3%B4ng). Sau 63 ngày, quân Đường không hạ nổi thành, phải rút lui về. Thái Tông sau khi chứng kiến thành trì kiên cố và quân Cao Câu Ly dũng cảm liều chết, đã than rằng: " [3] *". Khi về nước, nhà vua sai người dựng lại bia mộ cho Ngụy Trưng, lại cho người chu cấp cho vợ con Ngụy Trưng. Bản thân nhà vua mắc phải căn bệnh lạ, một căn bệnh mà nhà vua không bao giờ chữa khỏi.* [Ngụy Trưng](/wiki/Ng%E1%BB%A5y_Tr%C6%B0ng)' mà còn sống thì hẳn đã cản Trẫm thân chinh lần này
Cuộc chiến này không đạt mục đích trừng trị loạn thần tiếm ngôi mặc dù chiếm được Liêu Dương và nhiều thành khác, bắt 7 vạn người Cao Câu Ly làm
[nô lệ](/wiki/N%C3%B4_l%E1%BB%87). Theo lệ, 7 vạn nô lệ đó sẽ được chia cho tướng sĩ, nhưng nhà [vua](/wiki/Vua) không nỡ, thấy họ khóc lóc thảm thiết vì cha con vợ chồng phải chia ly, nên bỏ tiền ra chuộc họ và cho họ định cư ở Trung Quốc, kiếm việc làm ăn. Thái Tông sau đó đã cho nối lại quan hệ với Cao Câu Ly. [3]
Năm
[647](/wiki/647), Thái Tông lại cắt đứt quan hệ với Cao Câu Ly và chuẩn bị thêm 1 cuộc viễn chinh nữa. Lần này Thái Tông nghe lời khuyên của một số đại thần, phát động các chiến dịch quấy rối trước nhắm vào vùng biên giới phía bắc Cao Câu Ly nhằm suy yếu dần Cao Câu Ly. Những người thực hiện các chiến dịch này là Ngưu Tiến Đạt và [Lý Thế Tích](/wiki/L%C3%BD_Th%E1%BA%BF_T%C3%ADch), và các cuộc tấn công này còn tái diễn. Tất cả những điều này nhằm chuẩn bị cho cuộc viễn chinh với 30 vạn đại quân với Thái Tông muốn thân chinh lần 2 vào năm 649, nhưng Thái Tông mất cùng năm làm chiến dịch phải hoãn lại và chuyển sang đời [Cao Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Cao_T%C3%B4ng).
#### Với Tiết Diên Đà[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=18)]
Sau chiến dịch Cao Câu Ly, Khả hãn
[Tiết Diên Đà](/wiki/Ti%E1%BA%BFt_Di%C3%AAn_%C4%90%C3%A0) Bạc Chước phát động tấn công một số châu huyện nhà Đường nhưng quân Đường chống trả quyết liệt nên vẫn bất phân thắng bại. Năm 646, Thái Tông sai tướng đi đánh bại được Khả hãn Tiết Diên Đà là Bạc Chước (645 - 646), buộc ông ta phải bỏ chạy. Chư hầu Tiết Diên Đà là [Hồi Cốt](/wiki/H%E1%BB%93i_C%E1%BB%91t) cũng nổi dậy chống lại Tiết DIên Đà. Nắm lấy cơ hội này, Thái Tông phát động tổng tấn công đánh Tiết Diên Đà, cho [Lý Đạo Tông](/w/index.php?title=L%C3%BD_%C4%90%E1%BA%A1o_T%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) làm đại tướng. Bị tấn công từ nhiều phía, Khả hãn Tiết Diên Đà bị quân Hồi Cốt giết chết, những người còn sót lại chạy đến chỗ người em họ của Khả hãn Tiết Diên Đà và tôn ông ta lên làm Khả Hãn nhưng thể hiện mong muốn thần phục nhà Đường.
Thái Tông sai Lý Thế Tích đến chỗ Khả hãn Tiết Diên Đà mới là Đốt Ma Chi, với lệnh hoặc chấp nhận thần phục hoặc tiêu diệt ông ta. Khả hãn Tiết Diên Đà chịu hàng và bị đưa về Trường An, Tiết Diên Đà bị tiêu diệt. Các bộ tộc chung quanh cùng tôn vua Đường làm Thiên Khả hãn và cùng gửi sứ đến thể hiện thần phục nhà Đường. Nhà Đường trên danh nghĩa thiết lập 7 đồn đóng quân và 6 huyện trên lãnh thổ Tiết Diên Đà. Hồi Cốt Khả hãn ngoài mặt thần phục nhà Đường nhưng luôn muốn đánh chiếm vùng đất này. Tuy nhiên ông ta bị ám sát năm 648, và người Hồi Cốt không có âm mưu có tổ chức nào vào vùng đất này cho đến khoảng 1 thế kỷ sau.
## Nghi vấn sửa sử[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=19)]
Theo
[Tư trị thông giám](/wiki/T%C6%B0_tr%E1%BB%8B_th%C3%B4ng_gi%C3%A1m) cuốn 196 và 197, Đường Thái Tông đã nhiều lần yêu cầu xem và sửa quốc sử. Do vậy các nhà nghiên cứu lịch sử hiện đại có ý đặt ra nghi vấn về sự trung thực của các tài liệu sử học viết về Đường Thái Tông nói riêng và viết về thời kỳ này nói chung, đặc biệt là đoạn sử viết về Lý Kiến Thành và sự biến Huyền Vũ môn. [4]
## Cuối đời[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=20)]
Gần cuối đời, Thái Tông phải thấy cảnh chính con trai là Thái tử
[Lý Thừa Càn](/wiki/L%C3%BD_Th%E1%BB%ABa_C%C3%A0n) làm phản, muốn giết ông để cướp ngôi. Lý Thừa Càn vốn không chịu học hành, chỉ thích sống lêu lổng, dựng lều trong vườn cấm, cùng với một bọn lưu manh cướp bóc dân chúng đem về nhậu nhẹt, hát những bài hát Hồ. Nhiều đại thần khuyên Thái tông truất ngôi thái tử mà đưa người con khác lên, nhưng ông sợ các con sẽ dẫm vào vết xe đổ của chính mình nên không nghe theo, cứ giữ đúng tôn pháp [nhà Chu](/wiki/Nh%C3%A0_Chu), chỉ con cả của dòng vợ chính mới được nối ngôi.
Sau Lý Thừa Càn nghe lời bạn xúi giục, âm mưu giết cha để cướp ngôi để mau được sống theo ý mình. Âm mưu bị lộ, Thái Tông không nỡ giết, chỉ đày đi Tứ Xuyên, năm sau Lý Thừa Càn chết tại đó. Còn những kẻ xúi giục thái tử đều bị hành quyết, trong đó có Hầu Quân Tập. Tề Vương Lý Hữu sau đó cũng làm phản, nhưng lần này thì ông ép con phải uống thuốc độc chết. Ngụy Vương Lý Thái thấy các kẻ địch tiềm năng của mình kẻ chết kẻ bị biếm, bèn uy hiếp người em cùng mẹ là Lý Trị không được tranh ngai vàng với mình. Thái Tông sợ Lý Thái lên ngôi sẽ hạ độc thủ với các anh em mình nên biếm Thái làm thứ dân.
Cuối đời, ông bắt đầu sợ chết. Cũng giống như
[Tần Thủy Hoàng](/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng) và [Hán Vũ Đế](/wiki/H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF), ông cho người đi tìm [thuốc trường sinh](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_sinh&action=edit&redlink=1) và ăn các loại đan dược như Tần Thủy Hoàng từng làm. Tuy nhiên việc này đã khiến ông bị [kiết lị](/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFt_l%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1) và làm tái phát căn bệnh ông mắc phải khi đi đánh Cao Câu Ly, cuối cùng ông bị ngộ độc.
Năm
[649](/wiki/649), Đường Thái Tông băng hà, hưởng thọ 52 tuổi, được truy tôn [miếu hiệu](/wiki/Mi%E1%BA%BFu_hi%E1%BB%87u) là [Thái Tông](/wiki/Th%C3%A1i_T%C3%B4ng) (太宗), [thụy hiệu](/wiki/Th%E1%BB%A5y_hi%E1%BB%87u) là **Văn hoàng đế** (文皇帝), táng tại [Chiêu lăng](/w/index.php?title=Chi%C3%AAu_l%C4%83ng&action=edit&redlink=1). Về sau các vị hoàng đế hậu duệ của ông dâng thêm thụy hiệu đầy đủ thành **Văn Vũ Đại Thánh Đại Quảng Hiếu hoàng đế** (文武大聖大廣孝皇帝).
Ông đưa Thái tử
**Lý Trị** lên kế vị, tức là [Đường Cao Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Cao_T%C3%B4ng).
## Đài tưởng niệm[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=21)]
Sau khi đã củng cố quyền lực nhà Đường, Thái Tông cho lấy sáu khối đá lớn khắc hình sáu con chiến mã quý của mình, được gọi là "
*Chiêu lăng lục tuấn*". Sáu con ngựa này đã theo Thái Tông vào sinh ra tử, nhiều phen cứu mạng ông trên chiến trường nên khi chết ông cũng muốn chúng "theo bảo vệ tả hữu" mộ phần của ông. Thái Tông còn làm thơ miêu tả lại các con ngựa quý và cho khắc vào đá. Công trình thực hiện từ năm 636, đến năm 649 thì hoàn thành, được cho là "tiêu biểu cho vẻ đẹp của các tác phẩm điêu khắc đầu thời Đường, những hình ảnh vừa thực tế vừa mạnh mẽ, được tạo ra từ sự đơn giản nhưng lão luyện của các nghệ nhân điêu khắc".
Sau khi Thái Tông mất, các bức tượng được đặt ở hai phía đông tây tại cửa bắc của Chiêu Lăng. Các bức tượng còn nằm đó, mãi đến đầu thế kỷ 20 mới được dời về
[Tây An](/wiki/T%C3%A2y_An) và sau đó được bán đấu giá từ thiện cho [bảo tàng Penn](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_Penn&action=edit&redlink=1) ở [Philadelphia](/wiki/Philadelphia) vào năm 1921.
## Trong tiểu thuyết và điện ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=22) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=22)]
Trong các bộ tiểu thuyết
[Thuyết Đường](/w/index.php?title=Thuy%E1%BA%BFt_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng&action=edit&redlink=1) và [Tùy Đường diễn nghĩa](/w/index.php?title=T%C3%B9y_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_di%E1%BB%85n_ngh%C4%A9a&action=edit&redlink=1), Lý Thế Dân được miêu tả là chân mệnh thiên tử, dù có gặp khó khăn nguy hiểm cũng có thần minh bảo vệ, về sau thu phục hết hào kiệt trong thiên hạ mà đánh hạ được giang sơn cho Đại Đường.
Lý Thế Dân là một trong những nhân vật quan trọng trong tiểu thuyết
*Đại Đường Song Long truyện* của Hoàng Dịch. Trong truyện ông nhận được sự giúp đỡ của hai nhân vật chính là [Khấu Trọng](/w/index.php?title=Kh%E1%BA%A5u_Tr%E1%BB%8Dng&action=edit&redlink=1) và [Từ Tử Lăng](/w/index.php?title=T%E1%BB%AB_T%E1%BB%AD_L%C4%83ng&action=edit&redlink=1) mà đánh dẹp được thiên hạ và vượt qua được người anh trai mình là [Lý Kiến Thành](/wiki/L%C3%BD_Ki%E1%BA%BFn_Th%C3%A0nh) trong [Sự biến cửa Huyền Vũ](/wiki/S%E1%BB%B1_bi%E1%BA%BFn_c%E1%BB%ADa_Huy%E1%BB%81n_V%C5%A9) mà lên ngôi hoàng đế, thống nhất Trung Hoa.
Ngoài ra, Lý Thế Dân còn là nhân vật chính trong bộ truyện tranh
* của Thiên tử truyền kỳ* [Hoàng Ngọc Lang](/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_Ng%E1%BB%8Dc_Lang&action=edit&redlink=1). Đây là bộ truyện tranh hư cấu nhiều phần nói về sự thành lập của các triều đại trong lịch sử Trung Quốc và nhân vật chính trong truyện thường là các vị vua khai quốc, phần truyện của Lý Thế Dân là phần thứ tư tên là *Đại Đường Uy Long*, đứng sau [Chu Vũ Vương](/wiki/Chu_V%C5%A9_V%C6%B0%C6%A1ng)Cơ Phát, [Tần Thủy Hoàng](/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng)Doanh Chính và [Hán Cao Tổ](/wiki/H%C3%A1n_Cao_T%E1%BB%95)Lưu Bang. Trong truyện Lý Thế Dân học được 4 chiêu trong môn thần công tuyệt thế là *Như Lai thần chưởng*mà đánh bại được Lý Kiến Thành (học được Thiên Yêu công) và Lý Nguyên Cát (học được Thiên Ma công).
Hình tượng anh vũ và triều đại Trinh Quán thịnh trị của Lý Thế Dân còn là chủ đề cho nhiều bộ phim truyền hình như:
* (2006), Trinh Quán trường ca* *(2012-2015),...* [Tùy Đường anh hùng](/w/index.php?title=T%C3%B9y_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_anh_h%C3%B9ng&action=edit&redlink=1)
## Gia quyến[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=23) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=23)]
- Thân phụ:
[Đường Cao Tổ](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Cao_T%E1%BB%95)Lý Uyên.
- Thân mẫu:
[Thái Mục Thuận Thánh Hoàng hậu](/wiki/%C4%90%E1%BA%ADu_phu_nh%C3%A2n_(%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Cao_T%E1%BB%95))Đậu thị (太穆順聖皇后 窦氏, 569 - 613), con gái [Đậu Nghị](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%ADu_Ngh%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1)(窦毅) và [Tương Dương Trưởng công chúa](/w/index.php?title=T%C6%B0%C6%A1ng_D%C6%B0%C6%A1ng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)Vũ Văn thị (襄阳公主), cháu ngoại của [Vũ Văn Thái](/wiki/V%C5%A9_V%C4%83n_Th%C3%A1i)(宇文泰). Đậu thị là nguyên phối chính thất của [Cao Tổ](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Cao_T%E1%BB%95), lại qua đời trước khi [Cao Tổ](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Cao_T%E1%BB%95)lên ngôi nên thụy hiệu đều do đời sau truy tặng.
- Hoàng hậu:
[Văn Đức Thuận Thánh hoàng hậu](/wiki/V%C4%83n_%C4%90%E1%BB%A9c_Thu%E1%BA%ADn_Th%C3%A1nh_ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu)Trưởng Tôn thị (文德順聖皇后长孙氏, 601 - 636), là nguyên phối chính thất của Thái Tông, con gái Hữu Kiêu Vệ Tướng quân [nhà Tùy](/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%B9y)là [Trưởng Tôn Thịnh](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_T%C3%B4n_Th%E1%BB%8Bnh&action=edit&redlink=1)(右骁卫将军长孙晟) và phu nhân họ Cao (高氏). Cao phu nhân vốn xuất thân Hoàng tộc [Bắc Tề](/wiki/B%E1%BA%AFc_T%E1%BB%81), là cháu nội của Thanh Hà Vương [Cao Nhạc](/wiki/Cao_Nh%E1%BA%A1c)(清河王高岳), con gái của Lạc An Vương [Cao Kính Đức](/w/index.php?title=Cao_K%C3%ADnh_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1)(乐安王高敬德). Anh trai bà là đại thần [Trưởng Tôn Vô Kỵ](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_T%C3%B4n_V%C3%B4_K%E1%BB%B5), quyền thần bậc nhất đương thời. Bà sinh tổng cộng 7 người con, gồm Hằng Sơn Mẫn Vương [Lý Thừa Càn](/wiki/L%C3%BD_Th%E1%BB%ABa_C%C3%A0n)(李承乾), Bộc Cung Vương [Lý Thái](/w/index.php?title=L%C3%BD_Th%C3%A1i&action=edit&redlink=1)(李泰), [Cao Tông Lý Trị](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Cao_T%C3%B4ng)(高宗李治), [Trường Lạc công chúa](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%E1%BA%A1c_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(長樂公主), [Thành Dương công chúa](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_D%C6%B0%C6%A1ng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(城陽公主), [Tấn Dương công chúa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A5n_D%C6%B0%C6%A1ng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(晉陽公主), [Tân Thành công chúa](/w/index.php?title=T%C3%A2n_Th%C3%A0nh_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(新城公主). Được hợp táng cùng Thái Tông tại địa cung [Chiêu lăng](/w/index.php?title=Chi%C3%AAu_l%C4%83ng&action=edit&redlink=1)(昭陵).
-
- Phi tần:
[Quý phi Vi thị](/wiki/Vi_Khu%C3%AA)(貴妃韋氏, 597 - 665), sinh ra Kỷ Vương [Lý Thận](/w/index.php?title=L%C3%BD_Th%E1%BA%ADn&action=edit&redlink=1)(李慎) và [Lâm Xuyên công chúa](/w/index.php?title=L%C3%A2m_Xuy%C3%AAn_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(临川公主). [Quý phi Dương thị](/wiki/Phi_t%E1%BA%A7n_c%E1%BB%A7a_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#D.C6.B0.C6.A1ng_Qu.C3.BD_phi)(贵妃杨氏), con là Triệu Vương [Lý Phúc](/w/index.php?title=L%C3%BD_Ph%C3%BAc&action=edit&redlink=1)(李福). [Đức phi Yến thị](/wiki/Phi_t%E1%BA%A7n_c%E1%BB%A7a_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#Y.E1.BA.BFn_.C4.90.E1.BB.A9c_phi)(德妃燕氏, 609 - 671), sinh ra Việt Kính vương [Lý Trinh](/w/index.php?title=L%C3%BD_Trinh&action=edit&redlink=1)(越敬王 李貞) và Giang Thương vương Lý Hiêu (江殤王李囂).
- Hiền phi Trịnh thị (賢妃 鄭氏), được an táng tại Chiêu lăng.
[Hiền phi Từ thị](/wiki/T%E1%BB%AB_Hu%E1%BB%87)(賢妃徐氏, 627 - 650), tên là *Từ Huệ*(徐惠). Mất ít lâu sau khi Thái Tông băng hà, được truy tặng *Hiền phi*(賢妃) và an táng tại Chiêu lăng. [Thứ phi Dương thị](/wiki/Phi_t%E1%BA%A7n_c%E1%BB%A7a_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#D.C6.B0.C6.A1ng_phi)(次妃杨氏), sinh ra Ngô vương [Lý Khác](/wiki/L%C3%BD_Kh%C3%A1c_(Ng%C3%B4_v%C6%B0%C6%A1ng))(吳王李恪) và Thục Điệu vương [Lý Âm](/w/index.php?title=L%C3%BD_%C3%82m&action=edit&redlink=1)(蜀悼王李愔). [Thứ phi Âm thị](/wiki/Phi_t%E1%BA%A7n_c%E1%BB%A7a_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#.C3.82m_phi)(次妃 陰氏), sinh ra Tề vương [Lý Hựu](/w/index.php?title=L%C3%BD_H%E1%BB%B1u&action=edit&redlink=1)(齐王 李祐).
- Chiêu dung Vi thị (昭容 韋氏, 607 - 657), tên là "Vi Ni Tử" (韋尼子), con gái Vi Khuông Bá (韦匡伯), em họ của
*Quý phi*Vi Khuê. Vi thị được Thái Tông nạp làm thiếp từ trước khi ông lên ngôi, sau được phong *Chiêu dung*(昭容).
- Chiêu nghi Mỗ thị (昭儀 某氏, 601 - 682), không rõ danh tính, an táng tại Chiêu lăng (昭陵).
- Tiệp dư Mỗ thị (婕妤 某氏), không rõ danh tính, an táng tại Chiêu lăng (昭陵).
- Tiệp dư Dương thị (婕妤 楊氏), con gái thứ ba của Dương Cung Đạo (楊恭道)
. [[5]](#cite_note-5)
- Mỹ nhân Tiêu thị (美人 蕭氏), con gái Tiêu Thước (蕭鑠).
- Tài nhân Thôi thị (才人 崔氏), con gái của Thôi Hoành Đạo (崔宏道).
- Tài nhân Tiêu thị (才人 蕭氏), con gái Tiêu Khanh (蕭鏗).
[Tài nhân Võ thị](/wiki/V%C3%B5_T%E1%BA%AFc_Thi%C3%AAn)(才人武氏), tên là "Võ Chiếu" (武曌), sau đổi thành "Mị" (媚).
- Thị thiếp không rõ danh phận:
[Sào Vương phi Dương thị](/wiki/Phi_t%E1%BA%A7n_c%E1%BB%A7a_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng#D.C6.B0.C6.A1ng_v.C6.B0.C6.A1ng_phi)(巢王妃 楊氏), nguyên là Vương phi của [Lý Nguyên Cát](/wiki/L%C3%BD_Nguy%C3%AAn_C%C3%A1t), sau được Thái Tông nạp làm phi tần, không rõ danh hiệu. Con là Tào Cung vương [Lý Minh](/w/index.php?title=L%C3%BD_Minh&action=edit&redlink=1)(曹恭王李明).
- Vương thị (王氏), con trai là Tương vương
[Lý Uẩn](/w/index.php?title=L%C3%BD_U%E1%BA%A9n&action=edit&redlink=1)(蔣王 李惲).
- Tam phẩm Cung nhân Chu thị (三品宮人 周氏).
- Ngũ phẩm Cung nhân Mỗ thị (五品宮人 某氏).
- Thất phẩm Điển đăng (七品典燈).
- Đao nhân Cao thị (刀人 高氏).
- Lư Giang Vương thiếp (廬江王妾).
### Hậu duệ[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=24) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=24)]
#### Hoàng tử[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=25) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=25)]
- Thường Sơn Quận vương (常山郡王) → Trung Sơn Quận vương (中山郡王) → Hoàng thái tử
[Lý Thừa Càn](/wiki/L%C3%BD_Th%E1%BB%ABa_C%C3%A0n)(李承乾), mẹ là [Văn Đức Hoàng hậu](/w/index.php?title=V%C4%83n_%C4%90%E1%BB%A9c_Ho%C3%A0ng_h%E1%BA%ADu&action=edit&redlink=1). Năm [644](/wiki/644), do mắc tội mưu phản mà bị phế làm thứ dân, sau khi mất được khôi phục lại làm *Thường Sơn Mẫn Vương*(恆山愍王) . [[6]](#cite_note-6)
- Sở Vương
[Lý Khoan](/w/index.php?title=L%C3%BD_Khoan&action=edit&redlink=1)(李寬; 610 - 620), mẹ không rõ, mất sớm.
- Trường Sa Quận vương (長沙郡王) → Hán Vương (漢王) → Thục Vương (蜀王) → Ngô Vương
[Lý Khác](/wiki/L%C3%BD_Kh%C3%A1c_(Ng%C3%B4_v%C6%B0%C6%A1ng))(吳王李恪; 619 - 653), mẹ là Dương Phi, con gái [Tùy Dạng đế](/wiki/T%C3%B9y_D%E1%BA%A1ng_%C4%91%E1%BA%BF). Thái Tông có ý định lập Lý Khác làm Thái tử, nhưng bị [Trưởng Tôn Vô Kỵ](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_T%C3%B4n_V%C3%B4_K%E1%BB%B5)và các đại thần phản đối. Sau khi Đường Cao Tông lên ngôi, Trưởng Tôn Vô Kỵ chuyên quyền, mưu hại Lý Khác và em cùng mẹ là Lý Âm. Lý Khác bị vu khống mưu nghịch, bị ép phải tự sát, Lý Âm bị phế làm thứ dân. về sau được tặng làm *Uất Lâm Quận vương*(鬱林郡王).
- Nghi Đô Quận vương (宜都郡王) → Vệ Vương (衛王) → Việt Vương (越王) → Ngụy Vương
[Lý Thái](/w/index.php?title=L%C3%BD_Th%C3%A1i&action=edit&redlink=1)(魏王李泰; 619 - 652), mẹ là Văn Đức Hoàng hậu. Sau bị giáng làm Đông Lai Quận vương (東來郡王), rồi Thuận Dương Quận vương (順陽郡王). Khi chết truy tặng làm Bộc Cung Vương (濮恭王).
- Nghi Dương Quận vương (宜陽郡王) → Sở Vương (楚王) → Yên Vương (燕王) → Tề Vương
[Lý Hựu](/w/index.php?title=L%C3%BD_H%E1%BB%B1u_(nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng)&action=edit&redlink=1)(齊王李祐; ? - 643), mẹ là Âm Phi, sau mắc tội bị phế làm thứ dân.
- Lương Vương (梁王) → Thục Vương
[Lý Âm](/w/index.php?title=L%C3%BD_%C3%82m&action=edit&redlink=1)(蜀王李愔; ? - 667), mẹ là Dương Phi. Bị cho là cùng Ngô Vương Lý Khác mưu phản nghịch nên bị biếm làm thứ dân. Sau truy tặng làm Phù Lăng Quận vương (涪陵郡王), rồi Thục Điệu Vương (蜀悼王).
- Đàm Vương (李惲) → Tương Vương
[Lý Uẩn](/w/index.php?title=L%C3%BD_U%E1%BA%A9n_(T%C6%B0%C6%A1ng_v%C6%B0%C6%A1ng)&action=edit&redlink=1)(蔣王李惲; ? - 674), mẹ là Vương Cung nhân.
- Hán Vương (漢王) → Nguyên Vương (原王) → Việt Kính Vương
[Lý Trinh](/w/index.php?title=L%C3%BD_Trinh&action=edit&redlink=1)(越敬王李貞; 627 - 688), mẹ là Yến Đức phi. Sau phản Võ Tắc Thiên, thua trận bị chết, bị Võ Tắc Thiên đổi họ [Hủy](/w/index.php?title=H%E1%BB%A7y&action=edit&redlink=1)(虺氏), đến niên hiệu Thần Long được phục hồi quan tước. [Đường Cao Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Cao_T%C3%B4ng)Lý Trị (李治), mẹ là Văn Đức Hoàng hậu.
- Thân Vương (申王) → Kỷ Vương
[Lý Thận](/w/index.php?title=L%C3%BD_Th%E1%BA%ADn&action=edit&redlink=1)(紀王李慎; 628 - 689), mẹ là Vi Quý phi. Vì lý do Việt vương Lý Trinh có sự, bị Võ hậu đổi họ 「Hủy」, đến niên hiệu Thần Long được phục hồi quan tước.
- Giang Thương Vương
[Lý Hiêu](/w/index.php?title=L%C3%BD_Hi%C3%AAu&action=edit&redlink=1)(江殤王李囂; ? - 633), mẹ là Yến Đức phi, mất sớm.
- Đại Vương
[Lý Giản](/w/index.php?title=L%C3%BD_Gi%E1%BA%A3n&action=edit&redlink=1)(代王李簡; ? - 632), mẹ không rõ, chết sớm.
- Triệu Vương
[Lý Phúc](/w/index.php?title=L%C3%BD_Ph%C3%BAc_(Tri%E1%BB%87u_v%C6%B0%C6%A1ng)&action=edit&redlink=1)(趙王李福; 635 - 670), mẹ là Dương Quý phi.
- Tào Cung Vương
[Lý Minh](/w/index.php?title=L%C3%BD_Minh_(nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng)&action=edit&redlink=1)(曹恭王李明), mẹ nguyên là vợ của [Lý Nguyên Cát](/wiki/L%C3%BD_Nguy%C3%AAn_C%C3%A1t), tức Sào Vương phi Dương thị.
#### Hoàng nữ[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=26) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=26)]
Đường Thái Tông có 21 con gái
: [7] [Tương Thành công chúa](/w/index.php?title=T%C6%B0%C6%A1ng_Th%C3%A0nh_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(襄城公主; ? - 651), lấy [Tiêu Duệ](/w/index.php?title=Ti%C3%AAu_Du%E1%BB%87&action=edit&redlink=1)(蕭銳), sau lại lấy [Khương Giản](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Gi%E1%BA%A3n&action=edit&redlink=1)(姜簡). [Nhữ Nam công chúa](/w/index.php?title=Nh%E1%BB%AF_Nam_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(汝南公主), chết sớm. [Nam Bình công chúa](/w/index.php?title=Nam_B%C3%ACnh_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(南平公主; ? - 650), lấy [Vương Kính Trực](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_K%C3%ADnh_Tr%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1)(王敬直), sau lại lấy [Lưu Huyền Ý](/w/index.php?title=L%C6%B0u_Huy%E1%BB%81n_%C3%9D&action=edit&redlink=1)(劉玄意). [Toại An công chúa](/w/index.php?title=To%E1%BA%A1i_An_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(遂安公主), lấy [Đậu Quỳ](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%ADu_Qu%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)(竇逵), sau lại lấy [Vương Đại Lễ](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A1i_L%E1%BB%85&action=edit&redlink=1)(王大禮). [Trường Lạc công chúa](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_L%E1%BA%A1c_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(長樂公主; 621 - 643), tên *Lý Lệ Chất*(李麗質), mẹ là Văn Đức Hoàng hậu, lấy [Trưởng Tôn Xung](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_T%C3%B4n_Xung&action=edit&redlink=1)(長孫沖). [Dự Chương công chúa](/w/index.php?title=D%E1%BB%B1_Ch%C6%B0%C6%A1ng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(豫章公主), mẹ mất sớm, do Văn Đức Hoàng hậu nuôi dưỡng, lấy [Hồng Thiên Văn](/w/index.php?title=H%E1%BB%93ng_Thi%C3%AAn_V%C4%83n&action=edit&redlink=1), sau lại lấy [Hồng Thiên Hoài](/w/index.php?title=H%E1%BB%93ng_Thi%C3%AAn_Ho%C3%A0i&action=edit&redlink=1). [Ba Lăng công chúa](/w/index.php?title=Ba_L%C4%83ng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(巴陵公主; ? - 653), lấy [Sài Lệnh Vũ](/w/index.php?title=S%C3%A0i_L%E1%BB%87nh_V%C5%A9&action=edit&redlink=1)(柴令武), sau bị ép tự sát, truy phong làm Tỉ Cảnh Công chúa (比景公主). [Đức Lăng công chúa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%A9c_L%C4%83ng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(德陵公主), lấy [Sử Nhân Biểu](/w/index.php?title=S%E1%BB%AD_Nh%C3%A2n_Bi%E1%BB%83u&action=edit&redlink=1)(史仁表). [Đông Dương công chúa](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(東陽公主), lấy [Cao Lý Hành](/w/index.php?title=Cao_L%C3%BD_H%C3%A0nh&action=edit&redlink=1)(高履行). [Lâm Xuyên công chúa](/w/index.php?title=L%C3%BD_M%E1%BA%A1nh_Kh%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1)(臨川公主; 624 - 682), tên là *Mạnh Khương*(孟姜), mẹ là Vi Quý phi, lấy [Chu Đạo Vũ](/w/index.php?title=Chu_%C4%90%E1%BA%A1o_V%C5%A9&action=edit&redlink=1)(周道務). [Thanh Hà công chúa](/w/index.php?title=Thanh_H%C3%A0_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa_(nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng)&action=edit&redlink=1)(清河公主; 624 - 664), tên là Lý Kính (李敬), còn có tên là Đức Hiền (德賢), lấy [Trình Hoài Lượng](/w/index.php?title=Tr%C3%ACnh_Ho%C3%A0i_L%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1)(程懷亮). [Lan Lăng công chúa](/w/index.php?title=Lan_L%C4%83ng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(蘭陵公主; ? - 658), tên là *Lý Thục*(李淑), còn gọi là *Lệ Trinh*(麗貞), lấy [Đậu Hoài Chiết](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%ADu_Ho%C3%A0i_Chi%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1)(竇懷悊). [Tấn An công chúa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A5n_An_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(晉安公主), lấy [Vi Tư An](/w/index.php?title=Vi_T%C6%B0_An&action=edit&redlink=1)(韋思安), sau lại lấy [Dương Nhân Lộ](/w/index.php?title=D%C6%B0%C6%A1ng_Nh%C3%A2n_L%E1%BB%99&action=edit&redlink=1)(楊仁輅). [An Khang công chúa](/w/index.php?title=An_Khang_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(安康公主), lấy [Độc Cô Mưu](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99c_C%C3%B4_M%C6%B0u&action=edit&redlink=1)(獨孤謀). [Tân Hưng công chúa](/w/index.php?title=T%C3%A2n_H%C6%B0ng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(新興公主), lấy [Trưởng Tôn Hy](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_T%C3%B4n_Hy&action=edit&redlink=1)(長孫曦). [Thành Dương công chúa](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_D%C6%B0%C6%A1ng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(城陽公主), mẹ là Văn Đức Hoàng hậu, lấy [Đỗ Hà](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%97_H%C3%A0&action=edit&redlink=1)(杜荷), sau lấy [Tiết Quán](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFt_Qu%C3%A1n&action=edit&redlink=1)(薛瓘). Con trai là [Tiết Thiệu](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFt_Thi%E1%BB%87u&action=edit&redlink=1)(薛紹) sau này lấy [Thái Bình công chúa](/wiki/C%C3%B4ng_ch%C3%BAa_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh). [Cao Dương công chúa](/wiki/C%C3%B4ng_ch%C3%BAa_Cao_D%C6%B0%C6%A1ng), mẹ mất sớm, do Văn Đức Hoàng hậu nuôi dưỡng, lấy [Phòng Di Ái](/w/index.php?title=Ph%C3%B2ng_Di_%C3%81i&action=edit&redlink=1)(房遺愛). Sau bị ép phải tự sát. [Kim Sơn công chúa](/w/index.php?title=Kim_S%C6%A1n_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(金山公主), chết sớm. [Tấn Dương công chúa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A5n_D%C6%B0%C6%A1ng_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(晉陽公主), tên là *Minh Đạt*(明達), mẹ là Văn Đức Hoàng hậu, sau mẹ chết nên do Đường Thái Tông tự thân nuôi dưỡng, chết khi lên 12 tuổi. [Thường Sơn công chúa](/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(常山公主). [Tân Thành công chúa](/w/index.php?title=T%C3%A2n_Th%C3%A0nh_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa&action=edit&redlink=1)(新城公主; 634 - 663), mẹ là Văn Đức Hoàng hậu, trước lấy [Trưởng Tôn Thuyên](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_T%C3%B4n_Thuy%C3%AAn&action=edit&redlink=1)(長孫詮), sau lại lấy [Vi Chánh Củ](/w/index.php?title=Vi_Ch%C3%A1nh_C%E1%BB%A7&action=edit&redlink=1)(韋正矩).
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=27) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=27)] [^](#cite_ref-1) *Ghi chú chung*: Ngày tháng tại đây lấy theo [lịch Julius](/wiki/L%E1%BB%8Bch_Julius). Nó không phải là [lịch Gregory đón trước](/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory_%C4%91%C3%B3n_tr%C6%B0%E1%BB%9Bc). **Lịch sử Trung Hoa** [^](#cite_ref-2)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Nguyễn Hiến Lê, Sử Trung Quốc, sđd.](#cite_ref-ReferenceA_3-4) **c** [^](#cite_ref-4) [Tư trị thông giám cuốn 196](http://www.guoxue.com/shibu/zztj/content/zztj_196.htm): "Tháng tư năm Nhâm Tý, vua cho gọi Gián nghị đại phu Chử Toại Lương, hỏi: "Khanh viết "Khởi cư chú", sách này có thể trình cho trẫm xem được không?" Đáp: "Sử quan có trách nhiệm ghi chép lại lời nói và việc làm của vua, thiện ác gồm đủ, khiến cho vua không dám làm chuyện sai trái, xưa nay thần chưa từng nghe có ai tự xem đoạn sử viết về mình." Vua nói: "Có chuyện không hay, khanh cũng ghi lại hết ư?" Đáp: "Thần giữ chức này, không dám không ghi". [Tư trị thông giám cuốn 197](http://www.guoxue.com/shibu/zztj/content/zztj_197.htm): "Vua cho gọi Giám tu quốc sử Phòng Huyền Linh, hỏi: "Trước kia những ghi chép của sử quan đều không cho vua xem, tại sao lại như thế?" Đáp: "Sử quan không tô vẽ cho đẹp cũng không che giấu chuyện ác, sợ vua xem xong sẽ tức giận nên không dám trình lên." Vua nói: "Tâm tư của trẫm không giống những vua đời trước. Đế vương muốn xem quốc sử, biết được những việc làm ác đã làm để hạn chế về sau. Ông soạn xong hãy trình lên cho trẫm." Gián nghị đại phu Chu Tử Xa can: "Nếu bệ hạ thân mang thánh đức, chưa từng làm chuyện gì sai lầm, sử quan tất sẽ ghi lại toàn những chuyện tốt đẹp. Bệ hạ xem "Khởi cư", với sử quan tuy không mất mát gì, nhưng giả như cái lệ này truyền lại cho con cháu, nếu gặp bậc quân chủ không sáng, muốn bao che lỗi lầm, sử quan tất bị đại hình hoặc tru sát. Cứ như thế thì sử quan ai cũng chiều theo thánh ý, tránh để bản thân bị hại, trải qua ngàn năm, sử sách còn điểm nào tin được! Sở dĩ xưa nay không dám cho vua xem sử chính là vì thế." Vua không nghe, lệnh cho Phòng Huyền Linh cùng Cấp sự trung Hứa Kính Tông sửa "Cao Tổ thực lục", "Kim thượng thực lục". " [^](#cite_ref-5) [Toàn Đường văn quyển chín: Thái Tông](http://www.guoxue.com/wenxian/wxji/qtw/0009.htm) **Cựu Đường thư: Thái Tông chư tử liệt truyện gọi là "Hằng Sơn vương", Tân Đường thư: Thái Tông tử liệt truyện gọi là "Thường Sơn mẫn vương ". Do Hằng Sơn, Thường Sơn chỉ là tên gọi khác nhau của cùng một địa danh,** [^](#cite_ref-6) [nhà Tần](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A7n)lập [quận Hằng Sơn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_H%E1%BA%B1ng_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1), thời [Tây Hán](/wiki/T%C3%A2y_H%C3%A1n)do kị húy [Hán Văn Đế](/wiki/H%C3%A1n_V%C4%83n_%C4%90%E1%BA%BF)Lưu Hằng nên đổi thành quận Thường Sơn, thời kỳ đầu nhà Đường đổi thành châu, gọi là Hằng châu, đến niên hiệu Thiên Bảo gọi là quận Thường Sơn **Tân Đường thư, quyển 083: Tân Đường thư: chư đế công chúa liệt truyện** [^](#cite_ref-7)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=28) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=28)] *Toàn Đường văn quyển chính: Thái Tông* [Cựu Đường thư](/wiki/C%E1%BB%B1u_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_th%C6%B0): Thái Tông chư tử liệt truyện [Tân Đường thư](/wiki/T%C3%A2n_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_th%C6%B0): Thái Tông tử liệt truyện [Nguyễn Hiến Lê](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Hi%E1%BA%BFn_L%C3%AA)(1997) *Sử Trung Quốc*, Chương III: *Thống nhất trở lại (580 – 906)*
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&veaction=edit§ion=29) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Th%C3%A1i_T%C3%B4ng&action=edit§ion=29)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|
Đường Thái Tông
Sinh: 23 tháng 1, năm 599 Mất: 10 tháng 7, năm 649
|Tước hiệu|
|Tiền vị
||
|
626-649
|Kế vị
|
|
|
626-649
|Tiền vị
||
|
628-649
|
|

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Cache-Status: hit

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish-v4, 1.1 varnish-v4

Content-Language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Accept-Ranges: bytes