text:
Đường Trường Sơn
- Về các con đường khác cùng tên "Đường Hồ Chí Minh", xem Đường Hồ Chí Minh (định hướng).lương công huy
Đường Trường Sơn hay đường mòn Hồ Chí Minh (người Mỹ dùng từ Ho Chi Minh Trail để gọi con đường này) là mạng lưới giao thông quân sự chiến lược chạy từ lãnh thổ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vào tới lãnh thổ Việt Nam Cộng hòa, đi qua miền Trung Việt Nam, hạ Lào, và Campuchia. Hệ thống này cung cấp binh lực, lương thực và vũ khí khí tài để chi viện cho Quân Giải phóng miền Nam và Quân đội Nhân dân Việt Nam trong 16 năm (1959–1975) của thời kỳ Chiến tranh Việt Nam. Binh đoàn Trường Sơn (đoàn 559) Quân đội Nhân dân Việt Nam là đơn vị triển khai các đơn vị công binh, hậu cần, y tế, bộ binh và phòng không để đảm bảo hoạt động của hệ thống đường này. Đường Trường sơn còn được những người lính trong cuộc chiến gọi là tuyến lửa.
Ở Việt Nam, hệ thống đường này đặt tên là Đường Trường Sơn, lấy tên của dãy Trường Sơn - dãy núi chạy dọc miền Trung Việt Nam, nơi hệ thống này đi qua. Về sau, hệ thống này có thêm tên gọi Đường mòn Hồ Chí Minh, tên gọi này (Ho Chi Minh trail) có nguồn gốc từ Mỹ.[1]
Trong Chiến tranh Việt Nam, lực lượng quân sự Mỹ và Việt Nam Cộng hòa đã đánh phá hệ thống giao thông này bằng các chiến dịch bộ binh và không quân. Một hệ thống máy móc điện tử, thường được gọi là Hàng rào Điện tử McNamara, đã được sử dụng để giúp hướng dẫn máy bay ném bom. Ngoài ra, chất độc màu da cam cùng một số loại chất độc diệt cỏ khác đã được rải xuống nhiều vùng rừng trên đường Trường Sơn làm trụi lá cây, các dự án tạo mưa và các chất hóa học tạo bùn cũng được Mỹ sử dụng để phá đường. Theo văn bản lịch sử chính thức của Cơ quan An ninh Quốc gia Hoa Kỳ (National Security Agency), đường Trường Sơn được coi là "một trong những thành tựu vĩ đại của nền kỹ thuật quân sự ở thế kỷ 20."[2]
Ngày nay, tuyến tây Trường Sơn (địa phận Lào) nhiều nơi đã thành vùng bỏ hoang, một vài điểm được xây dựng trở thành di tích lịch sử. Năm 2000, Đường Hồ Chí Minh, con đường xuyên Việt thứ hai sau Quốc lộ 1, bắt đầu được xây dựng trên tuyến đông Trường Sơn.
Mục lục
- 1 Lịch sử
- 2 Hành quân trên đường Trường Sơn
- 3 Đường Trường Sơn trong văn hóa đại chúng
- 4 Chú thích
- 5 Nguồn tham khảo
- 6 Xem thêm
- 7 Liên kết ngoài
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Hình thành (1959-1965)[sửa | sửa mã nguồn]
Một số phần của Đường Trường Sơn vốn đã tồn tại từ hàng thế kỷ dưới hình thức các con đường mòn sơ khai dành cho việc giao thông buôn bán trong vùng. Khu vực mà hệ thống đi qua đã là một trong những vùng đất địa hình hiểm trở nhất Đông Nam Á: núi cao, ít dân, rừng rậm nhiệt đới. Trong những năm đầu của Chiến tranh Đông Dương, Việt Minh đã sử dụng hệ thống đường mòn này làm đường nối liền Bắc Nam, một trong các tuyến đường đưa cán bộ di chuyển giữa hai miền để tránh sự truy quét của quân Pháp. Tháng 5 năm 1958, các lực lượng thuộc Quân đội Nhân dân Việt Nam (QĐNDVN) và Pathet Lào đã chiếm giữ các nút giao thông tại Sê-pôn (Tchepone), trên đường 9 thuộc địa phận Lào.[3]
Sau khi chính quyền Việt Nam Cộng hòa ra đời, dưới sự hậu thuẫn của Mỹ, đã phủ nhận tổng tuyển cử toàn quốc theo Hiệp định Genève về Việt Nam năm 1954, đưa đến việc chia cắt Việt Nam. Để tiếp tục chi viện cho những người Cộng sản miền Nam, chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã quyết định xây dựng những con đường chiến lược. Trên cơ sở đó đã có 2 tuyến đường được xem xét là tuyến đường bộ qua dãy Trường Sơn và tuyến đường biển trên biển Đông.
Năm 1959, khi xung đột quân sự lên cao giữa Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam và chính phủ Ngô Đình Diệm, chính phủ Hà Nội gửi Đoàn 559 mới được thành lập vào tháng 9 vào Nam để xây dựng hệ thống đường Trường Sơn với lực lượng gồm một tiểu đoàn giao liên D301 với 440 người. Đoàn trưởng là Thượng tá (sau là Thiếu tướng) Võ Bẩm. Đoàn có nhiệm vụ vừa vận chuyển vừa mở đường hành quân. Với phương châm "đi không dấu, nấu không khói, nói không tiếng" để đảm bảo bí mật tối đa, toàn bộ vũ khí và hàng mang theo đều là các loại cũ từ thời Pháp, thậm chí đoàn còn dùng ván gỗ để khi đi không để lại dấu vết trên đất rừng.
Sau đó, đoàn 559 chuyển các tuyến giao thông của mình sang sườn Tây của dãy Trường Sơn.[4] Một năm sau, đoàn 559 đã đạt được quân số 6.000 người với hai trung đoàn 70 và 71.[5] Con số này không bao gồm các lực lượng chiến đấu với nhiệm vụ bảo vệ hay dân công Việt và Lào. Trong những ngày đầu của cuộc xung đột, đường Trường Sơn chỉ được dùng để chuyển quân, do khi đó việc vận chuyển súng đạn vào Nam qua đường biển có hiệu quả cao hơn.[6] Sau các cố gắng của hải quân Mỹ nhằm ngăn chặn hoạt động này trên vùng biển ven bờ Chiến dịch Market Time, đường Trường Sơn phải làm cả hai nhiệm vụ. Hàng chuyển vào từ miền Bắc được lưu trong các kho tàng dọc theo biên giới mà sau được gọi là các "Khu căn cứ", những nơi này đến lượt nó lại trở thành các thánh địa cho các lực lượng Quân giải phóng và Quân đội Nhân dân Việt Nam dưỡng quân và tái trang bị sau khi thực hiện các hoạt động quân sự bên trong lãnh thổ Việt Nam Cộng hòa.
Có 5 khu căn cứ lớn trong vùng cán xoong của Lào (xem bản đồ). Căn cứ 604 là trung tâm hậu cần chính; từ đó, quân và quân nhu được điều phối vào Vùng 1 chiến thuật của Việt Nam Cộng hòa và các căn cứ khác xa hơn ở phía Nam. Căn cứ 611 hỗ trợ vận tải từ căn cứ 604 tới căn cứ 609; cung cấp xăng dầu và đạn dược cho căn cứ 607 và tới tận thung lũng A Sầu ở Thừa Thiên. Căn cứ 612 được dành để hỗ trợ Mặt trận B3 tại Tây Nguyên. Căn cứ 614 nằm giữa Chavane (Lào) và Khâm Đức (Nam Việt Nam) vận chuyển quân và hàng hóa vào Vùng 2 chiến thuật và Mặt trận B3. Căn cứ 609 giữ vai trò quan trọng, do mạng lưới đường ở đây có thể dùng để vận chuyển quân nhu trong mùa mưa.[7] Ban đầu, hàng hóa được vận chuyển bằng xe đạp thồ, xe bò. Đến tháng 12 năm 1961, Đoàn vận tải 3 của Cục Hậu cần đã trở thành đơn vị vận tải cơ giới đầu tiên của QĐNDVN phục vụ trên đường Trường Sơn. Từ đây, vận tải cơ giới tăng lên nhanh chóng.[8]
Có hai loại đơn vị thuộc Đoàn 559, các binh trạm và các đơn vị giao liên. Một binh trạm tương đương với một trung tâm hậu cần cấp trung đoàn, có trách nhiệm bảo vệ một đoạn đường. Trong khi các đơn vị độc lập chịu trách nhiệm an ninh, công binh, và các chức năng đánh tín hiệu, binh trạm cung cấp các nhu yếu phẩm hậu cần. Các trạm giao liên thường đóng cách nhau một ngày đường đi bộ, có trách nhiệm cung cấp lương thực, chỗ trú, y tế, và dẫn đường tới trạm tiếp theo. Đến tháng 4 năm 1965, chỉ huy Đoàn 559 là Tướng Phan Trọng Tuệ, quân số gồm 24.000 người trong 6 tiểu đoàn vận tải bằng xe tải, 2 tiểu đoàn vận tải xe đạp thồ, một tiểu đoàn vận tải đường thủy, 8 tiểu đoàn công binh, và 45 trạm giao liên. Khẩu hiệu của Đoàn 559 khi đó là "Đánh địch mà tiến, mở đường mà đi."[9]
Hệ thống đường Trường Sơn phát triển thành một mạng lưới phức tạp của các con đường đất (một số nơi rải đá hoặc lót ván gỗ) rộng khoảng 5,5 m, đường cho người đi bộ và xe đạp thồ, bãi đỗ xe tải. Còn có kho chứa, bãi chứa hàng, doanh trại, bệnh viện, và các cơ sở vật chất khác. Tất cả được che giấu khỏi quan sát từ trên không bằng một hệ thống ngụy trang tự nhiên và nhân tạo không ngừng được mở rộng và củng cố.
Thời tiết ở vùng Đông Nam Lào đóng vai trò quan trọng cả trong nỗ lực hậu cần và cả trong cố gắng của Mỹ và Việt Nam Cộng hòa nhằm phá đường. Mùa mưa kéo dài từ tháng 5 đến tháng 9, trong thời gian này, trời luôn nhiều mây, mưa nhiều, nhiệt độ cao. Mùa khô kéo dài từ tháng 10 đến tháng 3, khí hậu tương đối khô hơn và nhiệt độ thấp hơn. Do mạng lưới đường chủ yếu là đường đất, khối lượng vận chuyển chủ yếu (và các hoạt động quân sự mà nó hỗ trợ) được thực hiện vào mùa khô. Về sau, hệ thống đường được bổ sung bởi vận tải đường sông, kiểu vận tải này cho phép chuyển các khối lượng lớn quân nhu ngay cả trong mùa mưa.
Ngăn chặn và mở rộng (1965-1968)[sửa | sửa mã nguồn]
Đầu năm 1965, Thiếu tướng Phan Trọng Tuệ được cử làm Tư lệnh kiêm Chính ủy Đoàn 559. Cuối năm 1965, Đại tá Hoàng Văn Thái được cử làm Tư lệnh và Đại tá Vũ Xuân Chiêm được cử làm Chính ủy Đoàn 559. Đến cuối năm 1966, Đại tá Đồng Sĩ Nguyên được cử làm Tư lệnh Đoàn 559 cho đến khi Đoàn 559 kết thúc nhiệm vụ lịch sử của mình (1976).
Theo ước lượng của tình báo Mỹ, trong năm 1961 số quân vào Nam theo đường Trường Sơn là 5.843, năm 1962 12.675 (con số thực là 5.300); năm 1963 7.693 (thực tế 4.700); và năm 1964 là 12.424 (thực tế là 9.000).[10] Năm 1964, khả năng cung ứng của đường Trường Sơn đã đạt đến từ 20 đến 30 tấn mỗi ngày.[5] Năm 1965, nhờ có các tuyến đường mới mở (trong đó có các tuyến đi qua Campuchia), lượng quân nhu được chuyển vào Nam trong năm này gần bằng tổng của 5 năm trước.
Đến năm 1965, việc ngăn chặn hệ thống đường Trường Sơn đã trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu của Mỹ, nhưng các chiến dịch chống phá gặp khó khăn bởi thiếu lực lượng và bởi tính "trung lập" của Lào. Các vấn đề phức tạp của chính trị Lào cùng với sự can thiệp của Mỹ và Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã dẫn tới một chính sách chung là hai bên cùng lờ nhau[11], và tiếp tục vi phạm tính trung lập của Lào: Việt Nam Dân chủ Cộng hòa củng cố và mở rộng hệ thống hậu cần trên đất Lào và hỗ trợ lực lượng đồng minh Pathet Lào; Mỹ không ngừng ném bom đường Trường Sơn và xây dựng hỗ trợ một đội quân bí mật để đánh lại lực lượng cộng sản.[12] Tuy nhiên quân đội Mỹ được lệnh không ra khỏi biên giới Việt Nam Cộng hòa vì Tổng thống Mỹ không muốn mở rộng chiến tranh.[13]
Ngày 14 tháng 12 năm 1964, Không lực Mỹ thực hiện Chiến dịch Barrel Roll lần đầu ném bom một cách có hệ thống phần đường tại Lào.[14] Ngày 20 tháng 3 năm 1965, sau khi Chiến dịch Sấm Rền đánh phá miền Bắc và Bắc Trung Bộ mở màn, Tổng thống Mỹ Lyndon B. Johnson đã chấp thuận một cuộc leo thang quân sự nhằm phá đường Trường Sơn.[15] Chiến dịch Barrel Roll tiếp diễn ở vùng Đông Bắc Lào, trong khi vùng cán xoong phía nam bị ném bom bởi Chiến dịch Steel Tiger. Đến giữa năm, số phi vụ đã tăng từ 20 lên 1.000 lượt mỗi tháng. Trong tháng 1 năm 1965, chỉ huy Mỹ tại Sài Gòn yêu cầu kiểm soát các chiến dịch ném bom tại các vùng Lào giáp ranh với 5 tỉnh phía Bắc Việt Nam Cộng hòa. Đến đây, vùng này thuộc về địa bàn của Chiến dịch Tiger Hound.[16]
Mùa mưa hàng năm làm ảnh hưởng tới các hoạt động vận tải của đường Trường Sơn và cũng gây khó khăn cho các chiến dịch ném bom. Ngoài ra, sương mù buổi sớm và khói do tập tục đốt rẫy của dân cư thiểu số cũng cản trở việc ném bom. Trong năm 1968, Không quân Mỹ thực hiện hai thí nghiệm với hy vọng làm trầm trọng hơn nữa kiểu thời tiết xấu của mùa mưa. Dự án Popeye là một cố gắng nhằm kéo dài vô hạn mùa mưa trên đường Trường Sơn bằng cách tạo mây. Dự án bắt đầu thử nghiệm vào tháng 9 trên vùng lưu vực sông Kong - con sông chảy qua địa bàn của các chiến dịch Steel Tiger và Tiger Hound. Mây được tạo trong không trung bằng các đám khói bạc iodide và sau đó được kích hoạt bằng một mồi nổ bắn ra từ súng bắn pháo sáng. Dự án thử nghiệm thành công và chương trình đã được thực hiện cho đến tháng 7 năm 1972.[17]
Dự án Commando Lava được bắt đầu thử nghiệm vào tháng 5. Các nhà khoa học ở công ty Dow Chemical đã chế tạo một dung dịch hóa học mà khi trộn với nước mưa sẽ phá hủy tính ổn định của các thành phần của đất và tạo ra bùn. Những thành viên quân sự và dân sự của chương trình này đã rất hứng thú, họ cho rằng họ đang "tạo bùn chứ không gây chiến."[18] Tuy nhiên, thử nghiệm không cho kết quả tốt, chất này chỉ có tác dụng ở một số vùng, tùy theo thành phần của đất.
Trên mặt đất, ban đầu, CIA và Quân đội Hoàng gia Lào có trách nhiệm ngăn chặn, làm chậm, hoặc ít nhất là theo dõi hoạt động của Quân đội Nhân dân Việt Nam. Về sau, nhiệm vụ này do các đội thám báo Lào cho CIA xây dựng thực hiện. Đến tháng 10 năm 1965, Tướng William Westmoreland, chỉ huy quân đội Mỹ ở Nam Việt Nam, nhận được thẩm quyền tung lực lượng biệt kích Mỹ vượt qua biên giới. Ngày 18 tháng 11, lực lượng bí mật SOG (Military Assistance Command, Vietnam Studies and Observations Group) thực hiện đặc vụ "vượt hàng rào" đầu tiên vào đất Lào.[19] Đây là khởi đầu của một nỗ lực thám báo không ngừng mở rộng của SOG cho đến khi tổ chức này được giải thể vào năm 1972. Ngày 10 tháng 12, một vũ khí khác của Mỹ đã được đưa vào sử dụng, đó là trận ném bom đầu tiên của pháo đài bay B-52 xuống đường Trường Sơn.[20]
Tuy nhiên, các cố gắng trên không chặn hoặc giảm được nhịp độ vận chuyển vào Nam. Mặc dù vậy, các nhà sử học Mỹ vẫn đánh giá các chiến đánh phá này không vô ích, do 10 ngàn quân của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã bị giữ lại để bảo vệ và duy trì đường Trường Sơn thay vì vào Nam chiến đấu.[21][22]
Năm 1966, Mỹ ước tính tổng số quân vào Nam qua đường Trường Sơn là từ 58.000 đến 90.000 người, trong đó có ít nhất 5 trung đoàn hoàn chỉnh.[23] Mùa khô năm 1966-1967 đánh dấu bước chuyển lớn về chiến thuật vận tải của đoàn 559 từ "phòng tránh tích cực" sang "tiến công" hợp đồng binh chủng. Các sở chỉ huy được chuyển ra gần đường, các lực lượng phòng không, công binh đóng sát đường để hỗ trợ kịp thời và hiệu quả hơn cho lực lượng vận tải chủ công. Nhiều tuyến đường phụ, đường vòng được mở thêm để đảm bảo thông đường cho xe chạy. Đến cuối năm 1967, mạng lưới đường đã lên 2.959 km đường ô tô, trong đó có 275 km đường chính, 576 km đường vòng, và 450 đường vào cùng các kho chứa.[24]
Bộ đội Trường Sơn còn sử dụng sông Kong và sông Bang Fai để chở lương thực, nhiên liệu, và đạn dược bằng cách cho hàng vào các thùng thép và thả trôi sông, các thùng này được thu lại ở đầu kia bởi các hề thống lưới và rào gỗ. Người Mỹ đã không biết rằng trong năm 1967, để chuẩn bị cho cuộc tổng tấn công Mậu Thân 1968, hơn 81.000 tấn hàng đã được vận chuyển và cất giữ[25], 200.000 quân, trong đó có 7 trung đoàn bộ binh và 20 tiểu đoàn độc lập đã vào Nam[26].
Quân nhu được vận chuyển theo đoàn được hộ tống từ miền Bắc theo từng chặng, xe tải chỉ chạy đi về giữa hai trạm, dỡ hàng và lấy hàng mới tại mỗi trạm. Nếu một xe tải bị hỏng hoặc bị bom phá, nó sẽ được thay bằng một xe của trạm gần nhất phía Bắc, và cứ như vậy cho đến khi một xe tải mới được đưa vào tại trạm cuối ở miền Bắc. Cuối cùng, khi hàng tới trạm giao liên cuối cùng ở phía Nam, hàng được bốc dỡ, cất vào kho, đưa lên các phương tiện vận tải thủy, hoặc do người vác vào miền Nam Việt Nam.
Để tránh bom, các đơn vị vận tải thường chỉ chạy khi trời tối, cao điểm là lúc gần sáng. Khi máy bay Mỹ tới, giao thông sẽ dừng lại cho đến khi trời gần sáng, khi các máy bay ném bom và bắn phá ban đêm trở về căn cứ. Rồi xe lại chạy, cao điểm tiếp theo là khoảng 6 giờ sáng khi các lái xe cố gắng đưa xe về điểm tập kết trước khi mặt trời mọc và các đợt máy bay buổi sáng bắt đầu.[27]
Thời kỳ 1968-1972[sửa | sửa mã nguồn]
Cuối năm 1968, tình báo Mỹ đã có một phát hiện gây sốc, đó là phát hiện về hệ thống đường ống dẫn xăng dầu chạy ở phía tây nam từ Vinh.[28] Đến đầu năm 1969, hệ thống này đã vượt qua biên giới với Lào, và đến năm 1970 đã vươn tới gần thung lũng A Sầu ở tỉnh Thừa Thiên. Được hỗ trợ bởi nhiều trạm bơm nhỏ, đường ống bằng nhựa đã có thể chuyển dầu diesel, xăng và dầu hỏa qua cùng một ống. Nhờ các nỗ lực của Trung đoàn đường ống 592 Quân đội Nhân dân Việt Nam, đến năm 1970, số đường ống vào Lào đã tăng lên 6.[29]
Năm 1970, Đoàn 559 được nâng lên mang mức quân khu. Chỉ huy thời kỳ này là Đại tá Đồng Sỹ Nguyên - Tư lệnh và Đại tá Vũ Xuân Chiêm - Chính ủy. Năm 1971, Đại tá Đặng Tính được cử làm Chính ủy (Chính ủy Đặng Tính gặp tai nạn và mất trên đường đi công tác năm 1973). Binh đoàn được tổ chức lại thành 5 bộ tư lệnh khu vực ngang cấp sư đoàn là: 470, 471, 472, 473, và 571. Lực lượng binh đoàn bao gồm 4 trung đoàn vận tải, 2 trung đoàn đường ống dẫn dầu, 3 trung đoàn pháo phòng không, 8 trung đoàn công binh, và Sư đoàn 968 Bộ binh. Đến cuối năm, đoàn 559 đã có 27 binh trạm, vận chuyển 40.000 tấn hàng với tỉ lệ mất mát của năm đó là 3.4%.[30]
Cho đến năm 1970, gần 80% lượng hàng được chuyển từ Bắc vào Nam là qua Đường mòn Hồ Chí Minh trên biển, dỡ tại cảng Sihanoukville ở Campuchia, rồi từ đó đưa vào miền Nam Việt Nam. Sau vụ đảo chính của tướng Lon Nol tại Campuchia năm 1970, và việc đóng cảng Sihanoukville đối với tàu từ miền Bắc Việt Nam, đường Trường Sơn phải làm thêm nhiệm vụ của đường Hồ Chí Minh trên biển. Có lẽ do dự đoán trước khả năng mất đường hậu cần phía Nam nên từ năm 1969, Quân đội Nhân dân Việt Nam đã bắt đầu nỗ lực hậu cần lớn nhất trong cả cuộc chiến.[31] Năm 1970, họ chiếm các thị xã Lào Attopeu và Saravane ở chân cao nguyên Bolovens, kéo dài hệ thống vận tải trên sông Kong vào Campuchia. Quân đội Nhân dân Việt Nam còn thành lập Đoàn Vận tải 470 để quản lý dòng người và hàng đi tới các chiến trường mới trong lãnh thổ Campuchia.[32] "Con đường Giải Phóng" mới này rẽ sang Tây từ đường Trường Sơn tại Mường May ở Nam Lào, đi song song với sông Kong để vào Campuchia.
Cuối cùng, tuyến đường mới này kéo dài qua Siem Prang tới sông Mekong đoạn ở gần Stung Treng, Campuchia.[33] Trong năm 1971 Quân đội Nhân dân Việt Nam chiếm Paksong và tiến tới Pakse tại trung tâm cao nguyên Bolovens. Năm sau, Quân đội Nhân dân Việt Nam chiếm được Khong Sedone. Họ còn tiếp tục một chiến dịch được bắt đầu từ năm 1968 để dọn sườn phía đông của đường Trường Sơn. Trong năm đó, các cứ điểm của các Lực lượng Đặc biệt của Mỹ tại Khe Sanh và Khâm Đức (cả hai đều do SOG sử dụng làm các căn cứ tiền phương cho các hoạt động biệt kích chống phá đường Trường Sơn) đều bị bỏ hoặc đánh bại.[34] Năm 1970, số phận tương tự đã xảy đến cho một căn cứ khác tại Dak Seang. Hành lang vận chuyển từng rộng chỉ 20 dặm nay đã trải rộng 90 dặm từ Đông sang Tây. Năm 1971, "đường kín" dưới tán rừng bắt đầu được xây đựng. Đến năm 1973, xe tải có thể chạy suốt dọc đường mà không ra khỏi mái ngụy trang, ngoại trừ khi đi qua suối cạn hay vượt suối qua các ngầm (loại cầu được xây ngay dưới mặt nước).[35]
Chiến dịch Commando Hunt và Igloo White[sửa | sửa mã nguồn]
Đến năm 1968, hệ thống hậu cần của miền Bắc đã mở rộng và hiện đại hóa. Ngoài ra, khoảng 43.000 người Việt và Lào đã tham gia điều khiển, nâng cấp, hoặc mở rộng hệ thống đường.[36] Lượng bom ném xuống Trường Sơn đạt đỉnh năm 1969, với khoảng 433.000 tấn ném xuống Lào.[37] Đây là thời điểm kết thúc của chiến dịch Rolling Thunder và mở đầu của chiến dịch Commando Hunt (tháng 11 năm 1968).
Các nỗ lực ném bom liên tục này được chỉ dẫn bởi chiến dịch Igloo White hoạt động tại Nakhon Phanom, Thái Lan. Chiến dịch này gồm ba phần: các thiết bị cảm ứng địa chấn và âm thanh thu thập thông tin tình báo trên đường Trường Sơn (hàng rào điện tử MacNamara), các máy tính tại Trung tâm Giám sát Thâm nhập (Infiltration Surveillance Center - ICS) đặt tại Thái Lan thu thập thông tin và ước tính các đường vận tải và tốc độ xe; các kíp máy bay được ISC chỉ dẫn để đánh phá các mục tiêu.[38] Nỗ lực này còn được hỗ trợ bởi các nhóm biệt kích SOG. Ngoài các nhiệm vụ do thám, đặt máy nghe trộm, và đánh giá thiệt hại do bom, các nhóm này còn tự tay lắp đặt các thiết bị cảm ứng cho chiến dịch Igloo White.
Đến giai đoạn cuối của chiến dịch Commando Hunt (tháng 10 năm 1970 - tháng 4 năm 1972) số phi vụ máy bay bắn phá mỗi ngày là 182 máy bay tiêm kích, 13 máy bay chiến đấu (fixed wing gunship) và 21 B-52.[39]
Quân đội Nhân dân Việt Nam đáp trả máy bay Mỹ bằng lực lượng pháo phòng không ngày càng mạnh. Năm 1968, lực lượng này chỉ gồm các vũ khí 37-mm và 57-mm do radar điều khiển. Năm sau đã xuất hiện súng 85-mm và 100-mm, đến năm 1972, đường Trường Sơn đã được bảo vệ bởi hơn 1.500 khẩu súng phòng không.[40] Ngày 29 tháng 3 năm 1972, máy bay AC-130 đã bị bắn rơi trong một phi vụ ban đêm bởi tên lửa đất đối không vác vai SAM-7 ở gần Tchepone.[41]
ng các loại vũ khí bắn phá Trường Sơn, máy bay chiến đấu AC-130 Spectre với kính ngắm hồng ngoại và súng 40 mm được phía Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đánh giá là hiệu quả nhất, kiểm soát và hạn chế phần nào hoạt động vận tải về đêm,[30] phá hủy 2.432 xe tải trong tổng số 4.000 xe bị bom phá trong mùa khô 1970-71.[42]
Để đối phó với máy bay AC-130, tháng 2 năm 1972, một tuyến "đường kín" dài 800 km hoàn thành và bắt đầu đưa vào sử dụng. Trên tuyến này, xe chạy dưới tán rừng già, chạy hoàn toàn vào ban ngày để tránh bị máy bay phát hiện. Xe chạy theo đội hình trung đoàn liền trên toàn tuyến chứ không chạy theo chặng nên thời gian giảm được từ 10 đến 15 ngày. Ban đêm, các đội xe vẫn tiếp tục chở hàng trên "đường hở", kết hợp với việc nghi binh bởi các xe hỏng chạy thật để bẫy AC-130 cho lực lượng phòng không tấn công. Đến tháng 8 năm 1972, chiếc AC-130 thứ hai đã bị bắn rơi bằng tên lửa SAM-2. Sau vụ này, AC-130 phải lui về hoạt động ở phía Nam đường 9. Tuyến "đường kín" này đã đem lại hai kết quả quan trọng: (1) nỗ lực của Mỹ dùng máy bay AC-130 để đánh phá và chặn xe đã bị vô hiệu hóa; (2) việc vận tải được thực hiện theo cung dài đội hình lớn, đi thắng từ đầu đến cuối tuyến, kết thúc những năm tháng dai dẳng xe phải chạy ban đêm, vận chuyển theo từng cung trạm, vừa chậm vừa kém hiệu quả.
Chiến dịch Lam Sơn 719[sửa | sửa mã nguồn]
Đầu tháng 2 năm 1971, 16.000 (sau là 20.000) quân Việt Nam Cộng hòa vượt biên giới Lào, tiến theo Đường 9 về phía trung tâm hậu cần của Quân đội Nhân dân Việt Nam tại Sê-pôn (Tchepone). Chiến dịch Lam Sơn 719, cuộc tấn công được mong chờ đã lâu vào hệ thống đường Trường Sơn và cuộc thử nghiệm của chính sách Việt Nam hóa chiến tranh của Mỹ, đã bắt đầu. Quân đội Mỹ (ngoại trừ các đơn vị không quân, pháo binh, trực thăng) theo luật không được tham gia cuộc xâm lược[43]. Đầu tiên, chiến dịch tiến triển tốt, chỉ gặp phải ít kháng cự. Tuy nhiên, Quân đội Nhân dân Việt Nam đã chuẩn bị cho trận chiến này từ lâu, họ nhanh chóng điều đến một lực lượng cuối cùng lên đến 60.000 quân, đợi khi thời cơ đến phản công cô lập và tiêu diệt từng cánh quân của QLVNCH.[44]
Chiến trận nổ ra tại Nam Lào không giống với bất cứ trận chiến nào trước đó trong Chiến tranh Việt Nam, lần đầu tiên Quân đội Nhân dân Việt Nam có sự hiệp đồng binh chủng: bộ binh tấn công với sự hỗ trợ của xe tăng và pháo hạng nặng đè bẹp các vị trí của Quân lực Việt Nam Cộng hòa tại các cánh và đội hình chính. Hỏa lực phòng không phối hợp đã làm cho sự hỗ trợ và vận tải bằng không quân trở nên khó khăn và thiệt hại lớn, 108 trực thăng bị bắn rơi và 618 chiếc khác bị bắn hỏng.[45] Tuy đổ được quân vào một vài điểm cao phía Đông Tchepone và đưa được quân trinh sát vào trong thị trấn, nhưng đó là một chiến thắng không mấy giá trị, vì Quân lực Việt Nam Cộng hòa sau đó đã phải nhanh chóng rút lui. Quân đội Nhân dân Việt Nam khép chặt gọng kìm và chặn đánh trên suốt quá trình rút lui. Tuy được hỗ trợ bởi hỏa lực mạnh của Mỹ, nhưng Quân lực Việt Nam Cộng hòa vẫn chịu thiệt hại nặng nề. Đến ngày 25 tháng 3, chiến sự kết thúc, các đơn vị cuối cùng của Việt Nam Cộng hòa vượt biên giới với đối phương đuổi sát phía sau. Chiến dịch này được coi là một thất bại đẫm máu của liên quân Mỹ-Việt Nam Cộng hòa, cả với vai trò thử nghiệm của Việt Nam hóa chiến tranh (bên tấn công chịu thương vong là một nửa quân số) và với vai trò phá hệ thống hậu cần của Quân đội Nhân dân Việt Nam (trong gần hai tháng diễn ra chiến dịch và tham gia chiến dịch, chẳng những vận tải không bị tắc, mà khối lượng hàng chuyển giao các chiến trường tăng gấp hai lần, thời gian đưa hàng đến đích cũng nhanh hơn, chỉ bằng nửa thời gian trước đó[46]).
Đường tới chiến thắng (1973-1975)[sửa | sửa mã nguồn]
Sau Hiệp định Paris năm 1973, Mỹ ngừng ném bom miền Bắc Việt Nam và Lào. Tuyến chi viện chiến lược Trường Sơn được phát triển nhanh chóng, toàn diện, quy mô lớn trên tất cả các mặt. Đường Trường Sơn được nâng cấp tuyến phía Tây. Năm 1974, đường mở thêm tuyến phía Đông.
Năm 1973, hệ thống đường Trường Sơn bao gồm một con đường (rải sỏi và đá vôi) rộng hai làn xe, chạy từ các cửa khẩu ở Bắc Trung Bộ tới dãy Chu Pông ở miền Nam. Năm sau, đã có 4 làn hoàn chỉnh từ Tây Nguyên đến tận tỉnh Tây Ninh ở phía tây bắc Sài Gòn. Đường ống dẫn dầu duy nhất đã từng kết thúc tại thung lũng A Sầu nay bao gồm 4 đường (đường lớn nhất có đường kính 200 mm) kéo về phía Nam tới tận Lộc Ninh[47]
Tháng 7 năm 1973 Binh đoàn Trường Sơn được tổ chức lại, nâng lên cấp cao hơn, các bộ phận cấp trung đoàn được chuyển lên cấp sư đoàn, và các binh trạm được nâng lên cấp trung đoàn. Bộ Tư lệnh Trường Sơn có tám sư đoàn (gồm hai sư đoàn ô tô vận tải: 571, 471; bốn sư đoàn công binh: 470, 472, 473, 565; Sư đoàn phòng không 377, Sư đoàn bộ binh 968) và một số trung đoàn trực thuộc (gồm: 6 trung đoàn cao xạ, 1 trung đoàn bộ binh, 4 trung đoàn đường ống xăng dầu, 2 trung đoàn cầu, 2 trung đoàn thông tin, 1 trung đoàn vận tải đường sông, 1 trung đoàn giao liên cơ giới, 1 trung đoàn kho, 1 trung đoàn huấn luyện, an dưỡng). Lực lượng thanh niên xung phong trên tuyến gồm 4 đoàn - tương đương trung đoàn, với gần 10 nghìn nam nữ thanh niên. Chỉ huy thời kỳ này là Đại tá Đồng Sĩ Nguyên - Tư lệnh và Đại tá Hoàng Thế Thiện - Chính ủy. Năm 1974, Đại tá Đồng Sĩ Nguyên được thăng vượt cấp lên Trung tướng, Đại tá Hoàng Thế Thiện được thăng cấp Thiếu tướng. Đầu năm 1975, Đại tá Lê Xy được cử làm Chính ủy.
Quân bổ sung cho các chiến trường đều được hành quân bằng cơ giới, chấm dứt hành quân bộ. Trong mùa khô 1973-1974, mỗi tháng chuyển được trên 30.000 đến 50.000 quân qua tuyến. Trước đây, bộ đội hành quân bộ từ miền Bắc vào chiến trường B2 mất hơn ba tháng, nay chỉ mất hơn chục ngày. Đây là một bước tiến nhảy vọt về chất trong tổ chức hành quân. Đối với hàng, đội hình vận chuyển chủ yếu là trung đoàn, chạy hoàn toàn ban ngày, đi thẳng từ nơi nhận hàng tới nơi giao hàng.
Đến mùa hè năm 1974, đường đông và tây Trường Sơn đã hình thành một hệ thống liên hoàn, vững chắc, là cơ sở hạ tầng bảo đảm chi viện liên tục vật chất, cơ động lực lượng, binh khí kỹ thuật, bảo đảm cho đòn tiến công chiến lược khi thời cơ đến. Đồng thời, tuyến hành lang đông - tây Trường Sơn đã hình thành một căn cứ hậu cần chiến lược, chiến dịch. rộng trên 130 nghìn cây số vuông, nối liền hậu phương lớn miền Bắc với các chiến trường nam Đông Dương, là chỗ dựa vững chắc cho các chiến trường. Đây là một trong những nhân tố quyết định thắng lợi nhiệm vụ chi viện của hậu phương chiến lược miền Bắc cho các chiến trường tại miền Nam, Lào và Campuchia.
Tổng kết[sửa | sửa mã nguồn]
Tính đến ngày Việt Nam thống nhất, đường Trường Sơn đã tồn tại gần 6000 ngày đêm. Các lực lượng công binh, thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến Trường Sơn gồm khoảng 120.000 người đã làm nên mạng đường liên hoàn, vững chắc với 5 hệ thống đường trục dọc, 21 đường trục ngang, nối Đông với Tây Trường Sơn, vươn tới các chiến trường, với tổng chiều dài gần 2 vạn km đường ô tô, 1.400 km đường ống dẫn xǎng dầu, 3.140 km "đường kín" cho xe chạy ban ngày và hàng ngàn cầu, cống, ngầm.
Trong các chiến dịch đánh phá từ năm 1965 đến năm 1972, Mỹ đã huy động khoảng 733.000 chuyến máy bay, đánh phá khoảng 152.000 trận; ném xuống các tuyến đường Trường Sơn gần 4 triệu tấn bom đạn. Hơn 20.000 bộ đội, thanh niên xung phong, công nhân giao thông đã hy sinh; hơn ba vạn người bị thương, khoảng 14.500 xe - máy các loại, hơn 700 khẩu súng pháo bị hư hỏng; hơn 90.000 tấn hàng hóa bị đánh cháy...
Trong 16 năm, hệ thống hậu cần đường Trường Sơn đã chuyển được hơn một triệu tấn hàng, vũ khí vào cho các chiến trường, bảo đảm chỉ huy hành quân cho hơn hai triệu lượt người vào chiến trường hoặc từ chiến trường ra Bắc; vận chuyển cơ động 10 lượt sư đoàn, 3 quân đoàn, hộ tống 90 đơn vị binh chủng kỹ thuật vào chiến trường.
Hành quân trên đường Trường Sơn[sửa | sửa mã nguồn]
Bộ đội hành quân trên đường Trường Sơn phải vượt qua chặng đường dài trên 1.500 km.
Thời gian đầu hoàn toàn hành quân bộ, mỗi ngày đi một đoạn đường từ trạm giao liên này tới trạm giao liên tiếp theo. Bộ đội hành quân bộ vào chiến trường B2 mất hơn ba tháng, nếu vào chiến trường Nam Bộ, đến Bù Gia Mập - điểm cuối cùng của con đường mòn thì hết khoảng 5 tháng.
Để chuẩn bị cho chặng đường dài gian khổ, bộ đội rèn luyện hành quân kèm mang đá, vác cây trên vùng đồi núi Kim Bôi - Hạ Bì, tỉnh Hòa Bình, rồi hành quân bộ trên quãng đường trên nửa ngàn cây số từ Hòa Bình vào Quảng Bình - cửa ngõ phía Bắc của đường Trường Sơn.
Năm 1965, mỗi người phải mang 30 kg quân trang, lương khô, súng đạn, thuốc quân y, đường, gạo, muối... Do hàng được chuyển bằng cơ giới ngày càng nhiều, lượng lương thực trữ tại các trạm giao liên ngày càng nhiều, nên khối lượng phải mang vác cũng giảm dần. Năm 1966 giảm xuống còn 25 kg, sau năm 1967 còn 20 kg.
Về chế độ ăn, ngoài gạo lĩnh tại các trạm giao liên, mỗi người lính được cấp một ống cóng ruốc thịt, trong đó pha trộn thuốc chống sốt rét, tê phù... một kilôgam muối để dùng cho toàn bộ chặng đường. Đồ ăn cho mỗi ngày gồm có một nắm cơm khi hành quân ban ngày và một bữa cơm khi dừng chân ban đêm. Với chế độ ăn này và cuộc hành quân vất vả mỗi ngày, bộ đội thiếu dinh dưỡng trầm trọng. Do thế, khi gặp dân trên đường, bộ đội thường đem quân trang, tư trang đi đổi lấy rau, quả, lợn, gà...
Vào những năm mà mật độ bom đạn trút xuống đường Trường Sơn chưa phải là ác liệt. Những đoàn quân qua đây phần lớn thương vong không phải vì bom đạn địch mà vì sốt rét, phù tim, phù phổi, tả lỵ, trụy tim mạch, suy kiệt thể lực, do thiếu đói, đường sá gian truân.[48] Trong đó, sốt rét rừng là nhân tố tiêu hao sinh lực mạnh nhất. Mặc dù bộ đội được trang bị thuốc cá nhân, mỗi đơn vị có y tá mang thùng thuốc dự trữ đi theo, đồng thời thực hiện chế độ uống thuốc phòng bệnh, nhưng sốt rét vẫn là căn bệnh "chính thống" Trường Sơn không miễn trừ bất cứ ai. Nhiều người tử vong vì sốt rét lâu ngày chuyển sang ác tính. Những người vượt qua được thì da dẻ xanh tái do thiếu máu, sức khỏe suy giảm.
Trên đường trèo đèo lội suối, chiếc gậy Trường Sơn là công cụ hỗ trợ đắc lực: giúp bước chân thêm vững, đường trơn đỡ ngã, và làm giá chống ba lô khi đứng nghỉ. Những chiếc gậy tre xuất xứ từ làng Hòa Xá (Hà Tây) này đã đi vào bài hát Chiếc gậy Trường Sơn của nhạc sĩ Phạm Tuyên. Đôi dép cao su (còn gọi là "đôi dép Bác Hồ") cũng là một hành trang rất phù hợp với đường rừng bùn lầy ẩm ướt do mưa nhiều, vì chân đi trong giày ủng lâu ngày sẽ bị úng nước và lở loét - một vấn đề mà lính Mỹ thường xuyên gặp phải khi đánh trận hay đóng quân ở vùng rừng.
Việc hành quân bằng cơ giới được bắt đầu từ năm 1968, tuy chỉ mới ở số lượng không nhiều. Trong tháng 1, có gần 6.000 quân được tổ chức hành quân bằng cơ giới. Trong tháng 4, hai tiểu đoàn pháo lớn, xe tăng, gần 124.000 quân được bảo đảm hành quân vào chiến trường. Tuy nhiên, do nguy cơ thương vong lớn (mỗi xe tải bị máy bay đánh cháy có thể làm thiệt mạng toàn bộ đơn vị trên xe), nên hình thức chuyển quân này chỉ được sử dụng hạn chế.
Năm 1973, kể từ sau khi có Hiệp định Paris, quân bổ sung cho các chiến trường đều được hành quân bằng cơ giới, chấm dứt hành quân bộ. Thời gian hành quân nay chỉ mất hơn chục ngày. Đây là một bước tiến nhảy vọt về chất trong tổ chức hành quân. Năm 1974, toàn bộ việc giao liên, hành quân, chuyển thương đều chuyển sang phương tiện cơ giới, mỗi tháng chuyển được trên 30.000 đến 50.000 quân qua tuyến.
Đường Trường Sơn trong văn hóa đại chúng[sửa | sửa mã nguồn]
Trong những năm chiến tranh và cả trong thời kỳ hậu chiến, đường Trường Sơn đã là chủ đề cho rất nhiều tác phẩm âm nhạc và văn học. Nhiều nhà thơ, nhà văn cũng đã là những người lính Trường Sơn.
Văn học[sửa | sửa mã nguồn]
Một số bài thơ:
-
- Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước
- Mà lòng phơi phới dậy tương lai
- "Lá đỏ" của Nguyễn Đình Thi:
-
- Gặp em trên cao lộng gió
- Rừng Trường Sơn ào ào lá đỏ
- "Trường Sơn Đông, Trường Sơn Tây" của Phạm Tiến Duật:
-
- Đông sang Tây không phải đường thư
- Đường chuyển đạn và đường chuyển gạo
- Đông Trường Sơn, cô gái "ba sẵn sàng" xanh áo
- Tây Trường Sơn bộ đội áo màu xanh
- "Tiểu đội xe không kính" của Phạm Tiến Duật:
-
- Nhìn thấy gió vào xoa mắt đắng
- Nhìn thấy con đường chạy thẳng vào tim
Âm nhạc[sửa | sửa mã nguồn]
Một số bài hát về Trường Sơn:
- "Bước chân trên dải Trường Sơn", 1967, nhạc Vũ Trọng Hối, lời thơ Đăng Thục, được gọi là "bản quân ca của người lính Trường Sơn"[49]
-
- Ta vượt trên triền núi cao Trường Sơn. Đá mòn mà đôi gót không mòn... Máu thấm đường ta đi lẫn mồ hôi rơi tình quê tha thiết. Ta đi theo ánh lửa từ trái tim mình...
- "Bài ca Trường Sơn", 1966, nhạc Trần Chung, lời thơ Gia Dũng.
-
- ...đêm nay ta đi Trường Sơn lộng gió. Trời vắng trăng sao nhưng tim ta rực lửa. Đi ta đi tung cánh đại bàng...
- "Chiếc gậy Trường Sơn", 1967, nhạc và lời Phạm Tuyên
-
- Trường sơn ơi, nơi núi mờ xa mà ta chưa qua, có suối reo, có gió ngàn cây, có dốc cao vực sâu mất lối, mây trắng quyện dưới chân bước bồi hồi, có nắng lửa đốt thiêu vách núi...
- "Đường Trường Sơn xe anh qua", 1971, nhạc Văn Dung
-
- Đường em ghi chiến công lẫy lừng, tràn niềm tin trong muôn gian lao Đường Trường Sơn xe anh thẳng tới..
- "Trường Sơn Đông - Trường Sơn Tây", 1971, nhạc Hoàng Hiệp, lời thơ Phạm Tiến Duật
-
- ...từ nơi em đưa sang bên nơi anh những binh đoàn nối nhau ra tiền tuyến, như tình yêu nối lời vô tận. Đông Trường Sơn nối Tây Trường Sơn...
- "Lá đỏ", nhạc Hoàng Hiệp, lời thơ Nguyễn Đình Thi
-
- Gặp em trên cao lộng gió. Rừng Trường Sơn ào ào lá đỏ. Em đứng đứng ở bên đường, như quê hương vai áo bạc quàng súng trường. Đoàn quân vẫn đi vội vã. Bụi Trường Sơn nhòa trong trời lửa...
- "Đêm Trường Sơn nhớ Bác", 1974, nhạc Trần Chung, lời thơ Nguyễn Trung Thu
-
- Ơi, đêm Trường Sơn, nghe tiếng suối trong như tiếng hát xa, mà ngỡ như từ Pác Bó suối về đây ngân nga...
Phim ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
- Phim Sinh mệnh, đạo diễn Đào Duy Phúc, 2005...
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Military History Institute of Vietnam, Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam, 1954-1975. Người dịch: Merle Pribbenow, Lawerence KS: University of Kansas Press, 2002, tr. 28.
- ^ Robert J. Hanyok, Spartans in Darkness. Washington, D.C.: Center for Cryptographic History, NSA, 2002, p. 94.
- ^ John Prados, The Blood Road, New York: John Wiley and Sons, 1998, tr. 24.
- ^ Prados, tr. 15.
- ^ a ă Victory in Vietnam, p. 88.
- ^ Năm 1959, VNDCCH thành lập Đoàn 759, với 20 con tàu để vận chuyển vũ khí khí tài. Victory in Vietnam, tr. 88.
- ^ Brig. Gen. Soutchay Vongsavanh, RLG Operations and Activities in the Laotian Panhandle. Washington DC: US Army Center of Military History, 1980, p. 12.
- ^ Victory in Vietnam, tr. 127.
- ^ Victory in Vietnam, tr. 170.
- ^ Jacob Van Staaveren, Interdiction in Southern Laos, 1960-1968. Washington DC: Center for Air Force History, 1993, Appendix5. Actual figures from Prados, p. 45.
- ^ Xem Nina S. Adams and Alfred McCoy, eds., Laos: War and Revolution, New York: 1970 và Atrhur J, Dommen, Conflict in Laos: the Politics of Neutralization, New York: 1971.
- ^ Hai tác phẩm hay nhất về cuộc chiến tranh bí mật kỳ quặc tại Lào là Shadow War. của Kenneth Conboy và James Morrison, Boulder CO: Paladin Press, 1995 và Shooting at the Moon. của Roger Warner, South Royalton VT: Steerforth Press, 1996.
- ^ Apokalypse Vietnam (phim tài liệu), đạo diễn Ulle Schröder, Sebastian Dehnhardt, Ulrich Brochhagen, Peer Horstmann, Jürgen Eike, Cộng hòa Liên bang Đức, 2005
- ^ Van Staaveren, p. 44.
- ^ Morocco, tr. 27.
- ^ Morocco, pps. 27-28.
- ^ Van Staaveren, pps. 226-228.
- ^ Van Staaveren, tr. 236-239.
- ^ Military Assistance Command, Vietnam Command History 1965, Annex N, tr. 16.
- ^ Prados, tr. 158.
- ^ John Schlight, A War Too Long: The USAF in Southeast Asia, 1961-1975. Washington DC: Air Force History and Museums Program, 1996, tr. 56.
- ^ Edward Doyle, Samuel Lipsman, et al, America Takes Over, 1965-1967. Boston: Boston Publishing Company, 1982, tr. 18-19.
- ^ Prados, tr. 182.
- ^ Joint Chiefs of Staff, MACSOG Documentation Study, Appendix D, pps. 293-294.
- ^ Victory in Vietnam, tr. 208.
- ^ Doyle, Lipsman, and Maitland, tr. 46.
- ^ Nalty, tr. 218.
- ^ Prados, tr. 339-340.
- ^ Victory in Vietnam, tr. 392.
- ^ a ă Victory in Vietnam, tr. 261.
- ^ Gilster, tr. 20.
- ^ Prados, tr. 191
- ^ Victory in Vietnam, tr. 382.
- ^ Trận đánh tại Khâm Đức ít được biết đến, nhưng được coi là thất bại tồi tệ nhất của Mỹ trong Chiến tranh Việt Nam, trận thua này đã đặt dấu chấm hết cho tuyên bố rằng "Mỹ thắng mọi trận đánh" (the U.S. won every battle.)
- ^ Nalty, p. 295.
- ^ Nalty, p. 37.
- ^ Prados, tr. 303.
- ^ Van Staaveren, tr. 255-283.
- ^ Herman L. Gilster, The Air War in Southeast Asia: Case Studies of Selected Campaigns. Maxwell Air Force Base, AL: Air University Press, 1993, tr. 21.
- ^ Prados, tr. 313.
- ^ Prados, tr. 369.
- ^ Victory in Vietnam, tr. 262.
- ^ Keith W. Nolan, Into Laos, Novato CA: Presidio Press, 1986.
- ^ David Fulghum, Terrence Maitland, et al, South Vietnam on Trial, Boston: Boston Publishing Company, 1984, tr. 75.
- ^ Nolan, p. 358.
- ^ Đồng Sỹ Nguyên, Đường xuyên Trường Sơn.
- ^ Prados, tr. 371
- ^ Theo hồi ký "Trên con đường không cột số" của tác giả Lam Giang (Hồ Sĩ Thành, chiến sĩ của Đại đội 17 - Đại đội trợ chiến cối 82 thuộc Trung đoàn 52 - Sư đoàn 320) kể về cuộc hành quân của Đại đội ông từ Hòa Bình vượt Trường Sơn năm 1966, đại đội ông gồm hơn 120 người, sau sáu tháng hành quân 18 người đến được điểm tập kết ở chiến trường Nam Bộ, sau hai tháng tập kết đợi những người ốm bệnh dọc đường, quân số đại đội chưa lên được một nửa.
- ^ Vũ Trọng Hối và những giai điệu để đời xuyên Trường Sơn
Nguồn tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Tài liệu chính phủ Hoa Kỳ chưa công bố[sửa | sửa mã nguồn]
- U.S. Military Assistance Command, Vietnam Studies and Observations Group, Annex N, Command History 1965. Saigon, 1966.
Tài liệu đã công bố của chính phủ Hoa Kỳ[sửa | sửa mã nguồn]
- Gilster, Herman L. The Air War in Southeast Asia: Case Studies of Selected Campaigns. Maxwell Air Force Base: AL, Air University Press, 1993.
- Military History Institute of Vietnam. Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam, 1954-1975. Trans Merle L. Pribbenow. Lawerence KS: University of Kansas Press, 2002.
- Nalty, Bernard C. The War Against Trucks, Aerial Interdiction in Southern Laos, 1968-1972. Washington DC: US Air Force History and Museums Program, 2005.
- Ngo, Lt. Gen. Quang Truong, The Easter Offensive of 1972. Washington DC: US Army Center of Military History, 1984.
- Nguyen, Maj. Gen. Duy Hinh, Lam Son 719. Washington DC: US Army Center of Military History, 1979.
- Tranh, Brig. Gen. Dinh Tho, The Cambodian Incursion. Washington DC: US Army Center of Military History, 1979.
- Tilford, Earl H., Setup: What the Air Force did in Vietnam and Why. Maxwell Air Force Base, AL: Air University Press, 1991.
- Van Staaveren, Jacob. Interdiction in Southern Laos, 1960-1968. Washington DC: Center for Air Force History, 1993.
- Vongsavanh, Brig. Gen. Soutchay RLG Military Operations and Activities in the Laotian Panhandle. Washington DC: US Army Center of Military History, 1980.
Tài liệu của Việt Nam[sửa | sửa mã nguồn]
- Đồng Sỹ Nguyên, Đường xuyên Trường Sơn, Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân, 1999.
- Lam Giang, Trên con đường không cột số, Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân, 2004.
Các nguồn phụ[sửa | sửa mã nguồn]
- Andrade, Dale. Trial by Fire: The 1972 Easter Offensive, America's Last Vietnam Battle, New York: Hippocrene Books, 1995.
- Brown, McAlister, Gordon Hardy, and Arnold Isaacs. Pawns of War. Boston: Boston Publishing Company, 1987.
- Conboy, Kenneth with James Morrison. Shadow War. Boulder CO: Paladin Press, 1995.
- Dougan, Carl, David Fulghum, et al. The Fall of the South. Boston: Boston Publishing Company, 1985.
- Doyle, Edward, Samuel Lipsman, and Terrence Maitland et al. The North. Boston: Boston Publishing Company, 1986.
- Fulghum, David, Terrence Maitland, et al. South Vietnam on Trial. Boston: Boston Publishing Company, 1984.
- Lipsman, Samuel, Steven Weiss, et al. The False Peace. Boston: Boston Publishing Company, 1985.
- Littauer, Raphael and Norman Uphoff, eds, The Air War in Indochina. Boston: Beacon Press, 1972.
- Morocco John. Rain of Fire, Air War, 1969-1973, Boston: Boston Publishing Company, 1985.
- Nolan, Keith W. Into Laos: The Story of Dewey Canyon II/Lam Son 719, Vietnam 1971. Novato CA: Presidio Press, 1986.
- Prados, John. The Blood Road: The Ho Chi Minh Trail and the Vietnam War, New York: John Wiley and Sons, 1998.
- Shawcross, William. Sideshow: Kissinger, Nixon, and the Destruction of Cambodia. New York: Washington Square Books, 1979.
- Snepp, Frank. Decent Interval. New York: Random House, 1977.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Đường mòn Hồ Chí Minh tại Từ điển bách khoa Việt Nam
- Ho Chi Minh Trail tại Encyclopædia Britannica (tiếng Anh)
- Chuyên đề: 40 năm bộ đội Trường Sơn
- John T. Correll, The Ho Chi Minh Trail, Airforce Magazine Online, November 2005, Vol. 88, No. 11
- Báo Tuổi trẻ, Đường Hồ Chí Minh xuyên lòng đất.
- Ðường mòn Hồ Chí Minh: Từ con đường máu đến một trong những địa điểm thu hút nhiều khách du lịch Website Ðài Tiếng Nói Hoa Kỳ.

markdown:
# Đường Trường Sơn
|Đường Trường Sơn|
|Nam
|![ HCMT3.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/vi/thumb/1/1e/HCMT3.jpg/300px-HCMT3.jpg)
![ HCMT3.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/vi/thumb/1/1e/HCMT3.jpg/300px-HCMT3.jpg)
Xe tải trên đường vào Nam
[1959](/wiki/1959)- [1975](/wiki/1975) [Chiến tranh Việt Nam 1960-1975](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Sau 1975](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_giao_th%C3%B4ng_Vi%E1%BB%87t_Nam#H.E1.BB.87_th.E1.BB.91ng_.C4.91.C6.B0.E1.BB.9Dng_b.E1.BB.99) [Quân đội Nhân dân Việt Nam](/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Võ Bẩm](/wiki/V%C3%B5_B%E1%BA%A9m)(1959-1965) [Phan Trọng Tuệ](/wiki/Phan_Tr%E1%BB%8Dng_Tu%E1%BB%87)(1965) [Hoàng Văn Thái](/wiki/Ho%C3%A0ng_V%C4%83n_Th%C3%A1i_(trung_t%C6%B0%E1%BB%9Bng))(1965-1966) [Đồng Sỹ Nguyên](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_S%C4%A9_Nguy%C3%AAn)(1966-1976) [chiến dịch Barrell Roll](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Barrell_Roll&action=edit&redlink=1)1964 - 1973 [chiến dịch Steel Tiger](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Steel_Tiger&action=edit&redlink=1)1965 - 1968 [chiến dịch Tiger Hound](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Tiger_Hound&action=edit&redlink=1)1965 - 1968 [chiến dịch Commando Hunt](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Commando_Hunt)1968 - 1972 [cuộc xâm nhập Campuchia](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Campuchia)1970 [chiến dịch Lam Sơn 719](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Lam_S%C6%A1n_719)1971 [Chiến dịch Hồ Chí Minh](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh)1975 *Về các con đường khác cùng tên "Đường Hồ Chí Minh", xem* [Đường Hồ Chí Minh (định hướng)](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)).lương công huy **Đường Trường Sơn** hay **đường mòn Hồ Chí Minh** (người Mỹ dùng từ **Ho Chi Minh Trail** để gọi con đường này) là mạng lưới giao thông quân sự chiến lược chạy từ lãnh thổ [Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) vào tới lãnh thổ [Việt Nam Cộng hòa](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a), đi qua miền Trung Việt Nam, hạ [Lào](/wiki/L%C3%A0o), và [Campuchia](/wiki/Campuchia). Hệ thống này cung cấp binh lực, lương thực và vũ khí khí tài để chi viện cho [Quân Giải phóng miền Nam](/wiki/Qu%C3%A2n_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam) và [Quân đội Nhân dân Việt Nam](/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) trong 16 năm ( [1959](/wiki/1959)– [1975](/wiki/1975)) của thời kỳ [Chiến tranh Việt Nam](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam). [Binh đoàn Trường Sơn](/wiki/%C4%90o%C3%A0n_559,_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) (đoàn 559) Quân đội Nhân dân Việt Nam là đơn vị triển khai các đơn vị công binh, hậu cần, y tế, bộ binh và phòng không để đảm bảo hoạt động của hệ thống đường này. Đường Trường sơn còn được những người lính trong cuộc chiến gọi là **tuyến lửa**.
Ở Việt Nam, hệ thống đường này đặt tên là Đường Trường Sơn, lấy tên của
[dãy Trường Sơn](/wiki/D%C3%A3y_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n) - dãy núi chạy dọc miền Trung Việt Nam, nơi hệ thống này đi qua. Về sau, hệ thống này có thêm tên gọi [Đường mòn Hồ Chí Minh](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_m%C3%B2n_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), tên gọi này ( *Ho Chi Minh trail*) có nguồn gốc từ Mỹ. [[1]](#cite_note-1)
Trong Chiến tranh Việt Nam, lực lượng quân sự Mỹ và Việt Nam Cộng hòa đã đánh phá hệ thống giao thông này bằng các chiến dịch bộ binh và không quân. Một hệ thống máy móc điện tử, thường được gọi là
[Hàng rào Điện tử McNamara](/wiki/H%C3%A0ng_r%C3%A0o_%C4%91i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AD_McNamara), đã được sử dụng để giúp hướng dẫn máy bay ném bom. Ngoài ra, [chất độc màu da cam](/wiki/Ch%E1%BA%A5t_%C4%91%E1%BB%99c_da_cam) cùng một số loại chất độc diệt cỏ khác đã được rải xuống nhiều vùng rừng trên đường Trường Sơn làm trụi lá cây, các dự án tạo mưa và các chất hóa học tạo bùn cũng được Mỹ sử dụng để phá đường. Theo văn bản lịch sử chính thức của [Cơ quan An ninh Quốc gia](/wiki/C%C6%A1_quan_An_ninh_Qu%E1%BB%91c_gia) Hoa Kỳ (National Security Agency), đường Trường Sơn được coi là "một trong những thành tựu vĩ đại của nền kỹ thuật quân sự ở thế kỷ 20." [[2]](#cite_note-2)
Ngày nay, tuyến tây Trường Sơn (địa phận Lào) nhiều nơi đã thành vùng bỏ hoang, một vài điểm được xây dựng trở thành di tích lịch sử. Năm 2000,
[Đường Hồ Chí Minh](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh), con đường xuyên Việt thứ hai sau [Quốc lộ 1](/wiki/Qu%E1%BB%91c_l%E1%BB%99_1), bắt đầu được xây dựng trên tuyến đông Trường Sơn.
## Mục lục
[1 Lịch sử](#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [2 Hành quân trên đường Trường Sơn](#H.C3.A0nh_qu.C3.A2n_tr.C3.AAn_.C4.91.C6.B0.E1.BB.9Dng_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng_S.C6.A1n) [3 Đường Trường Sơn trong văn hóa đại chúng](#.C4.90.C6.B0.E1.BB.9Dng_Tr.C6.B0.E1.BB.9Dng_S.C6.A1n_trong_v.C4.83n_h.C3.B3a_.C4.91.E1.BA.A1i_ch.C3.BAng) [4 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [5 Nguồn tham khảo](#Ngu.E1.BB.93n_tham_kh.E1.BA.A3o) [6 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [7 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=1)]
### Hình thành (1959-1965)[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=2)]
Một số phần của Đường Trường Sơn vốn đã tồn tại từ hàng thế kỷ dưới hình thức các con đường mòn sơ khai dành cho việc giao thông buôn bán trong vùng. Khu vực mà hệ thống đi qua đã là một trong những vùng đất địa hình hiểm trở nhất
[Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81): núi cao, ít dân, rừng rậm nhiệt đới. Trong những năm đầu của [Chiến tranh Đông Dương](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng), [Việt Minh](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Minh) đã sử dụng hệ thống đường mòn này làm đường nối liền Bắc Nam, một trong các tuyến đường đưa cán bộ di chuyển giữa hai miền để tránh sự truy quét của quân Pháp. Tháng 5 năm 1958, các lực lượng thuộc Quân đội Nhân dân Việt Nam (QĐNDVN) và [Pathet Lào](/wiki/Pathet_L%C3%A0o) đã chiếm giữ các nút giao thông tại Sê-pôn ( *Tchepone*), trên đường 9 thuộc địa phận Lào. [[3]](#cite_note-3)
Sau khi chính quyền
[Việt Nam Cộng hòa](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) ra đời, dưới sự hậu thuẫn của Mỹ, đã phủ nhận tổng tuyển cử toàn quốc theo [Hiệp định Genève về Việt Nam năm 1954](/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954), đưa đến việc chia cắt Việt Nam. Để tiếp tục chi viện cho [những người Cộng sản miền Nam](/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam), chính quyền [Việt Nam Dân chủ Cộng hòa](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) đã quyết định xây dựng những con đường chiến lược. Trên cơ sở đó đã có 2 tuyến đường được xem xét là tuyến đường bộ qua dãy Trường Sơn và tuyến đường biển trên [biển Đông](/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%B4ng).
Năm 1959, khi xung đột quân sự lên cao giữa
[Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam](/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam) và chính phủ [Ngô Đình Diệm](/wiki/Ng%C3%B4_%C4%90%C3%ACnh_Di%E1%BB%87m), chính phủ Hà Nội gửi [Đoàn 559](/wiki/%C4%90o%C3%A0n_559,_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) mới được thành lập vào tháng 9 vào Nam để xây dựng hệ thống đường Trường Sơn với lực lượng gồm một tiểu đoàn giao liên D301 với 440 người. Đoàn trưởng là Thượng tá (sau là Thiếu tướng) [Võ Bẩm](/wiki/V%C3%B5_B%E1%BA%A9m). Đoàn có nhiệm vụ vừa vận chuyển vừa mở đường hành quân. Với phương châm "đi không dấu, nấu không khói, nói không tiếng" để đảm bảo bí mật tối đa, toàn bộ vũ khí và hàng mang theo đều là các loại cũ từ thời Pháp, thậm chí đoàn còn dùng ván gỗ để khi đi không để lại dấu vết trên đất rừng.
Sau đó, đoàn 559 chuyển các tuyến giao thông của mình sang sườn Tây của dãy Trường Sơn.
Một năm sau, đoàn 559 đã đạt được quân số 6.000 người với hai trung đoàn 70 và 71. [4] Con số này không bao gồm các lực lượng chiến đấu với nhiệm vụ bảo vệ hay dân công Việt và Lào. Trong những ngày đầu của cuộc xung đột, đường Trường Sơn chỉ được dùng để chuyển quân, do khi đó việc vận chuyển súng đạn vào Nam qua đường biển có hiệu quả cao hơn. [[5]](#cite_note-autogenerated1-5) Sau các cố gắng của hải quân Mỹ nhằm ngăn chặn hoạt động này trên vùng biển ven bờ [[6]](#cite_note-6) [Chiến dịch Market Time](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Market_Time), đường Trường Sơn phải làm cả hai nhiệm vụ. Hàng chuyển vào từ miền Bắc được lưu trong các kho tàng dọc theo biên giới mà sau được gọi là các "Khu căn cứ", những nơi này đến lượt nó lại trở thành các thánh địa cho các lực lượng Quân giải phóng và Quân đội Nhân dân Việt Nam dưỡng quân và tái trang bị sau khi thực hiện các hoạt động quân sự bên trong lãnh thổ Việt Nam Cộng hòa.
Có 5 khu căn cứ lớn trong vùng cán xoong của Lào (xem bản đồ). Căn cứ 604 là trung tâm hậu cần chính; từ đó, quân và quân nhu được điều phối vào Vùng 1 chiến thuật của Việt Nam Cộng hòa và các căn cứ khác xa hơn ở phía Nam. Căn cứ 611 hỗ trợ vận tải từ căn cứ 604 tới căn cứ 609; cung cấp xăng dầu và đạn dược cho căn cứ 607 và tới tận thung lũng A Sầu ở
[Thừa Thiên](/wiki/Th%E1%BB%ABa_Thi%C3%AAn_-_Hu%E1%BA%BF). Căn cứ 612 được dành để hỗ trợ Mặt trận B3 tại [Tây Nguyên](/wiki/T%C3%A2y_Nguy%C3%AAn). Căn cứ 614 nằm giữa [Chavane](/w/index.php?title=Chavane&action=edit&redlink=1) (Lào) và [Khâm Đức](/w/index.php?title=Kh%C3%A2m_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) (Nam Việt Nam) vận chuyển quân và hàng hóa vào Vùng 2 chiến thuật và Mặt trận B3. Căn cứ 609 giữ vai trò quan trọng, do mạng lưới đường ở đây có thể dùng để vận chuyển quân nhu trong mùa mưa. Ban đầu, hàng hóa được vận chuyển bằng xe đạp thồ, xe bò. Đến tháng 12 năm 1961, Đoàn vận tải 3 của Cục Hậu cần đã trở thành đơn vị vận tải cơ giới đầu tiên của QĐNDVN phục vụ trên đường Trường Sơn. Từ đây, vận tải cơ giới tăng lên nhanh chóng. [7] [[8]](#cite_note-8)
Có hai loại đơn vị thuộc Đoàn 559, các binh trạm và các đơn vị giao liên. Một binh trạm tương đương với một trung tâm hậu cần cấp trung đoàn, có trách nhiệm bảo vệ một đoạn đường. Trong khi các đơn vị độc lập chịu trách nhiệm an ninh, công binh, và các chức năng đánh tín hiệu, binh trạm cung cấp các nhu yếu phẩm hậu cần. Các trạm giao liên thường đóng cách nhau một ngày đường đi bộ, có trách nhiệm cung cấp lương thực, chỗ trú, y tế, và dẫn đường tới trạm tiếp theo. Đến tháng 4 năm 1965, chỉ huy Đoàn 559 là Tướng Phan Trọng Tuệ, quân số gồm 24.000 người trong 6 tiểu đoàn vận tải bằng xe tải, 2 tiểu đoàn vận tải xe đạp thồ, một tiểu đoàn vận tải đường thủy, 8 tiểu đoàn công binh, và 45 trạm giao liên. Khẩu hiệu của Đoàn 559 khi đó là "Đánh địch mà tiến, mở đường mà đi."
[[9]](#cite_note-9)
Hệ thống đường Trường Sơn phát triển thành một mạng lưới phức tạp của các con đường đất (một số nơi rải đá hoặc lót ván gỗ) rộng khoảng 5,5 m, đường cho người đi bộ và xe đạp thồ, bãi đỗ xe tải. Còn có kho chứa, bãi chứa hàng, doanh trại, bệnh viện, và các cơ sở vật chất khác. Tất cả được che giấu khỏi quan sát từ trên không bằng một hệ thống ngụy trang tự nhiên và nhân tạo không ngừng được mở rộng và củng cố.
Thời tiết ở vùng Đông Nam Lào đóng vai trò quan trọng cả trong nỗ lực hậu cần và cả trong cố gắng của Mỹ và Việt Nam Cộng hòa nhằm phá đường. Mùa mưa kéo dài từ tháng 5 đến tháng 9, trong thời gian này, trời luôn nhiều mây, mưa nhiều, nhiệt độ cao. Mùa khô kéo dài từ tháng 10 đến tháng 3, khí hậu tương đối khô hơn và nhiệt độ thấp hơn. Do mạng lưới đường chủ yếu là đường đất, khối lượng vận chuyển chủ yếu (và các hoạt động quân sự mà nó hỗ trợ) được thực hiện vào mùa khô. Về sau, hệ thống đường được bổ sung bởi vận tải đường sông, kiểu vận tải này cho phép chuyển các khối lượng lớn quân nhu ngay cả trong mùa mưa.
### Ngăn chặn và mở rộng (1965-1968)[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=3)]
Đầu năm 1965,
[Thiếu tướng](/wiki/Thi%E1%BA%BFu_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) [Phan Trọng Tuệ](/wiki/Phan_Tr%E1%BB%8Dng_Tu%E1%BB%87) được cử làm [Tư lệnh](/wiki/T%C6%B0_l%E1%BB%87nh) kiêm [Chính ủy](/wiki/Ch%C3%ADnh_%E1%BB%A7y) [Đoàn 559](/wiki/%C4%90o%C3%A0n_559,_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam). Cuối năm 1965, Đại tá [Hoàng Văn Thái](/wiki/Ho%C3%A0ng_V%C4%83n_Th%C3%A1i_(trung_t%C6%B0%E1%BB%9Bng)) được cử làm Tư lệnh và Đại tá [Vũ Xuân Chiêm](/wiki/V%C5%A9_Xu%C3%A2n_Chi%C3%AAm) được cử làm Chính ủy Đoàn 559. Đến cuối năm 1966, Đại tá [Đồng Sĩ Nguyên](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_S%C4%A9_Nguy%C3%AAn) được cử làm Tư lệnh Đoàn 559 cho đến khi Đoàn 559 kết thúc nhiệm vụ lịch sử của mình (1976).
Theo ước lượng của tình báo Mỹ, trong năm
[1961](/wiki/1961) số quân vào Nam theo đường Trường Sơn là 5.843, năm [1962](/wiki/1962) 12.675 (con số thực là 5.300); năm [1963](/wiki/1963) 7.693 (thực tế 4.700); và năm [1964](/wiki/1964) là 12.424 (thực tế là 9.000). Năm 1964, khả năng cung ứng của đường Trường Sơn đã đạt đến từ 20 đến 30 tấn mỗi ngày. [10] Năm [[5]](#cite_note-autogenerated1-5) [1965](/wiki/1965), nhờ có các tuyến đường mới mở (trong đó có các tuyến đi qua [Campuchia](/wiki/Campuchia)), lượng quân nhu được chuyển vào Nam trong năm này gần bằng tổng của 5 năm trước.
Đến năm
[1965](/wiki/1965), việc ngăn chặn hệ thống đường Trường Sơn đã trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu của Mỹ, nhưng các chiến dịch chống phá gặp khó khăn bởi thiếu lực lượng và bởi tính "trung lập" của Lào. Các vấn đề phức tạp của chính trị Lào cùng với sự can thiệp của Mỹ và Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã dẫn tới một chính sách chung là hai bên cùng lờ nhau , và tiếp tục vi phạm tính trung lập của Lào: Việt Nam Dân chủ Cộng hòa củng cố và mở rộng hệ thống hậu cần trên đất Lào và hỗ trợ lực lượng đồng minh [11] [Pathet Lào](/wiki/Pathet_L%C3%A0o); Mỹ không ngừng ném bom đường Trường Sơn và xây dựng hỗ trợ một đội quân bí mật để đánh lại lực lượng cộng sản. Tuy nhiên quân đội Mỹ được lệnh không ra khỏi biên giới Việt Nam Cộng hòa vì Tổng thống Mỹ không muốn mở rộng chiến tranh. [[12]](#cite_note-12) [[13]](#cite_note-13)
Ngày
[14 tháng 12](/wiki/14_th%C3%A1ng_12) năm [1964](/wiki/1964), Không lực Mỹ thực hiện [Chiến dịch Barrel Roll](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Barrel_Roll&action=edit&redlink=1) lần đầu ném bom một cách có hệ thống phần đường tại Lào. Ngày [14] [20 tháng 3](/wiki/20_th%C3%A1ng_3)năm [1965](/wiki/1965), sau khi [Chiến dịch Sấm Rền](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_S%E1%BA%A5m_R%E1%BB%81n)đánh phá miền Bắc và Bắc Trung Bộ mở màn, Tổng thống Mỹ [Lyndon B. Johnson](/wiki/Lyndon_B._Johnson)đã chấp thuận một cuộc leo thang quân sự nhằm phá đường Trường Sơn. Chiến dịch Barrel Roll tiếp diễn ở vùng Đông Bắc Lào, trong khi vùng cán xoong phía nam bị ném bom bởi [[15]](#cite_note-15) [Chiến dịch Steel Tiger](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Steel_Tiger&action=edit&redlink=1). Đến giữa năm, số phi vụ đã tăng từ 20 lên 1.000 lượt mỗi tháng. Trong tháng 1 năm 1965, chỉ huy Mỹ tại [Sài Gòn](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh)yêu cầu kiểm soát các chiến dịch ném bom tại các vùng Lào giáp ranh với 5 tỉnh phía Bắc Việt Nam Cộng hòa. Đến đây, vùng này thuộc về địa bàn của [Chiến dịch Tiger Hound](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Tiger_Hound&action=edit&redlink=1). [[16]](#cite_note-16)
Mùa mưa hàng năm làm ảnh hưởng tới các hoạt động vận tải của đường Trường Sơn và cũng gây khó khăn cho các chiến dịch ném bom. Ngoài ra,
[sương mù](/wiki/S%C6%B0%C6%A1ng_m%C3%B9) buổi sớm và khói do tập tục đốt rẫy của dân cư thiểu số cũng cản trở việc ném bom. Trong năm [1968](/wiki/1968), Không quân Mỹ thực hiện hai thí nghiệm với hy vọng làm trầm trọng hơn nữa kiểu thời tiết xấu của mùa mưa. Dự án Popeye là một cố gắng nhằm kéo dài vô hạn mùa mưa trên đường Trường Sơn bằng cách tạo mây. Dự án bắt đầu thử nghiệm vào tháng 9 trên vùng lưu vực sông Kong - con sông chảy qua địa bàn của các chiến dịch Steel Tiger và Tiger Hound. Mây được tạo trong không trung bằng các đám khói bạc iodide và sau đó được kích hoạt bằng một mồi nổ bắn ra từ súng bắn pháo sáng. Dự án thử nghiệm thành công và chương trình đã được thực hiện cho đến tháng 7 năm [1972](/wiki/1972). [[17]](#cite_note-17)
Dự án Commando Lava được bắt đầu thử nghiệm vào tháng 5. Các nhà khoa học ở công ty
[Dow Chemical](/w/index.php?title=Dow_Chemical&action=edit&redlink=1) đã chế tạo một [dung dịch](/wiki/Dung_d%E1%BB%8Bch) hóa học mà khi trộn với nước mưa sẽ phá hủy tính ổn định của các thành phần của đất và tạo ra bùn. Những thành viên quân sự và dân sự của chương trình này đã rất hứng thú, họ cho rằng họ đang "tạo bùn chứ không gây chiến." Tuy nhiên, thử nghiệm không cho kết quả tốt, chất này chỉ có tác dụng ở một số vùng, tùy theo thành phần của đất. [18]
Trên mặt đất, ban đầu,
[CIA](/wiki/C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_(Hoa_K%E1%BB%B3)) và Quân đội Hoàng gia Lào có trách nhiệm ngăn chặn, làm chậm, hoặc ít nhất là theo dõi hoạt động của Quân đội Nhân dân Việt Nam. Về sau, nhiệm vụ này do các đội thám báo Lào cho CIA xây dựng thực hiện. Đến tháng 10 năm 1965, Tướng [William Westmoreland](/wiki/William_Westmoreland), chỉ huy quân đội Mỹ ở Nam Việt Nam, nhận được thẩm quyền tung lực lượng biệt kích Mỹ vượt qua biên giới. Ngày 18 tháng 11, lực lượng bí mật [SOG](/wiki/SOG) ( *Military Assistance Command, Vietnam Studies and Observations Group*) thực hiện đặc vụ "vượt hàng rào" đầu tiên vào đất Lào. Đây là khởi đầu của một nỗ lực thám báo không ngừng mở rộng của SOG cho đến khi tổ chức này được giải thể vào năm [19] [1972](/wiki/1972). Ngày 10 tháng 12, một vũ khí khác của Mỹ đã được đưa vào sử dụng, đó là trận ném bom đầu tiên của [pháo đài bay B-52](/wiki/B-52_Stratofortress)xuống đường Trường Sơn. [[20]](#cite_note-20)
Tuy nhiên, các cố gắng trên không chặn hoặc giảm được nhịp độ vận chuyển vào Nam. Mặc dù vậy, các nhà sử học Mỹ vẫn đánh giá các chiến đánh phá này không vô ích, do 10 ngàn quân của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã bị giữ lại để bảo vệ và duy trì đường Trường Sơn thay vì vào Nam chiến đấu.
[[21]](#cite_note-21) [[22]](#cite_note-22)
Năm
[1966](/wiki/1966), Mỹ ước tính tổng số quân vào Nam qua đường Trường Sơn là từ 58.000 đến 90.000 người, trong đó có ít nhất 5 trung đoàn hoàn chỉnh. Mùa khô năm 1966-1967 đánh dấu bước chuyển lớn về chiến thuật vận tải của đoàn 559 từ "phòng tránh tích cực" sang "tiến công" hợp đồng binh chủng. Các sở chỉ huy được chuyển ra gần đường, các lực lượng phòng không, công binh đóng sát đường để hỗ trợ kịp thời và hiệu quả hơn cho lực lượng vận tải chủ công. Nhiều tuyến đường phụ, đường vòng được mở thêm để đảm bảo thông đường cho xe chạy. Đến cuối năm [23] [1967](/wiki/1967), mạng lưới đường đã lên 2.959 km đường ô tô, trong đó có 275 km đường chính, 576 km đường vòng, và 450 đường vào cùng các kho chứa. [[24]](#cite_note-24)
Bộ đội Trường Sơn còn sử dụng sông Kong và sông Bang Fai để chở lương thực, nhiên liệu, và đạn dược bằng cách cho hàng vào các thùng thép và thả trôi sông, các thùng này được thu lại ở đầu kia bởi các hề thống lưới và rào gỗ. Người Mỹ đã không biết rằng trong năm 1967, để chuẩn bị cho cuộc
[tổng tấn công Mậu Thân 1968](/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_T%E1%BA%BFt_M%E1%BA%ADu_Th%C3%A2n), hơn 81.000 tấn hàng đã được vận chuyển và cất giữ , 200.000 quân, trong đó có 7 trung đoàn bộ binh và 20 tiểu đoàn độc lập đã vào Nam [25] . [[26]](#cite_note-26)
Quân nhu được vận chuyển theo đoàn được hộ tống từ miền Bắc theo từng chặng, xe tải chỉ chạy đi về giữa hai trạm, dỡ hàng và lấy hàng mới tại mỗi trạm. Nếu một xe tải bị hỏng hoặc bị bom phá, nó sẽ được thay bằng một xe của trạm gần nhất phía Bắc, và cứ như vậy cho đến khi một xe tải mới được đưa vào tại trạm cuối ở miền Bắc. Cuối cùng, khi hàng tới trạm giao liên cuối cùng ở phía Nam, hàng được bốc dỡ, cất vào kho, đưa lên các phương tiện vận tải thủy, hoặc do người vác vào miền Nam Việt Nam.
Để tránh bom, các đơn vị vận tải thường chỉ chạy khi trời tối, cao điểm là lúc gần sáng. Khi máy bay Mỹ tới, giao thông sẽ dừng lại cho đến khi trời gần sáng, khi các máy bay ném bom và bắn phá ban đêm trở về căn cứ. Rồi xe lại chạy, cao điểm tiếp theo là khoảng 6 giờ sáng khi các lái xe cố gắng đưa xe về điểm tập kết trước khi mặt trời mọc và các đợt máy bay buổi sáng bắt đầu.
[[27]](#cite_note-27)
### Thời kỳ 1968-1972[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=4)]
Cuối năm 1968, tình báo Mỹ đã có một phát hiện gây sốc, đó là phát hiện về hệ thống đường ống dẫn xăng dầu chạy ở phía tây nam từ
[Vinh](/wiki/Vinh). Đến đầu năm [28] [1969](/wiki/1969), hệ thống này đã vượt qua biên giới với Lào, và đến năm 1970 đã vươn tới gần thung lũng [A Sầu](/w/index.php?title=A_S%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1)ở tỉnh Thừa Thiên. Được hỗ trợ bởi nhiều trạm bơm nhỏ, đường ống bằng nhựa đã có thể chuyển dầu diesel, xăng và dầu hỏa qua cùng một ống. Nhờ các nỗ lực của Trung đoàn đường ống 592 Quân đội Nhân dân Việt Nam, đến năm 1970, số đường ống vào Lào đã tăng lên 6. [[29]](#cite_note-29)
Năm 1970, Đoàn 559 được nâng lên mang mức quân khu. Chỉ huy thời kỳ này là Đại tá
[Đồng Sỹ Nguyên](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_S%C4%A9_Nguy%C3%AAn) - [Tư lệnh](/wiki/T%C6%B0_l%E1%BB%87nh) và Đại tá [Vũ Xuân Chiêm](/wiki/V%C5%A9_Xu%C3%A2n_Chi%C3%AAm) - [Chính ủy](/wiki/Ch%C3%ADnh_%E1%BB%A7y). Năm 1971, Đại tá [Đặng Tính](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_T%C3%ADnh) được cử làm Chính ủy (Chính ủy Đặng Tính gặp tai nạn và mất trên đường đi công tác năm 1973). Binh đoàn được tổ chức lại thành 5 bộ tư lệnh khu vực ngang cấp sư đoàn là: 470, 471, 472, 473, và 571. Lực lượng binh đoàn bao gồm 4 trung đoàn vận tải, 2 trung đoàn đường ống dẫn dầu, 3 trung đoàn pháo phòng không, 8 trung đoàn công binh, và Sư đoàn 968 Bộ binh. Đến cuối năm, đoàn 559 đã có 27 binh trạm, vận chuyển 40.000 tấn hàng với tỉ lệ mất mát của năm đó là 3.4%. [[30]](#cite_note-autogenerated2-30)
Cho đến năm 1970, gần 80% lượng hàng được chuyển từ Bắc vào Nam là qua
[Đường mòn Hồ Chí Minh trên biển](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh_tr%C3%AAn_bi%E1%BB%83n), dỡ tại cảng [Sihanoukville](/wiki/Sihanoukville) ở Campuchia, rồi từ đó đưa vào miền Nam Việt Nam. Sau vụ đảo chính của tướng [Lon Nol](/wiki/Lon_Nol) tại Campuchia năm 1970, và việc đóng cảng Sihanoukville đối với tàu từ miền Bắc Việt Nam, đường Trường Sơn phải làm thêm nhiệm vụ của đường Hồ Chí Minh trên biển. Có lẽ do dự đoán trước khả năng mất đường hậu cần phía Nam nên từ năm 1969, Quân đội Nhân dân Việt Nam đã bắt đầu nỗ lực hậu cần lớn nhất trong cả cuộc chiến. Năm 1970, họ chiếm các thị xã Lào [31] [Attopeu](/wiki/Attapeu)và [Saravane](/wiki/Saravane)ở chân [cao nguyên Bolovens](/w/index.php?title=Cao_nguy%C3%AAn_Bolovens&action=edit&redlink=1), kéo dài hệ thống vận tải trên [sông Kong](/wiki/S%C3%B4ng_Kong)vào Campuchia. Quân đội Nhân dân Việt Nam còn thành lập Đoàn Vận tải 470 để quản lý dòng người và hàng đi tới các chiến trường mới trong lãnh thổ Campuchia. "Con đường Giải Phóng" mới này rẽ sang Tây từ đường Trường Sơn tại Mường May ở Nam Lào, đi song song với sông Kong để vào Campuchia. [[32]](#cite_note-32)
Cuối cùng, tuyến đường mới này kéo dài qua
[Siem Prang](/w/index.php?title=Siem_Prang&action=edit&redlink=1) tới [sông Mekong](/wiki/S%C3%B4ng_C%E1%BB%ADu_Long) đoạn ở gần [Stung Treng](/wiki/Stung_Treng), Campuchia. Trong năm [33] [1971](/wiki/1971)Quân đội Nhân dân Việt Nam chiếm [Paksong](/wiki/Paksong)và tiến tới [Pakse](/wiki/Pakxe)tại trung tâm cao nguyên Bolovens. Năm sau, Quân đội Nhân dân Việt Nam chiếm được Khong Sedone. Họ còn tiếp tục một chiến dịch được bắt đầu từ năm 1968 để dọn sườn phía đông của đường Trường Sơn. Trong năm đó, các cứ điểm của các Lực lượng Đặc biệt của Mỹ tại [Khe Sanh](/wiki/Khe_Sanh)và [Khâm Đức](/w/index.php?title=Kh%C3%A2m_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1)(cả hai đều do SOG sử dụng làm các căn cứ tiền phương cho các hoạt động biệt kích chống phá đường Trường Sơn) đều bị bỏ hoặc đánh bại. Năm 1970, số phận tương tự đã xảy đến cho một căn cứ khác tại [[34]](#cite_note-34) [Dak Seang](/w/index.php?title=Dak_Seang&action=edit&redlink=1). Hành lang vận chuyển từng rộng chỉ 20 dặm nay đã trải rộng 90 dặm từ Đông sang Tây. Năm [1971](/wiki/1971), "đường kín" dưới tán rừng bắt đầu được xây đựng. Đến năm [1973](/wiki/1973), xe tải có thể chạy suốt dọc đường mà không ra khỏi mái ngụy trang, ngoại trừ khi đi qua suối cạn hay vượt suối qua các ngầm (loại cầu được xây ngay dưới mặt nước). [[35]](#cite_note-35)
#### Chiến dịch Commando Hunt và Igloo White[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=5)]
Đến năm 1968, hệ thống hậu cần của miền Bắc đã mở rộng và hiện đại hóa. Ngoài ra, khoảng 43.000 người Việt và Lào đã tham gia điều khiển, nâng cấp, hoặc mở rộng hệ thống đường.
Lượng bom ném xuống Trường Sơn đạt đỉnh năm 1969, với khoảng 433.000 tấn ném xuống Lào. [36] Đây là thời điểm kết thúc của chiến dịch Rolling Thunder và mở đầu của chiến dịch Commando Hunt (tháng 11 năm [[37]](#cite_note-37) [1968](/wiki/1968)).
Các nỗ lực ném bom liên tục này được chỉ dẫn bởi chiến dịch Igloo White hoạt động tại
[Nakhon Phanom](/wiki/Nakhon_Phanom), [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan). Chiến dịch này gồm ba phần: các thiết bị cảm ứng địa chấn và âm thanh thu thập thông tin tình báo trên đường Trường Sơn ( [hàng rào điện tử MacNamara](/wiki/H%C3%A0ng_r%C3%A0o_%C4%91i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AD_McNamara)), các máy tính tại Trung tâm Giám sát Thâm nhập ( *Infiltration Surveillance Center* - ICS) đặt tại Thái Lan thu thập thông tin và ước tính các đường vận tải và tốc độ xe; các kíp máy bay được ISC chỉ dẫn để đánh phá các mục tiêu. Nỗ lực này còn được hỗ trợ bởi các nhóm biệt kích SOG. Ngoài các nhiệm vụ do thám, đặt máy nghe trộm, và đánh giá thiệt hại do bom, các nhóm này còn tự tay lắp đặt các thiết bị cảm ứng cho chiến dịch Igloo White. [38]
Đến giai đoạn cuối của chiến dịch Commando Hunt (tháng 10 năm
[1970](/wiki/1970) - tháng 4 năm [1972](/wiki/1972)) số phi vụ máy bay bắn phá mỗi ngày là 182 máy bay tiêm kích, 13 máy bay chiến đấu ( *fixed wing gunship*) và 21 [B-52](/wiki/B-52_Stratofortress). [[39]](#cite_note-39)
Quân đội Nhân dân Việt Nam đáp trả máy bay Mỹ bằng lực lượng pháo phòng không ngày càng mạnh. Năm 1968, lực lượng này chỉ gồm các vũ khí 37-mm và 57-mm do
[radar](/wiki/Ra_%C4%91a) điều khiển. Năm sau đã xuất hiện súng 85-mm và 100-mm, đến năm 1972, đường Trường Sơn đã được bảo vệ bởi hơn 1.500 khẩu súng phòng không. Ngày [40] [29 tháng 3](/wiki/29_th%C3%A1ng_3)năm 1972, máy bay AC-130 đã bị bắn rơi trong một phi vụ ban đêm bởi tên lửa đất đối không vác vai [SAM-7](/wiki/Strela_2)ở gần Tchepone. [[41]](#cite_note-41)
ng các loại vũ khí bắn phá Trường Sơn, máy bay chiến đấu
[AC-130 Spectre](/wiki/Lockheed_AC-130) với kính ngắm hồng ngoại và súng 40 mm được phía Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đánh giá là hiệu quả nhất, kiểm soát và hạn chế phần nào hoạt động vận tải về đêm, phá hủy 2.432 xe tải trong tổng số 4.000 xe bị bom phá trong mùa khô 1970-71. [30] [[42]](#cite_note-42)
Để đối phó với máy bay AC-130, tháng 2 năm 1972, một tuyến "đường kín" dài 800 km hoàn thành và bắt đầu đưa vào sử dụng. Trên tuyến này, xe chạy dưới tán rừng già, chạy hoàn toàn vào ban ngày để tránh bị máy bay phát hiện. Xe chạy theo đội hình trung đoàn liền trên toàn tuyến chứ không chạy theo chặng nên thời gian giảm được từ 10 đến 15 ngày. Ban đêm, các đội xe vẫn tiếp tục chở hàng trên "đường hở", kết hợp với việc nghi binh bởi các xe hỏng chạy thật để bẫy AC-130 cho lực lượng phòng không tấn công. Đến tháng 8 năm 1972, chiếc AC-130 thứ hai đã bị bắn rơi bằng tên lửa
[SAM-2](/wiki/S-75_Dvina). Sau vụ này, AC-130 phải lui về hoạt động ở phía Nam đường 9. Tuyến "đường kín" này đã đem lại hai kết quả quan trọng: (1) nỗ lực của Mỹ dùng máy bay AC-130 để đánh phá và chặn xe đã bị vô hiệu hóa; (2) việc vận tải được thực hiện theo cung dài đội hình lớn, đi thắng từ đầu đến cuối tuyến, kết thúc những năm tháng dai dẳng xe phải chạy ban đêm, vận chuyển theo từng cung trạm, vừa chậm vừa kém hiệu quả.
#### Chiến dịch Lam Sơn 719[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=6)]
Đầu tháng 2 năm 1971, 16.000 (sau là 20.000) quân Việt Nam Cộng hòa vượt biên giới Lào, tiến theo Đường 9 về phía trung tâm hậu cần của Quân đội Nhân dân Việt Nam tại Sê-pôn (
*Tchepone*). [Chiến dịch Lam Sơn 719](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Lam_S%C6%A1n_719), cuộc tấn công được mong chờ đã lâu vào hệ thống đường Trường Sơn và cuộc thử nghiệm của chính sách [Việt Nam hóa chiến tranh](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_h%C3%B3a_chi%E1%BA%BFn_tranh) của Mỹ, đã bắt đầu. Quân đội Mỹ (ngoại trừ các đơn vị không quân, pháo binh, trực thăng) theo luật không được tham gia cuộc xâm lược . Đầu tiên, chiến dịch tiến triển tốt, chỉ gặp phải ít kháng cự. Tuy nhiên, Quân đội Nhân dân Việt Nam đã chuẩn bị cho trận chiến này từ lâu, họ nhanh chóng điều đến một lực lượng cuối cùng lên đến 60.000 quân, đợi khi thời cơ đến phản công cô lập và tiêu diệt từng cánh quân của QLVNCH. [43] [[44]](#cite_note-44)
Chiến trận nổ ra tại Nam Lào không giống với bất cứ trận chiến nào trước đó trong Chiến tranh Việt Nam, lần đầu tiên Quân đội Nhân dân Việt Nam có sự hiệp đồng binh chủng: bộ binh tấn công với sự hỗ trợ của
[xe tăng](/wiki/Xe_t%C4%83ng) và [pháo](/wiki/Ph%C3%A1o) hạng nặng đè bẹp các vị trí của Quân lực Việt Nam Cộng hòa tại các cánh và đội hình chính. Hỏa lực phòng không phối hợp đã làm cho sự hỗ trợ và vận tải bằng không quân trở nên khó khăn và thiệt hại lớn, 108 trực thăng bị bắn rơi và 618 chiếc khác bị bắn hỏng. Tuy đổ được quân vào một vài điểm cao phía Đông Tchepone và đưa được quân trinh sát vào trong thị trấn, nhưng đó là một chiến thắng không mấy giá trị, vì Quân lực Việt Nam Cộng hòa sau đó đã phải nhanh chóng rút lui. Quân đội Nhân dân Việt Nam khép chặt gọng kìm và chặn đánh trên suốt quá trình rút lui. Tuy được hỗ trợ bởi hỏa lực mạnh của Mỹ, nhưng Quân lực Việt Nam Cộng hòa vẫn chịu thiệt hại nặng nề. Đến ngày 25 tháng 3, chiến sự kết thúc, các đơn vị cuối cùng của Việt Nam Cộng hòa vượt biên giới với đối phương đuổi sát phía sau. Chiến dịch này được coi là một thất bại đẫm máu của liên quân Mỹ-Việt Nam Cộng hòa, cả với vai trò thử nghiệm của Việt Nam hóa chiến tranh (bên tấn công chịu thương vong là một nửa quân số) và với vai trò phá hệ thống hậu cần của Quân đội Nhân dân Việt Nam (trong gần hai tháng diễn ra chiến dịch và tham gia chiến dịch, chẳng những vận tải không bị tắc, mà khối lượng hàng chuyển giao các chiến trường tăng gấp hai lần, thời gian đưa hàng đến đích cũng nhanh hơn, chỉ bằng nửa thời gian trước đó [45] ). [[46]](#cite_note-46)
### Đường tới chiến thắng (1973-1975)[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=7)]
Sau
[Hiệp định Paris năm 1973](/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Paris_1973), Mỹ ngừng ném bom miền Bắc Việt Nam và Lào. Tuyến chi viện chiến lược Trường Sơn được phát triển nhanh chóng, toàn diện, quy mô lớn trên tất cả các mặt. Đường Trường Sơn được nâng cấp tuyến phía Tây. Năm 1974, đường mở thêm tuyến phía Đông.
Năm
[1973](/wiki/1973), hệ thống đường Trường Sơn bao gồm một con đường (rải sỏi và đá vôi) rộng hai làn xe, chạy từ các cửa khẩu ở Bắc Trung Bộ tới [dãy Chu Pông](/w/index.php?title=D%C3%A3y_Chu_P%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) ở miền Nam. Năm sau, đã có 4 làn hoàn chỉnh từ [Tây Nguyên](/wiki/T%C3%A2y_Nguy%C3%AAn) đến tận tỉnh [Tây Ninh](/wiki/T%C3%A2y_Ninh) ở phía tây bắc Sài Gòn. Đường ống dẫn dầu duy nhất đã từng kết thúc tại thung lũng A Sầu nay bao gồm 4 đường (đường lớn nhất có đường kính 200 mm) kéo về phía Nam tới tận [Lộc Ninh](/wiki/L%E1%BB%99c_Ninh) [[47]](#cite_note-47)
Tháng 7 năm
[1973](/wiki/1973) Binh đoàn Trường Sơn được tổ chức lại, nâng lên cấp cao hơn, các bộ phận cấp trung đoàn được chuyển lên cấp sư đoàn, và các binh trạm được nâng lên cấp trung đoàn. Bộ Tư lệnh Trường Sơn có tám sư đoàn (gồm hai sư đoàn ô tô vận tải: 571, 471; bốn sư đoàn công binh: 470, 472, 473, 565; Sư đoàn phòng không 377, Sư đoàn bộ binh 968) và một số trung đoàn trực thuộc (gồm: 6 trung đoàn cao xạ, 1 trung đoàn bộ binh, 4 trung đoàn đường ống xăng dầu, 2 trung đoàn cầu, 2 trung đoàn thông tin, 1 trung đoàn vận tải đường sông, 1 trung đoàn giao liên cơ giới, 1 trung đoàn kho, 1 trung đoàn huấn luyện, an dưỡng). Lực lượng thanh niên xung phong trên tuyến gồm 4 đoàn - tương đương trung đoàn, với gần 10 nghìn nam nữ thanh niên. Chỉ huy thời kỳ này là Đại tá Đồng Sĩ Nguyên - Tư lệnh và Đại tá [Hoàng Thế Thiện](/wiki/Ho%C3%A0ng_Th%E1%BA%BF_Thi%E1%BB%87n) - Chính ủy. Năm 1974, Đại tá Đồng Sĩ Nguyên được thăng vượt cấp lên [Trung tướng](/wiki/Trung_t%C6%B0%E1%BB%9Bng), Đại tá Hoàng Thế Thiện được thăng cấp [Thiếu tướng](/wiki/Thi%E1%BA%BFu_t%C6%B0%E1%BB%9Bng). Đầu năm 1975, Đại tá [Lê Xy](/w/index.php?title=L%C3%AA_Xy&action=edit&redlink=1) được cử làm Chính ủy.
Quân bổ sung cho các chiến trường đều được hành quân bằng cơ giới, chấm dứt hành quân bộ. Trong mùa khô 1973-1974, mỗi tháng chuyển được trên 30.000 đến 50.000 quân qua tuyến. Trước đây, bộ đội hành quân bộ từ miền Bắc vào chiến trường B2 mất hơn ba tháng, nay chỉ mất hơn chục ngày. Đây là một bước tiến nhảy vọt về chất trong tổ chức hành quân. Đối với hàng, đội hình vận chuyển chủ yếu là trung đoàn, chạy hoàn toàn ban ngày, đi thẳng từ nơi nhận hàng tới nơi giao hàng.
Đến mùa hè năm 1974, đường đông và tây Trường Sơn đã hình thành một hệ thống liên hoàn, vững chắc, là cơ sở hạ tầng bảo đảm chi viện liên tục vật chất, cơ động lực lượng, binh khí kỹ thuật, bảo đảm cho đòn tiến công chiến lược khi thời cơ đến. Đồng thời, tuyến hành lang đông - tây Trường Sơn đã hình thành một căn cứ hậu cần chiến lược, chiến dịch. rộng trên 130 nghìn cây số vuông, nối liền hậu phương lớn miền Bắc với các chiến trường nam Đông Dương, là chỗ dựa vững chắc cho các chiến trường. Đây là một trong những nhân tố quyết định thắng lợi nhiệm vụ chi viện của hậu phương chiến lược miền Bắc cho các chiến trường tại miền Nam, Lào và Campuchia.
### Tổng kết[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=8)]
Tính đến
[ngày Việt Nam thống nhất](/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_30_th%C3%A1ng_4_n%C4%83m_1975), đường Trường Sơn đã tồn tại gần 6000 ngày đêm. Các lực lượng công binh, [thanh niên xung phong](/w/index.php?title=Thanh_ni%C3%AAn_xung_phong&action=edit&redlink=1), dân công hỏa tuyến Trường Sơn gồm khoảng 120.000 người đã làm nên mạng đường liên hoàn, vững chắc với 5 hệ thống đường trục dọc, 21 đường trục ngang, nối Đông với Tây Trường Sơn, vươn tới các chiến trường, với tổng chiều dài gần 2 vạn km đường ô tô, 1.400 km đường ống dẫn xǎng dầu, 3.140 km "đường kín" cho xe chạy ban ngày và hàng ngàn cầu, cống, ngầm.
Trong các chiến dịch đánh phá từ năm 1965 đến năm 1972, Mỹ đã huy động khoảng 733.000 chuyến máy bay, đánh phá khoảng 152.000 trận; ném xuống các tuyến đường Trường Sơn gần 4 triệu tấn bom đạn. Hơn 20.000 bộ đội, thanh niên xung phong, công nhân giao thông đã hy sinh; hơn ba vạn người bị thương, khoảng 14.500 xe - máy các loại, hơn 700 khẩu súng pháo bị hư hỏng; hơn 90.000 tấn hàng hóa bị đánh cháy...
Trong 16 năm, hệ thống hậu cần đường Trường Sơn đã chuyển được hơn một triệu tấn hàng, vũ khí vào cho các chiến trường, bảo đảm chỉ huy hành quân cho hơn hai triệu lượt người vào chiến trường hoặc từ chiến trường ra Bắc; vận chuyển cơ động 10 lượt sư đoàn, 3 quân đoàn, hộ tống 90 đơn vị binh chủng kỹ thuật vào chiến trường.
## Hành quân trên đường Trường Sơn[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=9)]
Bộ đội hành quân trên đường Trường Sơn phải vượt qua chặng đường dài trên 1.500 km.
Thời gian đầu hoàn toàn hành quân bộ, mỗi ngày đi một đoạn đường từ trạm giao liên này tới trạm giao liên tiếp theo. Bộ đội hành quân bộ vào chiến trường B2 mất hơn ba tháng, nếu vào chiến trường Nam Bộ, đến Bù Gia Mập - điểm cuối cùng của con đường mòn thì hết khoảng 5 tháng.
Để chuẩn bị cho chặng đường dài gian khổ, bộ đội rèn luyện hành quân kèm mang đá, vác cây trên vùng đồi núi Kim Bôi - Hạ Bì, tỉnh
[Hòa Bình](/wiki/H%C3%B2a_B%C3%ACnh), rồi hành quân bộ trên quãng đường trên nửa ngàn cây số từ Hòa Bình vào [Quảng Bình](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_B%C3%ACnh) - cửa ngõ phía Bắc của đường Trường Sơn.
Năm 1965, mỗi người phải mang 30 kg quân trang,
[lương khô](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_kh%C3%B4), súng đạn, thuốc quân y, đường, gạo, muối... Do hàng được chuyển bằng cơ giới ngày càng nhiều, lượng lương thực trữ tại các trạm giao liên ngày càng nhiều, nên khối lượng phải mang vác cũng giảm dần. Năm 1966 giảm xuống còn 25 kg, sau năm 1967 còn 20 kg.
Về chế độ ăn, ngoài gạo lĩnh tại các trạm giao liên, mỗi người lính được cấp một ống cóng ruốc thịt, trong đó pha trộn thuốc chống sốt rét, tê phù... một kilôgam muối để dùng cho toàn bộ chặng đường. Đồ ăn cho mỗi ngày gồm có một nắm cơm khi hành quân ban ngày và một bữa cơm khi dừng chân ban đêm. Với chế độ ăn này và cuộc hành quân vất vả mỗi ngày, bộ đội thiếu dinh dưỡng trầm trọng. Do thế, khi gặp dân trên đường, bộ đội thường đem quân trang, tư trang đi đổi lấy rau, quả, lợn, gà...
Vào những năm mà mật độ bom đạn trút xuống đường Trường Sơn chưa phải là ác liệt. Những đoàn quân qua đây phần lớn thương vong không phải vì bom đạn địch mà vì
[sốt rét](/wiki/S%E1%BB%91t_r%C3%A9t), phù tim, phù phổi, [tả lỵ](/w/index.php?title=T%E1%BA%A3_l%E1%BB%B5&action=edit&redlink=1), [trụy tim mạch](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%A5y_tim_m%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1), suy kiệt thể lực, do thiếu đói, đường sá gian truân. Trong đó, sốt rét rừng là nhân tố tiêu hao sinh lực mạnh nhất. Mặc dù bộ đội được trang bị thuốc cá nhân, mỗi đơn vị có y tá mang thùng thuốc dự trữ đi theo, đồng thời thực hiện chế độ uống thuốc phòng bệnh, nhưng sốt rét vẫn là căn bệnh "chính thống" Trường Sơn không miễn trừ bất cứ ai. Nhiều người tử vong vì sốt rét lâu ngày chuyển sang ác tính. Những người vượt qua được thì da dẻ xanh tái do thiếu máu, sức khỏe suy giảm. [48]
Trên đường trèo đèo lội suối, chiếc gậy Trường Sơn là công cụ hỗ trợ đắc lực: giúp bước chân thêm vững, đường trơn đỡ ngã, và làm giá chống ba lô khi đứng nghỉ. Những chiếc gậy tre xuất xứ từ làng Hòa Xá (
[Hà Tây](/wiki/H%C3%A0_T%C3%A2y)) này đã đi vào bài hát [Chiếc gậy Trường Sơn](/wiki/Chi%E1%BA%BFc_g%E1%BA%ADy_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n) của nhạc sĩ [Phạm Tuyên](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Tuy%C3%AAn). Đôi dép cao su (còn gọi là "đôi dép Bác Hồ") cũng là một hành trang rất phù hợp với đường rừng bùn lầy ẩm ướt do mưa nhiều, vì chân đi trong giày ủng lâu ngày sẽ bị úng nước và lở loét - một vấn đề mà lính Mỹ thường xuyên gặp phải khi đánh trận hay đóng quân ở vùng rừng.
Việc hành quân bằng cơ giới được bắt đầu từ năm 1968, tuy chỉ mới ở số lượng không nhiều. Trong tháng 1, có gần 6.000 quân được tổ chức hành quân bằng cơ giới. Trong tháng 4, hai tiểu đoàn pháo lớn, xe tăng, gần 124.000 quân được bảo đảm hành quân vào chiến trường. Tuy nhiên, do nguy cơ thương vong lớn (mỗi xe tải bị máy bay đánh cháy có thể làm thiệt mạng toàn bộ đơn vị trên xe), nên hình thức chuyển quân này chỉ được sử dụng hạn chế.
Năm 1973, kể từ sau khi có Hiệp định Paris, quân bổ sung cho các chiến trường đều được hành quân bằng cơ giới, chấm dứt hành quân bộ. Thời gian hành quân nay chỉ mất hơn chục ngày. Đây là một bước tiến nhảy vọt về chất trong tổ chức hành quân. Năm 1974, toàn bộ việc giao liên, hành quân, chuyển thương đều chuyển sang phương tiện cơ giới, mỗi tháng chuyển được trên 30.000 đến 50.000 quân qua tuyến.
## Đường Trường Sơn trong văn hóa đại chúng[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=10)]
Trong những năm chiến tranh và cả trong thời kỳ hậu chiến, đường Trường Sơn đã là chủ đề cho rất nhiều tác phẩm âm nhạc và văn học. Nhiều nhà thơ, nhà văn cũng đã là những người lính Trường Sơn.
### Văn học[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=11)]
Một số bài thơ:
-
*Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước* *Mà lòng phơi phới dậy tương lai*
-
- "Lá đỏ" của
[Nguyễn Đình Thi](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%C3%ACnh_Thi):
-
*Gặp em trên cao lộng gió* *Rừng Trường Sơn ào ào lá đỏ*
-
- "Trường Sơn Đông, Trường Sơn Tây" của
[Phạm Tiến Duật](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Ti%E1%BA%BFn_Du%E1%BA%ADt):
-
*Đông sang Tây không phải đường thư* *Đường chuyển đạn và đường chuyển gạo* *Đông Trường Sơn, cô gái "ba sẵn sàng" xanh áo* *Tây Trường Sơn bộ đội áo màu xanh*
-
- "Tiểu đội xe không kính" của
[Phạm Tiến Duật](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Ti%E1%BA%BFn_Du%E1%BA%ADt):
-
*Nhìn thấy gió vào xoa mắt đắng* *Nhìn thấy con đường chạy thẳng vào tim*
-
### Âm nhạc[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=12)]
Một số bài hát về Trường Sơn:
- "
*Bước chân trên dải Trường Sơn*", 1967, nhạc [Vũ Trọng Hối](/w/index.php?title=V%C5%A9_Tr%E1%BB%8Dng_H%E1%BB%91i&action=edit&redlink=1), lời thơ [Đăng Thục](/wiki/T%C3%A0o_M%E1%BA%A1t), được gọi là "bản quân ca của người lính Trường Sơn" [[49]](#cite_note-49)
-
*Ta vượt trên triền núi cao Trường Sơn. Đá mòn mà đôi gót không mòn... Máu thấm đường ta đi lẫn mồ hôi rơi tình quê tha thiết. Ta đi theo ánh lửa từ trái tim mình...*
-
- "
*Bài ca Trường Sơn*", 1966, nhạc [Trần Chung](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Chung), lời thơ [Gia Dũng](/w/index.php?title=Gia_D%C5%A9ng&action=edit&redlink=1).
-
*...đêm nay ta đi Trường Sơn lộng gió. Trời vắng trăng sao nhưng tim ta rực lửa. Đi ta đi tung cánh đại bàng...*
-
- "
*Chiếc gậy Trường Sơn*", 1967, nhạc và lời [Phạm Tuyên](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Tuy%C3%AAn)
-
*Trường sơn ơi, nơi núi mờ xa mà ta chưa qua, có suối reo, có gió ngàn cây, có dốc cao vực sâu mất lối, mây trắng quyện dưới chân bước bồi hồi, có nắng lửa đốt thiêu vách núi...*
-
- "
*Đường Trường Sơn xe anh qua*", 1971, nhạc [Văn Dung](/w/index.php?title=V%C4%83n_Dung&action=edit&redlink=1)
-
*Đường em ghi chiến công lẫy lừng, tràn niềm tin trong muôn gian lao Đường Trường Sơn xe anh thẳng tới..*
-
- "
*Trường Sơn Đông - Trường Sơn Tây*", 1971, nhạc [Hoàng Hiệp](/wiki/Ho%C3%A0ng_Hi%E1%BB%87p), lời thơ [Phạm Tiến Duật](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Ti%E1%BA%BFn_Du%E1%BA%ADt)
-
*...từ nơi em đưa sang bên nơi anh những binh đoàn nối nhau ra tiền tuyến, như tình yêu nối lời vô tận. Đông Trường Sơn nối Tây Trường Sơn...*
-
- "
*Lá đỏ*", nhạc [Hoàng Hiệp](/wiki/Ho%C3%A0ng_Hi%E1%BB%87p), lời thơ [Nguyễn Đình Thi](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_%C4%90%C3%ACnh_Thi)
-
*Gặp em trên cao lộng gió. Rừng Trường Sơn ào ào lá đỏ. Em đứng đứng ở bên đường, như quê hương vai áo bạc quàng súng trường. Đoàn quân vẫn đi vội vã. Bụi Trường Sơn nhòa trong trời lửa...*
-
- "
*Đêm Trường Sơn nhớ Bác*", 1974, nhạc [Trần Chung](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Chung), lời thơ [Nguyễn Trung Thu](/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Trung_Thu)
-
*Ơi, đêm Trường Sơn, nghe tiếng suối trong như tiếng hát xa, mà ngỡ như từ Pác Bó suối về đây ngân nga...*
-
### Phim ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=13)]
- Phim
*Sinh mệnh*, đạo diễn Đào Duy Phúc, 2005...
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=14)] **Military History Institute of Vietnam,** [^](#cite_ref-1) *Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam, 1954-1975.*Người dịch: Merle Pribbenow, Lawerence KS: University of Kansas Press, 2002, tr. 28. **Robert J. Hanyok,** [^](#cite_ref-2) *Spartans in Darkness*. Washington, D.C.: Center for Cryptographic History, NSA, 2002, p. 94. **John Prados,** [^](#cite_ref-3) *The Blood Road*, New York: John Wiley and Sons, 1998, tr. 24. **Prados, tr. 15.** [^](#cite_ref-4)
- ^
**a** **ă** *Victory in Vietnam*, p. 88. **Năm 1959, VNDCCH thành lập Đoàn 759, với 20 con tàu để vận chuyển vũ khí khí tài.** [^](#cite_ref-6) *Victory in Vietnam*, tr. 88. **Brig. Gen. Soutchay Vongsavanh,** [^](#cite_ref-7) *RLG Operations and Activities in the Laotian Panhandle*. Washington DC: US Army Center of Military History, 1980, p. 12. [^](#cite_ref-8) *Victory in Vietnam, tr. 127.* [^](#cite_ref-9) *Victory in Vietnam,*tr. 170. **Jacob Van Staaveren,** [^](#cite_ref-10) *Interdiction in Southern Laos, 1960-1968.*Washington DC: Center for Air Force History, 1993, Appendix5. Actual figures from Prados, p. 45. **Xem Nina S. Adams and Alfred McCoy, eds.,** [^](#cite_ref-11) *Laos: War and Revolution*, New York: 1970 và Atrhur J, Dommen, *Conflict in Laos: the Politics of Neutralization*, New York: 1971. **Hai tác phẩm hay nhất về cuộc chiến tranh bí mật kỳ quặc tại Lào là** [^](#cite_ref-12) *Shadow War.*của Kenneth Conboy và James Morrison, Boulder CO: Paladin Press, 1995 và *Shooting at the Moon.*của Roger Warner, South Royalton VT: Steerforth Press, 1996. **Apokalypse Vietnam (phim tài liệu), đạo diễn Ulle Schröder, Sebastian Dehnhardt, Ulrich Brochhagen, Peer Horstmann, Jürgen Eike, Cộng hòa Liên bang Đức, 2005** [^](#cite_ref-13) **Van Staaveren, p. 44.** [^](#cite_ref-14) **Morocco, tr. 27.** [^](#cite_ref-15) **Morocco, pps. 27-28.** [^](#cite_ref-16) **Van Staaveren, pps. 226-228.** [^](#cite_ref-17) **Van Staaveren, tr. 236-239.** [^](#cite_ref-18) **Military Assistance Command, Vietnam Command History 1965, Annex N, tr. 16.** [^](#cite_ref-19) **Prados, tr. 158.** [^](#cite_ref-20) **John Schlight,** [^](#cite_ref-21) *A War Too Long: The USAF in Southeast Asia, 1961-1975.*Washington DC: Air Force History and Museums Program, 1996, tr. 56. **Edward Doyle, Samuel Lipsman, et al,** [^](#cite_ref-22) *America Takes Over, 1965-1967.*Boston: Boston Publishing Company, 1982, tr. 18-19. **Prados, tr. 182.** [^](#cite_ref-23) **Joint Chiefs of Staff,** [^](#cite_ref-24) *MACSOG Documentation Study*, Appendix D, pps. 293-294. [^](#cite_ref-25) *Victory in Vietnam,*tr. 208. **Doyle, Lipsman, and Maitland, tr. 46.** [^](#cite_ref-26) **Nalty, tr. 218.** [^](#cite_ref-27) **Prados, tr. 339-340.** [^](#cite_ref-28) [^](#cite_ref-29) *Victory in Vietnam*, tr. 392.
- ^
**a** **ă** *Victory in Vietnam*, tr. 261. **Gilster, tr. 20.** [^](#cite_ref-31) **Prados, tr. 191** [^](#cite_ref-32) [^](#cite_ref-33) *Victory in Vietnam*, tr. 382. [^](#cite_ref-34) [Trận đánh tại Khâm Đức](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Kh%C3%A2m_%C4%90%E1%BB%A9c)ít được biết đến, nhưng được coi là thất bại tồi tệ nhất của Mỹ trong Chiến tranh Việt Nam, trận thua này đã đặt dấu chấm hết cho tuyên bố rằng "Mỹ thắng mọi trận đánh" ( *the U.S. won every battle*.) **Nalty, p. 295.** [^](#cite_ref-35) **Nalty, p. 37.** [^](#cite_ref-36) **Prados, tr. 303.** [^](#cite_ref-37) **Van Staaveren, tr. 255-283.** [^](#cite_ref-38) **Herman L. Gilster,** [^](#cite_ref-39) *The Air War in Southeast Asia: Case Studies of Selected Campaigns*. Maxwell Air Force Base, AL: Air University Press, 1993, tr. 21. **Prados, tr. 313.** [^](#cite_ref-40) **Prados, tr. 369.** [^](#cite_ref-41) [^](#cite_ref-42) *Victory in Vietnam*, tr. 262. **Keith W. Nolan,** [^](#cite_ref-43) *Into Laos*, Novato CA: Presidio Press, 1986. **David Fulghum, Terrence Maitland, et al,** [^](#cite_ref-44) *South Vietnam on Trial*, Boston: Boston Publishing Company, 1984, tr. 75. **Nolan, p. 358.** [^](#cite_ref-45) **Đồng Sỹ Nguyên,** [^](#cite_ref-46) *Đường xuyên Trường Sơn*. **Prados, tr. 371** [^](#cite_ref-47) **Theo hồi ký "Trên con đường không cột số" của tác giả Lam Giang (Hồ Sĩ Thành, chiến sĩ của Đại đội 17 - Đại đội trợ chiến cối 82 thuộc Trung đoàn 52 - Sư đoàn 320) kể về cuộc hành quân của Đại đội ông từ Hòa Bình vượt Trường Sơn năm 1966, đại đội ông gồm hơn 120 người, sau sáu tháng hành quân 18 người đến được điểm tập kết ở chiến trường Nam Bộ, sau hai tháng tập kết đợi những người ốm bệnh dọc đường, quân số đại đội chưa lên được một nửa.** [^](#cite_ref-48) [^](#cite_ref-49) [Vũ Trọng Hối và những giai điệu để đời xuyên Trường Sơn](http://ca.cand.com.vn/vi-vn/vanhoathethao/guongmat/2007/5/67327.cand)
## Nguồn tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=15)]
### Tài liệu chính phủ Hoa Kỳ chưa công bố[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=16)]
- U.S. Military Assistance Command, Vietnam Studies and Observations Group, Annex N,
*Command History 1965*. Saigon, 1966.
### Tài liệu đã công bố của chính phủ Hoa Kỳ[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=17)]
- Gilster, Herman L.
*The Air War in Southeast Asia: Case Studies of Selected Campaigns.*Maxwell Air Force Base: AL, Air University Press, 1993.
- Military History Institute of Vietnam.
*Victory in Vietnam: The Official History of the People's Army of Vietnam, 1954-1975.*Trans Merle L. Pribbenow. Lawerence KS: University of Kansas Press, 2002.
- Nalty, Bernard C.
*The War Against Trucks, Aerial Interdiction in Southern Laos, 1968-1972.*Washington DC: US Air Force History and Museums Program, 2005.
- Ngo, Lt. Gen. Quang Truong,
*The Easter Offensive of 1972.*Washington DC: US Army Center of Military History, 1984.
- Nguyen, Maj. Gen. Duy Hinh,
*Lam Son 719*. Washington DC: US Army Center of Military History, 1979.
- Tranh, Brig. Gen. Dinh Tho,
*The Cambodian Incursion.*Washington DC: US Army Center of Military History, 1979.
- Tilford, Earl H.,
*Setup: What the Air Force did in Vietnam and Why.*Maxwell Air Force Base, AL: Air University Press, 1991.
- Van Staaveren, Jacob.
*Interdiction in Southern Laos, 1960-1968.*Washington DC: Center for Air Force History, 1993.
- Vongsavanh, Brig. Gen. Soutchay
*RLG Military Operations and Activities in the Laotian Panhandle.*Washington DC: US Army Center of Military History, 1980.
### Tài liệu của Việt Nam[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=18)]
- Đồng Sỹ Nguyên,
*Đường xuyên Trường Sơn*, Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân, 1999.
- Lam Giang,
*Trên con đường không cột số*, Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân, 2004.
### Các nguồn phụ[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=19)]
- Andrade, Dale.
*Trial by Fire: The 1972 Easter Offensive, America's Last Vietnam Battle*, New York: Hippocrene Books, 1995.
- Brown, McAlister, Gordon Hardy, and Arnold Isaacs.
*Pawns of War*. Boston: Boston Publishing Company, 1987.
- Conboy, Kenneth with James Morrison.
*Shadow War*. Boulder CO: Paladin Press, 1995.
- Dougan, Carl, David Fulghum,
*et al.* *The Fall of the South*. Boston: Boston Publishing Company, 1985.
- Doyle, Edward, Samuel Lipsman, and Terrence Maitland
*et al.* *The North*. Boston: Boston Publishing Company, 1986.
- Fulghum, David, Terrence Maitland,
*et al.* *South Vietnam on Trial*. Boston: Boston Publishing Company, 1984.
- Lipsman, Samuel, Steven Weiss,
*et al.* *The False Peace*. Boston: Boston Publishing Company, 1985.
- Littauer, Raphael and Norman Uphoff, eds,
*The Air War in Indochina*. Boston: Beacon Press, 1972.
- Morocco John.
*Rain of Fire, Air War, 1969-1973*, Boston: Boston Publishing Company, 1985.
- Nolan, Keith W.
*Into Laos: The Story of Dewey Canyon II/Lam Son 719, Vietnam 1971*. Novato CA: Presidio Press, 1986.
- Prados, John.
*The Blood Road: The Ho Chi Minh Trail and the Vietnam War*, New York: John Wiley and Sons, 1998.
- Shawcross, William.
*Sideshow: Kissinger, Nixon, and the Destruction of Cambodia*. New York: Washington Square Books, 1979.
- Snepp, Frank.
*Decent Interval*. New York: Random House, 1977.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=20)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&veaction=edit&vesection=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_S%C6%A1n&action=edit§ion=21)] [Đường mòn Hồ Chí Minh](http://bachkhoatoanthu.vass.gov.vn/noidung/tudien/Lists/GiaiNghia/View_Detail.aspx?ItemID=35534)tại [Từ điển bách khoa Việt Nam](/wiki/T%E1%BB%AB_%C4%91i%E1%BB%83n_b%C3%A1ch_khoa_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Ho Chi Minh Trail](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/268322)tại [Encyclopædia Britannica](/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica) **(tiếng Anh)** [Chuyên đề: 40 năm bộ đội Trường Sơn](http://hanoi.vnn.vn/chuyen_de/9904/)
- John T. Correll,
*, Airforce Magazine Online, November 2005, Vol. 88, No. 11* [The Ho Chi Minh Trail](http://www.afa.org/magazine/nov2005/1105trail.asp)
- Báo Tuổi trẻ,
*Đường Hồ Chí Minh xuyên lòng đất*. [Ðường mòn Hồ Chí Minh: Từ con đường máu đến một trong những địa điểm thu hút nhiều khách du lịch](http://www.voanews.com/vietnamese/archive/2005-08/2005-08-16-voa11.cfm)Website Ðài Tiếng Nói Hoa Kỳ.
|
|
(25 di tích)
(14 di tích)
Đường Trường Sơn •
(10 di tích)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp1055 hit(1), cp1053 frontend miss(0)

Vary: Accept-Encoding,Cookie


text:
Điện ảnh Fiji
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Điện ảnh Fiji (tiếng Anh: Cinema of Fiji) là tên gọi ngành công nghiệp Điện ảnh của nước Cộng hòa Quần đảo Fiji.
Mục lục
Lịch sử hình thành và phát triển[sửa | sửa mã nguồn]
Được mệnh danh là Bulawood, tuy nhiên Fiji mới bắt đầu có bộ phim truyện đầu tiên của mình vào năm 2004, và đã sản xuất liên tục cho đến nay.
Hãng phim[sửa | sửa mã nguồn]
Phim nổi tiếng[sửa | sửa mã nguồn]
- The Land has Eyes (2004)
- Boot Camp (2007)
Nhà làm phim tên tuổi[sửa | sửa mã nguồn]
Diễn viên nổi tiếng[sửa | sửa mã nguồn]
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- IMDb
- Fiji là một Hollywood ở Nam Thái Bình Dương, Đài phát thanh Fiji, 25-7-2008. "Bula" trong tiếng Fiji nghĩa là chào mừng.

markdown:
# Điện ảnh Fiji
**Điện ảnh Fiji** ( [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): *Cinema of Fiji*) là tên gọi ngành công nghiệp [Điện ảnh](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh) của nước [Cộng hòa Quần đảo Fiji](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Fiji).
## Mục lục
## Lịch sử hình thành và phát triển[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Fiji&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Fiji&action=edit§ion=1)]
Được mệnh danh là
*Bulawood*, tuy nhiên [Fiji](/wiki/Fiji) mới bắt đầu có bộ phim truyện đầu tiên của mình vào năm 2004, và đã sản xuất liên tục cho đến nay.
### Hãng phim[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Fiji&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Fiji&action=edit§ion=2)]
### Phim nổi tiếng[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Fiji&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Fiji&action=edit§ion=3)] *(2004)* [The Land has Eyes](/w/index.php?title=The_Land_has_Eyes&action=edit&redlink=1) *(2007)* [Boot Camp](/w/index.php?title=Boot_Camp&action=edit&redlink=1)
### Nhà làm phim tên tuổi[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Fiji&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Fiji&action=edit§ion=4)]
### Diễn viên nổi tiếng[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Fiji&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Fiji&action=edit§ion=5)]
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Fiji&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh_Fiji&action=edit§ion=6)] [IMDb](http://www.imdb.com/search/title) [Fiji là một Hollywood ở Nam Thái Bình Dương](http://www.radiofiji.com.fj/fullstory.php?id=12825), [Đài phát thanh Fiji](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_ph%C3%A1t_thanh_Fiji&action=edit&redlink=1), 25-7-2008. "Bula" trong [tiếng Fiji](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Fiji)nghĩa là *chào mừng*.
|
|

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-Language: vi

X-Cache: cp1052 miss(0), cp1053 frontend miss(0)

Accept-Ranges: bytes

Content-Type: text/html; charset=UTF-8