text:
Bút ký của Từ Khanh
Thành phố Mandalay, cách Yangon trên 700 cây số về hướng bắc, có một con đường rợp mát và thẳng băng dọc theo hoàng thành, đường số 66. Một đầu đường là khách sạn năm sao Sedona, đầu kia là Đồi Mandalay, chỉ cao 240 mét nhưng muốn leo tới đinh phải trèo 1.729 bậc thềm. Hai hàng cây trên đường 66 thẳng tắp trên hai lối đi bộ ven đường, giải phân cách ở giữa là hàng cây xanh, đứng đầu con đường thanh thản này có thể thấy thấp thoáng tháp vàng trên lưng chừng Đồi Mandalay.
Đường xá trong nội thành Mandalay thẳng góc, tên đường đánh theo số thứ tự nên dễ tìm. Phố xá không có gì lạ, nổi bật nhất là Đồi Mandalay, các ngôi chùa và hoàng thành nằm ngay dưới chân đồi.
Năm 1857, vua Mindon dời đô từ Amarapura từ hướng nam về Mandalay hiện nay, chọn Đồi Mandalay như một điểm tựa phong thủy và tín ngưỡng để xây hoàng cung. Nhiều cuốn sách ghi rằng lý do vua dời đô vì được mặc khải và do một nhà tiên tri mách bảo. Nhưng tôi có nói chuyện với vài người khi đi thăm cố đô Amarapura chỉ cách Mandalay 11 cây số thì họ bảo không phải như vậy. Họ nói vì lúc đó quân Anh đã chiếm Hạ Miến Điện, nhà vua biết thế nào họ cũng chiếm vùng Thượng Miến Điện nên dời kinh thành vô sâu trong đất liền, vì hoàng thành Amarapura gần sông Voi quá, khó phóng thủ, mà hải quân Anh rất giỏi. Hoàng cung cũ được dời về Mandalay bằng voi (thật ra chỉ trên 10 cây số), và mất hai năm sau khi dời đô thì hoàng cung Mandalay mới xây xong.
Nếu tính về thời gian thì một hoàng thành chỉ xây trong vòng hai năm ắt không thể nào lớn hoặc bề thế như của Trung Hoa hay thậm chí hoàng thành Huế. Quả vậy, hoàng thành Mandalay cho ta cảm giác nhẹ nhàng và khoáng đạt, chứ không u trầm và kín đáo như thành nội Huế. Mỗi bề hoàng thành dài khoảng hai cây số, có tổng cộng 12 cổng (mỗi mặt thành có ba cổng), ở các cổng và bốn góc thành có tháp cao nhưng như để trang trí hơn là phòng thủ, gồm nhiều mái vuông chồng dần lên nhau. Đứng trên Đồi Mandalay nhìn xuống, hoàng thành Mandalay trông như một Mạn Đà La. Về mặt hình dạng, Mạn Đà La là một hình tròn bao quanh một đồ hình vuông vức , có bốn cửa xoay về bốn hướng, mỗi cửa có một vị Phật ngự trị chung quanh vị Phật chính ở trung tâm đồ hình. Tùy theo hạnh nguyện mỗi vị Phật có một màu sắc tương ứng. Trong Phật giáo Mật Tông, hành giả quán mình là một Mạn Đà La, hay có đủ sắc tướng của một vị Phật, nói thật đơn giản thì Mạn Đà La khi ấy vừa là phương tiện (để tu) vừa là cứu cánh (thành Phật). Ngoài hoàng thành là thành phố, chung quanh thành phố là bốn con sông bao bọc như vòng tròn bao quanh hình vuông bên trong. Thành phố Mandalay đúng là một Mạn Đà La.
Trong luận ký ‘Đời sống và Nhân Sinh Quan của người Miến Điện’ viết xong vào năm 1909, Sir Jame George Scott mô tả hoàng thành của vua Mindon như sau:
‘… mỗi mặt thành dài một dặm tám, tường đắp cao hơn 11 mét rưởi, bề dày gần một mét, dù khó bị phả vỡ nhưng không có súng phòng thủ đặt trên các pháo đài cách nhau khoảng 182 mét. Mặt thành hình răng cưa sâu nhưng không có lợi gì [cho việc phòng thủ] mà chỉ để trang trí. Có 12 cổng thành mỗi mặt nhưng mỗi bên chỉ có một cái cầu bắc qua hào, riêng cửa thành phía tây có hai cầu và một cái dành riêng cho tang lễ. Bên ngoài mỗi cổng thành có biển ghi tên và huy hiệu của cổng. Chung quanh và cách thành chừng 18 mét là hào sâu rộng khoảng 45 mét [có tài liệu ghi 68 mét, tôi nghĩ đúng hơn vì có đo thử bằng cách nhảy ước chừng, cũng có thể hào được mở rộng sau này NV], có thả sen là loài hoa Phật tử ưa chuộng. Đây đó trên hào thấp thoáng những chiếc thuyền của hoàng gia.’[1]
Mô tả của Scott không khác lắm dù đã hơn một thế kỷ qua. Hoàng thành của vua Mindon giống như để che các sinh hoạt của hoàng gia và triều đình hơn là để phòng thủ. Dù hào rộng, nước trong vắt và thoáng chứ không thả đầy rau muống như ở thành nội Huế, nhưng cũng chỉ để trang trí hay giải trí. (‘Đây đó trên hào thấp thoáng những chiếc thuyền của hoàng gia’.) Vua Mindon không nghĩ đến chuyện tự vệ, rất có thể ông biết lối phòng thủ bằng hào sâu và tường dầy, với các súng ‘thần công’ cổ lổ sĩ bắn phát một không thể ngăn chận quân Anh – lúc đó đã chiếm hết miền Hạ Miến Điện. Sớm muộn gì họ cũng chiếm luôn vùng Thượng và triều đình phong kiến với vũ khí thô sơ không cách nào ngăn chận nổi, vì vậy ông tập trung phát huy đạo Phật trong thời gian trị vì hơn là lo bảo vệ đất nước.
Tất nhiên những điều trên là võ đoán của tôi, không có căn cứ và chỉ dựa theo cảm nhận khi đạp xe đi quanh hoàng thành. Cổ thành nào cũng buồn, nhưng nỗi buồn váng vất nơi cổ thành Mandalay không u uất, không trầm mặc, không rêu phong màu gạch đỏ như nỗi buồn thấu xương ở thành nội Huế một chiều đông lất phất mưa. Nó như một cô gái xuân thì phơi phới không trang điểm chứ không phải một nàng kiêu kỳ kín đáo với vòng vàng xuyến ngọc và quá khứ phủ đầy người. Buồn nhưng nỗi buồn nơi bốn tường thành vuông vức bình thản, tựa như con người biết kiếp người rồi sẽ như thế, như sông trôi, mặc!
Tôi không đi vào bên trong hoàng thành vì theo vài tài liệu, và người địa phương, cho biết ‘bên trong không còn gì cả vì bị đồng minh thả bom làm cháy rụi cung điện trong Chiến Tranh Thế Giới lần 2’, nhất là không có gì để xem vì ‘toàn là đồ giả’. Một người Mandalay nhấn mạnh: ‘Trong đó bây giờ là doanh trại quân đội, không có gì.’
Mandalay như vậy không phải là thành phố cổ như nhiều người nghĩ. Nó là cố đô của triều đình phong kiến cuối cùng của Miến Điện và chỉ tồn tại không tới 30 năm. Quá ngắn nên không có nhiều dấu vết vua chúa, trừ các công trình lớn để hoằng dương đạo Phật của vua Mindon.
Cách nội thành Mandalay 70 cây số về hướng đông (tức về hướng Việt Nam), có cao nguyên Pyin Oo Lwin cao trên 1.000 mét. Tên cũ của Pyin Oo Lwin là May Myo, nghĩa là Phố May (‘May’ là tên của viên sĩ quan đầu tiên của thực dân Anh đồn trú tại Pyin Oo Lwin). Tôi gọi May Myo là Phố Mây. Tôi thuê một chiếc xe ôm chở lên cao nguyên Pyin Ooo Lwin, tức Phố Mây, vào sáng sớm. Ông xe ôm đã trọng tuổi, nói tiếng Anh lưu loát, biết nhiều về lịch sử Miến Điện. Ông ngồi chơi hút thuốc vặt (chứ không nhai trầu) trước khách sạn, rủ tôi đi chơi. Ông nói không làm gì, nếu đồng ý thì đi về tổng cộng 140 cây số chỉ lấy 20 đô.
Các bạn giang hồ nếu lên Phố Mây nên chọn đi xe ôm, hoặc ‘đã’ hơn là tự mình mướn gắn máy rồi xem bản đồ chạy. Thật ra đường đi dễ, không cần nghiên cứu bản đồ cũng đi được. Từ trung tâm Mandalay, tức từ cổng nam của hoàng thành (đường số 26), tìm đường số 73 chạy cho đến khi gặp đường số 35 thì rẻ trái, chạy hết đường 35 (khoảng hai cây số) sẽ thấy một tấm bảng chỉ hướng đi lên Phố Mây. Từ đây đã ra khỏi nội thành, chỉ có đường quốc lộ độc đạo nên không thể lạc được.
Ra khỏi nội thành con đường nhựa hơi lổm chổm nhưng chỉ khoảng 10 cây số là đường trơn láng. Hai bên các hàng cây tếch và phượng vàng vươn cao che gần kín bầu trời. Con đường này hai chiều, phân cách nhau bởi một hàng cây rộng trên năm thước, chạy tốc độ thoải mái không giới hạn. Ruộng lúa sau hàng cây cao không rộng bằng miền Tây nhưng cảnh các cô Miến Điện đội nón lá, quấn xà rông đủ màu sắc lui cui cấy lúa thật yên bình.
Trước khi lên đèo, chúng tôi ghé vào một quán nhỏ để ăn sáng. Đây là quán duy nhất dọc đường, nhiều xe hàng chở người ngồi cả trên mui tấp vào nên không khí khá náo nhiệt. Chúng tôi vừa ăn sáng vừa nói chuyện. Bác xe ôm có cậu con trai đầu đã tốt nghiệp Học viện Quân sự ở Phố Mây, vừa mới được điều lên tiểu bang Shan. Tuy bác không nói nhưng tôi đoán cậu con của bác được gửi lên Đặc Khu Kokang nằm phía bắc của tiểu bang Shan, giáp biên giới Trung Quốc, nơi đang diễn ra nhiều cuộc giao tranh giữa quân đội chính quyền và lực lượng võ trang của các sắc dân thiểu số. Phần lớn sắc dân vùng giáp ranh Trung Quốc này gốc Hoa. Miến Điện có 135 sắc tộc, chiếm 30 phần trăm dân số. Do nhiều nguyên nhân họ thường xuyên xung đột với chính quyền trung ương. Riêng tiểu bang Shan có 17 lực lượng vũ trang của người thiểu số, có khi đánh có khi hòa với chính quyền quân sự.
Vào thời điểm tôi đến Phố Mây thì giao tranh đang diễn ra ác liệt giữa lực lượng võ trang của sắc dân Kokang (Quân Đội Liên Minh Dân Chủ Quốc Gia Miến Điện) và quân đội của chính quyền, không biết tổn thất hai bên thế nào nhưng gần 30.000 nạn nhân chiến tranh, phần lớn là người gốc Hoa, phải tràn qua tỉnh Vân Nam lánh nạn. Sự bất ổn ở khu vực biên giới khiến Trung Quốc còn lo ngại hơn chính quyền quân sự vì Bắc Kinh đang chuẩn bị thiết lập đường ống dẫn khí đốt từ Vân Nam, băng qua Miến Điện, vươn ra tới Ấn Độ Dương. Đường ống dài 1.200 cây số này sẽ giúp tàu chở dầu Trung Quốc không lệ thuộc vào tình hình an ninh bất ổn ở Vịnh Malacca khi phải chở dầu từ Phi châu hay Trung Đông về nước.
Bác xe ôm hãnh diện vì lương tháng của cậu con khoảng 100 đô, có thể sống tự lập dù đang phải ở vùng chiến sự. Hai đứa nhỏ hơn cũng đang học đại học. Theo tiêu chuẩn Miến Điện bác thuộc gia đình đủ ăn đủ mặc, không chật vật quá. Bác nói cho con vào quân đội thì mới tiến thân được, ‘sau này nó lên tướng con ngon nữa’. Bác lôi trong bóp ra tấm hình của cậu con sĩ quan quân đội, khoe: ‘Nó cao lớn đẹp trai, học giỏi nên mới được tuyển vào trường sĩ quan.’
Sau khi băng qua gầm rú qua hai cái đèo có mấy chiếc xe hơi cũ nằm ụ, ngắm nghía dòng Dotawaddy, một nhánh của sông Voi, uốn lượn yên bình dưới thung lũng xanh thẳm, chúng tôi đã lên tới cao nguyên Phố Mây, không khí mát lạnh như ở Di Linh, hai bên đường hoa dại đủ màu. Con đường vào Phố Mây như một làng quê thanh lịch, bác tài chạy ngang một cái miếu nhỏ ven đường và bóp còi tin tin. Bác giải thích đó là chào thần làng phò hộ để đi đường bình yên (khi đi về bác cũng chào kiểu bóp còi tin tin và cho xe chạy chậm lại).
Con đường dẫn vào thành phố êm đềm và kín đáo. Hoa phượng vàng và hoa cây tếch vàng nhạt đan vào nhau, chớm một màu sáng phất phơ trên bầu trời cao nguyên nhiều mây xám. Xe chạy ngang Học Viện Quân Sự, theo lời bác xe ôm, là đại học lừng danh và đầy đủ tiện nghi nhất Miến Điện. Chắc không ai nghi ngờ gì điều này. Trước cổng chính Học Viện có tượng đồng ba ông vua đứng trên bệ đỏ, một ông dựng giáo chỉ tay, một ông đang tuốt kiếm, một ông khoanh tay trước ngực đắc ý ngắm nhìn chiến công. Hình ảnh ba ông vua bốc lên một không khí chiến tranh. Cánh cổng lớn mở vào bên trong một con đường nhựa phẳng phiu chạy sâu vào rặng núi, bên hông cổng lớn có hai hàng chữ bằng tiếng Miến và tiếng Anh chạm nổi trên nền tường đỏ rực: The Triumphant Elite of The Futute. Những sĩ quan quân đội của Miến Điện được (nhà nước) huấn luyện và chọn là giai cấp ưu tú của đất nước. Trong Miến Điện hôm nay, dường như chỉ có hai giai cấp là quân nhân và dân thường. Nhưng không như giai cấp tiền phong có tiếng nhiều hơn có miếng, sĩ quan quân đội Miến Điện thực sự được chính quyền quân sự đãi ngộ, ít ra thì tôi cũng thấy điều đó ở mặt nổi khi rong chơi trên đường. Ở phi trường, ngoài phố Yangon, tôi thấy một số sĩ quan quân đội trẻ, áo quần thẳng nếp, giầy bốt-đờ-sô ruồi đậu trượt chân, đi cạnh những thiếu nữ Miến Điện rất xinh đẹp, ăn mặc sang trọng, đầu ngẫng cao, nện gót giầy cao gót trên nền, họ có vẻ hãnh điện, những người chung quanh liếc mắt nhìn họ, vẻ e dè. Tôi hỏi bác xe ôm:
- Thế con trai bác có bạn gái chưa, chừng nào bác có cháu nội?
Bác nói nó mới ra trường nên chưa, nhưng ‘thiếu gì’. Phố Mây được chọn làm nơi đặt trường đào tạo sĩ quan, hình như chính quyền cũng chọn thị trấn này để xây cất nhà cửa khang trang và giữ gìn thiên nhiên cẩn thận. Nhiều ngôi biệt thự lớn, khách sạn đẹp, có cả sân golf. Khung cảnh cao nguyên yên bình nhưng càng lên cao dường như có một vẻ bất thường nào đó vì thỉnh thoảng, trong khi các xe hàng cà khổ chở người trên mui đang lệt bệt trên đường, kể cả chiếc gắn máy của chúng tôi, thì đột nhiên tấp hết vào lề để nhường cho một đoàn xe hơi láng bóng vượt qua. Bác xe ôm nói đó là xe quân sự. Những chiếc xe này cửa kính phản quang, chạy rất nhanh, đứng bên lề nhìn họ xẹt ngang thấy xe mình và xe hàng khúm núm bên lề phải như đang cúi đầu nhìn sự ‘tiến bộ’ vượt qua, và bất giác ngậm ngùi.
Chúng tôi ngừng trên dốc của một khu chợ, ở đây có không khí của một cái chợ cao nguyên đông người nhưng không ồn ào, đủ các loại trái cây miền núi, xe ngựa nhiều nhất. Phố Mây đúng là nơi nghỉ mát lý tưởng trong mùa hè, phải ở lại ít nhất hai ngày mới đi hết các thắng cảnh, vườn Bách Thảo, nhiều thác cao, chùa trong thạch động. Bác xa ôm nói ở đây có một tiệm cà phê rất ngon, nhưng giá khá mắc, bác nói tôi nghiền quá thì bác chở nhưng không nên đi vì của một người Mỹ gốc Tiệp Khắc làm chủ. Tôi nói bác không thích người Mỹ à? Bác gật gù. Tôi nói thế sao khi ăn sáng bác ước có tiền cho thằng con thứ qua Mỹ du học. Bác không trả lời, chỉ gật gù. Tôi cà khịa gật gù là sao, là chịu hay không chịu Mỹ. Bác nói thì cha mẹ đều muốn cho con thành tài, học ở một nước phát triển thì vẫn tốt hơn. Tôi trêu thế là phò Mỹ nhé. Bác nói thật ra đó là chuyện chính quyền, chứ trong tiệm sách ‘vẫn có sách của ông Obama đấy’.
Trên đường về tôi nói còn mấy ngôi chùa ở Mandalay muốn đi luôn. Bác xe ôm nói vậy để tôi chở anh đi đường tắt hay lắm. Quả thật, thay vì chạy theo lối cũ, bác qua một cái cầu ngắn rồi rẻ phải cặp theo một con đê dẫn thủy nhập điền. Vì có núi và đồng ruộng nên con đường làng giống như các con đường ruộng khác ở miền Trung, có các cụm làng lợp tranh vách tre, xe bò đi lại chậm rãi, phụ nữ tụ tập thản nhiên tắm dưới rạch, con nít chân đất rượt đuổi nhất. Khung cảnh miền quê yên ả trong khói lam chiều, khó nghĩ đây là vùng đất nghèo và cô đơn nhất thế giới.
Ở Mandalay có nhiều chùa, tháp và tự viện do vua Mindon xây. Các chùa và tự viện nổi tiếng tập trung dưới chân Đồi Mandalay, gần hoàng thành, như tự viện Shwe Nandaw Kyaung, còn có tên là Kim Các Tự vì toàn tự viện được dát vàng, bây giờ tuy chỉ còn gỗ, nhưng đường nét chạm khắc trên toàn bộ kiến trúc tinh xảo và công phu. Nhưng một ngôi chùa không thể không viếng là Kuthodaw, được coi là Cuốn Sách Lớn Nhất Thế Giới.
Trong cuốn The Way of the White Clouds, đại sư Anagarika Govinda mô tả chùa Kuthodaw (tác giả viết là Kuthawdaw) như sau:
‘… vua Mindon cho khắc kinh Phật lên những phiến cẩm thạch lớn và nặng để kẻ trộm hay quân xâm lược không khởi lòng tham, mà lại giữ cho kinh được truyền đời. Nhà vua cũng muốn dân chúng, từ quan cho chí dân, có thể đến xem kinh dễ dàng và thuận tiện. Vì vậy mỗi phiến cẩm thạch đều được dựng trong một ngôi tháp riêng, trên có mái che và người ta dễ vào đọc, mỗi ngôi tháp giống như một cái chùa nhỏ thu nhỏ. Người hiếu kinh có thể thoải mái nghiên cứu bất kỳ đoạn kinh nào bằng cả hai thứ tiếng Pali và Miến ngữ.’
‘Với mục đích đó nhà vua cho xây Đại tự Kuthawdaw, xung quanh bao bọc bởi 799 ngôi chùa nhỏ hơn, mỗi tiểu tự này đều được thiết kế tỉ mỉ giống nhau để chứa toàn bộ kinh điển Phật giáo (Tam Tạng Kinh Điển).’
Thực ra chỉ có 730 bia đá (không phải 799), trong đó có một bia tóm tắt toàn bộ công trình khắc kinh lên đá. Như vậy toàn bộ Tam Tạng Kinh Điển chỉ khắc trên 729 bia. Các chi tiết về bia đá và tháp cũng hơi khác với cách Govinda mô tả.
Tôi dành trọn nửa ngày để viếng chùa Kuthodaw. Chùa nằm dưới chân Đồi Mandalay, trong một cụm gồm nhiều ngôi chùa lịch sử. Chùa có bốn cổng vào, nhưng cổng chính ở phía Nam (tức từ hướng hoàng thành), hình vòm cung như kiểu tam quan cách điệu, trên đỉnh và hai bên cửa có nhiều tháp nhỏ màu vàng sáng, khung cửa màu gậch sậm, màu áo của nhà sư Miến Điện. Từ cổng chính, có một hành lang dài gồm nhiều cột gỗ tếch chạm trỗ hoa văn và hình các thần nat (thần địa phương), trên có che mái dẫn vào một điện thờ Phật Thích Ca. Tượng Phật bằng đồng ngồi kiết gia, không lớn nhưng rất tinh xảo. Đặc biệt đôi mắt Phật khác hẵn các pho tượng mà tôi đã được xem ở Miến Điện và nhiều nước khác: đôi mặt Phật trầm ngâm và buồn, lạ thật, cả tôn tượng ưu tư chứ không mỉm cười như thường thấy trong các chùa. Không thấy biển ghi, và hỏi cũng không ai biết, tôn tượng này được làm năm nào.
Bên phải tượng Phật là bức họa chân dung vua Mindon, vị vua hộ pháp cho Phật giáo Miến Điện. Ông ngồi, một tay cầm phất trần, đầu chít khăn trắng chứ không đội vương miện, trông ông như một người Miến Điện nhỏ nhắn bình thường chứ không phải vị minh quân cuối cùng của Miến Điện (kế vị ông là hôn quân Thibaw, làm vua được vài năm thì bị thực dân Anh đày qua Ấn Độ).
Tôi đi xem các bia đá khắc kinh, đi theo chiều kim đồng hồ, bắt đầu từ bên trái.
Tất cả 729 bia đá bằng cẩm thạch trắng đều được dựng riêng trong từng ngôi tháp nhỏ giống hệt nhau. Phần dưới tháp hình vuông, mỗi bề khoảng hai thước, đỉnh tháp hình quả chuông úp trên hai tầng hoa sen, trên đỉnh quả chuông trang trí một ‘cái dù’ bằng đồng đỉnh có viên đá xanh, xung quanh gắn năm chuông nhỏ. Ngôi tháp có bốn cửa chính mái vòm, chạm hoa văn và hình rồng đơn giản, bên trong mỗi tháp có dựng bia bằng đá cẩm thạch cao gần 1.68 mét. Bia đá không phải hình vuông như nhiều tài liệu viết, đỉnh bia hình dợn sóng và rộng hơn phần dưới. Hai mặt bia, dày khoảng 12 phân, khắc nội dung kinh, một mặt bằng chữ Miến Điện còn mặt kia chữ Pali. Nguyên ủy vua Mindon cho nạm vàng viền bia và chữ nhưng sau đó vàng bị cậy hết.
Các tháp trắng che bia được chia làm ba dãy cách nhau bằng một bức tường. Dãy thứ nhất gồm 42 tháp, dãy thứ hai (ở giữa) 168, dãy thứ ba gồm 519 tháp ở vòng ngoài cùng. Tháp thứ 730 ghi lịch sử hoàn thành công quả khắc kinh lên đá nằm ở góc đông nam (từ cổng Nam vào phía bên tay phải). Các ngôi tháp nhỏ này bao quanh ngôi tháp chính bằng vàng rất lớn, cao gần 60 mét. Công trình xây chùa bắt đầu từ năm 1859, việc khắc kinh lên đá bắt đầu từ năm 1860 và hoàn tất năm 1868.
Mỗi tháp đều có đánh số thứ tự từ 1 cho đến 729, toàn bộ bia đá khắc Tam Tạng Kinh Điển (tạng Kinh, tạng Luật, và tạng Luận theo truyền thống Phật giáo Nguyên Thủy) được khắc theo thứ tự như sau:
- Tạng Luật (Vinaya), tổng cộng 111 bia (từ bia số 1 đến bia 111).
- Tạng Luận (Abhidhamma), tổng cộng 208 bia (từ bia 112 đến 319).
- Tạng Kinh (Suttamta hay Suttanta), tổng cộng 410 bia (từ bia 320 đến 729).
Sau công trình vĩ đại này, vua Mindon tổ chức đại hội kiết tập kinh điển theo hệ Pali (Phật Giáo Nam Tông) vào năm 1871 tại kinh đô Mandalay. Ông triệu tập 2.400 cao tăng Miến Điện để khảo chứng, đối chiếu những điểm dị và đồng (khảo đính) trong kinh điển thuộc hệ Pali. Đại hội kiết tập kéo dài năm tháng, thường được gọi là Đại hội Kiết Tập Kinh Điển Lần Thứ 5, nhưng không được các nước khác công nhận vì các nhà sư tham dự đại hội đều là người Miến Điện. Tuy nhiên một điểm lịch sử cần ghi chú ở đây, là trái với một số tài liệu Phật giáo cho rằng sau Đại hội Kiết Tập vua Mindon mới cho khắc toàn bộ Tam Tạng Kinh Điển lên bia đá. Thật ra, công tác khắc kinh lên bia đá dựng trong chùa Kuthodaw đã hoàn tất vào năm 1868, và ba năm sau Đại hội Kiết Tập mới diễn ra, tức năm 1871.
Tôi ở lại chùa Kathodaw đến quá trưa, ngồi dưới các tàng cây thuộc họ hồng xiêm (star flower) rợp bóng. Trong sân chùa có một cây star flower trên 250 tuổi, nhưng đặc biệt nhất giữa các dãy tháp bia là những cây star flower có tàng lá xòe ra như một cái lộng. Dưới các tàng lá người ta xây nhiều zayat, một loại nhà mở của người Miến Điện thường xây dọc đường, hay trong mỗi ngôi làng đều có, dùng để khách lỡ đường lỡ xá nghỉ chân, hoặc nếu trong làng thì công dụng như cái đình bên mình, dân làng tụ họp trong zayat bàn tán, nếu ở trong sân chùa hay ngoài cổng chùa (ngoài cổng Nam chùa Kuthodaw có một zayat cất trên một cái hồ như nhà thủy tạ) thì zayat là nơi khách dừng chân núp mưa hay tránh nắng, có nước uống. Zayat nào cũng xây bằng gỗ, vuông vức mỗi bề khoảng năm sáu mét, có bốn cửa vào, ván bằng sàn, lan can thấp nửa thước sơn vàng còn cột màu đỏ gạch, từ lan can lên nóc để trống, nóc theo hình bánh ú đội lên nhau cả bốn mặt. Tôi nằm trong một zayat giữa hai dãy bia đá, không gian hoàn toàn yên lặng vì là ban trưa, thỉnh thoảng mới có một hai người vào các zayat khác ngủ, hoặc nằm ngay dưới gốc cây star flower. Loại cây này không cao nhưng tán rộng, không thấy hoa, lá cây như có hương thơm thoang thoảng của hoa nhài. Những cái chuông nhỏ treo xung quanh đỉnh tháp rung rinh âm thanh trong và cao, thỉnh thoảng ở ngoài tháp chính tiếng hồng chung ngân nga rền rền như giữ nhịp cho tiếng chuông cao.
Chùa nào ở Miến Điện cũng có nhiều chuông. Không kể rất nhiều chuông nhỏ treo trên cao, quanh các tháp, mà xung quanh chính điện họ cũng đặt các dãy hồng chung, thường là ba cái làm một cụm, quanh bốn góc. Khách thập phương sau khi vào điện lạy Phật, đều có thể ra lấy dùi gỗ dộng hồng chung. Lệ này khác hẵn các chùa Việt Nam, chỉ có các thầy trong chùa mởi thỉnh chuông, và phải thỉnh đúng thời. Người Miến Điện quan niệm về chuông khác với người mình nhiều điểm.
Các thầy ở Việt Nam khi đánh hồng chuông có bài kệ thỉnh chuông, đại khái, nguyện cho tiếng chuông vang khắp các cõi, đến tận địa ngục để phá tan u minh và để cho hương linh nơi Địa ngục vơi bớt khổ đau. Chuông đều có trong các chùa và các nhà Việt Nam theo Phật giáo. Ở Miến Điện, chuông chỉ có trong chùa, không có nhà nào có chuông, nếu có thì – người ta tin – cũng không có công dụng gì về mặt tín ngưỡng. Khi cầu nguyện xong, khách ra bên ngoài điện, đến chỗ treo hồng chung và dộng ba tiếng chuông, không phải để ‘thượng thông thiên đường hạ triệt địa phủ’ (bài kệ Đóng Đại Hồng Chung), mà để thông báo cho chư Phật và chư thần thổ địa biết là người đánh vừa thực hiện một công đức (lễ Phật). Vì vậy đánh xong ba tiếng chuông, người Miến Điện còn dộng dùi chuông xuống đất một cái. Mục đích của các chuông nhỏ treo quanh các đỉnh tháp chùa lớn cũng như vậy, là để thường xuyên ‘nhắc’ thế giới mười phương biết về hành động tu hành của người đi chùa. Chuông nhỏ không trầm, nghe vui tai vì tiếng linh kinh suốt ngày đêm nhờ gió thổi.
Chỉ trong bán kính 30 cây số tính từ trung tâm Mandalay ở vùng Thượng Miến Điện, có đến bốn cố đô.
Mandalay là cố đô thứ nhất, nhưng đang thành kinh đô mới của nhiều người Trung Quốc. Theo tổ chức phi chính phủ Global Witness ở Luân Đôn, có khoảng 40 phần trăm dân số Mandalay là người Hoa, phần lớn di cư từ Vân Nam và Tứ Xuyên qua Thượng Miến Điện nhưng kéo về Mandalay định cư vì dễ làm ăn. Chính sách đưa dân qua nước láng giềng của Bắc Kinh không mới, nó lại mạnh và suôn sẻ hơn nhờ chính quyền quân sự làm ngơ. Mandalay chưa có Phố Tàu nhưng phần lớn các cửa hiệu lớn bán đủ loại hàng hóa tạp-pí-lù đều của người Hoa. Các khách sạn lớn cũng của do người Hoa làm chủ, Không chỉ riêng Mandalay mà toàn Miến Điện tất cả xe gắn máy cũng đều của Trung Quốc, áo quần cũng Trung Quốc, chỉ có một số rất ít nhập từ Thái Lan. Tôi làm bể chấu cắm điện vào laptop, nhờ bác xe ôm hôm nọ (tôi giữ rịt bác suốt bốn ngày ở Mandalay) chở đi mua. Bác chở ra một phố bán đồ điện và điện tử mua một cái, rồi nói giọng bất mãn: ‘Tiệm nào lớn ở đây đều Chinese, Chinese everywherre.’
Trong thập niên 1990, người ta ước tính dân số Mandalay tăng từ năm trăm ngàn lên gần một triệu nhờ người Hoa từ đại lục di cư sang. Một nhà báo nữ của Miến Điện vừa mới mất năm 2008 lúc bà được 92 tuổi, nói rằng người Trung Quốc không tốn một phát đạn mà lấy được Mandalay. Ai cũng biết người Hoa đi tới đâu thì nơi ấy việc buôn bán ở đó phát triển, nhưng đồng thời ảnh hưởng bản sắc văn hóa Miến Điện. Riêng ở Mandalay, nhiều lễ hội chính thức của con cháu Khổng Tử đã thành thông lệ, đã có khá nhiều chùa Tàu lớn. Một tác động khác là tệ nạn xã hội. Ở Mandalay không có hộp đêm, hoặc có mà tôi không biết, riêng ở Yangon có một số hộp đêm khoảng dưới 10 cái. Các hộp đêm thường bắt đầu từ 9 giờ tối, màn trình diễn chủ yếu là thời trang trên một sàn vuông, xung quanh có ghế ngồi, các cô bận trang phục kín đáo, có khi mặc quần jeans, đi lên đi xuống một cách tài tử. Tôi theo một chàng quản lý nhà khách đi một hộp đêm có tên là JJ, vé vào cửa ba đô Mỹ kèm một ly bia hơi (bia Dagon). Khách uống một ly có thể ngồi đến nửa đêm mà không ai hỏi han gì. Nhưng đặc biệt xung quanh tụm năm tụm ba rất nhiều cô gái, không hẵn con gái gốc Miến Điện vì nước da và khuôn mặt trắng, mũi tẹt, lùn và xấu. Phụ nữ Miến Điện thường dong dỏng, ốm, da bánh mật hoặc đen sậm, đôi mắt dài và buồn. Tôi hỏi chàng quản lý có phải ‘các em là người Hoa không’. Chàng Miến Điện quấn xà rông mặc sơ mi trắng, chân đi dép lẹt xẹt, vừa uống bia vừa trả lời một câu thật ấn tượng:
- Chín mươi chín phần trăm đĩ là người Hoa!
Tất cũng khó biết mức độ sự thật qua nhận xét khơi khơi này, nhưng nó phản ảnh một hiện tượng xã hội. Chính quyền không khuyến khích nhưng làm ngơ các hoạt động mại dâm, dù vậy, khách khứa vào hộp đêm lèo tèo, có ông quấn xà rông vào nằm ngữa trên ghế, nhai trầu bỏm bẻm, cảnh ăn chơi rất thô sơ chứ không ác liệt và sang trọng như ở Sài Gòn hay Hà Nội.
Cũng như ở Yangon, buổi tối Mandalay không có đèn đường. Đường sá sáng lên nhờ ánh neon từ một số cửa tiệm hắt ra, nhờ xe nước mía, nhờ đèn xe máy loang loáng trên đường. Đã thế điện cúp nhiều lần trong ngày và đêm, cúp rồi bật, chứ không cúp một mạch nhiều giờ liền. Mandalay, cố đô phong kiến cuối cùng, thành phố mới và lớn thứ hai của Miện Điện, dù sao vẫn là nơi không nên thiếu trên lộ trình đi Miến, bởi nó là một thành phố có cá tính, không vô văn hóa nửa Tàu nửa Tây như Singapore.
Cố đô thứ hai là Amarapura, nghĩa là ‘Bất Tử Thành’, cách trung tâm Mandalay khoảng 11 cây số về hướng Nam. Tuy gần nhưng khó nhớ đường hơn đi Phố Mây. Các bạn đi xe máy theo đường số 84 về hướng nam, tức đi ngược lại hướng Đồi Mandalay, khoảng bốn cây số sẽ thấy nơi người ta tập kết cũi xúc, hỏi đường đi tiếp chừng hai cây số nữa sẽ đến một cái mốc có thể gọi là cửa ngõ vào cố đô Amarapura. Cái ‘mốc’ này là một cổng thành cũ chỉ còn mỗi bề khoảng 10 mét, cao ba tầng màu vàng, nhưng đã ố đen gần hết ở tầng trên. Có một tấm bảng ghi tên thành cũ nhưng bằng tiếng Miến Điện. Đây chính là vết tích phế đô Amarapura, từ cổng thành này vào trong chỉ toàn đường đất.
Các bạn phượt đi xe máy sẽ gặp trên các trục lộ chính vào ba cố đô sẽ có lính canh. Khi đi ngang qua họ bắt đóng 100 kyat. Tôi đã gặp hai cổng như vậy nhưng cổng nào cũng không mất tiền. Thì ra người Miến Điện lịch sự. Khi tôi chạy ngang họ ách lại, họ nói gì đó và tôi không hiểu cứ trả lời bằng tiếng Anh, thế là họ khoác tay cho đi. Hôm nay đi với bác xe ôm thì mỗi khi gặp cổng gác có thanh cây chắn ngang đường, bác móc túi trả 100 kyat.
Lý lịch Amarapura khá kỳ. Năm 1783, vua Bodawpaya (1781-1819) dời kinh đô từ Ava về đây vì sợ ma ám sau khi giết nhiều hoàng thân quốc thích để chiếm ngôi. Năm 1823, vua Bagyidaw lại dời hoàng thành về Ava, vua kế vị Bagyidaw là Tharrawaddy (1837-1846) lại dời hoàng thành về lại Amarapura vì Ava bị động đất nặng. Khi vua Mindon lên ngôi (1853-1878), ông vẫn đặt hoàng cung ở đây cho đến năm 1857 mới dời về Mandalay.
Như vậy trong bốn đời vua thì ba lần Amarapura là kinh đô, thăng trầm như một ông quan mất chức rồi phục chức rồi lại mất chức vĩnh viễn. Ngày nay, sau khi vượt qua khối tường gạch trước kia là cổng thành, ta sẽ không thấy bất kỳ một vết tích đền đài nào. Giống như đang rảo chơi một miền quê vắng vẻ nghèo xơ xác. Sở dĩ như vậy vì ngoài việc bị bỏ hoang và chiến tranh tàn phá, khi dời đô, các ông vua tháo dỡ cung điện và đem theo, khi thì đem theo đến Ava, khi thì đem theo về Mandalay. Gần nhất là vua Mindon, và sau ông là vua Thibaw, cho tháo toàn bộ dinh thự đem về Mandalay (tự viện Shwe Nan Daw dưới chân đồi Mandalay do vua Thibaw đem một phần vật liệu cung điện từ Amarapura về dựng lại và cúng cho chùa). Ngay cả hoàng thành cũng bị dở ra để đem vật liệu về xây hoàng thành mới. Không biết đây có phải là một cách sống của người Miến Điện chăng, không biết đó là tính ‘cần kiệm liêm chính’ của người Miến Điện chăng, mà ngay cả vua khi dời đô cũng đem theo cung điện và hoàng thành để ráp lại nơi mới.
Hoàng thành Amarapura là một bán đảo nằm giữa hồ Kyauktawgyi và sông Voi, trên hồ có cây cầu gô U Bein dài nhất thế giới vắt qua. Ông xe ôm nói vua xây cầu này để ngăn chận hải quân Anh tiến vô kinh đô. Tôi hỏi một cây cầu gỗ làm sao mà ngăn chận hải quân Anh? Ông ta cười giả lả gật gù. Theo một tài liệu cũ, hoàng thành vuông vức, mỗi bề dài 2.2 cây số[2] (cũng bằng hoàng thành Mandalay), xung quanh có hào rộng khoảng 25 mét. Cung điện toàn bằng gỗ tếch di dời từ cố đô Ava tới. Như vậy thì hoàng thành Mandalay không phải xây cất bằng vật liệu từ cố đô Amarapura, mà bằng vật liệu của ‘ông nội’ nó là cố đô Ava. Không thấy sách du lịch nào nói điều này.
Ngoài hai hàng cây me hai bên con đường đất nhỏ, các rẫy bắp, dấu vết hoàng kim trong hoàng thành rất khó nhận diện nếu không được hướng dẫn. Hào sâu và rộng bây giờ là một kênh nhỏ thả nhiều rau muống. Khi dời đô, vua Mindon đem theo dân chúng trong thành, vua dân cùng lên vùng ‘kinh tế mới’ Mandalay. Những di dân đến Amarapura sau đó đã dần dà tạo thành một ngôi làng làm nghề dệt lụa thủ công. Bạn đến đây nếu thích sẽ được đưa đến ngôi làng nghề truyền thồng này, đi từ nhà này qua nhà kia xem các cô gái Miến chăm chỉ thoi tơ mà không ai phiền hà hay hỏi bạn là ai. Sau đó hãy chạy xe đến cầu gỗ U Bein toàn bằng gỗ tếch dài 1.2 cây số vắt ngang hồ Taungthaman. Cây cầu này là của hương hỏa của hoàng thành Amarapura, khi vua dời đô về Mandalay, số gỗ tếch còn dư không bị chụm cũi hay các đầu nậu bán tháo mà được dùng để xây chiếc cầu này. ‘Lan can’ là các cột gỗ cắm lưa thưa từ đáy hồ lên cao khỏi mặt cầu khoảng từ nửa thước đến một mét, không có một hành lang an toàn nào nhưng không ai rớt khỏi thành cầu nếu không say xỉn. Cầu chỉ dành cho xe đạp và người đi bộ, trên cầu có hai căn chòi để nghỉ chân. Đi bộ hết cầu gặp một ngôi làng nhỏ cùng tên với cái hồ, có ngôi chùa Kyauktawgyi, và từ cây cầu gỗ nhìn qua các cây cổ thụ chỉ còn cành, sẽ thấy sông Voi miên man trượt. Buổi sáng trên cầu gỗ U Bein là một lịch trình không thể thiếu khi thăm Mandalay. Không khí dịu như nước hồ, người bên kia làng đi bộ qua cầu về phía Amarapura, học trò, thầy tu, người cùi chống nạng, phụ nữ đội hàng, tất cả đều âm thầm chậm rãi. Nếu muốn ngắm toàn hồ thì mướn một chiếc ghe nhỏ đủng đỉnh ra giữa hồ với trời mây non nước. Cách cầu không xa có tự viện Mahagandhayon rất nổi tiếng vì qui cũ. Khi tôi đến gần tới giờ thọ trai, gần một ngàn tăng sinh sắp hàng và vào phòng ăn, không một tiếng động nhỏ, hoàn toàn yên lặng.
Cách Mandalay 21 cây số là cố đô Ava, còn gọi là Inwa. Cùng nằm phía tả ngạn của sông Voi như Amarapura, cố đô Ava có từ năm 1364, thay ngôi đổi chủ nhiều lần và ngày nay không còn vết tích gì. Công trình xây dựng có thể nhận dạng duy nhất là một Vọng Lâu (Watch Tower) bằng gạch, cao 30 mét xây năm 1822 để vua ngắm cảnh. Đứng trên Vọng Lâu chỉ còn thấy thấy sông Voi và những đám cỏ xanh mọc ngổn ngang trong nội thành. Ngoài ra có một tự viện không thể không tới, Maha Aung Mye Bon Zan Monastery, hoàn toàn hoang vắng và hoang phế dù còn nguyên hình dạng, màu tường vàng sẫm đã ố đen buồn bã, trần và gạch bên trong mốc meo và bám rêu. Bên dưới tự viện là các cửa hình vòm nối tiếp nhau, tối tăm đầy bí ẩn, có lẽ trong mùa mưa đây là hang ổ của rắn rít. Tự viện hình chữ nhật, có ba tầng mái, tường bên ngoài trang trí hoa văn công phu, riêng tượng Phật được thờ trong một cái tháp riêng chứ không ở trong chính điện. Tự viện này có hồn dù không một bóng người, nó có cái vẻ sừng sững oai nghi của một khối đá cô đơn trong chiều vắng.
Chúng tôi băng qua cây cầu sắt Ava bắt ngang sông Voi để đến cố đô thứ tư là Sagaing. Sagaing nguyên tên là Jeyapura, nổi tiếng với thị trấn Mingun có đại hồng chung lớn nhất thế giới, Chuông Mingun, đúc xong năm 1810, nặng 90 tấn, cao hơn 3.6 mét, chu vi mép chuông gần 15 mét rưỡi.
Sagaing là kinh đô của bảy đời vua vào thế kỷ 14, kéo dài 49 năm. Đến năm 1760, Sagaing lại là kinh đô nhưng yểu mệnh, thọ được bốn năm. Ngày nay, chỉ cần mất vài giờ là biết hết nội thành Sagaing, nhưng phải mất khoảng một giờ mới leo đến đỉnh Đồi Sagaing nằm phía hữu ngạn sông Voi, đối diện Ava và chếch phía thượng lưu khoảng 10 cây số là thành phố Mandalay. Trên đỉnh đồi có chùa Soon Pone Nya Shin rất lớn, đứng ở đây có thể thấy hàng trăm ngôi chùa và tự viện lớn nhỏ bao quanh đồi, sông Voi xuôi về nam, và hoa phượng đỏ thắm thiết trên sườn đồi. Bác xe ôm lúc thả tôi dưới chân đồi, dặn: ‘Cứ đi lên, khi nào đến chỗ đóng tiền thì xuống.’ Lý do là du khách khi đến Mandalay sẽ đóng 10 đô để thăm tất cả các di tích, nhưng Sagaing không thuộc Mandalay nên phải đóng thhêm một mớ tiền nữa. Bác nói Sagaing không đáng để đóng 10 đô, mắc. Tôi nghe lời leo vài trăm bậc cấp lên đỉnh, tính khi nào bị thu tiền thì trở xuống nhưng dọc dường không thấy quầy thu tiền nào cả, không biết lệ này đã bỏ chưa.
Thực ra leo lên Đồi Sagaing ngắm cảnh chỉ là cỡi ngựa xem hoa, vì ngọn đồi này và nội thành Sagaing thuộc Vùng Sagaing (Sagaing Division) rất nhỏ. Toàn bộ Vùng Sagaing có nhiều thắng tích Phật giáo. Những bạn nào có thời gian và muốn hành hương nên ở Vùng Sagaing vài ngày để đi thăm một ngôi chùa nổi tiếng nằm trong một hang đá sâu, chùa Alaungdaw Kathapa Pagoda. Kathapa tức Kassapa, là đại đệ tử Ca Diếp của Phật. Trong một buổi Pháp thoại, khi Phật đưa một cành hoa sen lên (Niêm Hoa), đại chúng ngơ ngác chưa hiểu, riêng chỉ có Ca Diếp mỉm cười (Vi Tiếu). Phật truyền tâm ấn cho Ca Diếp và ngài trở thành sơ tổ Thiền tông. Người Miến Điện nói rằng trong chùa Alaungdaw Kathapa có nhục thân của Tổ Ca Diếp, hằng năm có vài chục ngàn người hành hương từ khắp nơi kéo về, nhân đấy có một câu chuyện cảm động xảy ra vào năm 2007.
Nguyên con đường đến chùa tuy chỉ dài vài chục cây số nhưng rất hiểm trở, phải đi qua 16 con sông và lạch nước, đặc biệt trong mùa mưa từ tháng Năm cho đến tháng Chín thì không cách nào đi được, vào mùa khô cách duy nhất đến chùa là thuê voi. Một nhà sư tên là Sayadaw Waiponla, trong một lần hành hương, chứng kiến một phụ nữ mang thai chết trên đường đến bệnh viện. Ông nảy ra ý tưởng gây quỹ xây cầu bằng cách lập các nhà nghỉ nhỏ dọc đường vừa làm chỗ nghỉ chân trên đường hành hương, vừa có chỗ để người đi chiêm bái cúng dường gây quỹ. Một phụ nữ quá nghèo muốn cúng dường nhưng không có tiền nên xin thầy Sayadaw cho bà được cúng tóc. Phụ nữ Miến Điện rất quý búi tóc vì tóc là biểu tượng của phẩm hạnh và tư dung. Từ ý tưởng của người đàn bà nghèo khổ kia, nhiều phụ nữ khác đã cắt tóc để bán cho thương lái Trung Hoa. Một ký tóc giá từ 62.000 đến 250.000 kyat (62 đến 250 đô Mỹ vào năm 2007) tùy theo dài ngắn. Cho đến khi tôi viết những dòng này vào tháng Tám năm 2009, đã có trên 3.000 phụ nữ Miến Điện bán tóc để xây cầu đến chùa. Hiện nay đã có 13 chỗ quyên tóc khắp Vùng Sagaing, và thầy Sayadaw đã nhờ số tóc này xây được tám cây cầu trên đường hành hương đến chùa Đại Ca Diếp. Dù thầy Sayadaw, trong một bài phỏng vấn đăng trên báo Myanmar Times vào giữa tháng 5.2009, nói ông sẽ chọn một trong số các cây cầu để đặt tên là Kim Phát Kiều (Cầu Tóc Vàng), nhưng người Miến Điện đều gọi những cây cầu này là ‘Cầu Tóc’, vì toàn là các cây nhỏ và nhờ tóc của tín nữ mà nên.
(còn tiếp)
Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn
0 phản hồi

markdown:
Bút ký của Từ Khanh
Thành phố Mandalay, cách Yangon trên 700 cây số về hướng bắc, có một con đường rợp mát và thẳng băng dọc theo hoàng thành, đường số 66. Một đầu đường là khách sạn năm sao Sedona, đầu kia là Đồi Mandalay, chỉ cao 240 mét nhưng muốn leo tới đinh phải trèo 1.729 bậc thềm. Hai hàng cây trên đường 66 thẳng tắp trên hai lối đi bộ ven đường, giải phân cách ở giữa là hàng cây xanh, đứng đầu con đường thanh thản này có thể thấy thấp thoáng tháp vàng trên lưng chừng Đồi Mandalay.
Đường xá trong nội thành Mandalay thẳng góc, tên đường đánh theo số thứ tự nên dễ tìm. Phố xá không có gì lạ, nổi bật nhất là Đồi Mandalay, các ngôi chùa và hoàng thành nằm ngay dưới chân đồi.
Năm 1857, vua Mindon dời đô từ Amarapura từ hướng nam về Mandalay hiện nay, chọn Đồi Mandalay như một điểm tựa phong thủy và tín ngưỡng để xây hoàng cung. Nhiều cuốn sách ghi rằng lý do vua dời đô vì được mặc khải và do một nhà tiên tri mách bảo. Nhưng tôi có nói chuyện với vài người khi đi thăm cố đô Amarapura chỉ cách Mandalay 11 cây số thì họ bảo không phải như vậy. Họ nói vì lúc đó quân Anh đã chiếm Hạ Miến Điện, nhà vua biết thế nào họ cũng chiếm vùng Thượng Miến Điện nên dời kinh thành vô sâu trong đất liền, vì hoàng thành Amarapura gần sông Voi quá, khó phóng thủ, mà hải quân Anh rất giỏi. Hoàng cung cũ được dời về Mandalay bằng voi (thật ra chỉ trên 10 cây số), và mất hai năm sau khi dời đô thì hoàng cung Mandalay mới xây xong.
Nếu tính về thời gian thì một hoàng thành chỉ xây trong vòng hai năm ắt không thể nào lớn hoặc bề thế như của Trung Hoa hay thậm chí hoàng thành Huế. Quả vậy, hoàng thành Mandalay cho ta cảm giác nhẹ nhàng và khoáng đạt, chứ không u trầm và kín đáo như thành nội Huế. Mỗi bề hoàng thành dài khoảng hai cây số, có tổng cộng 12 cổng (mỗi mặt thành có ba cổng), ở các cổng và bốn góc thành có tháp cao nhưng như để trang trí hơn là phòng thủ, gồm nhiều mái vuông chồng dần lên nhau. Đứng trên Đồi Mandalay nhìn xuống, hoàng thành Mandalay trông như một Mạn Đà La. Về mặt hình dạng, Mạn Đà La là một hình tròn bao quanh một đồ hình vuông vức , có bốn cửa xoay về bốn hướng, mỗi cửa có một vị Phật ngự trị chung quanh vị Phật chính ở trung tâm đồ hình. Tùy theo hạnh nguyện mỗi vị Phật có một màu sắc tương ứng. Trong Phật giáo Mật Tông, hành giả quán mình là một Mạn Đà La, hay có đủ sắc tướng của một vị Phật, nói thật đơn giản thì Mạn Đà La khi ấy vừa là phương tiện (để tu) vừa là cứu cánh (thành Phật). Ngoài hoàng thành là thành phố, chung quanh thành phố là bốn con sông bao bọc như vòng tròn bao quanh hình vuông bên trong. Thành phố Mandalay đúng là một Mạn Đà La.
Trong luận ký ‘Đời sống và Nhân Sinh Quan của người Miến Điện’ viết xong vào năm 1909, Sir Jame George Scott mô tả hoàng thành của vua Mindon như sau:
‘
*… mỗi mặt thành dài một dặm tám, tường đắp cao hơn 11 mét rưởi, bề dày gần một mét, dù khó bị phả vỡ nhưng không có súng phòng thủ đặt trên các pháo đài cách nhau khoảng 182 mét. Mặt thành hình răng cưa sâu nhưng không có lợi gì [cho việc phòng thủ] mà chỉ để trang trí. Có 12 cổng thành mỗi mặt nhưng mỗi bên chỉ có một cái cầu bắc qua hào, riêng cửa thành phía tây có hai cầu và một cái dành riêng cho tang lễ. Bên ngoài mỗi cổng thành có biển ghi tên và huy hiệu của cổng. Chung quanh và cách thành chừng 18 mét là hào sâu rộng khoảng 45 mét [có tài liệu ghi 68 mét, tôi nghĩ đúng hơn vì có đo thử bằng cách nhảy ước chừng, cũng có thể hào được mở rộng sau này NV], có thả sen là loài hoa Phật tử ưa chuộng. Đây đó trên hào thấp thoáng những chiếc thuyền của hoàng gia.*’[1]
Mô tả của Scott không khác lắm dù đã hơn một thế kỷ qua. Hoàng thành của vua Mindon giống như để che các sinh hoạt của hoàng gia và triều đình hơn là để phòng thủ. Dù hào rộng, nước trong vắt và thoáng chứ không thả đầy rau muống như ở thành nội Huế, nhưng cũng chỉ để trang trí hay giải trí. (‘Đây đó trên hào thấp thoáng những chiếc thuyền của hoàng gia’.) Vua Mindon không nghĩ đến chuyện tự vệ, rất có thể ông biết lối phòng thủ bằng hào sâu và tường dầy, với các súng ‘thần công’ cổ lổ sĩ bắn phát một không thể ngăn chận quân Anh – lúc đó đã chiếm hết miền Hạ Miến Điện. Sớm muộn gì họ cũng chiếm luôn vùng Thượng và triều đình phong kiến với vũ khí thô sơ không cách nào ngăn chận nổi, vì vậy ông tập trung phát huy đạo Phật trong thời gian trị vì hơn là lo bảo vệ đất nước.
Tất nhiên những điều trên là võ đoán của tôi, không có căn cứ và chỉ dựa theo cảm nhận khi đạp xe đi quanh hoàng thành. Cổ thành nào cũng buồn, nhưng nỗi buồn váng vất nơi cổ thành Mandalay không u uất, không trầm mặc, không rêu phong màu gạch đỏ như nỗi buồn thấu xương ở thành nội Huế một chiều đông lất phất mưa. Nó như một cô gái xuân thì phơi phới không trang điểm chứ không phải một nàng kiêu kỳ kín đáo với vòng vàng xuyến ngọc và quá khứ phủ đầy người. Buồn nhưng nỗi buồn nơi bốn tường thành vuông vức bình thản, tựa như con người biết kiếp người rồi sẽ như thế, như sông trôi, mặc!
Tôi không đi vào bên trong hoàng thành vì theo vài tài liệu, và người địa phương, cho biết ‘bên trong không còn gì cả vì bị đồng minh thả bom làm cháy rụi cung điện trong Chiến Tranh Thế Giới lần 2’, nhất là không có gì để xem vì ‘toàn là đồ giả’. Một người Mandalay nhấn mạnh: ‘Trong đó bây giờ là doanh trại quân đội, không có gì.’
Mandalay như vậy không phải là thành phố cổ như nhiều người nghĩ. Nó là cố đô của triều đình phong kiến cuối cùng của Miến Điện và chỉ tồn tại không tới 30 năm. Quá ngắn nên không có nhiều dấu vết vua chúa, trừ các công trình lớn để hoằng dương đạo Phật của vua Mindon.
Cách nội thành Mandalay 70 cây số về hướng đông (tức về hướng Việt Nam), có cao nguyên Pyin Oo Lwin cao trên 1.000 mét. Tên cũ của Pyin Oo Lwin là May Myo, nghĩa là Phố May (‘May’ là tên của viên sĩ quan đầu tiên của thực dân Anh đồn trú tại Pyin Oo Lwin). Tôi gọi May Myo là Phố Mây. Tôi thuê một chiếc xe ôm chở lên cao nguyên Pyin Ooo Lwin, tức Phố Mây, vào sáng sớm. Ông xe ôm đã trọng tuổi, nói tiếng Anh lưu loát, biết nhiều về lịch sử Miến Điện. Ông ngồi chơi hút thuốc vặt (chứ không nhai trầu) trước khách sạn, rủ tôi đi chơi. Ông nói không làm gì, nếu đồng ý thì đi về tổng cộng 140 cây số chỉ lấy 20 đô.
Các bạn giang hồ nếu lên Phố Mây nên chọn đi xe ôm, hoặc ‘đã’ hơn là tự mình mướn gắn máy rồi xem bản đồ chạy. Thật ra đường đi dễ, không cần nghiên cứu bản đồ cũng đi được. Từ trung tâm Mandalay, tức từ cổng nam của hoàng thành (đường số 26), tìm đường số 73 chạy cho đến khi gặp đường số 35 thì rẻ trái, chạy hết đường 35 (khoảng hai cây số) sẽ thấy một tấm bảng chỉ hướng đi lên Phố Mây. Từ đây đã ra khỏi nội thành, chỉ có đường quốc lộ độc đạo nên không thể lạc được.
Ra khỏi nội thành con đường nhựa hơi lổm chổm nhưng chỉ khoảng 10 cây số là đường trơn láng. Hai bên các hàng cây tếch và phượng vàng vươn cao che gần kín bầu trời. Con đường này hai chiều, phân cách nhau bởi một hàng cây rộng trên năm thước, chạy tốc độ thoải mái không giới hạn. Ruộng lúa sau hàng cây cao không rộng bằng miền Tây nhưng cảnh các cô Miến Điện đội nón lá, quấn xà rông đủ màu sắc lui cui cấy lúa thật yên bình.
Trước khi lên đèo, chúng tôi ghé vào một quán nhỏ để ăn sáng. Đây là quán duy nhất dọc đường, nhiều xe hàng chở người ngồi cả trên mui tấp vào nên không khí khá náo nhiệt. Chúng tôi vừa ăn sáng vừa nói chuyện. Bác xe ôm có cậu con trai đầu đã tốt nghiệp Học viện Quân sự ở Phố Mây, vừa mới được điều lên tiểu bang Shan. Tuy bác không nói nhưng tôi đoán cậu con của bác được gửi lên Đặc Khu Kokang nằm phía bắc của tiểu bang Shan, giáp biên giới Trung Quốc, nơi đang diễn ra nhiều cuộc giao tranh giữa quân đội chính quyền và lực lượng võ trang của các sắc dân thiểu số. Phần lớn sắc dân vùng giáp ranh Trung Quốc này gốc Hoa. Miến Điện có 135 sắc tộc, chiếm 30 phần trăm dân số. Do nhiều nguyên nhân họ thường xuyên xung đột với chính quyền trung ương. Riêng tiểu bang Shan có 17 lực lượng vũ trang của người thiểu số, có khi đánh có khi hòa với chính quyền quân sự.
Vào thời điểm tôi đến Phố Mây thì giao tranh đang diễn ra ác liệt giữa lực lượng võ trang của sắc dân Kokang (Quân Đội Liên Minh Dân Chủ Quốc Gia Miến Điện) và quân đội của chính quyền, không biết tổn thất hai bên thế nào nhưng gần 30.000 nạn nhân chiến tranh, phần lớn là người gốc Hoa, phải tràn qua tỉnh Vân Nam lánh nạn. Sự bất ổn ở khu vực biên giới khiến Trung Quốc còn lo ngại hơn chính quyền quân sự vì Bắc Kinh đang chuẩn bị thiết lập đường ống dẫn khí đốt từ Vân Nam, băng qua Miến Điện, vươn ra tới Ấn Độ Dương. Đường ống dài 1.200 cây số này sẽ giúp tàu chở dầu Trung Quốc không lệ thuộc vào tình hình an ninh bất ổn ở Vịnh Malacca khi phải chở dầu từ Phi châu hay Trung Đông về nước.
Bác xe ôm hãnh diện vì lương tháng của cậu con khoảng 100 đô, có thể sống tự lập dù đang phải ở vùng chiến sự. Hai đứa nhỏ hơn cũng đang học đại học. Theo tiêu chuẩn Miến Điện bác thuộc gia đình đủ ăn đủ mặc, không chật vật quá. Bác nói cho con vào quân đội thì mới tiến thân được, ‘sau này nó lên tướng con ngon nữa’. Bác lôi trong bóp ra tấm hình của cậu con sĩ quan quân đội, khoe: ‘Nó cao lớn đẹp trai, học giỏi nên mới được tuyển vào trường sĩ quan.’
Sau khi băng qua gầm rú qua hai cái đèo có mấy chiếc xe hơi cũ nằm ụ, ngắm nghía dòng Dotawaddy, một nhánh của sông Voi, uốn lượn yên bình dưới thung lũng xanh thẳm, chúng tôi đã lên tới cao nguyên Phố Mây, không khí mát lạnh như ở Di Linh, hai bên đường hoa dại đủ màu. Con đường vào Phố Mây như một làng quê thanh lịch, bác tài chạy ngang một cái miếu nhỏ ven đường và bóp còi tin tin. Bác giải thích đó là chào thần làng phò hộ để đi đường bình yên (khi đi về bác cũng chào kiểu bóp còi tin tin và cho xe chạy chậm lại).
Con đường dẫn vào thành phố êm đềm và kín đáo. Hoa phượng vàng và hoa cây tếch vàng nhạt đan vào nhau, chớm một màu sáng phất phơ trên bầu trời cao nguyên nhiều mây xám. Xe chạy ngang Học Viện Quân Sự, theo lời bác xe ôm, là đại học lừng danh và đầy đủ tiện nghi nhất Miến Điện. Chắc không ai nghi ngờ gì điều này. Trước cổng chính Học Viện có tượng đồng ba ông vua đứng trên bệ đỏ, một ông dựng giáo chỉ tay, một ông đang tuốt kiếm, một ông khoanh tay trước ngực đắc ý ngắm nhìn chiến công. Hình ảnh ba ông vua bốc lên một không khí chiến tranh. Cánh cổng lớn mở vào bên trong một con đường nhựa phẳng phiu chạy sâu vào rặng núi, bên hông cổng lớn có hai hàng chữ bằng tiếng Miến và tiếng Anh chạm nổi trên nền tường đỏ rực: The Triumphant Elite of The Futute. Những sĩ quan quân đội của Miến Điện được (nhà nước) huấn luyện và chọn là giai cấp ưu tú của đất nước. Trong Miến Điện hôm nay, dường như chỉ có hai giai cấp là quân nhân và dân thường. Nhưng không như giai cấp tiền phong có tiếng nhiều hơn có miếng, sĩ quan quân đội Miến Điện thực sự được chính quyền quân sự đãi ngộ, ít ra thì tôi cũng thấy điều đó ở mặt nổi khi rong chơi trên đường. Ở phi trường, ngoài phố Yangon, tôi thấy một số sĩ quan quân đội trẻ, áo quần thẳng nếp, giầy bốt-đờ-sô ruồi đậu trượt chân, đi cạnh những thiếu nữ Miến Điện rất xinh đẹp, ăn mặc sang trọng, đầu ngẫng cao, nện gót giầy cao gót trên nền, họ có vẻ hãnh điện, những người chung quanh liếc mắt nhìn họ, vẻ e dè. Tôi hỏi bác xe ôm:
- Thế con trai bác có bạn gái chưa, chừng nào bác có cháu nội?
Bác nói nó mới ra trường nên chưa, nhưng ‘thiếu gì’. Phố Mây được chọn làm nơi đặt trường đào tạo sĩ quan, hình như chính quyền cũng chọn thị trấn này để xây cất nhà cửa khang trang và giữ gìn thiên nhiên cẩn thận. Nhiều ngôi biệt thự lớn, khách sạn đẹp, có cả sân golf. Khung cảnh cao nguyên yên bình nhưng càng lên cao dường như có một vẻ bất thường nào đó vì thỉnh thoảng, trong khi các xe hàng cà khổ chở người trên mui đang lệt bệt trên đường, kể cả chiếc gắn máy của chúng tôi, thì đột nhiên tấp hết vào lề để nhường cho một đoàn xe hơi láng bóng vượt qua. Bác xe ôm nói đó là xe quân sự. Những chiếc xe này cửa kính phản quang, chạy rất nhanh, đứng bên lề nhìn họ xẹt ngang thấy xe mình và xe hàng khúm núm bên lề phải như đang cúi đầu nhìn sự ‘tiến bộ’ vượt qua, và bất giác ngậm ngùi.
Chúng tôi ngừng trên dốc của một khu chợ, ở đây có không khí của một cái chợ cao nguyên đông người nhưng không ồn ào, đủ các loại trái cây miền núi, xe ngựa nhiều nhất. Phố Mây đúng là nơi nghỉ mát lý tưởng trong mùa hè, phải ở lại ít nhất hai ngày mới đi hết các thắng cảnh, vườn Bách Thảo, nhiều thác cao, chùa trong thạch động. Bác xa ôm nói ở đây có một tiệm cà phê rất ngon, nhưng giá khá mắc, bác nói tôi nghiền quá thì bác chở nhưng không nên đi vì của một người Mỹ gốc Tiệp Khắc làm chủ. Tôi nói bác không thích người Mỹ à? Bác gật gù. Tôi nói thế sao khi ăn sáng bác ước có tiền cho thằng con thứ qua Mỹ du học. Bác không trả lời, chỉ gật gù. Tôi cà khịa gật gù là sao, là chịu hay không chịu Mỹ. Bác nói thì cha mẹ đều muốn cho con thành tài, học ở một nước phát triển thì vẫn tốt hơn. Tôi trêu thế là phò Mỹ nhé. Bác nói thật ra đó là chuyện chính quyền, chứ trong tiệm sách ‘vẫn có sách của ông Obama đấy’.
Trên đường về tôi nói còn mấy ngôi chùa ở Mandalay muốn đi luôn. Bác xe ôm nói vậy để tôi chở anh đi đường tắt hay lắm. Quả thật, thay vì chạy theo lối cũ, bác qua một cái cầu ngắn rồi rẻ phải cặp theo một con đê dẫn thủy nhập điền. Vì có núi và đồng ruộng nên con đường làng giống như các con đường ruộng khác ở miền Trung, có các cụm làng lợp tranh vách tre, xe bò đi lại chậm rãi, phụ nữ tụ tập thản nhiên tắm dưới rạch, con nít chân đất rượt đuổi nhất. Khung cảnh miền quê yên ả trong khói lam chiều, khó nghĩ đây là vùng đất nghèo và cô đơn nhất thế giới.
Ở Mandalay có nhiều chùa, tháp và tự viện do vua Mindon xây. Các chùa và tự viện nổi tiếng tập trung dưới chân Đồi Mandalay, gần hoàng thành, như tự viện Shwe Nandaw Kyaung, còn có tên là Kim Các Tự vì toàn tự viện được dát vàng, bây giờ tuy chỉ còn gỗ, nhưng đường nét chạm khắc trên toàn bộ kiến trúc tinh xảo và công phu. Nhưng một ngôi chùa không thể không viếng là Kuthodaw, được coi là Cuốn Sách Lớn Nhất Thế Giới.
Trong cuốn The Way of the White Clouds, đại sư Anagarika Govinda mô tả chùa Kuthodaw (tác giả viết là Kuthawdaw) như sau:
‘
*… vua Mindon cho khắc kinh Phật lên những phiến cẩm thạch lớn và nặng để kẻ trộm hay quân xâm lược không khởi lòng tham, mà lại giữ cho kinh được truyền đời. Nhà vua cũng muốn dân chúng, từ quan cho chí dân, có thể đến xem kinh dễ dàng và thuận tiện. Vì vậy mỗi phiến cẩm thạch đều được dựng trong một ngôi tháp riêng, trên có mái che và người ta dễ vào đọc, mỗi ngôi tháp giống như một cái chùa nhỏ thu nhỏ. Người hiếu kinh có thể thoải mái nghiên cứu bất kỳ đoạn kinh nào bằng cả hai thứ tiếng Pali và Miến ngữ.*’
‘
*Với mục đích đó nhà vua cho xây Đại tự Kuthawdaw, xung quanh bao bọc bởi 799 ngôi chùa nhỏ hơn, mỗi tiểu tự này đều được thiết kế tỉ mỉ giống nhau để chứa toàn bộ kinh điển Phật giáo (Tam Tạng Kinh Điển).*’
Thực ra chỉ có 730 bia đá (không phải 799), trong đó có một bia tóm tắt toàn bộ công trình khắc kinh lên đá. Như vậy toàn bộ Tam Tạng Kinh Điển chỉ khắc trên 729 bia. Các chi tiết về bia đá và tháp cũng hơi khác với cách Govinda mô tả.
Tôi dành trọn nửa ngày để viếng chùa Kuthodaw. Chùa nằm dưới chân Đồi Mandalay, trong một cụm gồm nhiều ngôi chùa lịch sử. Chùa có bốn cổng vào, nhưng cổng chính ở phía Nam (tức từ hướng hoàng thành), hình vòm cung như kiểu tam quan cách điệu, trên đỉnh và hai bên cửa có nhiều tháp nhỏ màu vàng sáng, khung cửa màu gậch sậm, màu áo của nhà sư Miến Điện. Từ cổng chính, có một hành lang dài gồm nhiều cột gỗ tếch chạm trỗ hoa văn và hình các thần nat (thần địa phương), trên có che mái dẫn vào một điện thờ Phật Thích Ca. Tượng Phật bằng đồng ngồi kiết gia, không lớn nhưng rất tinh xảo. Đặc biệt đôi mắt Phật khác hẵn các pho tượng mà tôi đã được xem ở Miến Điện và nhiều nước khác: đôi mặt Phật trầm ngâm và buồn, lạ thật, cả tôn tượng ưu tư chứ không mỉm cười như thường thấy trong các chùa. Không thấy biển ghi, và hỏi cũng không ai biết, tôn tượng này được làm năm nào.
Bên phải tượng Phật là bức họa chân dung vua Mindon, vị vua hộ pháp cho Phật giáo Miến Điện. Ông ngồi, một tay cầm phất trần, đầu chít khăn trắng chứ không đội vương miện, trông ông như một người Miến Điện nhỏ nhắn bình thường chứ không phải vị minh quân cuối cùng của Miến Điện (kế vị ông là hôn quân Thibaw, làm vua được vài năm thì bị thực dân Anh đày qua Ấn Độ).
Tôi đi xem các bia đá khắc kinh, đi theo chiều kim đồng hồ, bắt đầu từ bên trái.
Tất cả 729 bia đá bằng cẩm thạch trắng đều được dựng riêng trong từng ngôi tháp nhỏ giống hệt nhau. Phần dưới tháp hình vuông, mỗi bề khoảng hai thước, đỉnh tháp hình quả chuông úp trên hai tầng hoa sen, trên đỉnh quả chuông trang trí một ‘cái dù’ bằng đồng đỉnh có viên đá xanh, xung quanh gắn năm chuông nhỏ. Ngôi tháp có bốn cửa chính mái vòm, chạm hoa văn và hình rồng đơn giản, bên trong mỗi tháp có dựng bia bằng đá cẩm thạch cao gần 1.68 mét. Bia đá không phải hình vuông như nhiều tài liệu viết, đỉnh bia hình dợn sóng và rộng hơn phần dưới. Hai mặt bia, dày khoảng 12 phân, khắc nội dung kinh, một mặt bằng chữ Miến Điện còn mặt kia chữ Pali. Nguyên ủy vua Mindon cho nạm vàng viền bia và chữ nhưng sau đó vàng bị cậy hết.
Các tháp trắng che bia được chia làm ba dãy cách nhau bằng một bức tường. Dãy thứ nhất gồm 42 tháp, dãy thứ hai (ở giữa) 168, dãy thứ ba gồm 519 tháp ở vòng ngoài cùng. Tháp thứ 730 ghi lịch sử hoàn thành công quả khắc kinh lên đá nằm ở góc đông nam (từ cổng Nam vào phía bên tay phải). Các ngôi tháp nhỏ này bao quanh ngôi tháp chính bằng vàng rất lớn, cao gần 60 mét. Công trình xây chùa bắt đầu từ năm 1859, việc khắc kinh lên đá bắt đầu từ năm 1860 và hoàn tất năm 1868.
Mỗi tháp đều có đánh số thứ tự từ 1 cho đến 729, toàn bộ bia đá khắc Tam Tạng Kinh Điển (tạng Kinh, tạng Luật, và tạng Luận theo truyền thống Phật giáo Nguyên Thủy) được khắc theo thứ tự như sau:
- Tạng Luật (Vinaya), tổng cộng 111 bia (từ bia số 1 đến bia 111).
- Tạng Luận (Abhidhamma), tổng cộng 208 bia (từ bia 112 đến 319).
- Tạng Kinh (Suttamta hay Suttanta), tổng cộng 410 bia (từ bia 320 đến 729).
Sau công trình vĩ đại này, vua Mindon tổ chức đại hội kiết tập kinh điển theo hệ Pali (Phật Giáo Nam Tông) vào năm 1871 tại kinh đô Mandalay. Ông triệu tập 2.400 cao tăng Miến Điện để khảo chứng, đối chiếu những điểm dị và đồng (khảo đính) trong kinh điển thuộc hệ Pali. Đại hội kiết tập kéo dài năm tháng, thường được gọi là Đại hội Kiết Tập Kinh Điển Lần Thứ 5, nhưng không được các nước khác công nhận vì các nhà sư tham dự đại hội đều là người Miến Điện. Tuy nhiên một điểm lịch sử cần ghi chú ở đây, là trái với một số tài liệu Phật giáo cho rằng sau Đại hội Kiết Tập vua Mindon mới cho khắc toàn bộ Tam Tạng Kinh Điển lên bia đá. Thật ra, công tác khắc kinh lên bia đá dựng trong chùa Kuthodaw đã hoàn tất vào năm 1868, và ba năm sau Đại hội Kiết Tập mới diễn ra, tức năm 1871.
Tôi ở lại chùa Kathodaw đến quá trưa, ngồi dưới các tàng cây thuộc họ hồng xiêm (star flower) rợp bóng. Trong sân chùa có một cây star flower trên 250 tuổi, nhưng đặc biệt nhất giữa các dãy tháp bia là những cây star flower có tàng lá xòe ra như một cái lộng. Dưới các tàng lá người ta xây nhiều zayat, một loại nhà mở của người Miến Điện thường xây dọc đường, hay trong mỗi ngôi làng đều có, dùng để khách lỡ đường lỡ xá nghỉ chân, hoặc nếu trong làng thì công dụng như cái đình bên mình, dân làng tụ họp trong zayat bàn tán, nếu ở trong sân chùa hay ngoài cổng chùa (ngoài cổng Nam chùa Kuthodaw có một zayat cất trên một cái hồ như nhà thủy tạ) thì zayat là nơi khách dừng chân núp mưa hay tránh nắng, có nước uống. Zayat nào cũng xây bằng gỗ, vuông vức mỗi bề khoảng năm sáu mét, có bốn cửa vào, ván bằng sàn, lan can thấp nửa thước sơn vàng còn cột màu đỏ gạch, từ lan can lên nóc để trống, nóc theo hình bánh ú đội lên nhau cả bốn mặt. Tôi nằm trong một zayat giữa hai dãy bia đá, không gian hoàn toàn yên lặng vì là ban trưa, thỉnh thoảng mới có một hai người vào các zayat khác ngủ, hoặc nằm ngay dưới gốc cây star flower. Loại cây này không cao nhưng tán rộng, không thấy hoa, lá cây như có hương thơm thoang thoảng của hoa nhài. Những cái chuông nhỏ treo xung quanh đỉnh tháp rung rinh âm thanh trong và cao, thỉnh thoảng ở ngoài tháp chính tiếng hồng chung ngân nga rền rền như giữ nhịp cho tiếng chuông cao.
Chùa nào ở Miến Điện cũng có nhiều chuông. Không kể rất nhiều chuông nhỏ treo trên cao, quanh các tháp, mà xung quanh chính điện họ cũng đặt các dãy hồng chung, thường là ba cái làm một cụm, quanh bốn góc. Khách thập phương sau khi vào điện lạy Phật, đều có thể ra lấy dùi gỗ dộng hồng chung. Lệ này khác hẵn các chùa Việt Nam, chỉ có các thầy trong chùa mởi thỉnh chuông, và phải thỉnh đúng thời. Người Miến Điện quan niệm về chuông khác với người mình nhiều điểm.
Các thầy ở Việt Nam khi đánh hồng chuông có bài kệ thỉnh chuông, đại khái, nguyện cho tiếng chuông vang khắp các cõi, đến tận địa ngục để phá tan u minh và để cho hương linh nơi Địa ngục vơi bớt khổ đau. Chuông đều có trong các chùa và các nhà Việt Nam theo Phật giáo. Ở Miến Điện, chuông chỉ có trong chùa, không có nhà nào có chuông, nếu có thì – người ta tin – cũng không có công dụng gì về mặt tín ngưỡng. Khi cầu nguyện xong, khách ra bên ngoài điện, đến chỗ treo hồng chung và dộng ba tiếng chuông, không phải để ‘thượng thông thiên đường hạ triệt địa phủ’ (bài kệ Đóng Đại Hồng Chung), mà để thông báo cho chư Phật và chư thần thổ địa biết là người đánh vừa thực hiện một công đức (lễ Phật). Vì vậy đánh xong ba tiếng chuông, người Miến Điện còn dộng dùi chuông xuống đất một cái. Mục đích của các chuông nhỏ treo quanh các đỉnh tháp chùa lớn cũng như vậy, là để thường xuyên ‘nhắc’ thế giới mười phương biết về hành động tu hành của người đi chùa. Chuông nhỏ không trầm, nghe vui tai vì tiếng linh kinh suốt ngày đêm nhờ gió thổi.
Chỉ trong bán kính 30 cây số tính từ trung tâm Mandalay ở vùng Thượng Miến Điện, có đến bốn cố đô.
Mandalay là cố đô thứ nhất, nhưng đang thành kinh đô mới của nhiều người Trung Quốc. Theo tổ chức phi chính phủ Global Witness ở Luân Đôn, có khoảng 40 phần trăm dân số Mandalay là người Hoa, phần lớn di cư từ Vân Nam và Tứ Xuyên qua Thượng Miến Điện nhưng kéo về Mandalay định cư vì dễ làm ăn. Chính sách đưa dân qua nước láng giềng của Bắc Kinh không mới, nó lại mạnh và suôn sẻ hơn nhờ chính quyền quân sự làm ngơ. Mandalay chưa có Phố Tàu nhưng phần lớn các cửa hiệu lớn bán đủ loại hàng hóa tạp-pí-lù đều của người Hoa. Các khách sạn lớn cũng của do người Hoa làm chủ, Không chỉ riêng Mandalay mà toàn Miến Điện tất cả xe gắn máy cũng đều của Trung Quốc, áo quần cũng Trung Quốc, chỉ có một số rất ít nhập từ Thái Lan. Tôi làm bể chấu cắm điện vào laptop, nhờ bác xe ôm hôm nọ (tôi giữ rịt bác suốt bốn ngày ở Mandalay) chở đi mua. Bác chở ra một phố bán đồ điện và điện tử mua một cái, rồi nói giọng bất mãn: ‘
*Tiệm nào lớn ở đây đều Chinese, Chinese everywherre.*’
Trong thập niên 1990, người ta ước tính dân số Mandalay tăng từ năm trăm ngàn lên gần một triệu nhờ người Hoa từ đại lục di cư sang. Một nhà báo nữ của Miến Điện vừa mới mất năm 2008 lúc bà được 92 tuổi, nói rằng người Trung Quốc không tốn một phát đạn mà lấy được Mandalay. Ai cũng biết người Hoa đi tới đâu thì nơi ấy việc buôn bán ở đó phát triển, nhưng đồng thời ảnh hưởng bản sắc văn hóa Miến Điện. Riêng ở Mandalay, nhiều lễ hội chính thức của con cháu Khổng Tử đã thành thông lệ, đã có khá nhiều chùa Tàu lớn. Một tác động khác là tệ nạn xã hội. Ở Mandalay không có hộp đêm, hoặc có mà tôi không biết, riêng ở Yangon có một số hộp đêm khoảng dưới 10 cái. Các hộp đêm thường bắt đầu từ 9 giờ tối, màn trình diễn chủ yếu là thời trang trên một sàn vuông, xung quanh có ghế ngồi, các cô bận trang phục kín đáo, có khi mặc quần jeans, đi lên đi xuống một cách tài tử. Tôi theo một chàng quản lý nhà khách đi một hộp đêm có tên là JJ, vé vào cửa ba đô Mỹ kèm một ly bia hơi (bia Dagon). Khách uống một ly có thể ngồi đến nửa đêm mà không ai hỏi han gì. Nhưng đặc biệt xung quanh tụm năm tụm ba rất nhiều cô gái, không hẵn con gái gốc Miến Điện vì nước da và khuôn mặt trắng, mũi tẹt, lùn và xấu. Phụ nữ Miến Điện thường dong dỏng, ốm, da bánh mật hoặc đen sậm, đôi mắt dài và buồn. Tôi hỏi chàng quản lý có phải ‘các em là người Hoa không’. Chàng Miến Điện quấn xà rông mặc sơ mi trắng, chân đi dép lẹt xẹt, vừa uống bia vừa trả lời một câu thật ấn tượng:
- Chín mươi chín phần trăm đĩ là người Hoa!
Tất cũng khó biết mức độ sự thật qua nhận xét khơi khơi này, nhưng nó phản ảnh một hiện tượng xã hội. Chính quyền không khuyến khích nhưng làm ngơ các hoạt động mại dâm, dù vậy, khách khứa vào hộp đêm lèo tèo, có ông quấn xà rông vào nằm ngữa trên ghế, nhai trầu bỏm bẻm, cảnh ăn chơi rất thô sơ chứ không ác liệt và sang trọng như ở Sài Gòn hay Hà Nội.
Cũng như ở Yangon, buổi tối Mandalay không có đèn đường. Đường sá sáng lên nhờ ánh neon từ một số cửa tiệm hắt ra, nhờ xe nước mía, nhờ đèn xe máy loang loáng trên đường. Đã thế điện cúp nhiều lần trong ngày và đêm, cúp rồi bật, chứ không cúp một mạch nhiều giờ liền. Mandalay, cố đô phong kiến cuối cùng, thành phố mới và lớn thứ hai của Miện Điện, dù sao vẫn là nơi không nên thiếu trên lộ trình đi Miến, bởi nó là một thành phố có cá tính, không vô văn hóa nửa Tàu nửa Tây như Singapore.
Cố đô thứ hai là Amarapura, nghĩa là ‘Bất Tử Thành’, cách trung tâm Mandalay khoảng 11 cây số về hướng Nam. Tuy gần nhưng khó nhớ đường hơn đi Phố Mây. Các bạn đi xe máy theo đường số 84 về hướng nam, tức đi ngược lại hướng Đồi Mandalay, khoảng bốn cây số sẽ thấy nơi người ta tập kết cũi xúc, hỏi đường đi tiếp chừng hai cây số nữa sẽ đến một cái mốc có thể gọi là cửa ngõ vào cố đô Amarapura. Cái ‘mốc’ này là một cổng thành cũ chỉ còn mỗi bề khoảng 10 mét, cao ba tầng màu vàng, nhưng đã ố đen gần hết ở tầng trên. Có một tấm bảng ghi tên thành cũ nhưng bằng tiếng Miến Điện. Đây chính là vết tích phế đô Amarapura, từ cổng thành này vào trong chỉ toàn đường đất.
Các bạn phượt đi xe máy sẽ gặp trên các trục lộ chính vào ba cố đô sẽ có lính canh. Khi đi ngang qua họ bắt đóng 100 kyat. Tôi đã gặp hai cổng như vậy nhưng cổng nào cũng không mất tiền. Thì ra người Miến Điện lịch sự. Khi tôi chạy ngang họ ách lại, họ nói gì đó và tôi không hiểu cứ trả lời bằng tiếng Anh, thế là họ khoác tay cho đi. Hôm nay đi với bác xe ôm thì mỗi khi gặp cổng gác có thanh cây chắn ngang đường, bác móc túi trả 100 kyat.
Lý lịch Amarapura khá kỳ. Năm 1783, vua Bodawpaya (1781-1819) dời kinh đô từ Ava về đây vì sợ ma ám sau khi giết nhiều hoàng thân quốc thích để chiếm ngôi. Năm 1823, vua Bagyidaw lại dời hoàng thành về Ava, vua kế vị Bagyidaw là Tharrawaddy (1837-1846) lại dời hoàng thành về lại Amarapura vì Ava bị động đất nặng. Khi vua Mindon lên ngôi (1853-1878), ông vẫn đặt hoàng cung ở đây cho đến năm 1857 mới dời về Mandalay.
Như vậy trong bốn đời vua thì ba lần Amarapura là kinh đô, thăng trầm như một ông quan mất chức rồi phục chức rồi lại mất chức vĩnh viễn. Ngày nay, sau khi vượt qua khối tường gạch trước kia là cổng thành, ta sẽ không thấy bất kỳ một vết tích đền đài nào. Giống như đang rảo chơi một miền quê vắng vẻ nghèo xơ xác. Sở dĩ như vậy vì ngoài việc bị bỏ hoang và chiến tranh tàn phá, khi dời đô, các ông vua tháo dỡ cung điện và đem theo, khi thì đem theo đến Ava, khi thì đem theo về Mandalay. Gần nhất là vua Mindon, và sau ông là vua Thibaw, cho tháo toàn bộ dinh thự đem về Mandalay (tự viện Shwe Nan Daw dưới chân đồi Mandalay do vua Thibaw đem một phần vật liệu cung điện từ Amarapura về dựng lại và cúng cho chùa). Ngay cả hoàng thành cũng bị dở ra để đem vật liệu về xây hoàng thành mới. Không biết đây có phải là một cách sống của người Miến Điện chăng, không biết đó là tính ‘cần kiệm liêm chính’ của người Miến Điện chăng, mà ngay cả vua khi dời đô cũng đem theo cung điện và hoàng thành để ráp lại nơi mới.
Hoàng thành Amarapura là một bán đảo nằm giữa hồ Kyauktawgyi và sông Voi, trên hồ có cây cầu gô U Bein dài nhất thế giới vắt qua. Ông xe ôm nói vua xây cầu này để ngăn chận hải quân Anh tiến vô kinh đô. Tôi hỏi một cây cầu gỗ làm sao mà ngăn chận hải quân Anh? Ông ta cười giả lả gật gù. Theo một tài liệu cũ, hoàng thành vuông vức, mỗi bề dài 2.2 cây số[2] (cũng bằng hoàng thành Mandalay), xung quanh có hào rộng khoảng 25 mét. Cung điện toàn bằng gỗ tếch di dời từ cố đô Ava tới. Như vậy thì hoàng thành Mandalay không phải xây cất bằng vật liệu từ cố đô Amarapura, mà bằng vật liệu của ‘ông nội’ nó là cố đô Ava. Không thấy sách du lịch nào nói điều này.
Ngoài hai hàng cây me hai bên con đường đất nhỏ, các rẫy bắp, dấu vết hoàng kim trong hoàng thành rất khó nhận diện nếu không được hướng dẫn. Hào sâu và rộng bây giờ là một kênh nhỏ thả nhiều rau muống. Khi dời đô, vua Mindon đem theo dân chúng trong thành, vua dân cùng lên vùng ‘kinh tế mới’ Mandalay. Những di dân đến Amarapura sau đó đã dần dà tạo thành một ngôi làng làm nghề dệt lụa thủ công. Bạn đến đây nếu thích sẽ được đưa đến ngôi làng nghề truyền thồng này, đi từ nhà này qua nhà kia xem các cô gái Miến chăm chỉ thoi tơ mà không ai phiền hà hay hỏi bạn là ai. Sau đó hãy chạy xe đến cầu gỗ U Bein toàn bằng gỗ tếch dài 1.2 cây số vắt ngang hồ Taungthaman. Cây cầu này là của hương hỏa của hoàng thành Amarapura, khi vua dời đô về Mandalay, số gỗ tếch còn dư không bị chụm cũi hay các đầu nậu bán tháo mà được dùng để xây chiếc cầu này. ‘Lan can’ là các cột gỗ cắm lưa thưa từ đáy hồ lên cao khỏi mặt cầu khoảng từ nửa thước đến một mét, không có một hành lang an toàn nào nhưng không ai rớt khỏi thành cầu nếu không say xỉn. Cầu chỉ dành cho xe đạp và người đi bộ, trên cầu có hai căn chòi để nghỉ chân. Đi bộ hết cầu gặp một ngôi làng nhỏ cùng tên với cái hồ, có ngôi chùa Kyauktawgyi, và từ cây cầu gỗ nhìn qua các cây cổ thụ chỉ còn cành, sẽ thấy sông Voi miên man trượt. Buổi sáng trên cầu gỗ U Bein là một lịch trình không thể thiếu khi thăm Mandalay. Không khí dịu như nước hồ, người bên kia làng đi bộ qua cầu về phía Amarapura, học trò, thầy tu, người cùi chống nạng, phụ nữ đội hàng, tất cả đều âm thầm chậm rãi. Nếu muốn ngắm toàn hồ thì mướn một chiếc ghe nhỏ đủng đỉnh ra giữa hồ với trời mây non nước. Cách cầu không xa có tự viện Mahagandhayon rất nổi tiếng vì qui cũ. Khi tôi đến gần tới giờ thọ trai, gần một ngàn tăng sinh sắp hàng và vào phòng ăn, không một tiếng động nhỏ, hoàn toàn yên lặng.
Cách Mandalay 21 cây số là cố đô Ava, còn gọi là Inwa. Cùng nằm phía tả ngạn của sông Voi như Amarapura, cố đô Ava có từ năm 1364, thay ngôi đổi chủ nhiều lần và ngày nay không còn vết tích gì. Công trình xây dựng có thể nhận dạng duy nhất là một Vọng Lâu (Watch Tower) bằng gạch, cao 30 mét xây năm 1822 để vua ngắm cảnh. Đứng trên Vọng Lâu chỉ còn thấy thấy sông Voi và những đám cỏ xanh mọc ngổn ngang trong nội thành. Ngoài ra có một tự viện không thể không tới, Maha Aung Mye Bon Zan Monastery, hoàn toàn hoang vắng và hoang phế dù còn nguyên hình dạng, màu tường vàng sẫm đã ố đen buồn bã, trần và gạch bên trong mốc meo và bám rêu. Bên dưới tự viện là các cửa hình vòm nối tiếp nhau, tối tăm đầy bí ẩn, có lẽ trong mùa mưa đây là hang ổ của rắn rít. Tự viện hình chữ nhật, có ba tầng mái, tường bên ngoài trang trí hoa văn công phu, riêng tượng Phật được thờ trong một cái tháp riêng chứ không ở trong chính điện. Tự viện này có hồn dù không một bóng người, nó có cái vẻ sừng sững oai nghi của một khối đá cô đơn trong chiều vắng.
Chúng tôi băng qua cây cầu sắt Ava bắt ngang sông Voi để đến cố đô thứ tư là Sagaing. Sagaing nguyên tên là Jeyapura, nổi tiếng với thị trấn Mingun có đại hồng chung lớn nhất thế giới, Chuông Mingun, đúc xong năm 1810, nặng 90 tấn, cao hơn 3.6 mét, chu vi mép chuông gần 15 mét rưỡi.
Sagaing là kinh đô của bảy đời vua vào thế kỷ 14, kéo dài 49 năm. Đến năm 1760, Sagaing lại là kinh đô nhưng yểu mệnh, thọ được bốn năm. Ngày nay, chỉ cần mất vài giờ là biết hết nội thành Sagaing, nhưng phải mất khoảng một giờ mới leo đến đỉnh Đồi Sagaing nằm phía hữu ngạn sông Voi, đối diện Ava và chếch phía thượng lưu khoảng 10 cây số là thành phố Mandalay. Trên đỉnh đồi có chùa Soon Pone Nya Shin rất lớn, đứng ở đây có thể thấy hàng trăm ngôi chùa và tự viện lớn nhỏ bao quanh đồi, sông Voi xuôi về nam, và hoa phượng đỏ thắm thiết trên sườn đồi. Bác xe ôm lúc thả tôi dưới chân đồi, dặn: ‘Cứ đi lên, khi nào đến chỗ đóng tiền thì xuống.’ Lý do là du khách khi đến Mandalay sẽ đóng 10 đô để thăm tất cả các di tích, nhưng Sagaing không thuộc Mandalay nên phải đóng thhêm một mớ tiền nữa. Bác nói Sagaing không đáng để đóng 10 đô, mắc. Tôi nghe lời leo vài trăm bậc cấp lên đỉnh, tính khi nào bị thu tiền thì trở xuống nhưng dọc dường không thấy quầy thu tiền nào cả, không biết lệ này đã bỏ chưa.
Thực ra leo lên Đồi Sagaing ngắm cảnh chỉ là cỡi ngựa xem hoa, vì ngọn đồi này và nội thành Sagaing thuộc Vùng Sagaing (Sagaing Division) rất nhỏ. Toàn bộ Vùng Sagaing có nhiều thắng tích Phật giáo. Những bạn nào có thời gian và muốn hành hương nên ở Vùng Sagaing vài ngày để đi thăm một ngôi chùa nổi tiếng nằm trong một hang đá sâu, chùa Alaungdaw Kathapa Pagoda. Kathapa tức Kassapa, là đại đệ tử Ca Diếp của Phật. Trong một buổi Pháp thoại, khi Phật đưa một cành hoa sen lên (Niêm Hoa), đại chúng ngơ ngác chưa hiểu, riêng chỉ có Ca Diếp mỉm cười (Vi Tiếu). Phật truyền tâm ấn cho Ca Diếp và ngài trở thành sơ tổ Thiền tông. Người Miến Điện nói rằng trong chùa Alaungdaw Kathapa có nhục thân của Tổ Ca Diếp, hằng năm có vài chục ngàn người hành hương từ khắp nơi kéo về, nhân đấy có một câu chuyện cảm động xảy ra vào năm 2007.
Nguyên con đường đến chùa tuy chỉ dài vài chục cây số nhưng rất hiểm trở, phải đi qua 16 con sông và lạch nước, đặc biệt trong mùa mưa từ tháng Năm cho đến tháng Chín thì không cách nào đi được, vào mùa khô cách duy nhất đến chùa là thuê voi. Một nhà sư tên là Sayadaw Waiponla, trong một lần hành hương, chứng kiến một phụ nữ mang thai chết trên đường đến bệnh viện. Ông nảy ra ý tưởng gây quỹ xây cầu bằng cách lập các nhà nghỉ nhỏ dọc đường vừa làm chỗ nghỉ chân trên đường hành hương, vừa có chỗ để người đi chiêm bái cúng dường gây quỹ. Một phụ nữ quá nghèo muốn cúng dường nhưng không có tiền nên xin thầy Sayadaw cho bà được cúng tóc. Phụ nữ Miến Điện rất quý búi tóc vì tóc là biểu tượng của phẩm hạnh và tư dung. Từ ý tưởng của người đàn bà nghèo khổ kia, nhiều phụ nữ khác đã cắt tóc để bán cho thương lái Trung Hoa. Một ký tóc giá từ 62.000 đến 250.000 kyat (62 đến 250 đô Mỹ vào năm 2007) tùy theo dài ngắn. Cho đến khi tôi viết những dòng này vào tháng Tám năm 2009, đã có trên 3.000 phụ nữ Miến Điện bán tóc để xây cầu đến chùa. Hiện nay đã có 13 chỗ quyên tóc khắp Vùng Sagaing, và thầy Sayadaw đã nhờ số tóc này xây được tám cây cầu trên đường hành hương đến chùa Đại Ca Diếp. Dù thầy Sayadaw, trong một bài phỏng vấn đăng trên báo Myanmar Times vào giữa tháng 5.2009, nói ông sẽ chọn một trong số các cây cầu để đặt tên là Kim Phát Kiều (Cầu Tóc Vàng), nhưng người Miến Điện đều gọi những cây cầu này là ‘Cầu Tóc’, vì toàn là các cây nhỏ và nhờ tóc của tín nữ mà nên.
(còn tiếp)
## Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn
## 0 phản hồi

Content-Type: text/html; charset=utf-8

X-Generator: Drupal 7 (http://drupal.org)

Cache-Control: max-age=0, no-cache

X-XSS-Protection: 1; mode=block


text:
Nhạc sĩ Tô Hải
Mới nhìn qua, người đọc tưởng lão già này, còn có 4 ngày nữa sắp bước sang tuổi 87 bỗng lẩm cẩm tới mức đi vào những định lý toán hay khoa học gì đây?
- Hoàn toàn không phải!
Chẳng qua vừa buồn cười, vừa tức giận với một “trò” mới của gánh tuồng “Đại Bi-Sắc Ban” và tiên đoán trước cái kết cục vô duyên, mất thời giờ của nó như đã từng viết trên hàng loạt bài sau sự ra đời của vở diễn “nghị quyết 4”! Chẳng có một thằng nào, con nào dựa cột hay bị tiêm thuốc “ngủ vĩnh viễn” cả! Đã thế lại còn được cả lò, cả ổ bọn bưng bê hoan hô hết lời “Đảng ta đã tự phê và nhìn ra, nhận thấy khuyết điểm làm nhân dân an lòng!” - “Niềm tin ở Đảng sẽ tăng lên gấp bội” và nguyện sẽ muôn đời theo lời dạy của mấy ông Tây, tiến lên cái chế độ mà hơn 60 năm qua, ai mới nói đến nó thôi đã…chết hết!
(Xin đọc các Entries cũ:
- XIN LỖI! QUẦN CHÚNG ĐÂU CÓ NGU! - 29/2/2012
- QUYẾT LIỆT! VÔ TƯ! CỨ THẾ!... TIẾN LÊN! - 8/ 3/2012
- CHỈNH-CHỈNH, ĐỐN-ĐỐN..CŨNG VẪN CƯỜI KHÔNG NỔI! - 15/3/2012)
Thế mà đến những ngày này, khi Việt Nam đã bị… bọn “lực lượng thù địch nước ngoài” lấn chiếm từ đất liền, tài nguyên, hầm mỏ tới biển đảo, hải sản, dầu khí… Còn bên trong thì bọn “nội xâm”, bầy các trò kinh tế thị trường có định hướng XHCN (mà chính chúng cũng chả hiểu là gì) để… vơ sạch, vét sạch của cải, làm giầu riêng cho ba đời con cháu chúng mặc cho hàng triệu người lao động càng làm, càng bị bóc lột tới mức không biết miếng thịt là gì, các con em không cơm ăn áo mặc, chân đất giữa cái lạnh 0 độ, được đưa lên tivi, báo chí, nên thủ tướng đành phải ký giấy mở kho cho cả chục tỉnh cómiếng cơm ăn ba ngày Tết (mà chưa chắc đã qua được cửa bọn đảng viên quan tham đang há miệng đớp tất những gì qua tay chúng dù là của trẻ em, người nghèo, ”đối tượng chính sách” hay người tàn tật).
Mọi sự thay đổi dù rằng cỏn con cũng không hề có sau “thành công của nghị quyết 4 đi vào cuộc sống“….
Một số vụ “tế dân” do mấy tên quá lộ liễu như giám đốc ngân hàng này nọ, những tên cán bộ thoái hóa vô danh tiểu tốt kiểu tên Sáu Lèo đánh cờ ăn thua tiền tỷ… Còn tất cả cái bọn gây ra, tổ chức nên cái mô hình cai trị toàn diện phải là người của Đảng của họ, từ thôn xã tới trung ương thì… tất tật… đều vô can?!
Nhận “trách nhiệm chính trị” rồi thì hiên ngang đi dạy đạo đức sống cho toàn dân và hớn hở cười trước ống kính!
Riêng cái mục xí xóa đi cho nhau thì đúng là họ vào bậc trơ tráo tự nhiên như… ruồi… và không lệ thuộc vào anh bạn 4 tốt (với họ) thật! 14 anh to nhất, trách nhiệm lớn nhất, tự nhận và ra lệnh các cơ quan truyền thông phải tâng bốc mình là “thành phần ưu tú nhất”, là người lãnh đạo toàn diện, muôn năm đúng, ”trăm trận đánh trăm trận thắng”… thì… vô tội 100%!
Ấy vậy mà… vừa đưa ra màn dạo đầu của một vở mới - Ban Nội Chính Trung Ương - để cho không ít người nhẹ dạ thấy hy vọng… (Tớ thì đã tuyên bố rồi: Không bao giờ tin họ nói thật, làm thật bất cứ cái gì cả!) thì:
Lập tức, nơi ông Bao Công tương lai cầm cương lãnh đạo nhiều năm đã được được kiểm tra và công bố là… sai phạm lớn, cần giao cho Bộ Công An tiến hành “làm rõ”… Một cú “rơ-ve” đánh thẳng vào cái Ban chưa kịp thành hình và cá nhân người sẽ đứng đầu nó và cả những ai bày đặt ra nó…!? Đến nỗi từ trời Tây, ông Tổng Trọng phải trả lời phỏng vấn về mục đích nhắc nhở nội bộ: Nè! Đừng có “lóng lảy”… Đã nhận khuyết điểm rồi thì không còn tội nữa! Chỉ xử lý kỷ luật những ai không nhận khuyết điểm thôi đấy nhé! Đừng có dại mà vạch áo cho người xem lưng!”
Và khi về nước, sau vài hôm im lặng tìm hiểu, họp bàn, nghe ngóng các chuyên ra tiến sỹ, giáo sư quạt đứng, quạt bàn mách nước thì… đúng ngày ông Táo lên Trời, ngày kỷ niệm 83 năm thành lập “Đảng của các ông cộng sản cũ”…, cũng trùng vào ngày các vị nhân sỹ trí thức đệ trình bản hiến pháp khác mong Ban Thường Trực cho ông “to nhất” có tên Lê Minh Thông “vui vẻ tiếp nhận” thì …cũng là lúc ra mắt cái cơ quan có cái tên thiệt dài:BAN CHỈ ĐẠO TRUNG ƯƠNG VỀ PHÒNG CHỐNG THAM NHŨNG!
Nghe trên Tivi tối hôm trước, đọc trên báo sáng hôm sau mình mới tin rằng những điểu ông tổng nói là nói thiệt!
Thế đấy: chẳng ai có quyền chống tham nhũng ngoài các ông ấy ra với nhau, Mình bỗng nhớ tới anh bạn cùng khóa Lục Quân Trần Quốc Tuấn với mình Đại Tá Phạm Quế Dương, cách đây gần 20 năm đã “cả gan” hăng hái xung phong xin đứng ra thành lập một ban chống tham nhũng độc lập khỏi lập pháp, hành pháp, tư pháp,… để tránh cái cảnh “vừa đá bóng vừa thổi còi”! Kết quả cuộc phát huy “tự do tư tưởng” cuả người đảng viên, Tổng biên tập tập san “Lịch sử Quân Đội’ Phạm Quế Dương đã dẫn anh đến con đường đành… quăng trả lại thẻ Đảng để rồi…, chẳng những không làm trong sạch được đảng, mà lại “được” sa vào con đường… chống Đảng, thậm chí… “làm gián điệp cho nước ngoài” và lãnh hơn 2 năm tù giam không án cho đến ngày được tha hết hạn 2 năm một tháng tạm giam lại đúng vào ngày ra trước vành móng ngựa nhận đúng bằng ấy thời gian tù để được… tha tại chỗ! (chứ không phải là trắng án!) Từ đó, chẳng ai dám “xin” được chống các ông tham nhũng nữa, ngoài những người được “bồi dưỡng” về nghệ thuật chạy tội trắng trợn, công khai,… để được cơ cấu vào các tổ chức “chống mà không chống” chưa từng thấy trong các chuyện kỳ án chống tham nhũng ở mọi nước, ở mọi chế độ trong lịch sử loài người!
Với chuyện “cải tiến và tăng cường cái sự chống tham nhũng” lần này thì mình chỉ còn biết… cười một mình! Định nhờ 3 vợ chồng Táo lên thiên đình tấu giời về mọi sự “ đếch cần gì dân” ở hạ giới để giời vật chết cả lò cả ổ chúng nó đi cho dân đỡ khổ… Nào ngờ, vì quá tự trọng, quá có trách nhiệm với mình, đúng ngày 23 tháng chạp vợ chồng táo quân nhà tớ đã… quyết đâm đơn… từ chức với lý do “Tất cả đều đã bị vô hiệu hóa kể từ trên thiên đình trở xuống các bếp lò, bếp than, bếp điện, bếp ga hoặc bếp rơm, bếp rạ! Thậm chí Ông Giời cũng đã bó tay chấm com rồi! Để dần xem bọn Táo… Tầu chúng có làm gì được không rồi… tính!
Thôi thì mình cứ gửi mấy điều phát hiện rất… bịp bợm cuả vở tuồng mới lên ông… Internet vậy! Mong bạn bè, các con, cháu gần xa thử ngẫm xem lão già này đã… lú lẫn hay chưa:
THỰC CHẤT CÁI CƠ QUAN BCĐTƯVPCTN NÀY LÀ CÁI GÌ DZẬY?
Xin thưa:
Cái cơ quan này sinh ra là để: giảm bớt cái quyền lực cuả cái Ban Nội Chính chưa làm được cái trò trống gì nhưng, do có quá nhiều người tin tưởng vào những điều ông Trưởng Ban trót tuyên bố vung vít mà đưa nó sớm vào khuôn phép của Bộ Chính Trị được tăng cường!
Nghĩa là: Ban Nội Chính muốn làm gì cũng phải qua cái Ban có cái tên dài thượt này rồi… chính cái Ban này cũng phải qua… Bộ Chính Trị… mới được đưa ra những chính sách, nghị quyết!
Bên cạnh đó là những điều dạy dỗ của ông Tổng với đảng viên của ông thì rất chi là… cao su!! Chẳng khác nào: Bảo người ta tiến lên vừa xong nhưng lại hô người ta lùi xuống tức thì! Ví dụ: “Làm quyết liệt hơn” thì sau đó là“Đừng có nóng vội” hoặc “Phải làm lâu dài”, ”kiên trì bền bỉ” thậm chí vừa nói “chống tham nhũng cực kỳ khó khăn vì “động chạm” tới “những người có chức có quyền” thì lại không quên nhắc nhở những gì mà giới có chức có quyền đã “cống hiến” bằng câu “phải kế thừa những cái đã có trước”…!
Nghe đến đâu, đọc đến đâu mình càng nhớ đến Nguyễn Khải, khi anh dùng cụm từ “tính kiêu ngạo cộng sản” thì hôm nay đây, nếu anh còn sống chắc anh phải đồng ý với mình là mình đã bổ xung vào cụm từ đó mấy tính từ nữa: TÍNH KIÊU NGẠO CỘNG SẢN SẤC XƯỢC VÀ MÙ QUÁNG” vì không một cái đầu nào, bộ óc, trái tim nào có thể so sánh được với 14 cái đầu lớn nhất đất nước hiện nay mà tên tuổi cá nhân đã được “cố ý thay thế” bằng từ… ĐẢNG TA!
Chỉ riêng có một điều hơi… mới tí chút trong bài nói “vo” của anh Tổng là:“KHÔNG NGẠI MỘT LỰC CẢN NÀO” thì mình xin phép hỏi vu vơ trên mạng thế này:
AI DÁM CẢN NHỮNG NGƯỜI CHỐNG THAM NHŨNG NẾU KHÔNG PHẢI CHÍNH DANH THỦ PHẠM LÀ TOÀN BỘ NHỮNG ĐẢNG VIÊN CÓ CHỨC CÓ QUYỀN DO CÁC ANH CƠ CẤU TRAO QUYỀN CAI TRỊ DÂN SUỐT TỪ TRUNG ƯƠNG TỚI XÃ PHƯỜNG CƠ CHỨ?
Tiện đây để cho dễ nhớ tên quí vị trong cái công thức đầu bài tôi xin tóm tắt tên quí vị cho nhân dân dễ nhớ.
14 vị cũ thì xin miễn vì… cả thế giới ai mà không biết do sự “trường thọ” hiếm có của các vị ấy!
Riêng: +9 thì xin nhớ Bình-Bình-Tranh-Thanh-Lịch!(*)
Hiện-Kim-(thiếu} Dũng Lưu
Còn: -6 là: “Hải- Hùng- Dũng- Nghị- Phóng- Thanh!”
Rút cục thì Bờ-cò-tờ của họ đã được mở rộng thành… 23!
Mà không có… “thường vụ” 7 người như bên Tầu,… thì ông Tổng Trọng chuẩn bị vài cái mùi xoa để mà… khóc vờ những kỳ báo cáo kết quả đấu tranh chống tham nhũng sắp tới rồi cũng sẽ chẳng thi hành kỷ luật được một đồng chí X, Y, Z nào cho mà coi!
Lý do đơn giản: Nói thiệt nhé: Chẳng anh nào coi anh nào ra cái gì! “Cá đối bằng đầu” hết! Tất cả đều là tự lừa dối mình, lừa dối toàn dân mà thôi!
(*) Có hai ông Hòa Bình nên gọi luôn là…bình bình cho tiện!
Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn
1 phản hồi
"...thành lập một ban chống tham nhũng độc lập khỏi lập pháp, hành pháp, tư pháp,… để tránh cái cảnh “vừa đá bóng vừa thổi còi”!..." đó mới thực sự là cái "ban chống tham nhũng" thực sự. Nhưng cứ cho là làm được như vậy đi thì cái ban đó phải có cở một triệu nhân sự mới có thể đảm đang được nhiệm vụ, vì nhìn chổ nào cũng thấy tham nhũng cả. Đơn giản thôi, cứ cho các quan kê khai và thuyết minh nguồn gốc tài sản của họ, đố quan nào có thể làm được. Vài ý tản mạn cho vui, chứ thực sự càng nghĩ đến càng chán ngán. Không biết rồi đất nước, dân tộc Việt Nam sẽ đi về đâu.

markdown:
Nhạc sĩ Tô Hải
Mới nhìn qua, người đọc tưởng lão già này, còn có 4 ngày nữa sắp bước sang tuổi 87 bỗng lẩm cẩm tới mức đi vào những định lý toán hay khoa học gì đây?
- Hoàn toàn không phải!
Chẳng qua vừa buồn cười, vừa tức giận với một “trò” mới của gánh tuồng “Đại Bi-Sắc Ban” và tiên đoán trước cái kết cục vô duyên, mất thời giờ của nó như đã từng viết trên hàng loạt bài sau sự ra đời của vở diễn “nghị quyết 4”! Chẳng có một thằng nào, con nào dựa cột hay bị tiêm thuốc “ngủ vĩnh viễn” cả! Đã thế lại còn được cả lò, cả ổ bọn bưng bê hoan hô hết lời “Đảng ta đã tự phê và nhìn ra, nhận thấy khuyết điểm làm nhân dân an lòng!” - “Niềm tin ở Đảng sẽ tăng lên gấp bội” và nguyện sẽ muôn đời theo lời dạy của mấy ông Tây, tiến lên cái chế độ mà hơn 60 năm qua, ai mới nói đến nó thôi đã…chết hết!
(Xin đọc các Entries cũ:
-
[XIN LỖI! QUẦN CHÚNG ĐÂU CÓ NGU!](http://to-hai.blogspot.com/2012/03/nhat-ky-mo-sau-ngay-be-mac-hoi-nghi-can.html) - 29/2/2012
-
[QUYẾT LIỆT! VÔ TƯ! CỨ THẾ!... TIẾN LÊN!](http://to-hai.blogspot.com/2012/03/nhat-ky-mo-nhan-ngay-giai-tan-cuoc-gap.html) - 8/ 3/2012
-
[CHỈNH-CHỈNH, ĐỐN-ĐỐN..CŨNG VẪN CƯỜI KHÔNG NỔI!](http://to-hai.blogspot.com/2012/03/nhat-ky-mo-nhung-ngay-thang-3-cuoi.html) - 15/3/2012)
Thế mà đến những ngày này, khi Việt Nam đã bị… bọn “lực lượng thù địch nước ngoài” lấn chiếm từ đất liền, tài nguyên, hầm mỏ tới biển đảo, hải sản, dầu khí… Còn bên trong thì bọn “nội xâm”, bầy các trò kinh tế thị trường có định hướng XHCN (mà chính chúng cũng chả hiểu là gì) để… vơ sạch, vét sạch của cải, làm giầu riêng cho ba đời con cháu chúng mặc cho hàng triệu người lao động càng làm, càng bị bóc lột tới mức không biết miếng thịt là gì, các con em không cơm ăn áo mặc, chân đất giữa cái lạnh 0 độ, được đưa lên tivi, báo chí, nên thủ tướng đành phải ký giấy mở kho cho cả chục tỉnh có
**miếng cơm ăn ba ngày Tết** ( *mà chưa chắc đã qua được cửa bọn đảng viên quan tham đang há miệng đớp tất những gì qua tay chúng dù là của trẻ em, người nghèo, ”đối tượng chính sách” hay người tàn tật*). **Mọi sự thay đổi dù rằng cỏn con cũng không hề có sau “thành công của nghị quyết 4 đi vào cuộc sống“**….
Một số vụ “tế dân” do mấy tên quá lộ liễu như giám đốc ngân hàng này nọ, những tên cán bộ thoái hóa vô danh tiểu tốt kiểu tên Sáu Lèo đánh cờ ăn thua tiền tỷ… Còn tất cả
**cái bọn gây ra, tổ chức nên** cái mô hình cai trị toàn diện phải là người của Đảng của họ, từ thôn xã tới trung ương thì… tất tật… đều vô can?!
Nhận “trách nhiệm chính trị” rồi thì hiên ngang đi dạy đạo đức sống cho toàn dân và hớn hở cười trước ống kính!
Riêng cái mục
**xí xóa đi cho nhau** thì đúng là họ vào bậc trơ tráo tự nhiên như… ruồi… và không lệ thuộc vào anh bạn 4 tốt (với họ) thật! 14 anh to nhất, trách nhiệm lớn nhất, tự nhận và ra lệnh các cơ quan truyền thông phải tâng bốc mình là “thành phần ưu tú nhất”, là người lãnh đạo toàn diện, muôn năm đúng, ”trăm trận đánh trăm trận thắng”… thì… vô tội 100%!
Ấy vậy mà… vừa đưa ra màn dạo đầu của một vở mới - Ban Nội Chính Trung Ương - để cho không ít người nhẹ dạ thấy hy vọng… (
*Tớ thì đã tuyên bố rồi: Không bao giờ tin họ nói thật, làm thật bất cứ cái gì cả!*) thì:
Lập tức, nơi ông Bao Công tương lai cầm cương lãnh đạo nhiều năm đã được được kiểm tra và công bố là… sai phạm lớn, cần giao cho Bộ Công An tiến hành “làm rõ”… Một cú “rơ-ve” đánh thẳng vào cái Ban chưa kịp thành hình và cá nhân người sẽ đứng đầu nó và cả những ai bày đặt ra nó…!? Đến nỗi từ trời Tây, ông Tổng Trọng phải trả lời phỏng vấn về mục đích nhắc nhở nội bộ: Nè! Đừng có “lóng lảy”… Đã nhận khuyết điểm rồi thì không còn tội nữa! Chỉ xử lý kỷ luật những ai không nhận khuyết điểm thôi đấy nhé! Đừng có dại mà vạch áo cho người xem lưng!”
Và khi về nước, sau vài hôm im lặng tìm hiểu, họp bàn, nghe ngóng các chuyên ra tiến sỹ, giáo sư quạt đứng, quạt bàn mách nước thì… đúng ngày ông Táo lên Trời, ngày kỷ niệm 83 năm thành lập “Đảng của các ông cộng sản cũ”…, cũng trùng vào ngày các vị nhân sỹ trí thức đệ trình
**bản hiến pháp khác** mong Ban Thường Trực cho ông “to nhất” có tên Lê Minh Thông “vui vẻ tiếp nhận” thì …cũng là lúc ra mắt cái cơ quan có cái tên thiệt dài: **BAN CHỈ ĐẠO TRUNG ƯƠNG VỀ PHÒNG CHỐNG THAM NHŨNG!**
Nghe trên Tivi tối hôm trước, đọc trên báo sáng hôm sau mình mới tin rằng những điểu ông tổng nói là nói thiệt!
Thế đấy: chẳng ai có quyền chống tham nhũng ngoài các ông ấy ra với nhau, Mình bỗng nhớ tới anh bạn cùng khóa Lục Quân Trần Quốc Tuấn với mình Đại Tá Phạm Quế Dương, cách đây gần 20 năm đã “cả gan” hăng hái xung phong xin đứng ra thành lập một
**ban chống tham nhũng độc lập** khỏi lập pháp, hành pháp, tư pháp,… để tránh cái cảnh “vừa đá bóng vừa thổi còi”! Kết quả cuộc phát huy “tự do tư tưởng” cuả người đảng viên, Tổng biên tập tập san “Lịch sử Quân Đội’ Phạm Quế Dương đã dẫn anh đến con đường đành… quăng trả lại thẻ Đảng để rồi…, chẳng những không làm trong sạch được đảng, mà lại “được” sa vào con đường… chống Đảng, thậm chí… “làm gián điệp cho nước ngoài” và lãnh hơn 2 năm tù giam không án cho đến ngày được tha hết hạn 2 năm một tháng tạm giam lại đúng vào ngày ra trước vành móng ngựa nhận đúng bằng ấy thời gian tù để được… tha tại chỗ! (chứ không phải là trắng án!) Từ đó, chẳng ai dám “xin” được chống các ông tham nhũng nữa, ngoài những người được “bồi dưỡng” về nghệ thuật chạy tội trắng trợn, công khai,… để *được cơ cấu* vào các tổ chức “chống mà không chống” chưa từng thấy trong các chuyện kỳ án chống tham nhũng ở mọi nước, ở mọi chế độ trong lịch sử loài người!
Với chuyện “cải tiến và tăng cường cái sự chống tham nhũng” lần này thì mình chỉ còn biết… cười một mình! Định nhờ 3 vợ chồng Táo lên thiên đình tấu giời về mọi sự “ đếch cần gì dân” ở hạ giới để giời vật chết cả lò cả ổ chúng nó đi cho dân đỡ khổ… Nào ngờ, vì quá tự trọng, quá có trách nhiệm với mình, đúng ngày 23 tháng chạp vợ chồng táo quân nhà tớ đã… quyết đâm đơn…
**từ chức** với lý do “Tất cả đều đã bị vô hiệu hóa kể từ trên thiên đình trở xuống các bếp lò, bếp than, bếp điện, bếp ga hoặc bếp rơm, bếp rạ! Thậm chí Ông Giời cũng đã bó tay chấm com rồi! Để dần xem bọn Táo… Tầu chúng có làm gì được không rồi… tính!
Thôi thì mình cứ gửi mấy điều phát hiện rất… bịp bợm cuả vở tuồng mới lên ông… Internet vậy! Mong bạn bè, các con, cháu gần xa thử ngẫm xem lão già này đã… lú lẫn hay chưa:
**THỰC CHẤT CÁI CƠ QUAN BCĐTƯVPCTN NÀY LÀ CÁI GÌ DZẬY?**
Xin thưa:
Cái cơ quan này sinh ra là để: giảm bớt cái quyền lực cuả cái Ban Nội Chính chưa làm được cái trò trống gì nhưng, do có quá nhiều người tin tưởng vào những điều ông Trưởng Ban trót tuyên bố vung vít mà đưa nó sớm vào khuôn phép của Bộ Chính Trị được tăng cường!
Nghĩa là: Ban Nội Chính muốn làm gì cũng phải qua cái Ban có cái tên dài thượt này rồi… chính cái Ban này cũng phải qua… Bộ Chính Trị… mới được đưa ra những chính sách, nghị quyết!
Bên cạnh đó là những điều dạy dỗ của ông Tổng với đảng viên của ông thì rất chi là… cao su!! Chẳng khác nào: Bảo người ta
**tiến lên vừa xong** nhưng lại hô người ta **lùi xuống tức thì**! Ví dụ: **“Làm quyết liệt hơn”** thì sau đó là **“Đừng có nóng vội”** hoặc **“Phải làm lâu dài”, ”kiên trì bền bỉ”** thậm chí vừa nói **“chống tham nhũng cực kỳ khó khăn vì “động chạm” tới “những người có chức có quyền”** thì lại không quên nhắc nhở những gì mà giới có chức có quyền đã “cống hiến” bằng câu **“phải kế thừa những cái đã có trước”**…!
Nghe đến đâu, đọc đến đâu mình càng nhớ đến Nguyễn Khải, khi anh dùng cụm từ “tính kiêu ngạo cộng sản” thì hôm nay đây, nếu anh còn sống chắc anh phải đồng ý với mình là mình đã bổ xung vào cụm từ đó mấy tính từ nữa: TÍNH KIÊU NGẠO CỘNG SẢN SẤC XƯỢC VÀ MÙ QUÁNG” vì không một cái đầu nào, bộ óc, trái tim nào có thể so sánh được với 14 cái đầu lớn nhất đất nước hiện nay mà tên tuổi cá nhân đã được “cố ý thay thế” bằng từ… ĐẢNG TA!
Chỉ riêng có một điều hơi… mới tí chút trong bài nói “vo” của anh Tổng là:
**“KHÔNG NGẠI MỘT LỰC CẢN NÀO”** thì mình xin phép hỏi vu vơ trên mạng thế này:
AI DÁM CẢN NHỮNG NGƯỜI CHỐNG THAM NHŨNG NẾU KHÔNG PHẢI CHÍNH DANH THỦ PHẠM LÀ
**TOÀN BỘ NHỮNG ĐẢNG VIÊN CÓ CHỨC CÓ QUYỀN** DO CÁC ANH CƠ CẤU TRAO QUYỀN CAI TRỊ DÂN SUỐT TỪ TRUNG ƯƠNG TỚI XÃ PHƯỜNG CƠ CHỨ?
Tiện đây để cho dễ nhớ tên quí vị trong cái công thức đầu bài tôi xin tóm tắt tên quí vị cho nhân dân dễ nhớ.
14 vị cũ thì xin miễn vì… cả thế giới ai mà không biết do sự “trường thọ” hiếm có của các vị ấy!
Riêng: +9 thì xin nhớ Bình-Bình-Tranh-Thanh-Lịch!(*)
Hiện-Kim-(thiếu} Dũng Lưu
Còn: -6 là: “Hải- Hùng- Dũng- Nghị- Phóng- Thanh!”
Rút cục thì Bờ-cò-tờ của họ đã được mở rộng thành… 23!
Mà không có… “thường vụ” 7 người như bên Tầu,… thì ông Tổng Trọng chuẩn bị vài cái mùi xoa để mà… khóc vờ những kỳ báo cáo kết quả đấu tranh chống tham nhũng sắp tới rồi cũng sẽ chẳng thi hành kỷ luật được một đồng chí X, Y, Z nào cho mà coi!
Lý do đơn giản: Nói thiệt nhé: Chẳng anh nào coi anh nào ra cái gì! “Cá đối bằng đầu” hết! Tất cả đều là tự lừa dối mình, lừa dối toàn dân mà thôi!
(*)
*Có hai ông Hòa Bình nên gọi luôn là…bình bình cho tiện!*
## Hãy chia sẻ suy nghĩ của bạn
## 1 phản hồi
"...thành lập một ban chống tham nhũng độc lập khỏi lập pháp, hành pháp, tư pháp,… để tránh cái cảnh “vừa đá bóng vừa thổi còi”!..." đó mới thực sự là cái "ban chống tham nhũng" thực sự. Nhưng cứ cho là làm được như vậy đi thì cái ban đó phải có cở một triệu nhân sự mới có thể đảm đang được nhiệm vụ, vì nhìn chổ nào cũng thấy tham nhũng cả. Đơn giản thôi, cứ cho các quan kê khai và thuyết minh nguồn gốc tài sản của họ, đố quan nào có thể làm được. Vài ý tản mạn cho vui, chứ thực sự càng nghĩ đến càng chán ngán. Không biết rồi đất nước, dân tộc Việt Nam sẽ đi về đâu.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

Server: nginx

Content-Language: vi