text:
Loài người
Loài người, theo phân loại học là Homo sapiens, tiếng La-tinh nghĩa là "người thông thái" hay "người thông minh",[2][3] nên cũng được dịch sang tiếng Việt là trí nhân[4] là loài duy nhất còn sống của tông Hominini, thuộc lớp động vật có vú. Con người là một loài sinh vật có bộ não tiến hóa rất cao cho phép thực hiện các suy luận trừu tượng, ngôn ngữ và xem xét nội tâm. Điều trên kết hợp với một cơ thể đứng thẳng cho phép giải phóng hai chi trước khỏi việc di chuyển và được dùng vào việc cầm nắm, cho phép con người dùng nhiều công cụ hơn tất cả những loài khác.
Cũng như những loài linh trưởng khác, con người là một sinh vật xã hội, sống bầy đàn. Hơn thế nữa, con người cũng rất thành thạo việc sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp, để biểu lộ những ý kiến riêng của mình và trao đổi thông tin. Con người tạo ra những xã hội phức tạp trong đó có những nhóm hỗ trợ nhau và đối nghịch nhau ở từng mức độ, có thể từ những cá nhân trong gia đình cho đến những quốc gia rộng lớn. Giao tiếp xã hội giữa con người và con người đã góp phần tạo nên những truyền thống, nghi thức, quy tắc đạo đức, giá trị, chuẩn mực xã hội, và cả luật pháp. Tất cả cùng nhau tạo nên những nền tảng của xã hội loài người. Con người cũng rất chú ý đến cái đẹp và thẩm mỹ, cùng với nhu cầu muốn bày tỏ mình, đã tạo nên những sự đổi với về văn hóa như nghệ thuật, văn chương và âm nhạc.
Con người cũng được chú ý ở bản năng muốn tìm hiểu mọi thứ và điều khiển tự nhiên xung quanh, tìm hiểu những lời giải thích hợp lí cho những hiện tượng thiên nhiên qua khoa học, tôn giáo, tâm lý và thần thoại. Bản năng tò mò đó đã giúp con người tạo ra những công cụ và học được những kĩ năng mới. Trong giới tự nhiên, con người là loài duy nhất có thể tạo ra lửa, nấu thức ăn, tự may quần áo, và sử dụng các công nghệ kỹ thuật trong đời sống.
Mục lục
Thuật ngữ[sửa | sửa mã nguồn]
Trong tiếng Việt, một người đàn ông nhỏ tuổi thường được gọi là "cậu bé", người đàn ông trưởng thành là "ông", "anh",... trong khi một người phụ nữ nhỏ tuổi được gọi là "cô bé" và một phụ nữ trưởng thành là "bà", "chị",...
Bản chất sinh học của con người[sửa | sửa mã nguồn]
Sinh lý học và di truyền học[sửa | sửa mã nguồn]
Hình dạng con người về căn bản rất khác nhau. Mặc dầu phần lớn được quy định bởi các gene, môi trường xung quanh vẫn có một ảnh hưởng rất lớn đến hình dáng như chế độ ăn uống và luyện tập. Một người Việt Nam có chiều cao trung bình của nữ là 1,53 m và nam là 1,64 m [5] trong khi một người Bắc Mỹ lại có chiều cao ở nữ là 1,62 m và ở nam là 1,75 m
Con người cũng là một động vật hoàn toàn di chuyển bằng hai chân sau, vì vậy, hai chi trước (được gọi là tay) có thể tự do linh động và dùng vào những việc như cầm nắm một vật, được hỗ trợ bằng ngón tay cái. Tuy nhiên, cấu trúc bộ xương con người vẫn chưa hoàn toàn sẵn sàng cho việc giải phóng bằng hai tay, điều này khiến xương sống của con người cong lại thành dạng hình chữ S và tạo nên những khó khăn lúc về già. Mặc dù con người có vẻ như không có nhiều lông so với những loài linh trưởng khác nhưng con người lại có rất nhiều lông mọc ở phía trên đầu (còn gọi là tóc), dưới nách và xung quanh cơ quan sinh dục hơn cả loài tinh tinh. Điều khác biệt chính đó là lông của con người ngắn hơn và có ít màu sắc hơn, vì vậy khó thấy hơn.[6]
Màu tóc của con người và màu da được quyết định bởi sự hiện diện của các sắc tố có tên là melanin. Da của con người có thể có màu nâu đậm cho đến màu hồng, và tóc của con người có thể có màu vàng, màu nâu, cho đến đỏ. Một số khoa học gia cho rằng sự thay đổi màu da sang một màu tối là một cách của con người nhằm chống lại các tia cực tím vì melanin là một chất chống tia cực tím hiệu quả.[7] Màu da của con người phần lớn là do các điều kiện địa lý xác định, và có sự liên quan đến cường độ và thời gian tiếp xúc với tia cực tím. Da con người sẽ có xu hướng đen đi (rám nắng) để phản ứng với tia cực tím.[8][9]
Một người bình thường cần ngủ ít nhất là trong khoảng 7 đến 8 tiếng đối với người lớn và 9 đến 10 tiếng đối với trẻ em, và những người già chỉ ngủ khoảng 6 đến 7 tiếng một ngày. Những ảnh hưởng không tốt sẽ xảy ra nếu không ngủ đủ giấc. Ví dụ, một người lớn nếu bị giảm thời gian ngủ xuống còn 4 tiếng một ngày sẽ cho thấy những bất thường liên quan đến mặt sinh lý và tâm thần, bao gồm mệt mỏi, cáu gắt, khó chịu. Trong xã hội hiện đại, có xu hướng người ta ngày càng ngủ ít hơn dẫn đến một "hội chứng mất ngủ"
Con người là một động vật có cấu tạo tế bào đầy đủ. Mỗi tế bào có 23 cặp nhiễm sắc thể, trong đó có 22 cặp nhiễm sắc thể và 1 cặp nhiễm sắc thể. Mỗi người được nhận 23 nhiễm sắc thể từ cha và 23 nhiễm sắc thểtừ mẹ, tạo thành 23 cặp tương đồng. Riêng nhiễm sắc thể giới tính ở nam là XY và ở nữ là XX, do đó, nhiễm sắc thể Y ở nam chỉ được nhận từ cha, còn nhiễm sắc thể X có ở cả 2 giới có thể được nhận từ cha lẫn mẹ. Khoa học ngày nay cho thấy con người có trung bình 20.000-25.000 gene và có 98,4% số gene giống với loài động vật gần con người nhất: tinh tinh.[10] Giống như những loài có vú khác, con người có hệ thống xác định giới tính XY, vì vậy, phụ nữ sẽ có nhiễm sắc thể giới tính là XX và đàn ông là XY. Nhiễm sắc thể X lớn hơn và mang nhiều gene hơn nhiễm sắc thể Y, do đó, nhiều bệnh di truyền liên quan đến nhiễm sắc thể X như bệnh máu không đông, ảnh hưởng nhiều đến đàn ông hơn.
Vòng đời[sửa | sửa mã nguồn]
Vòng đời sinh học của con người bắt đầu từ khi nhau thai hình thành. Qua quá trình thụ tinh (ở con người là thụ tinh trong), một con người mới hình thành. Trứng thường được thụ tinh trong cơ thể phụ nữ cùng với tinh trùng của đàn ông qua quá trình giao hợp, hay như một trong những tiến bộ khoa học gần đây là quá trình thụ tinh trong ống nghiệm cũng thường được sử dụng. Trứng đã được thụ tinh, gọi là hợp tử, phân chia liên tục trong tử cung người phụ nữ và trở thành một bào thai. Sau một khoảng thời gian kéo dài khoảng 38 tuần, bào thai đó sẽ dần dần phát triển trở thành một con người thực thụ. Vào thời điểm được sinh ra, bào thai phát triển đầy đủ sẽ ra khỏi cơ thể người phụ nữ và bắt đầu tự hít thở, và được gọi là "trẻ sơ sinh". Vào thời điểm này, hầu hết những xã hội hiện đại đều công nhận đứa bé ấy là một người và được bảo vệ trước pháp luật, tuy nhiên một số khác thừa nhận quyền con người của đứa bé khi nó còn là một đứa bé trong tử cung người mẹ.
So với những loài động vật khác, việc sinh nở của con người phức tạp hơn hẳn. Những cơn đau kéo dài suốt 24 tiếng đồng hồ hay hơn thế nữa không hiếm, và cũng có thể dẫn đến chấn thương hay cả cái chết đến cho đứa bé hay người mẹ. Mặc dù khả năng đó đã giảm đi rất nhiều trong thế kỉ 20 và 21 trong những nước phát triển vì sự phát triển những kĩ thuật hỗ trợ sinh sản mới. Sinh sản tự nhiên, tuy có độ nguy hiểm rất cao, nhưng cũng rất phổ biến trong những vùng chưa phát triển trên thế giới
Con người sau khi được mang thai khoảng 9 tháng thì có cân nặng khoảng 3–4 kg và cao 50–60 cm.[11] Sau đó, chúng tiếp tục phát triển trong những năm tiếp theo và đạt đến sự phát triển sinh dục nhất định. Trẻ em gái thường tiếp tục phát triển đến năm 18 tuổi, trong khi trẻ em trai lại tiếp tục phát triển đến năm 21 tuổi. Cuộc sống của một người có thể được chia thành những giai đoạn quan trọng sau: sơ sinh, thiếu nhi, dậy thì, thanh niên, trưởng thành và già. Tuy nhiên, độ dài của những giai đoạn trên luôn không rõ ràng, nhất là giai đoạn cuối.
Có những ý kiến khác nhau về tuổi thọ trên Trái Đất. Ở những nước đã phát triển, người ta ngày càng già đi, với độ tuổi trung bình ở mức xấp xỉ 40 tuổi (cao nhất là ở Monaco với mức 45,1 tuổi), nhưng ở những nước thuộc thế giới thứ ba thì độ tuổi trung bình lại là 15-20 tuổi (thấp nhất là ở Uganda với mức 14,8 năm). Tuổi thọ của con người trung bình được ước tính là 77,2 vào năm 2001 ở Hoa Kì.[12] Tuổi thọ trung bình ở Singapore là 84,29 năm ở nữ và 78,96 năm đối với nam, trong khi ở Botswana, do dịch bệnh AIDS đang hoành hành tại đây cho nên tuổi thọ chỉ ở mức 30,99 năm với nam và 30,53 năm đối với nữ. Cứ năm người châu Âu thì sẽ có một người sống thọ nhưng phải 20 người châu Phi thì mới có một người sống được hơn 60 tuổi.[13]
Số người có tuổi thọ trên 100 trên thế giới được Liên Hiệp Quốc ước tính là khoảng 210.000 vào năm 2002.[14]. Tuổi thọ lớn nhất ở con người là khoảng 120 năm (cụ Jeanne Calment đã sống được 122 năm 164 ngày). Trên toàn thế giới, cứ 81 người đàn ông có tuổi thọ trên 60 tuổi thì có 100 phụ nữ như thế. Và trong số những người thọ nhất thì tỉ lệ đó là 53 nam: 100 nữ.
Một câu hỏi khác là khi nào con người bắt đầu nhận thức và nó sẽ trở nên như thế nào sau khi chết vẫn còn đang được tranh cãi. Nỗi lo sợ cái chết khiến hầu hết loài người cảm thấy bất an và lo sợ. Những lễ chôn cất thường được tổ chức rất trọng thể trong xã hội loài người thể hiện một lòng tin về sự sống sau cái chết hay sự bất tử.
Chủng tộc[sửa | sửa mã nguồn]
Con người thường tự phân loại họ thành những chủng tộc khác nhau, mặc dù những bằng chứng khoa học chứng minh về chủng tộc còn gây nhiều tranh cãi. Con người thường phân loại chủng tộc dựa vào tổ tiên hay đặc điểm sinh học, đặc biệt là màu da và những đặc điểm khác trên mặt; ngoài ra còn có các đặc điểm khác như ngôn ngữ, văn hóa và quốc gia mà họ đang sinh sống. Sự hình thành các chủng tộc có thể dẫn đến các cách hành xử khác nhau và những sự phân biệt khác nhau đối với người từ chủng tộc khác, dẫn đến thuyết phân biệt chủng tộc. Do đó, một số xã hội đặt nặng những định kiến của mình về những xã hội khác, trong khi một số khác lại không.
Sự tiến hóa của con người[sửa | sửa mã nguồn]
Nghiên cứu về sự tiến hóa của loài người cũng là nghiên cứu sự phát triển của chi Homo, nhưng đôi khi nó cũng có liên quan đến những sinh vật khác thuộc họ Hominidae hay phân họ Homininae. "Con người hiện đại được giới khoa học cho vào phân loài Homo sapiens sapiens, và là một mở rộng của loài Homo sapiens. Ngoài ra, trong loài Homo sapiens còn có một phân loài khác ngày nay đã tuyệt chủng mang tên Homo sapiens idaltu (nghĩa là "người thông minh ra đời trước").[15]
Loài mang quan hệ gần nhất đối với Homo sapiens là loài tinh tinh và loài tinh tinh lùn. So sánh các sơ đồ gen cho kết quả là "sau 6,5 triệu năm tiến hóa theo những con đường khác nhau, sự khác nhau giữa tinh tinh và con người gấp 10 lần sự khác nhau giữa hai người không có quan hệ gì với nhau nhưng vẫn nhỏ hơn 10 lần so với một con chuột bạch và một con chuột thường". Tuy nhiên trên thực tế, số gen con người giống tinh tinh đến 96%.[16] Người ta cho rằng con đường tiến hóa giữa con người đã đi theo một hướng khác với tinh tinh vào khoảng 5 triệu năm trong khi đối với khỉ đột là 8 triệu năm. Tuy nhiên, một hộp sọ của loài linh trưởng Sahelanthropus tchadensis được cho là khoảng 7 triệu năm tuổi, có thể nó của một tổ tiên xa hơn của chúng ta.
Có hai lý thuyết khoa học về sự hình thành nguồn gốc con người hiện đại. Tất cả đều có liên quan đến quan hệ giữa con người và những loài linh trưởng khác. Thuyết một nguồn gốc cho rằng tất cả loài người hiện đại đều tiến hóa ở châu Phi và về sau, con người sinh sản nhanh lấn chiếm các loài linh trưởng khác trên tất cả mọi nơi trên thế giới. Thuyết nhiều nguồn gốc cho rằng sự tiến hóa của loài người diễn ra riêng lẻ ở những bầy linh trưởng khác nhau.[17]
Những nhà di truyền học Lynn Jorde và Henry Harpending của trường đại học Utah đã cho rằng sự khác biệt ADN của hai người vẫn còn rất nhỏ so với ở loài khác, và trong suốt thế Pleistocen, số lượng con người bị giảm xuống rất nhiều, chỉ còn khoảng 10.000 cặp dẫn đến một số lượng rất nhỏ gen được di truyền. Một số nguyên nhân khác cho vấn đề này cũng đã được nêu ra, trong đó nổi bật nhất là thuyết thảm họa Toba.
Sự tiến hóa của con người được đánh dầu bằng những dấu hiệu sinh học khác nhau, bao gồm sự phát triển của hộp sọ và cả bộ não lên đến mức 1.400 cm³; về thể tích, cao hơn gấp đôi tinh tinh hay khỉ đột. Những phần của bộ não con người cũng phát triển khác so với các loài linh trưởng khác cho phép xuất hiện thêm phần ngôn ngữ. Những nhà khoa học đang tranh luận về sự quan trọng của cấu trúc bộ não trên cả kích thước bộ não. Một trong những tiến hóa lớn là số răng nanh giảm, hình thành những di chuyển bằng hai chân, sự hình thành của dây thanh và hộp âm giúp phát triển tiếng nói. Ngành nhân loại học vẫn còn nhiều tranh cãi về những tiến hóa và vai trò của chúng thực sự trên một con người hiện đại.[18][19]
Dân cư và dân số[sửa | sửa mã nguồn]
Những nhà nhân chủng học hiện đại đang chấp nhận rộng rãi rằng loài Homo sapiens được hình thành ở những đồng cỏ châu Phi khoảng 200.000 đến 250.000 năm về trước, là hậu duệ của loài Homo erectus, tiếp tục mở rộng lãnh địa cư trú và rồi thống trị lục địa Á-Âu và khu vực Thái Bình Dương vào khoảng 40.000 năm về trước, cuối cùng là châu Mỹ vào 10.000 năm trước.[20] Chúng thay thế loài Homo neanderthalensis và loài Homo floresinesis vốn cũng là những hậu duệ khác của loài Homo erectus (chúng đã phát triển khắp lục địa Á-Âu vào hơn 2 triệu năm trước) do có sức sinh sản tốt hơn và tìm kiếm thức ăn tốt hơn.
Những người thượng cổ thường kiếm sống bằng cách săn bắt-hái lượm, một lối sống rất phù hợp với những vùng đồng cỏ châu Phi. Một số nhóm người về sau bắt đầu sống lối sống du mục và thường hay bắt thú vật để nuôi lấy thịt, về sau nữa, khi lối sống định cư phát triển thì nền nông nghiệp cũng ra đời. Những khu vực định cư chính của con người phụ thuộc rất nhiều vào nguồn nước, vào lối sống, vào tài nguyên thiên nhiên (như đất đai có phù hợp để gieo trồng hay không, có nhiều cỏ để chăn nuôi hay không, có nhiều thú để săn bắt hay không). Tuy nhiên, con người lại có khả năng thay đổi nơi cư trú của họ bằng các phương tiện vận chuyển khác nhau. Do đó, sự thay đổi môi trường là nhân tố chủ yếu khiến con người thay đổi nơi cư sinh sống.
Khoa học kĩ thuật đã cho phép con người thống trị tất cả những lục địa và sinh tồn ở bất cứ thời tiết. Trong những thập niên gần đây, con người đã thám hiểm Nam Cực, dưới biển sâu và ngay cả không gian vũ trụ, mặc dù cư trú lâu dài ở những vùng như thế là chưa hoàn toàn có thể. Với dân số khoảng 6 tỉ người, con người là loài đông nhất trong số những loài động vật có vú. Phần lớn người (61%) sống ở Châu Á, phần còn lại chia đều cho châu Mỹ (14%), châu Phi (13%) và châu Âu (12%). Châu Đại Dương chiếm 0,5% (xem thêm danh sách các quốc gia theo dân số và danh sách các quốc gia theo mật độ dân số).
Sự tồn tại của con người ở những vùng vốn có điều kiện khắc nghiệt đối với cuộc sống như Nam Cực hay ngoài không gian rất hạn chế về mặt thời gian và chỉ tồn tại ở những lĩnh vực thám hiểm, nghiên cứu khoa học, quân sự và công nghiệp. Nhất là sự sống trên không gian vũ trụ, trong quá khứ và hiện tại, chưa có quá 13 người từng sống trên không gian cùng lúc. Giữa năm 1969 và 1972, chỉ có 2 người bước đi cùng lúc trên Mặt Trăng. Đến năm 2006, chưa có một thiên thể tự nhiên nào khác có bước chân của con người ngoại trừ Mặt Trăng mặc dù luôn có con người hiện diện trên trạm không gian quốc tế từ ngày 31 tháng 10 năm 2000. Từ năm 1800 đến 2000, dân số con người đã tăng lên 6 lần: từ 1 tỉ lên 5 tỉ. Vào năm 2004, khoảng 2,5 tỉ trên 6,3 tỉ người (39.7%) sống trong những vùng nông thôn, và con số này sẽ tăng mạnh trong thế kỉ 21. Vấn đề mà những người trong những đô thị lớn đang gặp phải là ô nhiễm, tội ác và nghèo đói, nhất là ở trung tâm và những khu vực vùng ven.
Thức ăn và nước uống[sửa | sửa mã nguồn]
Sự cần thiết phải nạp vào cơ thể thường xuyên một lượng thức ăn và nước uống thể hiện một phần văn hóa loài người, và dẫn đến một ngành khoa học thức ăn. Khi không tìm kiếm đủ thức ăn sẽ dẫn đến tình trạng đói và không tìm kiếm đủ nước uống sẽ dẫn đến tình trạng khát. Cả đói và khát đều có thể dẫn đến cái chết nếu không được giải quyết kịp thời. Bình thường, một người có thể sống được từ 2 đến 8 tuần không cần thức ăn, chỉ dựa vào lượng mỡ dự trữ trong cơ thể, nhưng chỉ tối đa 3 đến 4 ngày không có nước. Trong xã hội hiện đại, hiện tượng béo phì đang tăng nhanh trong dân số đến mức có thể gọi đó là một dịch bệnh, gây những vấn đề lớn đến sức khỏe của con người và gây giảm tuổi thọ ở những nước phát triển và ngay cả ở những nước đang phát triển. Trung tâm điều khiển dịch bệnh quốc gia Hoa kì cho thấy 32% người lớn trên 20 tuổi là béo phì, trong số 66.5% người thừa cân. Béo phì được tin là do một số nguyên nhân khác nhau gây ra mà một trong số đó là ăn quá nhiều.
Người là một loài ăn tạp, nghĩa là một loài có thể ăn cả động vật và cả thực vật. Loài người cổ Homo sapiens là những thợ săn- người hái lượm và đó là cách chính để tìm kiếm thức ăn, kết hợp giữa việc hái những loài thực vật mọc quanh, nấm, trái cây và lao vào cuộc chơi đi săn hay bị săn. Một số người hiện đại chọn con đường ăn chay vì những lý do khác nhau. Họ từ chối ăn thịt vì những lí do tôn giáo, đạo đức, và sức khỏe. Người ta tin rằng loài người đã biết dùng lửa để chuẩn bị thức ăn và bắt đầu ăn thức ăn chín từ khi họ hoàn toàn tách ra khỏi loài Homo erectus hay có thể sớm hơn.
Khoảng 10.000 năm trước, con người bắt đầu phát triển nông nghiệp, bắt đầu thay đổi gần như hoàn toàn những gì con người đã ăn trước đây. Điều này dẫn đến việc gia tăng dân số, sự hình thành những thành phố lớn và cùng với sự gia tăng mật độ dân số cũng là sự gia tăng các bệnh truyền nhiễm. Các loại thức ăn được chế biến và dùng như thế nào cũng rất khác nhau tùy theo thời gian, vị trí và nền văn hóa. Thế kỉ 18 đến 20 đã tạo ra những phát minh rất lớn về chế biến, bảo quản, lưu trữ và vận chuyển thức ăn. Ngày nay, hầu hết bất cứ nơi nào trên thế giới người ta không chỉ có thể thưởng thức những món ăn truyền thống của nước họ mà còn từ nhiều nước khác nhau.
Bộ não, tri thức và sự nhận thức[sửa | sửa mã nguồn]
Bộ não của con người là trung tâm của những phản xạ của con người, điều khiển hầu hết những hoạt động của con người. Bộ não điều khiển những phản xạ không điều kiện như điều khiển nhịp tim, tiêu hóa thức ăn,... và cả những phản xạ có điều kiện có ý thức như suy nghĩ, suy luận, lý luận, trừu tượng.[21] Bộ não con người được cho là trung tâm của những hành động có ý thức bậc cao và "thông minh" hơn những loài khác. Trong khi ở những loài động vật khác thì việc sử dụng công cụ gần như là một bản năng, hay cũng chỉ là một sự bắt chước thì kĩ thuật ở con người thì hoàn toàn phức tạp hơn, luôn bao gồm những cải tiến. Ngay cả những công cụ trong xã hội cổ của loài người cũng vô cùng hiện đại hơn bất cứ những công cụ do các loài động vật khác sử dụng.[22]
Khả năng suy luận trừu tượng của con người có thể là duy nhất trong giới động vật. Con người là một trong số 6 loài vượt qua bài kiểm tra gương (nhận ra bản thân ở trong gương); trong khi 5 loài còn lại là tinh tinh, tinh tinh lùn, khỉ không đuôi, cá heo và bồ câu. Tuy nhiên, những người dưới 2 tuổi hầu hết đều không vượt qua bài kiểm tra gương như trên.[23]. Tuy nhiên, cũng có một số ý kiến cho rằng đây là cách phân loại riêng của loài người nhằm thể hiện rằng con người có ý thức về bản thân, trên thực tế nó kiểm tra trí nhớ + thị giác mà thôi. Các loài khác nhau đều có cách này hoặc cách khác để giao tiếp với nhau, và có thể có ý thức ở mức độ nào đó mà loài người vẫn chưa hiểu hết được. Cuộc tranh luận về ý thức của loài người là duy nhất hay không đến nay vẫn còn chưa xác định bằng chứng rõ rệt. Một số nhà sinh học cho rằng loài người chỉ là một trong số hàng triệu phiên bản nhánh tiến hóa trong chủng loài trên Trái Đất và vẫn có thể có khiếm khuyết buộc phải tiến hóa thích nghi, hoặc bị tuyệt chủng như bất kỳ loài vật nào trên thế giới. Rằng lịch sử con người trải qua chỉ chừng 5 -10 triệu năm trong khi có những chủng loài khác đã tồn tại qua những đoạn thăng trầm nhất của lịch sử Trái Đất như loài gián, loài cá mập,... từ rất lâu trước khi con người tồn tại. Vì vậy còn quá sớm để nghĩ rằng ý thức của loài người là tiến bộ nhất, nói như tiến hóa "tồn tại, thích nghi được mới là kẻ mạnh. Phát triển vượt bậc, nhưng không thích nghi thay đổi sẽ bị tự tiêu diệt".
Bộ não con người cảm nhận thế giới qua các giác quan, và mỗi người bị ảnh hưởng rất nhiều bởi những kinh nghiệm của họ, dẫn đến nhận thức sự hiện hữu của bản thân và thời gian. Một số nhà khoa học thậm chí còn cho rằng con người không hề có ý nghĩ, mà nó chỉ là kết quả của một số quá trình cảm nhận từ bên trong hay từ bên ngoài, giống như những phần mềm đang chạy song song trên máy tính.[24] Con người đã nghiên cứu rất nhiều về ảnh hưởng của trí tuệ và bộ não, bằng chứng là sự ra đời những môn học như thần kinh học để nghiên cứu những vấn đề về hệ thần kinh, tâm lý học để nghiên cứu những khía cạnh biểu hiện về hình thức bên ngoài, và đôi khi có thể kể thêm môn thần kinh học, một môn học tìm cách chữa những chứng bệnh có liên quan đến những hành vi cư xử bất thường. Môn tâm lý học không quan tâm chú trọng nhiều đến cấu trúc bộ não mà chỉ chú ý nhiều đến quá trình xử lý thông tin của bộ não. Trong thời đại ngày nay, nhờ vào những cuộc tìm kiếm không ngừng nghỉ về cấu trúc bộ não con người đã giúp cho con người phát triển những ngành khoa học đầy triển vọng khác như trí thông minh nhân tạo,...
Quá trình suy nghĩ của con người là trung tâm của ngành tâm lý học và những ngành khác có liên quan. Ngành tâm lý học nhận thức nghiên cứu về sự nhận thức của con người, quá trình mà con người suy nghĩ để dẫn đến một hành vi nào đó. Những khía cạnh khác như cảm giác, khả năng học hỏi, giải quyết vấn đề, trí nhớ, sự tập trung, ngôn ngữ và cả cảm xúc cũng được nghiên cứu rất kĩ càng. Những tiến bộ trong ngành tâm lí học nhận thức được áp dụng rất rộng rãi trong những lĩnh vực khác nhau trong cuộc sống. Với mục tiêu chính là nghiên cứu sự hình thành tâm lý của con người trong cả cuộc đời, ngành tâm lý học phát triển tìm hiểu cách mà con người hiểu được và phản ứng lại với thế giới xung quanh và sự thay đổi khả năng đó theo thời gian. Ngành này cũng tập trung nhiều đến vấn đề trí thông minh, tính xã hội, sự đạo đức, nhân đạo của một người. Ngành tâm lý học xã hội tìm cách liên kết xã hội học với tâm lý học bằng cách cùng nhau chia sẻ những sự tương đồng và nguồn gốc của những hành vi của con người trong xã hội và cũng nhấn mạnh về vấn đề giao tiếp của con người. Ngoài ra còn có môn tâm lý học tiến hóa để nghiên cứu về hành vi của tất cả con người và loài vật
Lịch sử loài người[sửa | sửa mã nguồn]
Nhân quyền[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Groves, Colin (16 tháng 11 2005). Trong Wilson D. E. và Reeder D. M. (chủ biên). Mammal Species of the World . Nhà xuất bản Đại học Johns Hopkins. ISBN 0-801-88221-4.
- ^ Goodman M, Tagle D, Fitch D, Bailey W, Czelusniak J, Koop B, Benson P, Slightom J (1990). “Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids”. J Mol Evol 30 (3): 260–266. doi:10.1007/BF02099995. PMID 2109087.
- ^ “Hominidae Classification”. Animal Diversity Web @ UMich. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2006.
- ^ Hoàng Dung. Cõi trời cõi ta. Falls Church, VA: Tiếng Quê Hương, 2011. tr 173
- ^ Chiều cao của người Việt
- ^ Lí do con người không có lông của Nicholas Wade, trên tờ New York Times, ngày 19 tháng 8 năm 2003.
- ^ Jablonski, N.G. & Chaplin, G. (2000). Sự tiến hóa về màu da của con người (pdf).
- ^ Harding, Rosalind M., Eugene Healy, Amanda J. Ray, Nichola S. Ellis, Niamh Flanagan, Carol Todd, Craig Dixon, Antti Sajantila, Ian J. Jackson, Mark A. Birch-Machin, và Jonathan L. Rees (2000). Evidence for variable selective pressures at MC1R (Bằng chứng về sự thay đổi áp lực trên gene MC1R). Tạp chí "Human Genetics" của Hoa Kì số 66: 1351–1361.
- ^ Robin, Ashley (1991). Biological Perspectives on Human Pigmentation (Những viễn cảnh sinh học về màu da con người). Nhà xuất bản Cambridge.
- ^ Britten RJ (2002). “Divergence between samples of chimpanzee and human DNA sequences is 5%, counting indels (Sự khác nhau giữa ADN của người và tinh tinh là 5%)”. Proc Natl Acad Sci U S A 99 (21): 13633–5. PMID 12368483.
- ^ Cân nặng khi sinh của trẻ em
- ^ Tuổi thọ dự đoán ở Hoa Kì, Trung tâm quốc gia số liệu sức khỏe, điều khiển và phòng chống bệnh tật.
- ^ Sách tra cứu thông tin về thế giới, CIA, Hoa Kì
- ^ Số liệu về tuổi của Liên Hiệp Quốc, Nhà xuất bản Liên Hiệp Quốc, 28 tháng 2, 2002
- ^ Những bằng chứng về sự tiến hóa của con người trên mô hình 3 chiều, Philip L. Walker và Edward H. Hagen, Dept of Anthropology, Đại học Santa Barbara, California.
- ^ ADN của người và tinh tinh giống nhau đến 96%, Clive Cookson, Thời báo Kinh Tế, 13 tháng 8, 2005.
- ^ Eswaran, Vinayak, Harpending, Henry & Rogers, Alan R. Gen cho thấy rằng nguồn gốc của con người là ở châu Phi, Tạp chí Human Evolution.
- ^ Boyd, Robert & Silk, Joan B. (2003). How Humans Evolved (Con người tiến hóa như thế nào). New York: Norton & Company. ISBN 0-393-97854-0.
- ^ Dobzhansky, Theodosius (1963). Nhân loại học và khoa học tự nhiên: vấn đề tiến hóa của con người, Tạp chí Nhân loại học hiện đại 4 (2): 138-148.
- ^ Templeton, Alan (2002). "Rời khỏi châu Phi một lân nữa" Tạp chí Nature 416: 45 - 51.
- ^ Hình ảnh 3 chiều về bộ não, Cuộc sống bí mật của bộ não, Public Broadcasting Service.
- ^ Carl Sagan (1978). Con rồng xứ Eden. ISBN 0-345-34629-7.
- ^ Sự nhận thức và dấu hiệu của vũ trụ, do Dr. Jack Palmer.
- ^ Dennett, Daniel (1991). Giải thích về sự nhận thức . Little Brown & Co, 1991, ISBN 0-316-18065-3.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Con người tại Từ điển bách khoa Việt Nam
- Homo sapiens tại Encyclopædia Britannica (tiếng Anh)
- Loài người tại Encyclopedia of Life
- Loài người tại trang National Center for Biotechnology Information (NCBI).
- Loài người 180092 tại Hệ thống Thông tin Phân loại Tích hợp (ITIS).
- Linnaeus (1758). “Homo sapiens”. Sách đỏ IUCN các loài bị đe dọa. Phiên bản 2012. Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế.
- Con người và Tâm lý[liên kết hỏng]
- Con người và Thiên nhiên

markdown:
# Loài người
|Người|
|Thời điểm hóa thạch:
| ![ Akha cropped hires.JPG](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/68/Akha_cropped_hires.JPG/272px-Akha_cropped_hires.JPG)
[Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81) [Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Vực](/wiki/V%E1%BB%B1c_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *domain*) [Eukaryota](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_nh%C3%A2n_chu%E1%BA%A9n) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Phân giới](/wiki/Ph%C3%A2n_gi%E1%BB%9Bi)( *subregnum*) *Nhánh* [Bilateria](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%91i_x%E1%BB%A9ng_hai_b%C3%AAn&action=edit&redlink=1) [Liên ngành](/wiki/Li%C3%AAn_ng%C3%A0nh)( *superphylum*) [Deuterostoma](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_mi%E1%BB%87ng_th%E1%BB%A9_sinh) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Phân ngành](/wiki/Ph%C3%A2n_ng%C3%A0nh)( *subphylum*) [Vertebrata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_x%C6%B0%C6%A1ng_s%E1%BB%91ng) [Phân thứ ngành](/wiki/Ph%C3%A2n_ng%C3%A0nh)( *infraphylum*) [Gnathostomata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_quai_h%C3%A0m) [Liên lớp](/wiki/Li%C3%AAn_l%E1%BB%9Bp)( *superclass*) [Tetrapoda](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_b%E1%BB%91n_ch%C3%A2n) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Mammalia](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA) [Phân lớp](/wiki/Ph%C3%A2n_l%E1%BB%9Bp)( *subclass*) [Theria](/wiki/Theria) [Phân thứ lớp](/wiki/Ph%C3%A2n_th%E1%BB%A9_l%E1%BB%9Bp)( *infraclass*) [Eutheria](/wiki/Eutheria) [Liên bộ](/wiki/Li%C3%AAn_b%E1%BB%99)( *superordo*) [Euarchontoglires](/wiki/Euarchontoglires) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Primates](/wiki/B%E1%BB%99_Linh_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) [Phân bộ](/wiki/Ph%C3%A2n_b%E1%BB%99)( *subordo*) [Haplorrhini](/w/index.php?title=Haplorrhini&action=edit&redlink=1) [Phân thứ bộ](/wiki/Ph%C3%A2n_th%E1%BB%A9_b%E1%BB%99)( *infraordo*) [Simiiformes](/w/index.php?title=Simiiformes&action=edit&redlink=1) [Tiểu bộ](/wiki/Ti%E1%BB%83u_b%E1%BB%99)( *parvordo*) [Catarrhini](/wiki/Ti%E1%BB%83u_b%E1%BB%99_Kh%E1%BB%89_m%C5%A9i_h%E1%BA%B9p) [Liên họ](/wiki/Li%C3%AAn_h%E1%BB%8D)( *superfamilia*) [Hominoidea](/wiki/Si%C3%AAu_h%E1%BB%8D_Ng%C6%B0%E1%BB%9Di) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Hominidae](/wiki/H%E1%BB%8D_Ng%C6%B0%E1%BB%9Di) [Phân họ](/wiki/Ph%C3%A2n_h%E1%BB%8D)( *subfamilia*) [Homininae](/wiki/Ph%C3%A2n_h%E1%BB%8D_Ng%C6%B0%E1%BB%9Di) [Tông](/wiki/T%C3%B4ng_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *tribus*) [Hominini](/wiki/T%C3%B4ng_Ng%C6%B0%E1%BB%9Di) [Phân tông](/wiki/Ph%C3%A2n_t%C3%B4ng)( *subtribus*) [Hominina](/wiki/Ph%C3%A2n_t%C3%B4ng_Ng%C6%B0%E1%BB%9Di) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Homo](/wiki/Chi_Ng%C6%B0%E1%BB%9Di) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **H. sapiens** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Homo sapiens* [Linnaeus](/wiki/Carl_von_Linn%C3%A9), 1758 [Phân loài](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%C3%A0i) [†](/wiki/Tuy%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng) *White* [Homo sapiens idaltu](/w/index.php?title=Homo_sapiens_idaltu&action=edit&redlink=1) *et al.*, 2003 [Homo sapiens sapiens](/w/index.php?title=Homo_sapiens_sapiens&action=edit&redlink=1) [Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)) [[1]](#cite_note-msw3-1) *aethiopicus*
Bory de St. Vincent, 1825
*americanus*
Bory de St. Vincent, 1825
*arabicus*
Bory de St. Vincent, 1825
*aurignacensis*
Klaatsch & Hauser, 1910
*australasicus*
Bory de St. Vincent, 1825
*cafer*
Bory de St. Vincent, 1825
*capensis*
Broom, 1917
*columbicus*
Bory de St. Vincent, 1825
*cro-magnonensis*
Gregory, 1921
*drennani*
Kleinschmidt, 1931
*eurafricanus*
(Sergi, 1911)
*grimaldiensis*
Gregory, 1921
*grimaldii*
Lapouge, 1906
*hottentotus*
Bory de St. Vincent, 1825
*hyperboreus*
Bory de St. Vincent, 1825
*indicus*
Bory de St. Vincent, 1825
*japeticus*
Bory de St. Vincent, 1825
*melaninus*
Bory de St. Vincent, 1825
*monstrosus*
Linnaeus, 1758
*neptunianus*
Bory de St. Vincent, 1825
*palestinus*
McCown & Keith, 1932
*patagonus*
Bory de St. Vincent, 1825
*priscus*
Lapouge, 1899
*proto-aethiopicus*
Giuffrida-Ruggeri, 1915
*scythicus*
Bory de St. Vincent, 1825
*sinicus*
Bory de St. Vincent, 1825
*spelaeus*
Lapouge, 1899
*troglodytes*
Linnaeus, 1758
*wadjakensis*
Dubois, 1921
**Loài người**, theo [phân loại học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc) là *, tiếng Homo sapiens* [La-tinh](/wiki/Latinh)nghĩa là "người thông thái" hay "người thông minh", [[2]](#cite_note-2) nên cũng được dịch sang [[3]](#cite_note-3) [tiếng Việt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t)là **trí nhân** là loài duy nhất còn sống của tông [[4]](#cite_note-4) [Hominini](/wiki/T%C3%B4ng_Ng%C6%B0%E1%BB%9Di), thuộc lớp [động vật có vú](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA). Con người là một loài [sinh vật](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt)có [bộ não](/wiki/N%C3%A3o)tiến hóa rất cao cho phép thực hiện các [suy luận trừu tượng](/w/index.php?title=Suy_lu%E1%BA%ADn_tr%E1%BB%ABu_t%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1), [ngôn ngữ](/wiki/Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF)và xem xét [nội tâm](/w/index.php?title=N%E1%BB%99i_t%C3%A2m&action=edit&redlink=1). Điều trên kết hợp với một cơ thể đứng thẳng cho phép giải phóng hai chi trước khỏi việc di chuyển và được dùng vào việc cầm nắm, cho phép con người dùng nhiều [công cụ](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_c%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1)hơn tất cả những loài khác.
Cũng như những loài
[linh trưởng](/wiki/B%E1%BB%99_Linh_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) khác, con người là một [sinh vật xã hội](/w/index.php?title=Sinh_v%E1%BA%ADt_x%C3%A3_h%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1), sống bầy đàn. Hơn thế nữa, con người cũng rất thành thạo việc sử dụng ngôn ngữ trong [giao tiếp](/wiki/Giao_ti%E1%BA%BFp), để biểu lộ những ý kiến riêng của mình và [trao đổi thông tin](/w/index.php?title=Trao_%C4%91%E1%BB%95i_th%C3%B4ng_tin&action=edit&redlink=1). Con người tạo ra những [xã hội phức tạp](/w/index.php?title=X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ph%E1%BB%A9c_t%E1%BA%A1p&action=edit&redlink=1) trong đó có những nhóm hỗ trợ nhau và đối nghịch nhau ở từng mức độ, có thể từ những [cá nhân](/w/index.php?title=C%C3%A1_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1) trong [gia đình](/wiki/Gia_%C4%91%C3%ACnh) cho đến những [quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) rộng lớn. [Giao tiếp xã hội](/w/index.php?title=Giao_ti%E1%BA%BFp_x%C3%A3_h%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1) giữa con người và con người đã góp phần tạo nên những [truyền thống](/w/index.php?title=Truy%E1%BB%81n_th%E1%BB%91ng&action=edit&redlink=1), [nghi thức](/w/index.php?title=Nghi_th%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1), [quy tắc](/w/index.php?title=Quy_t%E1%BA%AFc&action=edit&redlink=1) [đạo đức](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%A9c), [giá trị](/w/index.php?title=Gi%C3%A1_tr%E1%BB%8B_x%C3%A3_h%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1), [chuẩn mực xã hội](/wiki/Chu%E1%BA%A9n_m%E1%BB%B1c_x%C3%A3_h%E1%BB%99i), và cả [luật pháp](/wiki/Lu%E1%BA%ADt_ph%C3%A1p). Tất cả cùng nhau tạo nên những nền tảng của [xã hội](/wiki/X%C3%A3_h%E1%BB%99i) loài người. Con người cũng rất chú ý đến [cái đẹp](/wiki/%C4%90%E1%BA%B9p) và [thẩm mỹ](/w/index.php?title=Th%E1%BA%A9m_m%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1), cùng với nhu cầu muốn bày tỏ mình, đã tạo nên những sự đổi với về [văn hóa](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a) như [nghệ thuật](/wiki/Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt), [văn chương](/wiki/V%C4%83n_ch%C6%B0%C6%A1ng) và [âm nhạc](/wiki/%C3%82m_nh%E1%BA%A1c).
Con người cũng được chú ý ở
[bản năng](/wiki/B%E1%BA%A3n_n%C4%83ng) muốn tìm hiểu mọi thứ và điều khiển [tự nhiên](/wiki/T%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn) xung quanh, tìm hiểu những lời giải thích hợp lí cho những [hiện tượng thiên nhiên](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87n_t%C6%B0%E1%BB%A3ng_thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn&action=edit&redlink=1) qua [khoa học](/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc), [tôn giáo](/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o), [tâm lý](/wiki/T%C3%A2m_l%C3%BD_h%E1%BB%8Dc) và [thần thoại](/wiki/Th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i). Bản năng tò mò đó đã giúp con người tạo ra những công cụ và học được những kĩ năng mới. Trong giới tự nhiên, con người là loài duy nhất có thể tạo ra [lửa](/wiki/L%E1%BB%ADa), nấu thức ăn, tự may quần áo, và sử dụng các [công nghệ kỹ thuật](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_k%E1%BB%B9_thu%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1) trong đời sống.
## Mục lục
## Thuật ngữ[
[sửa](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&action=edit§ion=1)]
Trong
[tiếng Việt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t), một người đàn ông nhỏ tuổi thường được gọi là "cậu bé", người đàn ông trưởng thành là "ông", "anh",... trong khi một người phụ nữ nhỏ tuổi được gọi là "cô bé" và một phụ nữ trưởng thành là "bà", "chị",...
## Bản chất sinh học của con người[
[sửa](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&action=edit§ion=2)]
### Sinh lý học và di truyền học[
[sửa](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&action=edit§ion=3)]
Hình dạng con người về căn bản rất khác nhau. Mặc dầu phần lớn được quy định bởi các
[gene](/wiki/Gen), môi trường xung quanh vẫn có một ảnh hưởng rất lớn đến hình dáng như chế độ ăn uống và luyện tập. Một người [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) có chiều cao trung bình của nữ là 1,53 m và nam là 1,64 m trong khi một người Bắc Mỹ lại có chiều cao ở nữ là 1,62 m và ở nam là 1,75 m [5]
Con người cũng là một động vật hoàn toàn di chuyển bằng hai chân sau, vì vậy, hai chi trước (được gọi là tay) có thể tự do linh động và dùng vào những việc như cầm nắm một vật, được hỗ trợ bằng ngón tay cái. Tuy nhiên, cấu trúc bộ xương con người vẫn chưa hoàn toàn sẵn sàng cho việc giải phóng bằng hai tay, điều này khiến xương sống của con người cong lại thành dạng hình chữ S và tạo nên những khó khăn lúc về già. Mặc dù con người có vẻ như không có nhiều
[lông](/wiki/L%C3%B4ng) so với những loài linh trưởng khác nhưng con người lại có rất nhiều [lông](/wiki/L%C3%B4ng) mọc ở phía trên đầu (còn gọi là [tóc](/wiki/T%C3%B3c)), dưới nách và xung quanh cơ quan sinh dục hơn cả loài tinh tinh. Điều khác biệt chính đó là lông của con người ngắn hơn và có ít màu sắc hơn, vì vậy khó thấy hơn. [[6]](#cite_note-6)
Màu tóc của con người và màu da được quyết định bởi sự hiện diện của các
[sắc tố](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFc_t%E1%BB%91&action=edit&redlink=1) có tên là [melanin](/w/index.php?title=Melanin&action=edit&redlink=1). Da của con người có thể có [màu nâu đậm](/w/index.php?title=M%C3%A0u_n%C3%A2u_%C4%91%E1%BA%ADm&action=edit&redlink=1) cho đến [màu hồng](/wiki/H%E1%BB%93ng_(m%C3%A0u)), và tóc của con người có thể có [màu vàng](/wiki/V%C3%A0ng_(m%C3%A0u)), [màu nâu](/wiki/N%C3%A2u), cho đến [đỏ](/wiki/%C4%90%E1%BB%8F). Một số [khoa học](/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc) gia cho rằng sự thay đổi màu da sang một màu tối là một cách của con người nhằm chống lại các [tia cực tím](/wiki/Tia_c%E1%BB%B1c_t%C3%ADm) vì [melanin](/w/index.php?title=Melanin&action=edit&redlink=1) là một chất chống [tia cực tím](/wiki/Tia_c%E1%BB%B1c_t%C3%ADm) hiệu quả. Màu da của con người phần lớn là do các điều kiện địa lý xác định, và có sự liên quan đến cường độ và thời gian tiếp xúc với [7] [tia cực tím](/wiki/Tia_c%E1%BB%B1c_t%C3%ADm). Da con người sẽ có xu hướng đen đi (rám nắng) để phản ứng với [tia cực tím](/wiki/Tia_c%E1%BB%B1c_t%C3%ADm). [[8]](#cite_note-8) [[9]](#cite_note-9)
Một người bình thường cần ngủ ít nhất là trong khoảng 7 đến 8 tiếng đối với người lớn và 9 đến 10 tiếng đối với trẻ em, và những người già chỉ ngủ khoảng 6 đến 7 tiếng một ngày. Những ảnh hưởng không tốt sẽ xảy ra nếu không ngủ đủ giấc. Ví dụ, một người lớn nếu bị giảm thời gian ngủ xuống còn 4 tiếng một ngày sẽ cho thấy những bất thường liên quan đến mặt
[sinh lý](/wiki/Sinh_l%C3%BD) và [tâm thần](/wiki/T%C3%A2m_th%E1%BA%A7n), bao gồm [mệt mỏi](/w/index.php?title=M%E1%BB%87t_m%E1%BB%8Fi&action=edit&redlink=1), [cáu gắt](/w/index.php?title=C%C3%A1u_g%E1%BA%AFt&action=edit&redlink=1), [khó chịu](/w/index.php?title=Kh%C3%B3_ch%E1%BB%8Bu&action=edit&redlink=1). Trong xã hội hiện đại, có xu hướng người ta ngày càng ngủ ít hơn dẫn đến một "hội chứng [mất ngủ](/wiki/M%E1%BA%A5t_ng%E1%BB%A7)"
Con người là một
[động vật](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) có cấu tạo [tế bào](/wiki/T%E1%BA%BF_b%C3%A0o) đầy đủ. Mỗi [tế bào](/wiki/T%E1%BA%BF_b%C3%A0o) có 23 cặp [nhiễm sắc thể](/wiki/Nhi%E1%BB%85m_s%E1%BA%AFc_th%E1%BB%83), trong đó có 22 cặp [nhiễm sắc thể](/w/index.php?title=Nhi%E1%BB%85m_s%E1%BA%AFc_th%E1%BB%83_th%C6%B0%E1%BB%9Dng&action=edit&redlink=1) và 1 cặp [nhiễm sắc thể](/w/index.php?title=Nhi%E1%BB%85m_s%E1%BA%AFc_th%E1%BB%83_gi%E1%BB%9Bi_t%C3%ADnh&action=edit&redlink=1). Mỗi người được nhận 23 [nhiễm sắc thể](/wiki/Nhi%E1%BB%85m_s%E1%BA%AFc_th%E1%BB%83) từ cha và 23 [nhiễm sắc thểt](/wiki/Nhi%E1%BB%85m_s%E1%BA%AFc_th%E1%BB%83)ừ mẹ, tạo thành 23 cặp tương đồng. Riêng nhiễm sắc thể giới tính ở nam là XY và ở nữ là XX, do đó, nhiễm sắc thể Y ở nam chỉ được nhận từ cha, còn nhiễm sắc thể X có ở cả 2 giới có thể được nhận từ cha lẫn mẹ. [Khoa học](/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc) ngày nay cho thấy con người có trung bình 20.000-25.000 gene và có 98,4% số gene giống với loài [động vật](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) gần con người nhất: [tinh tinh](/wiki/Tinh_tinh). Giống như những loài có vú khác, con người có hệ thống xác định [10] [giới tính](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_t%C3%ADnh)XY, vì vậy, phụ nữ sẽ có nhiễm sắc thể giới tính là XX và đàn ông là XY. Nhiễm sắc thể X lớn hơn và mang nhiều gene hơn nhiễm sắc thể Y, do đó, nhiều bệnh di truyền liên quan đến nhiễm sắc thể X như bệnh máu không đông, ảnh hưởng nhiều đến đàn ông hơn.
### Vòng đời[
[sửa](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&action=edit§ion=4)]
Vòng đời sinh học của con người bắt đầu từ khi
[nhau thai](/wiki/Nhau_thai) hình thành. Qua quá trình [thụ tinh](/wiki/Th%E1%BB%A5_tinh) (ở con người là [thụ tinh trong](/w/index.php?title=Th%E1%BB%A5_tinh_trong&action=edit&redlink=1)), một con người mới hình thành. Trứng thường được thụ tinh trong cơ thể phụ nữ cùng với tinh trùng của đàn ông qua quá trình giao hợp, hay như một trong những tiến bộ khoa học gần đây là quá trình [thụ tinh trong ống nghiệm](/wiki/Th%E1%BB%A5_tinh_trong_%E1%BB%91ng_nghi%E1%BB%87m) cũng thường được sử dụng. Trứng đã được thụ tinh, gọi là hợp tử, phân chia liên tục trong [tử cung](/wiki/T%E1%BB%AD_cung) người phụ nữ và trở thành một bào thai. Sau một khoảng thời gian kéo dài khoảng 38 tuần, bào thai đó sẽ dần dần phát triển trở thành một con người thực thụ. Vào thời điểm được sinh ra, bào thai phát triển đầy đủ sẽ ra khỏi cơ thể người phụ nữ và bắt đầu tự hít thở, và được gọi là "trẻ sơ sinh". Vào thời điểm này, hầu hết những xã hội hiện đại đều công nhận đứa bé ấy là một người và được bảo vệ trước pháp luật, tuy nhiên một số khác thừa nhận quyền con người của đứa bé khi nó còn là một đứa bé trong tử cung người mẹ.
So với những loài động vật khác, việc sinh nở của con người phức tạp hơn hẳn. Những cơn đau kéo dài suốt 24 tiếng đồng hồ hay hơn thế nữa không hiếm, và cũng có thể dẫn đến chấn thương hay cả cái chết đến cho đứa bé hay người mẹ. Mặc dù khả năng đó đã giảm đi rất nhiều trong thế kỉ 20 và 21 trong những nước phát triển vì sự phát triển những kĩ thuật hỗ trợ sinh sản mới. Sinh sản tự nhiên, tuy có độ nguy hiểm rất cao, nhưng cũng rất phổ biến trong những vùng chưa phát triển trên thế giới
Con người sau khi được mang thai khoảng 9 tháng thì có cân nặng khoảng 3–4 kg và cao 50–60 cm.
Sau đó, chúng tiếp tục phát triển trong những năm tiếp theo và đạt đến sự phát triển sinh dục nhất định. Trẻ em gái thường tiếp tục phát triển đến năm 18 tuổi, trong khi trẻ em trai lại tiếp tục phát triển đến năm 21 tuổi. Cuộc sống của một người có thể được chia thành những giai đoạn quan trọng sau: [11] [sơ sinh](/wiki/S%C6%A1_sinh), [thiếu nhi](/wiki/Tr%E1%BA%BB_em), [dậy thì](/wiki/D%E1%BA%ADy_th%C3%AC), [thanh niên](/wiki/Tu%E1%BB%95i_tr%E1%BA%BB), [trưởng thành](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_th%C3%A0nh&action=edit&redlink=1)và [già](/wiki/L%C3%A3o_h%C3%B3a). Tuy nhiên, độ dài của những giai đoạn trên luôn không rõ ràng, nhất là giai đoạn cuối.
Có những ý kiến khác nhau về tuổi thọ trên Trái Đất. Ở những nước đã phát triển, người ta ngày càng già đi, với độ tuổi trung bình ở mức xấp xỉ 40 tuổi (cao nhất là ở
[Monaco](/wiki/Monaco) với mức 45,1 tuổi), nhưng ở những nước thuộc thế giới thứ ba thì độ tuổi trung bình lại là 15-20 tuổi (thấp nhất là ở [Uganda](/wiki/Uganda) với mức 14,8 năm). Tuổi thọ của con người trung bình được ước tính là 77,2 vào năm 2001 ở Hoa Kì. Tuổi thọ trung bình ở Singapore là 84,29 năm ở nữ và 78,96 năm đối với nam, trong khi ở [12] [Botswana](/wiki/Botswana), do dịch bệnh AIDS đang hoành hành tại đây cho nên tuổi thọ chỉ ở mức 30,99 năm với nam và 30,53 năm đối với nữ. Cứ năm người châu Âu thì sẽ có một người sống thọ nhưng phải 20 người châu Phi thì mới có một người sống được hơn 60 tuổi. [[13]](#cite_note-13)
Số người có tuổi thọ trên 100 trên thế giới được
[Liên Hiệp Quốc](/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) ước tính là khoảng 210.000 vào năm 2002. . Tuổi thọ lớn nhất ở con người là khoảng 120 năm (cụ [14] [Jeanne Calment](/wiki/Jeanne_Calment)đã sống được 122 năm 164 ngày). Trên toàn thế giới, cứ 81 người đàn ông có tuổi thọ trên 60 tuổi thì có 100 phụ nữ như thế. Và trong số những người thọ nhất thì tỉ lệ đó là 53 nam: 100 nữ.
Một câu hỏi khác là khi nào con người bắt đầu nhận thức và nó sẽ trở nên như thế nào sau khi chết vẫn còn đang được tranh cãi. Nỗi lo sợ cái chết khiến hầu hết loài người cảm thấy bất an và lo sợ. Những lễ chôn cất thường được tổ chức rất trọng thể trong xã hội loài người thể hiện một lòng tin về
[sự sống sau cái chết](/wiki/Lai_th%E1%BA%BF) hay sự [bất tử](/wiki/B%E1%BA%A5t_t%E1%BB%AD).
### Chủng tộc[
[sửa](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&action=edit§ion=5)]
Con người thường tự phân loại họ thành những chủng tộc khác nhau, mặc dù những bằng chứng khoa học chứng minh về chủng tộc còn gây nhiều tranh cãi. Con người thường phân loại chủng tộc dựa vào
[tổ tiên](/w/index.php?title=T%E1%BB%95_ti%C3%AAn&action=edit&redlink=1) hay đặc điểm sinh học, đặc biệt là màu da và những đặc điểm khác trên mặt; ngoài ra còn có các đặc điểm khác như ngôn ngữ, văn hóa và quốc gia mà họ đang sinh sống. Sự hình thành các chủng tộc có thể dẫn đến các cách hành xử khác nhau và những sự phân biệt khác nhau đối với người từ chủng tộc khác, dẫn đến thuyết [phân biệt chủng tộc](/wiki/Ph%C3%A2n_bi%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng_t%E1%BB%99c). Do đó, một số xã hội đặt nặng những định kiến của mình về những xã hội khác, trong khi một số khác lại không.
### Sự tiến hóa của con người[
[sửa](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&action=edit§ion=6)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/vi/thumb/f/fa/Pekingthr.jpg/250px-Pekingthr.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/vi/thumb/f/fa/Pekingthr.jpg/250px-Pekingthr.jpg)
[người Bắc Kinh](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_B%E1%BA%AFc_Kinh), một đại diện xa xưa đã tuyệt chủng được xem là tổ tiên gần nhất của *Homo sapiens*: *Homo erectus*.
Nghiên cứu về sự tiến hóa của loài người cũng là nghiên cứu sự phát triển của chi
*, nhưng đôi khi nó cũng có liên quan đến những sinh vật khác thuộc họ Homo* [Hominidae](/wiki/H%E1%BB%8D_Ng%C6%B0%E1%BB%9Di)hay phân họ [Homininae](/wiki/Ph%C3%A2n_h%E1%BB%8D_Ng%C6%B0%E1%BB%9Di). "Con người hiện đại được giới khoa học cho vào phân loài *Homo sapiens sapiens*, và là một mở rộng của loài *Homo sapiens*. Ngoài ra, trong loài *Homo sapiens*còn có một phân loài khác ngày nay đã tuyệt chủng mang tên *(nghĩa là* [Homo sapiens idaltu](/w/index.php?title=Homo_sapiens_idaltu&action=edit&redlink=1) *"người thông minh ra đời trước"*). [[15]](#cite_note-15)
Loài mang quan hệ gần nhất đối với
*Homo sapiens* là loài [tinh tinh](/wiki/Tinh_tinh_th%C3%B4ng_th%C6%B0%E1%BB%9Dng) và loài [tinh tinh lùn](/wiki/Tinh_tinh_l%C3%B9n). So sánh các sơ đồ gen cho kết quả là "sau 6,5 triệu năm tiến hóa theo những con đường khác nhau, sự khác nhau giữa tinh tinh và con người gấp 10 lần sự khác nhau giữa hai người không có quan hệ gì với nhau nhưng vẫn nhỏ hơn 10 lần so với một con chuột bạch và một con chuột thường". Tuy nhiên trên thực tế, số gen con người giống tinh tinh đến 96%. Người ta cho rằng con đường tiến hóa giữa con người đã đi theo một hướng khác với tinh tinh vào khoảng 5 triệu năm trong khi đối với [16] [khỉ đột](/wiki/Kh%E1%BB%89_%C4%91%E1%BB%99t)là 8 triệu năm. Tuy nhiên, một hộp sọ của loài linh trưởng *được cho là khoảng 7 triệu năm tuổi, có thể nó của một tổ tiên xa hơn của chúng ta.* [Sahelanthropus tchadensis](/w/index.php?title=Sahelanthropus_tchadensis&action=edit&redlink=1)
Có hai lý thuyết khoa học về sự hình thành nguồn gốc con người hiện đại. Tất cả đều có liên quan đến quan hệ giữa con người và những loài linh trưởng khác. Thuyết
*một nguồn gốc* cho rằng tất cả loài người hiện đại đều tiến hóa ở châu Phi và về sau, con người sinh sản nhanh lấn chiếm các loài linh trưởng khác trên tất cả mọi nơi trên thế giới. Thuyết *nhiều nguồn gốc* cho rằng sự tiến hóa của loài người diễn ra riêng lẻ ở những bầy linh trưởng khác nhau. [[17]](#cite_note-17)
Những nhà di truyền học Lynn Jorde và Henry Harpending của trường đại học Utah đã cho rằng sự khác biệt ADN của hai người vẫn còn rất nhỏ so với ở loài khác, và trong suốt
[thế Pleistocen](/wiki/Th%E1%BA%BF_Pleistocen), số lượng con người bị giảm xuống rất nhiều, chỉ còn khoảng 10.000 cặp dẫn đến một số lượng rất nhỏ gen được di truyền. Một số nguyên nhân khác cho vấn đề này cũng đã được nêu ra, trong đó nổi bật nhất là thuyết [thảm họa Toba](/w/index.php?title=Th%E1%BA%A3m_h%E1%BB%8Da_Toba&action=edit&redlink=1).
Sự tiến hóa của con người được đánh dầu bằng những dấu hiệu sinh học khác nhau, bao gồm sự phát triển của hộp sọ và cả bộ não lên đến mức 1.400 cm³; về thể tích, cao hơn gấp đôi tinh tinh hay khỉ đột. Những phần của bộ não con người cũng phát triển khác so với các loài linh trưởng khác cho phép xuất hiện thêm phần ngôn ngữ. Những nhà khoa học đang tranh luận về sự quan trọng của cấu trúc bộ não trên cả kích thước bộ não. Một trong những tiến hóa lớn là số răng nanh giảm, hình thành những di chuyển bằng hai chân, sự hình thành của dây thanh và hộp âm giúp phát triển tiếng nói. Ngành nhân loại học vẫn còn nhiều tranh cãi về những tiến hóa và vai trò của chúng thực sự trên một con người hiện đại.
[[18]](#cite_note-18) [[19]](#cite_note-19)
### Dân cư và dân số[
[sửa](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&action=edit§ion=7)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Map-of-human-migrations.jpg/350px-Map-of-human-migrations.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Map-of-human-migrations.jpg/350px-Map-of-human-migrations.jpg)
[mtADN](/w/index.php?title=MtADN&action=edit&redlink=1). Sơ đồ vẽ với Bắc Cực ở trung tâm và các lục địa được trải ra theo hình phẳng.
Những nhà nhân chủng học hiện đại đang chấp nhận rộng rãi rằng loài
*Homo sapiens* được hình thành ở những đồng cỏ [châu Phi](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi) khoảng 200.000 đến 250.000 năm về trước, là hậu duệ của loài *, tiếp tục mở rộng lãnh địa cư trú và rồi thống trị lục địa Á-Âu và khu vực Thái Bình Dương vào khoảng 40.000 năm về trước, cuối cùng là châu Mỹ vào 10.000 năm trước. Homo erectus* Chúng thay thế loài [[20]](#cite_note-20) *và loài* [Homo neanderthalensis](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Neanderthal) *vốn cũng là những hậu duệ khác của loài* [Homo floresinesis](/w/index.php?title=Homo_floresinesis&action=edit&redlink=1) *Homo erectus*(chúng đã phát triển khắp lục địa Á-Âu vào hơn 2 triệu năm trước) do có sức sinh sản tốt hơn và tìm kiếm thức ăn tốt hơn.
Những người thượng cổ thường kiếm sống bằng cách săn bắt-hái lượm, một lối sống rất phù hợp với những vùng đồng cỏ châu Phi. Một số nhóm người về sau bắt đầu sống lối sống du mục và thường hay bắt thú vật để nuôi lấy thịt, về sau nữa, khi lối sống định cư phát triển thì nền nông nghiệp cũng ra đời. Những khu vực định cư chính của con người phụ thuộc rất nhiều vào nguồn nước, vào lối sống, vào tài nguyên thiên nhiên (như đất đai có phù hợp để gieo trồng hay không, có nhiều cỏ để chăn nuôi hay không, có nhiều thú để săn bắt hay không). Tuy nhiên, con người lại có khả năng thay đổi nơi cư trú của họ bằng các phương tiện vận chuyển khác nhau. Do đó, sự thay đổi môi trường là nhân tố chủ yếu khiến con người thay đổi nơi cư sinh sống.
Khoa học kĩ thuật đã cho phép con người thống trị tất cả những lục địa và sinh tồn ở bất cứ thời tiết. Trong những thập niên gần đây, con người đã thám hiểm
[Nam Cực](/wiki/Nam_C%E1%BB%B1c), dưới biển sâu và ngay cả không gian vũ trụ, mặc dù cư trú lâu dài ở những vùng như thế là chưa hoàn toàn có thể. Với dân số khoảng 6 tỉ người, con người là loài đông nhất trong số những loài động vật có vú. Phần lớn người (61%) sống ở Châu Á, phần còn lại chia đều cho châu Mỹ (14%), châu Phi (13%) và châu Âu (12%). Châu Đại Dương chiếm 0,5% (xem thêm [danh sách các quốc gia theo dân số](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n) và [danh sách các quốc gia theo mật độ dân số](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)).
Sự tồn tại của con người ở những vùng vốn có điều kiện khắc nghiệt đối với cuộc sống như Nam Cực hay ngoài không gian rất hạn chế về mặt thời gian và chỉ tồn tại ở những lĩnh vực thám hiểm, nghiên cứu khoa học, quân sự và công nghiệp. Nhất là sự sống trên không gian vũ trụ, trong quá khứ và hiện tại, chưa có quá 13 người từng sống trên không gian cùng lúc. Giữa năm 1969 và 1972, chỉ có 2 người bước đi cùng lúc trên Mặt Trăng. Đến năm 2006, chưa có một thiên thể tự nhiên nào khác có bước chân của con người ngoại trừ Mặt Trăng mặc dù luôn có con người hiện diện trên
[trạm không gian quốc tế](/wiki/Tr%E1%BA%A1m_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) từ ngày [31 tháng 10](/wiki/31_th%C3%A1ng_10) năm [2000](/wiki/2000). Từ năm 1800 đến 2000, dân số con người đã tăng lên 6 lần: từ 1 tỉ lên 5 tỉ. Vào năm 2004, khoảng 2,5 tỉ trên 6,3 tỉ người (39.7%) sống trong những vùng nông thôn, và con số này sẽ tăng mạnh trong thế kỉ 21. Vấn đề mà những người trong những đô thị lớn đang gặp phải là ô nhiễm, tội ác và nghèo đói, nhất là ở trung tâm và những khu vực vùng ven.
### Thức ăn và nước uống[
[sửa](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&action=edit§ion=8)]
Sự cần thiết phải nạp vào cơ thể thường xuyên một lượng thức ăn và nước uống thể hiện một phần văn hóa loài người, và dẫn đến một ngành khoa học thức ăn. Khi không tìm kiếm đủ thức ăn sẽ dẫn đến tình trạng đói và không tìm kiếm đủ nước uống sẽ dẫn đến tình trạng khát. Cả đói và khát đều có thể dẫn đến cái chết nếu không được giải quyết kịp thời. Bình thường, một người có thể sống được từ 2 đến 8 tuần không cần thức ăn, chỉ dựa vào lượng mỡ dự trữ trong cơ thể, nhưng chỉ tối đa 3 đến 4 ngày không có nước. Trong xã hội hiện đại, hiện tượng béo phì đang tăng nhanh trong dân số đến mức có thể gọi đó là một dịch bệnh, gây những vấn đề lớn đến sức khỏe của con người và gây giảm tuổi thọ ở những nước phát triển và ngay cả ở những nước đang phát triển. Trung tâm điều khiển dịch bệnh quốc gia Hoa kì cho thấy 32% người lớn trên 20 tuổi là béo phì, trong số 66.5% người thừa cân. Béo phì được tin là do một số nguyên nhân khác nhau gây ra mà một trong số đó là ăn quá nhiều.
Người là một loài
[ăn tạp](/w/index.php?title=%C4%82n_t%E1%BA%A1p&action=edit&redlink=1), nghĩa là một loài có thể ăn cả động vật và cả thực vật. Loài người cổ *Homo sapiens* là những thợ săn- người hái lượm và đó là cách chính để tìm kiếm thức ăn, kết hợp giữa việc hái những loài thực vật mọc quanh, nấm, trái cây và lao vào cuộc chơi đi săn hay bị săn. Một số người hiện đại chọn con đường [ăn chay](/wiki/%C4%82n_chay) vì những lý do khác nhau. Họ từ chối ăn thịt vì những lí do tôn giáo, đạo đức, và sức khỏe. Người ta tin rằng loài người đã biết dùng lửa để chuẩn bị thức ăn và bắt đầu ăn thức ăn chín từ khi họ hoàn toàn tách ra khỏi loài * hay có thể sớm hơn. Homo erectus*
Khoảng 10.000 năm trước, con người bắt đầu phát triển nông nghiệp, bắt đầu thay đổi gần như hoàn toàn những gì con người đã ăn trước đây. Điều này dẫn đến việc gia tăng dân số, sự hình thành những thành phố lớn và cùng với sự gia tăng mật độ dân số cũng là sự gia tăng các bệnh truyền nhiễm. Các loại thức ăn được chế biến và dùng như thế nào cũng rất khác nhau tùy theo thời gian, vị trí và nền văn hóa. Thế kỉ 18 đến 20 đã tạo ra những phát minh rất lớn về chế biến, bảo quản, lưu trữ và vận chuyển thức ăn. Ngày nay, hầu hết bất cứ nơi nào trên thế giới người ta không chỉ có thể thưởng thức những món ăn truyền thống của nước họ mà còn từ nhiều nước khác nhau.
### Bộ não, tri thức và sự nhận thức[
[sửa](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&action=edit§ion=9)]
Bộ não của con người là trung tâm của những phản xạ của con người, điều khiển hầu hết những hoạt động của con người. Bộ não điều khiển những phản xạ không điều kiện như điều khiển nhịp tim, tiêu hóa thức ăn,... và cả những phản xạ có điều kiện có ý thức như suy nghĩ, suy luận, lý luận, trừu tượng.
Bộ não con người được cho là trung tâm của những hành động có ý thức bậc cao và "thông minh" hơn những loài khác. Trong khi ở những loài động vật khác thì việc sử dụng công cụ gần như là một bản năng, hay cũng chỉ là một sự bắt chước thì kĩ thuật ở con người thì hoàn toàn phức tạp hơn, luôn bao gồm những cải tiến. Ngay cả những công cụ trong xã hội cổ của loài người cũng vô cùng hiện đại hơn bất cứ những công cụ do các loài động vật khác sử dụng. [21] [[22]](#cite_note-22)
Khả năng suy luận trừu tượng của con người có thể là duy nhất trong giới động vật. Con người là một trong số 6 loài vượt qua bài kiểm tra gương (nhận ra bản thân ở trong gương); trong khi 5 loài còn lại là
[tinh tinh](/wiki/Tinh_tinh), [tinh tinh lùn](/wiki/Tinh_tinh_l%C3%B9n), [khỉ không đuôi](/w/index.php?title=Kh%E1%BB%89_kh%C3%B4ng_%C4%91u%C3%B4i&action=edit&redlink=1), [cá heo](/wiki/C%C3%A1_heo) và [bồ câu](/wiki/H%E1%BB%8D_B%E1%BB%93_c%C3%A2u). Tuy nhiên, những người dưới 2 tuổi hầu hết đều không vượt qua bài kiểm tra gương như trên. . Tuy nhiên, cũng có một số ý kiến cho rằng đây là cách phân loại riêng của loài người nhằm thể hiện rằng con người có ý thức về bản thân, trên thực tế nó kiểm tra trí nhớ + thị giác mà thôi. Các loài khác nhau đều có cách này hoặc cách khác để giao tiếp với nhau, và có thể có ý thức ở mức độ nào đó mà loài người vẫn chưa hiểu hết được. Cuộc tranh luận về ý thức của loài người là duy nhất hay không đến nay vẫn còn chưa xác định bằng chứng rõ rệt. Một số nhà sinh học cho rằng loài người chỉ là một trong số hàng triệu phiên bản nhánh tiến hóa trong chủng loài trên Trái Đất và vẫn có thể có khiếm khuyết buộc phải tiến hóa thích nghi, hoặc bị tuyệt chủng như bất kỳ loài vật nào trên thế giới. Rằng lịch sử con người trải qua chỉ chừng 5 -10 triệu năm trong khi có những chủng loài khác đã tồn tại qua những đoạn thăng trầm nhất của lịch sử Trái Đất như loài gián, loài cá mập,... từ rất lâu trước khi con người tồn tại. Vì vậy còn quá sớm để nghĩ rằng ý thức của loài người là tiến bộ nhất, nói như tiến hóa "tồn tại, thích nghi được mới là kẻ mạnh. Phát triển vượt bậc, nhưng không thích nghi thay đổi sẽ bị tự tiêu diệt". [23]
Bộ não con người cảm nhận thế giới qua các
[giác quan](/wiki/Gi%C3%A1c_quan), và mỗi người bị ảnh hưởng rất nhiều bởi những kinh nghiệm của họ, dẫn đến nhận thức sự hiện hữu của bản thân và thời gian. Một số nhà khoa học thậm chí còn cho rằng con người không hề có ý nghĩ, mà nó chỉ là kết quả của một số quá trình cảm nhận từ bên trong hay từ bên ngoài, giống như những phần mềm đang chạy song song trên máy tính. Con người đã nghiên cứu rất nhiều về ảnh hưởng của trí tuệ và bộ não, bằng chứng là sự ra đời những môn học như thần kinh học để nghiên cứu những vấn đề về hệ thần kinh, [24] [tâm lý học](/wiki/T%C3%A2m_l%C3%BD_h%E1%BB%8Dc)để nghiên cứu những khía cạnh biểu hiện về hình thức bên ngoài, và đôi khi có thể kể thêm môn [thần kinh học](/wiki/Th%E1%BA%A7n_kinh_h%E1%BB%8Dc), một môn học tìm cách chữa những chứng bệnh có liên quan đến những hành vi cư xử bất thường. Môn tâm lý học không quan tâm chú trọng nhiều đến cấu trúc bộ não mà chỉ chú ý nhiều đến quá trình xử lý thông tin của bộ não. Trong thời đại ngày nay, nhờ vào những cuộc tìm kiếm không ngừng nghỉ về cấu trúc bộ não con người đã giúp cho con người phát triển những ngành khoa học đầy triển vọng khác như [trí thông minh nhân tạo](/wiki/Tr%C3%AD_tu%E1%BB%87_nh%C3%A2n_t%E1%BA%A1o),...
Quá trình suy nghĩ của con người là trung tâm của ngành tâm lý học và những ngành khác có liên quan. Ngành
*tâm lý học nhận thức* nghiên cứu về sự nhận thức của con người, quá trình mà con người suy nghĩ để dẫn đến một hành vi nào đó. Những khía cạnh khác như cảm giác, khả năng học hỏi, giải quyết vấn đề, trí nhớ, sự tập trung, ngôn ngữ và cả cảm xúc cũng được nghiên cứu rất kĩ càng. Những tiến bộ trong ngành tâm lí học nhận thức được áp dụng rất rộng rãi trong những lĩnh vực khác nhau trong cuộc sống. Với mục tiêu chính là nghiên cứu sự hình thành tâm lý của con người trong cả cuộc đời, ngành *tâm lý học phát triển* tìm hiểu cách mà con người hiểu được và phản ứng lại với thế giới xung quanh và sự thay đổi khả năng đó theo thời gian. Ngành này cũng tập trung nhiều đến vấn đề trí thông minh, tính xã hội, sự đạo đức, nhân đạo của một người. Ngành *tâm lý học xã hội* tìm cách liên kết xã hội học với tâm lý học bằng cách cùng nhau chia sẻ những sự tương đồng và nguồn gốc của những hành vi của con người trong xã hội và cũng nhấn mạnh về vấn đề giao tiếp của con người. Ngoài ra còn có môn *tâm lý học tiến hóa* để nghiên cứu về hành vi của tất cả con người và loài vật
## Lịch sử loài người[
[sửa](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&action=edit§ion=10)]
## Nhân quyền[
[sửa](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&action=edit§ion=11)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&action=edit§ion=12)] [^](#cite_ref-msw3_1-0) [Groves, Colin](/w/index.php?title=Colin_Groves&action=edit&redlink=1)( [16 tháng 11](/wiki/16_th%C3%A1ng_11) [2005](/wiki/2005)). Trong Wilson D. E. và Reeder D. M. (chủ biên). [. Nhà xuất bản Đại học Johns Hopkins.](http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=12100795) *Mammal Species of the World* [ISBN 0-801-88221-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0801882214). **Goodman M, Tagle D, Fitch D, Bailey W, Czelusniak J, Koop B, Benson P, Slightom J (1990). “Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids”.** [^](#cite_ref-2) *J Mol Evol* **30**(3): 260–266. [doi](/wiki/DOI): [10.1007/BF02099995](http://dx.doi.org/10.1007%2FBF02099995). [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [2109087](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/2109087). [^](#cite_ref-3) [“Hominidae Classification”](http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/classification/Hominidae.html). *Animal Diversity Web @ UMich*. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2006. **Hoàng Dung.** [^](#cite_ref-4) *Cõi trời cõi ta*. Falls Church, VA: Tiếng Quê Hương, 2011. tr 173 [^](#cite_ref-5) [Chiều cao của người Việt](http://www.ykhoanet.com/congtacvien/nguyenvantuan/nvt_chieucaonguoiviet.htm) [^](#cite_ref-6) [của Nicholas Wade, trên tờ](http://www.freerepublic.com/focus/f-news/966532/posts) *Lí do con người không có lông* *New York Times*, ngày [19 tháng 8](/wiki/19_th%C3%A1ng_8)năm [2003](/wiki/2003). **Jablonski, N.G. & Chaplin, G. (2000).** [^](#cite_ref-7) *(pdf).* [Sự tiến hóa về màu da của con người](http://www.bgsu.edu/departments/chem/faculty/leontis/chem447/PDF_files/Jablonski_skin_color_2000.pdf) **Harding, Rosalind M., Eugene Healy, Amanda J. Ray, Nichola S. Ellis, Niamh Flanagan, Carol Todd, Craig Dixon, Antti Sajantila, Ian J. Jackson, Mark A. Birch-Machin, và Jonathan L. Rees (2000).** [^](#cite_ref-8) *Evidence for variable selective pressures at MC1R*(Bằng chứng về sự thay đổi áp lực trên gene MC1R). Tạp chí "Human Genetics" của Hoa Kì số 66: 1351–1361. **Robin, Ashley (1991).** [^](#cite_ref-9) *Biological Perspectives on Human Pigmentation*(Những viễn cảnh sinh học về màu da con người). Nhà xuất bản Cambridge. **Britten RJ (2002). “Divergence between samples of chimpanzee and human DNA sequences is 5%, counting indels (Sự khác nhau giữa ADN của người và tinh tinh là 5%)”.** [^](#cite_ref-10) *Proc Natl Acad Sci U S A* **99**(21): 13633–5. [PMID 12368483](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/12368483?dopt=Abstract). [^](#cite_ref-11) [Cân nặng khi sinh của trẻ em](http://childinfo.org/areas/birthweight/) [^](#cite_ref-12) [Tuổi thọ dự đoán ở Hoa Kì](http://www.cdc.gov/nchs/fastats/lifexpec.htm), Trung tâm quốc gia số liệu sức khỏe, điều khiển và phòng chống bệnh tật. [^](#cite_ref-13) [Sách tra cứu thông tin về thế giới](http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/), CIA, Hoa Kì [^](#cite_ref-14) [Số liệu về tuổi của Liên Hiệp Quốc](http://web.archive.org/web/20021027033134/http://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm), Nhà xuất bản Liên Hiệp Quốc, 28 tháng 2, 2002 [^](#cite_ref-15) [Những bằng chứng về sự tiến hóa của con người trên mô hình 3 chiều](http://www.anth.ucsb.edu/projects/human/#), Philip L. Walker và Edward H. Hagen, Dept of Anthropology, Đại học Santa Barbara, California. [^](#cite_ref-16) [ADN của người và tinh tinh giống nhau đến 96%](http://news.ft.com/cms/s/43445728-1a44-11da-b279-00000e2511c8.html), Clive Cookson, *Thời báo Kinh Tế*, [13 tháng 8](/wiki/13_th%C3%A1ng_8), [2005](/wiki/2005). **Eswaran, Vinayak, Harpending, Henry & Rogers, Alan R.** [^](#cite_ref-17) [Gen cho thấy rằng nguồn gốc của con người là ở châu Phi](http://www.sciencedirect.com/science/article/B6WJS-4G3SC6X-1/2/aae7c2810f0d87628e228363c0e1bd66), Tạp chí *Human Evolution*. **Boyd, Robert & Silk, Joan B. (2003).** [^](#cite_ref-18) *How Humans Evolved*(Con người tiến hóa như thế nào). New York: Norton & Company. [ISBN 0-393-97854-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0393978540). **Dobzhansky, Theodosius (1963).** [^](#cite_ref-19) *Nhân loại học và khoa học tự nhiên: vấn đề tiến hóa của con người*, Tạp chí *Nhân loại học hiện đại* **4**(2): 138-148. **Templeton, Alan (2002).** [^](#cite_ref-20) ["Rời khỏi châu Phi một lân nữa"](http://cogweb.ucla.edu/ep/Templeton_02.html)Tạp chí *Nature*416: 45 - 51. [^](#cite_ref-21) [Hình ảnh 3 chiều về bộ não](http://www.pbs.org/wnet/brain/3d/index.html), *Cuộc sống bí mật của bộ não*, Public Broadcasting Service. **Carl Sagan (1978).** [^](#cite_ref-22) *Con rồng xứ Eden*. [ISBN 0-345-34629-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0345346297). [^](#cite_ref-23) [Sự nhận thức và dấu hiệu của vũ trụ](http://www.ulm.edu/~palmer/ConsciousnessandtheSymbolicUniverse.htm), do Dr. Jack Palmer. **Dennett, Daniel (1991).** [^](#cite_ref-24) *Giải thích về sự nhận thức*. Little Brown & Co, 1991, [ISBN 0-316-18065-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0316180653).
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&action=edit§ion=13)]
|
|![]()
**có thông tin sinh học về** [Wikispecies](/wiki/Wikispecies) [Loài người](//species.wikimedia.org/wiki/Homo_sapiens_sapiens?uselang=vi)
|
|![]()
[Loài người](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Homo_sapiens?uselang=vi) [Con người](http://bachkhoatoanthu.vass.gov.vn/noidung/tudien/Lists/GiaiNghia/View_Detail.aspx?ItemID=31536)tại [Từ điển bách khoa Việt Nam](/wiki/T%E1%BB%AB_%C4%91i%E1%BB%83n_b%C3%A1ch_khoa_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Homo sapiens](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1350865)tại [Encyclopædia Britannica](/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica) **(tiếng Anh)** [tại Encyclopedia of Life](http://www.eol.org/pages/327955) *Loài người* [Loài người](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?id=9606)tại trang [National Center for Biotechnology Information](/w/index.php?title=National_Center_for_Biotechnology_Information&action=edit&redlink=1)(NCBI). [tại](http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=180092) *Loài người*180092 [Hệ thống Thông tin Phân loại Tích hợp](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_Th%C3%B4ng_tin_Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_T%C3%ADch_h%E1%BB%A3p)(ITIS). [Linnaeus](/wiki/Carl_von_Linn%C3%A9)(1758). [“Homo sapiens”](http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/136584). *.* [Sách đỏ IUCN các loài bị đe dọa.](/wiki/S%C3%A1ch_%C4%91%E1%BB%8F_IUCN)Phiên bản 2012 [Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế](/wiki/Li%C3%AAn_minh_B%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n_Thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF). [Con người và Tâm lý](http://chungta.com/Desktop.aspx/ChungTa-SuyNgam/Con-Nguoi/) [Con người và Thiên nhiên](http://www.thiennhien.net/)
|
|
|
|
|Loài||Thời gian sống (
|[Thể tích não](/w/index.php?title=Dung_t%C3%ADch_h%E1%BB%99p_s%E1%BB%8D&action=edit&redlink=1)(cm³) [H. habilis](/wiki/Homo_habilis) [Châu Phi](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi) [H. erectus](/wiki/Homo_erectus) [Á-Âu](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_l%E1%BB%A5c_%C3%81_%C3%82u)(Java, Trung Quốc, Kavkaz) [H. rudolfensis](/wiki/Homo_rudolfensis) [H. georgicus](/w/index.php?title=Homo_georgicus&action=edit&redlink=1) [H. ergaster](/wiki/Homo_ergaster) [H. antecessor](/w/index.php?title=Homo_antecessor&action=edit&redlink=1) [H. cepranensis](/w/index.php?title=Homo_cepranensis&action=edit&redlink=1) [H. heidelbergensis](/wiki/Homo_heidelbergensis) [Châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u), châu Phi, Trung Quốc [H. neanderthalensis](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Neanderthal) [H. rhodesiensis](/w/index.php?title=Homo_rhodesiensis&action=edit&redlink=1) **H. sapiens sapiens** [H. sapiens idaltu](/w/index.php?title=Homo_sapiens_idaltu&action=edit&redlink=1) [H. floresiensis](/wiki/Homo_floresiensis)

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

X-Cache: cp1054 hit (2), cp1067 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate


text:
Moxa
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Moxa là một đô thị ở huyện Saale-Orla, bang Thüringen, Đức. Đô thị này có diện tích 4,67 km2, dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 92 người.
Moxa là một đô thị ở huyện Saale-Orla, bang Thüringen, Đức. Đô thị này có diện tích 4,67 km2, dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 92 người.

markdown:
# Moxa
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Moxa
|
|Huy hiệu |
|Vị trí
|
|Hành chính
|
|[Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [Bang](/wiki/Bang_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Thüringen](/wiki/Th%C3%BCringen) [Huyện](/wiki/Huy%E1%BB%87n_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Cộng đồng hành chánh](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_h%C3%A0nh_ch%C3%A1nh&action=edit&redlink=1) [Thị trưởng](/wiki/Burgomaster) **Số liệu thống kê cơ bản** [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [Cao độ](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) [Dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) *(31/12/2006)* [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) **Các thông tin khác** [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CET](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Trung_%C3%82u)/ [CEST](/wiki/Gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_H%C3%A8_Trung_%C3%82u)( [UTC+1](/wiki/UTC%2B1)/ [+2](/wiki/UTC%2B2)) [Biển số xe](/w/index.php?title=Bi%E1%BB%83n_s%E1%BB%91_xe_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) [Mã bưu chính](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_%C4%90%E1%BB%A9c) [Mã vùng](/w/index.php?title=M%C3%A3_v%C3%B9ng_%E1%BB%9F_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) [Website](/wiki/Website) [www.vg-ranis-ziegenrueck.de](http://www.vg-ranis-ziegenrueck.de/) **Moxa** là một đô thị ở [huyện](/wiki/Bang_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Saale-Orla](/wiki/Saale-Orla), bang [Thüringen](/wiki/Th%C3%BCringen), [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c). Đô thị này có diện tích 4,67 km2, dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 92 người.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Moxa&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Moxa&action=edit§ion=1)]
|
|

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Server: Apache

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-Encoding: gzip

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Accept-Ranges: bytes

Connection: close

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1055 frontend miss (0)


text:
Prairie du Sac (làng thuộc quận Sauk, Wisconsin)
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Prairie du Sac là một làng thuộc quận Sauk, tiểu bang Wisconsin, Hoa Kỳ. Năm 2006, dân số của làng này là 3231 người.[3]
Prairie du Sac là một làng thuộc quận Sauk, tiểu bang Wisconsin, Hoa Kỳ. Năm 2006, dân số của làng này là 3231 người.[3]

markdown:
# Prairie du Sac (làng thuộc quận Sauk, Wisconsin)
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Prairie du Sac, Wisconsin
|—
| —
|
|[43°16′44″B 89°47′16″T / 43,278888888889°B 89,787777777778°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Prairie_du_Sac_%28l%C3%A0ng_thu%E1%BB%99c_qu%E1%BA%ADn_Sauk%2C_Wisconsin%29¶ms=43.278888888889_N_-89.787777777778_E_type:city(3231)_region:US-WI_globe:earth) [Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Wisconsin](/wiki/Wisconsin) [Quận](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Wisconsin) [Sauk](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Sauk,_Wisconsin) **Dân số**(2006) [[1]](#cite_note-POP-1) [[2]](#cite_note-2) [[3]](#cite_note-fact-3) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CST](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_Trung_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-6](/wiki/UTC-6)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) **CDT**( [UTC-5](/wiki/UTC-5)) **Prairie du Sac** là một [làng](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_t%E1%BA%A1i_Hoa_K%E1%BB%B3) thuộc [quận Sauk](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Sauk,_Wisconsin), tiểu bang [Wisconsin](/wiki/Wisconsin), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Năm 2006, dân số của làng này là 3231 người. [[3]](#cite_note-fact-3)

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


text:
Tấm thạch cao
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Tấm thạch cao là một trong những vật liệu làm vách hoặc trần phổ biến nhất trong xây dựng và trang trí nội thất. Vật liệu này ngày càng được sử dụng nhiều hơn trong xây dựng do có đặc tính nhanh gọn, khô ráo và sạch sẽ trong thi công.
Qui trình sản xuất tấm thạch cao như sau: Nguyên liệu thạch cao thiên nhiên được đưa qua lò nung ở nhiệt độ khoảng 150 °C. Sau đó được thêm một số chất phụ gia như tinh bột, sợi thủy tinh, K2SO4
Các loại tấm thạch cao[sửa | sửa mã nguồn]
- Tấm thạch cao tiêu chuẩn
- Tấm thạch cao chịu lửa
- Tấm thạch cao kháng ẩm
- Tấm phủ nhôm (cách nhiệt)
- Tấm cạnh lục giác
- Tấm trang trí
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Gypsum Association, an organization of manufacturers of gypsum board in the U.S. and Canada
- Results of 22 tests run at National Research Council of Canada, M.A. Sultan and G.D. Lougheed, some passed, some failed, determining influence of various factors in the design of drywall assemblies.
- Article on preventing mold growth in lightweight construction such as drywall
- Fire Test Report per ASTM E119 on Drywall Assemblies with Hose Stream run immediately following Fire Exposure, including pictures.
- Drywall Information Trust Fund
- Article on the advantages of drywall for fire resistance

markdown:
# Tấm thạch cao
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Tấm thạch cao** là một trong những vật liệu làm vách hoặc trần phổ biến nhất trong xây dựng và trang trí nội thất. Vật liệu này ngày càng được sử dụng nhiều hơn trong xây dựng do có đặc tính nhanh gọn, khô ráo và sạch sẽ trong thi công.
Qui trình sản xuất tấm thạch cao như sau: Nguyên liệu thạch cao
[thiên nhiên](/wiki/T%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn) được đưa qua lò nung ở [nhiệt độ](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99) khoảng 150 °C. Sau đó được thêm một số chất phụ gia như tinh bột, sợi [thủy tinh](/wiki/Th%E1%BB%A7y_tinh), K 2SO 4
## Các loại tấm thạch cao[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A5m_th%E1%BA%A1ch_cao&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BA%A5m_th%E1%BA%A1ch_cao&action=edit§ion=1)]
- Tấm thạch cao tiêu chuẩn
- Tấm thạch cao chịu lửa
- Tấm thạch cao kháng ẩm
- Tấm phủ nhôm (cách nhiệt)
- Tấm cạnh lục giác
- Tấm trang trí
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A5m_th%E1%BA%A1ch_cao&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BA%A5m_th%E1%BA%A1ch_cao&action=edit§ion=2)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A5m_th%E1%BA%A1ch_cao&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BA%A5m_th%E1%BA%A1ch_cao&action=edit§ion=3)]
|
|![]()
[Drywall](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Drywalls?uselang=vi) [Gypsum Association, an organization of manufacturers of gypsum board in the U.S. and Canada](http://www.gypsum.org/) [Results of 22 tests run at National Research Council of Canada, M.A. Sultan and G.D. Lougheed, some passed, some failed, determining influence of various factors in the design of drywall assemblies.](http://nparc.cisti-icist.nrc-cnrc.gc.ca/npsi/ctrl?action=rtdoc&an=5753664&article=17&lang=en) [Article on preventing mold growth in lightweight construction such as drywall](http://www.ncma.org/resources/Marketing%20Resources/Articles%20for%20Print%20and%20Radio/How%20to%20Prevent%20and%20Control%20mold%20in%20Your%20Home/Mold.htm) [Fire Test Report per ASTM E119 on Drywall Assemblies with Hose Stream run immediately following Fire Exposure, including pictures.](http://www.ncma.org/resources/Documents/Fire%20Safety%20Materials/WallAssemblies.pdf) [Drywall Information Trust Fund](http://www.drywallca.com/) [Article on the advantages of drywall for fire resistance](http://www.ehowtodrywall.com/advantages-drywall-fire-resistance/)

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1067 frontend miss (0)


text:
Thể loại:776
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Thể loại con
Thể loại này gồm 4 thể loại con sau, trên tổng số 4 thể loại con.
7
- ► 776 theo quốc gia (trống)
L
- ► Luật năm 776 (trống)
M
- ► Mất 776 (trống)
S
- ► Sinh 776 (trống)
Các trang trong thể loại “776”
Thể loại này gồm trang sau.

markdown:
# Thể loại:776
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|![]()
[776](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:776?uselang=vi)
## Thể loại con
Thể loại này gồm 4 thể loại con sau, trên tổng số 4 thể loại con.
### 7
- ►
[776 theo quốc gia](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:776_theo_qu%E1%BB%91c_gia) (trống)
### L
- ►
[Luật năm 776](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Lu%E1%BA%ADt_n%C4%83m_776) (trống)
### M
- ►
[Mất 776](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_776) (trống)
### S
- ►
[Sinh 776](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_776) (trống)
## Các trang trong thể loại “776”
Thể loại này gồm trang sau.

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1067 frontend miss (0)


text:
Thể loại:Các ngôn ngữ Italy
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Thể loại con
Thể loại này gồm thể loại con sau.
T
- ► Tiếng Ý (2 t.l., 2 tr.)
Các trang trong thể loại “Các ngôn ngữ Italy”
11 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 11 trang.
Thể loại này gồm thể loại con sau.
11 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 11 trang.

markdown:
# Thể loại:Các ngôn ngữ Italy
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
## Thể loại con
Thể loại này gồm thể loại con sau.
### T
- ►
[Tiếng Ý](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ti%E1%BA%BFng_%C3%9D) (2 t.l., 2 tr.)
## Các trang trong thể loại “Các ngôn ngữ Italy”
11 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 11 trang.
Thể loại này gồm thể loại con sau.
11 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 11 trang.

X-Cache: cp1052 miss (0), cp1053 frontend miss (0)


text:
Thể loại:Giao thông đường bộ
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bài chính thể loại: Giao thông đường bộ
Thể loại con
Thể loại này gồm 9 thể loại con sau, trên tổng số 9 thể loại con.
Các trang trong thể loại “Giao thông đường bộ”
11 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 11 trang.

markdown:
# Thể loại:Giao thông đường bộ
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
*Bài chính thể loại:* [Giao thông đường bộ](/w/index.php?title=Giao_th%C3%B4ng_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_b%E1%BB%99&action=edit&redlink=1)
|
|![]()
[Giao thông đường bộ](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Road_transport?uselang=vi)
## Thể loại con
Thể loại này gồm 9 thể loại con sau, trên tổng số 9 thể loại con.
|
|
## B
## Đ
|
|
## Đ tiếp
|
|
## K
## P
## S
## Các trang trong thể loại “Giao thông đường bộ”
11 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 11 trang.

X-Cache: cp1053 miss (0), cp1054 frontend miss (0)


text:
Thể loại:Khu vực đông dân ở Delaware
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới:
menu
,
tìm kiếm
Wikimedia Commons có thêm thể loại hình ảnh và phương tiện truyền tải về
Khu vực đông dân ở Delaware
x
t
s
Khu vực đông dân ở Hoa Kỳ theo tiểu bang
Các tiểu bang
Alabama
Alaska
Arizona
Arkansas
California
Colorado
Connecticut
Delaware
Florida
Georgia
Hawaii
Idaho
Illinois
Indiana
Iowa
Kansas
Kentucky
Louisiana
Maine
Maryland
Massachusetts
Michigan
Minnesota
Mississippi
Missouri
Montana
Nebraska
Nevada
New Hampshire
New Jersey
New Mexico
New York
Bắc Carolina
Bắc Dakota
Ohio
Oklahoma
Oregon
Pennsylvania
Rhode Island
Nam Carolina
Nam Dakota
Tennessee
Texas
Utah
Vermont
Virginia
Washington
Tây Virginia
Wisconsin
Wyoming
Thể loại này hiện không có trang hay tập tin nào.
Lấy từ “
http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thể_loại:Khu_vực_đông_dân_ở_Delaware&oldid=17383994
”
Thể loại
:
Địa lý Delaware
Khu vực đông dân ở Hoa Kỳ theo tiểu bang
Thể loại ẩn:
Trang đưa đối số thừa vào bản mẫu
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Thể loại
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Đọc
Sửa đổi
Sửa mã nguồn
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Xem nhanh
Trang Chính
Nội dung chọn lọc
Tin tức
Bài viết ngẫu nhiên
Thay đổi gần đây
Quyên góp
Tương tác
Hướng dẫn
Giới thiệu Wikipedia
Cộng đồng
Thảo luận chung
Giúp sử dụng
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Khoản mục Wikidata
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản để in ra
Ngôn ngữ khác
English
فارسی
Français
Frysk
Română
Türkçe
اردو
Volapük
Sửa liên kết
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 13:59 ngày 27 tháng 6 năm 2014.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công/Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Wikipedia® là thương hiệu đã đăng ký của
Wikimedia Foundation, Inc.
, một tổ chức phi lợi nhuận.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wikipedia
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Phiên bản di động

X-Cache: cp1068 miss (0), cp1054 frontend miss (0)


text:
Thực phẩm
Thực phẩm hay còn được gọi là thức ăn [1] là bất kỳ vật phẩm nào, bao gồm chủ yếu các chất: chất bột (cacbohydrat), chất béo (lipit), chất đạm (protein), hoặc nước, mà con người hay động vật có thể ăn hay uống được, với mục đích cơ bản là thu nạp các chất dinh dưỡng nhằm nuôi dưỡng cơ thể hay vì sở thích.
Quan trọng nhất khái niệm thực phẩm lại tùy thuộc vào mỗi vùng miền mỗi con người. Có những thứ nới này được coi là thực phẩm nhưng nơi khác thì không. Ví dụ: ở phương Tây họ không xem lục phủ ngũ tạng là thực phẩm nhưng người phương Đông lại xem dó là nguồn thực phẩm tuyệt vời.......
Các thực phẩm có nguồn gốc từ thực vật, động vật, vi sinh vật hay các sản phẩm chế biến từ phương pháp lên men như rượu, bia. Mặc dù trong lịch sử thì nhiều nền văn minh đã tìm kiếm thực phẩm thông qua việc săn bắn và hái lượm, nhưng ngày nay chủ yếu là thông qua gieo trồng, chăn nuôi, đánh bắt và các phương pháp khác.
Phần lớn các nền văn hóa đều có nghệ thuật ẩm thực. Văn hóa ẩm thực là một tập hợp cụ thể của các truyền thống, thói quen, sở thích, cách thức chọn lựa thực phẩm và tập quán trong nấu ăn. Việc nghiên cứu các khía cạnh của ẩm thực gọi là khoa học về nghệ thuật ẩm thực. Nhiều nền văn hóa đã đa dạng hóa các chủng loại thực phẩm của mình bằng các phương pháp chế biến, nấu nướng và sản xuất. Bên cạnh đó, việc buôn bán các loại lương thực, thực phẩm cũng tạo điều kiện để các nền văn hóa đa dạng hóa hơn nữa các chủng loại thực phẩm của mình.
Trong khi con người, về bản chất là động vật ăn tạp, thì tôn giáo và các định kiến xã hội, chẳng hạn như các tiêu chuẩn luân lý, thường có ảnh hưởng tới các chủng loại thực phẩm mà xã hội đó tiêu thụ.
An toàn thực phẩm cũng là một vấn đề cần được quan tâm với các bệnh do ăn uống.
Mục lục
Phân loại[sửa | sửa mã nguồn]
Thực phẩm bao gồm các loại:
Một số khái niệm thực phẩm hiện đại[sửa | sửa mã nguồn]
Thực phẩm ăn liền[sửa | sửa mã nguồn]
Thực phẩm ăn liền là dạng thực phẩm không cần phải nấu nướng mà có thể thể sử dụng ngay, thực phẩm ăn liền khác với fast food, thực phẩm ăn liền đã được làm sẵn như mì gói chỉ cần chế nước sôi vào là ăn được ngay, đồ hộp chỉ cần hâm nóng là ăn được ngay. Còn fast food thì không cần hâm nóng không cần chế nước sôi có thể ăn ngay được
Thực phẩm đóng hộp[sửa | sửa mã nguồn]
Đóng hộp là một phương thức để bảo quản thực phẩm bằng cách chế biến và xử lý trong môi trường thiếu khí. Phương pháp này lần đầu tiên được sử dụng cho quân đội Pháp phát minh bởi Nicolas Appert.[2] Đóng gói giúp ngăn chặn vi sinh vật xâm nhập và nảy nở bên trong.
Để tránh làm thức ăn bị hỏng trong quá trình trước và trong suốt quá trình bảo quản, một số phương pháp đã được sử dụng: diệt khuẩn, nấu chín (và các ứng dụng dựa trên nhiệt độ cao), bảo quản lạnh, đóng băng, sấy khô, hút chân không, chống các tác nhân vi trùng hay bảo quản để giữ nguyên các tính chất ban đầu như, ion hóa bức xạ vừa đủ, ngâm trong nước muối, axít, bazơ.
Thực phẩm chức năng[sửa | sửa mã nguồn]
Hippocrates, thủy tổ của ngành y từng có một câu nói nổi tiếng: "Làm sao để thuốc là thực phẩm và thực phẩm cũng là thuốc".[3][4] Thế kỷ 21 đánh dấu sự xuất hiện của thực phẩm chức năng (hay còn gọi là thực phẩm bổ sung) và ngày càng thịnh hành. Tại Hội Nghị lần thứ 17 của Hội nghị dinh dưỡng thế giới tại Brazil đã nêu ra định nghĩa cho thực phẩm chức năng: "Thực phẩm chức năng là những sản phẩm dùng để hỗ trợ các chức năng của các bộ phận trong cơ thể, nghĩa là phục hồi, tăng cường, duy trì các chức năng của các bộ phận trong cơ thể, có tác dụng dinh dưỡng, tạo cho cơ thể tình trạng thoải mái, tăng cường sức đề kháng và phòng ngừa bệnh tật."
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Encyclopædia Britannica definition
- ^ Nicolas Appert (c1750 - 1841), Đại học thành phố New York.
- ^ “Functional foods”.
- ^ Functional Foods:Their Role in Disease Prevention and Health Promotion, Claire M. Hasler, Ph.D.

markdown:
# Thực phẩm
**Thực phẩm** hay còn được gọi là **thức ăn** là bất kỳ vật phẩm nào, bao gồm chủ yếu các chất: chất bột ( [1] [cacbohydrat](/wiki/Cacbohydrat)), chất béo ( [lipit](/wiki/Lipid)), chất đạm ( [protein](/wiki/Protein)), hoặc [nước](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc), mà con người hay động vật có thể ăn hay uống được, với mục đích cơ bản là thu nạp các [chất dinh dưỡng](/wiki/Ch%E1%BA%A5t_dinh_d%C6%B0%E1%BB%A1ng)nhằm nuôi dưỡng cơ thể hay vì sở thích.
Quan trọng nhất khái niệm thực phẩm lại tùy thuộc vào mỗi vùng miền mỗi con người. Có những thứ nới này được coi là thực phẩm nhưng nơi khác thì không. Ví dụ: ở phương Tây họ không xem lục phủ ngũ tạng là thực phẩm nhưng người phương Đông lại xem dó là nguồn thực phẩm tuyệt vời.......
Các thực phẩm có nguồn gốc từ
[thực vật](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt), [động vật](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt), [vi sinh vật](/wiki/Vi_sinh_v%E1%BA%ADt) hay các sản phẩm chế biến từ [phương pháp lên men](/w/index.php?title=Ph%C6%B0%C6%A1ng_ph%C3%A1p_l%C3%AAn_men&action=edit&redlink=1) như [rượu](/wiki/R%C6%B0%E1%BB%A3u), [bia](/wiki/Bia_(%C4%91%E1%BB%93_u%E1%BB%91ng)). Mặc dù trong lịch sử thì nhiều nền văn minh đã tìm kiếm thực phẩm thông qua việc săn bắn và hái lượm, nhưng ngày nay chủ yếu là thông qua [gieo trồng](/w/index.php?title=Gieo_tr%E1%BB%93ng&action=edit&redlink=1), [chăn nuôi](/wiki/Ng%C3%A0nh_ch%C4%83n_nu%C3%B4i), [đánh bắt](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A1nh_b%E1%BA%AFt&action=edit&redlink=1) và các phương pháp khác.
Phần lớn các nền văn hóa đều có nghệ thuật ẩm thực. Văn hóa ẩm thực là một tập hợp cụ thể của các truyền thống, thói quen, sở thích, cách thức chọn lựa thực phẩm và tập quán trong nấu ăn. Việc nghiên cứu các khía cạnh của ẩm thực gọi là
[khoa học về nghệ thuật ẩm thực](/w/index.php?title=Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%E1%BB%81_ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_%E1%BA%A9m_th%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1). Nhiều nền văn hóa đã đa dạng hóa các chủng loại thực phẩm của mình bằng các phương pháp chế biến, nấu nướng và sản xuất. Bên cạnh đó, việc buôn bán các loại lương thực, thực phẩm cũng tạo điều kiện để các nền văn hóa đa dạng hóa hơn nữa các chủng loại thực phẩm của mình.
Trong khi con người, về bản chất là
[động vật ăn tạp](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_%C4%83n_t%E1%BA%A1p), thì tôn giáo và các định kiến xã hội, chẳng hạn như các tiêu chuẩn luân lý, thường có ảnh hưởng tới các chủng loại thực phẩm mà xã hội đó tiêu thụ. [An toàn thực phẩm](/wiki/An_to%C3%A0n_th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m) cũng là một vấn đề cần được quan tâm với các [bệnh do ăn uống](/w/index.php?title=B%E1%BB%87nh_do_%C4%83n_u%E1%BB%91ng&action=edit&redlink=1).
## Mục lục
## Phân loại[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m&action=edit§ion=1)]
Thực phẩm bao gồm các loại:
## Một số khái niệm thực phẩm hiện đại[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m&action=edit§ion=2)]
### Thực phẩm ăn liền[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m&action=edit§ion=3)]
Thực phẩm ăn liền là dạng thực phẩm không cần phải nấu nướng mà có thể thể sử dụng ngay, thực phẩm ăn liền khác với fast food, thực phẩm ăn liền đã được làm sẵn như mì gói chỉ cần chế nước sôi vào là ăn được ngay, đồ hộp chỉ cần hâm nóng là ăn được ngay. Còn fast food thì không cần hâm nóng không cần chế nước sôi có thể ăn ngay được
### Thực phẩm đóng hộp[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m&action=edit§ion=4)]
Đóng hộp là một phương thức để bảo quản thực phẩm bằng cách chế biến và xử lý trong môi trường thiếu khí. Phương pháp này lần đầu tiên được sử dụng cho quân đội Pháp phát minh bởi
[Nicolas Appert](/wiki/Nicolas_Appert). Đóng gói giúp ngăn chặn vi sinh vật xâm nhập và nảy nở bên trong. [2]
Để tránh làm thức ăn bị hỏng trong quá trình trước và trong suốt quá trình bảo quản, một số phương pháp đã được sử dụng: diệt khuẩn, nấu chín (và các ứng dụng dựa trên nhiệt độ cao), bảo quản lạnh, đóng băng, sấy khô, hút chân không, chống các tác nhân vi trùng hay bảo quản để giữ nguyên các tính chất ban đầu như, ion hóa bức xạ vừa đủ, ngâm trong nước muối, axít, bazơ.
### Thực phẩm chức năng[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m&action=edit§ion=5)]
Hippocrates, thủy tổ của ngành y từng có một câu nói nổi tiếng: "Làm sao để thuốc là thực phẩm và thực phẩm cũng là thuốc".
[[3]](#cite_note-3) Thế kỷ 21 đánh dấu sự xuất hiện của thực phẩm chức năng (hay còn gọi là thực phẩm bổ sung) và ngày càng thịnh hành. Tại Hội Nghị lần thứ 17 của Hội nghị dinh dưỡng thế giới tại Brazil đã nêu ra định nghĩa cho thực phẩm chức năng: "Thực phẩm chức năng là những sản phẩm dùng để hỗ trợ các chức năng của các bộ phận trong cơ thể, nghĩa là phục hồi, tăng cường, duy trì các chức năng của các bộ phận trong cơ thể, có tác dụng dinh dưỡng, tạo cho cơ thể tình trạng thoải mái, tăng cường sức đề kháng và phòng ngừa bệnh tật." [4]
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m&action=edit§ion=6)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m&action=edit§ion=7)] [^](#cite_ref-1) [Encyclopædia Britannica definition](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/212568/food) [^](#cite_ref-2) [Nicolas Appert (c1750 - 1841)](http://www.brooklyn.cuny.edu/bc/ahp/MBG/MBG4/Appert.html), Đại học thành phố New York. [^](#cite_ref-3) [“Functional foods”](http://www.scienzavegetariana.it/nutrizione/VNPGI_IVD/functionalfoods.html). [^](#cite_ref-4) [Functional Foods:Their Role in Disease Prevention and Health Promotion](http://www.nutriwatch.org/04Foods/ff.html), Claire M. Hasler, Ph.D.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%B1c_ph%E1%BA%A9m&action=edit§ion=8)]
|
|![]()
[Thực phẩm](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Food?uselang=vi) [Bảng thành phần dinh dưỡng của một số thực phẩm trong 100g](http://vansu.vn/?part=dinhduong&opt=bangthucpham&act=list&mainmenu=kienthuc/) [15 thực phẩm màu đỏ chống lạnh tốt nhất cho mùa đông](http://giaoduc.net.vn/Suc-khoe/Thuoc-hay/15-thuc-pham-mau-do-chong-lanh-tot-nhat-cho-mua-dong/89415.gd)
|
|

X-Cache: cp1066 hit (1), cp1053 frontend miss (0)


text:
Tiểu blog
Tiểu blog hay blog vi mô (tiếng Anh: microblog) là một dạng blog có các bài đăng có nội dung thu nhỏ như câu nói ngắn gọn, hình riêng, hoặc liên kết đến video. Phần mềm có hạn chế rất thấp về kích thước nội dung để khuyến khích người viết đăng bài thường xuyên.[1] Giống như blog bình thường, các tiểu blog được dùng cho đủ thứ mục đích, thí dụ cho biết những gì đang làm; nói về một chủ đề riêng; quảng cáo trang Web, dịch vụ, sản phẩm; hoặc đẩy mạnh sự cộng tác trong một tổ chức. Các mạng xã hội chuyên môn về tiểu blog, tức mạng xã hội thu gọn, được sử dụng rộng rãi trên các máy tính và điện thoại thông minh. Một số mạng xã hội thu gọn cho phép điều khiển ai có thể đọc các bài đăng để duy trì quyền riêng tư và cho phép đăng bài qua giao diện và phương tiện khác như SMS, nhắn tin nhanh, thư điện tử, hoặc máy chụp hình trên điện thoại.
Các tiểu blog đầu tiên được gọi tumblelog. Thuật ngữ này được đặt bởi lập trình viên why the lucky stiff trong một bài blog ngày 12 tháng 4 năm 2005 để miêu tả blog Anarchaia của Christian Neukirchen.[2] Vào năm 2006 và 2007, từ microblog đã chỉ đến những mạng xã hội thu gọn nổi tiếng như Tumblr và Twitter.
Các mạng xã hội thu gọn nổi bật bao gồm FriendFeed, identi.ca, Instagram, Me2day, Tumblr, và Twitter. Ngoài ra, các mạng xã hội lớn nhất như diaspora*, Facebook, Google+, LinkedIn, Myspace, và XING đều cũng có tính năng tiểu blog, thường được gọi các bản "cập nhật trạng thái". Ở Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, các mạng lớn như Twitter, Facebook, và Google+ đều bị kiểm duyệt, nên nhiều người trong nước đó sử dụng các mạng "vi bác" (tiếng Trung: 微博) thay thế như Sina Weibo, Tencent Weibo,[3] Sohu Weibo, NetEase Weibo, và Fanfou.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Kaplan, Andreas M.; Haenlein, Michael (2010). “The early bird catches the news: Nine things you should know about micro-blogging”. Business Horizons (bằng tiếng Anh) (Bloomington, Indiana: Khoa Kinh doanh Thương mai Kelley tại Đại học Indiana) 54 (2).
- ^ [1][liên kết hỏng]
- ^ Wines, Michael; LaFraniere, Sharon (28 tháng 7 năm 2011). “In Baring Facts of Train Crash, Blogs Erode China Censorship”. The New York Times (bằng tiếng Anh) (Công ty New York Times). Truy cập ngày 9 tháng 3 năm 2014.

markdown:
# Tiểu blog
**Tiểu blog** hay **blog vi mô** ( [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): *microblog*) là một dạng [blog](/wiki/Blog) có các bài đăng có nội dung thu nhỏ như câu nói ngắn gọn, hình riêng, hoặc liên kết đến video. Phần mềm có hạn chế rất thấp về kích thước nội dung để khuyến khích người viết đăng bài thường xuyên. Giống như blog bình thường, các tiểu blog được dùng cho đủ thứ mục đích, thí dụ cho biết những gì đang làm; nói về một chủ đề riêng; quảng cáo trang Web, dịch vụ, sản phẩm; hoặc đẩy mạnh sự cộng tác trong một tổ chức. Các [1] [mạng xã hội](/wiki/M%E1%BA%A1ng_x%C3%A3_h%E1%BB%99i)chuyên môn về tiểu blog, tức **mạng xã hội thu gọn**, được sử dụng rộng rãi trên các máy tính và [điện thoại thông minh](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_tho%E1%BA%A1i_th%C3%B4ng_minh). Một số mạng xã hội thu gọn cho phép điều khiển ai có thể đọc các bài đăng để duy trì quyền riêng tư và cho phép đăng bài qua giao diện và phương tiện khác như [SMS](/wiki/SMS), [nhắn tin nhanh](/wiki/Nh%E1%BA%AFn_tin_nhanh), [thư điện tử](/wiki/Th%C6%B0_%C4%91i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AD), hoặc máy chụp hình trên điện thoại.
Các tiểu blog đầu tiên được gọi
*tumblelog*. Thuật ngữ này được đặt bởi lập trình viên [why the lucky stiff](/w/index.php?title=Why_the_lucky_stiff&action=edit&redlink=1) trong một bài blog ngày 12 tháng 4 năm 2005 để miêu tả blog Anarchaia của Christian Neukirchen. Vào năm 2006 và 2007, từ [2] *microblog*đã chỉ đến những mạng xã hội thu gọn nổi tiếng như [Tumblr](/wiki/Tumblr)và
Các mạng xã hội thu gọn nổi bật bao gồm
[FriendFeed](/w/index.php?title=FriendFeed&action=edit&redlink=1), [identi.ca](/w/index.php?title=Identi.ca&action=edit&redlink=1), [Me2day](/w/index.php?title=Me2day&action=edit&redlink=1), Tumblr, và Twitter. Ngoài ra, các mạng xã hội lớn nhất như [diaspora*](/w/index.php?title=Diaspora_(ph%E1%BA%A7n_m%E1%BB%81m)&action=edit&redlink=1), [Google+](/wiki/Google%2B), [Myspace](/wiki/Myspace), và [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa), các mạng lớn như Twitter, Facebook, và Google+ đều bị [kiểm duyệt](/wiki/Ki%E1%BB%83m_duy%E1%BB%87t_Internet_%E1%BB%9F_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa), nên nhiều người trong nước đó sử dụng các mạng "vi bác" ( [tiếng Trung](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung): 微博) thay thế như [Sina Weibo](/wiki/Sina_Weibo), [Tencent Weibo](/w/index.php?title=Tencent_Weibo&action=edit&redlink=1), [[3]](#cite_note-3) [Sohu](/w/index.php?title=Sohu&action=edit&redlink=1) Weibo, [NetEase](/w/index.php?title=NetEase&action=edit&redlink=1) Weibo, và [Fanfou](/w/index.php?title=Fanfou&action=edit&redlink=1).
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Ti%E1%BB%83u_blog&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ti%E1%BB%83u_blog&action=edit§ion=1)] **Kaplan, Andreas M.; Haenlein, Michael (2010).** [^](#cite_ref-1) [“The early bird catches the news: Nine things you should know about micro-blogging”](http://michaelhaenlein.net/Publications/Kaplan,%20Andreas%20-%20The%20early%20bird%20catches%20the%20...%20news.pdf). *Business Horizons*(bằng tiếng Anh) ( [Bloomington, Indiana](/w/index.php?title=Bloomington,_Indiana&action=edit&redlink=1): [Khoa Kinh doanh Thương mai Kelley](/w/index.php?title=Khoa_Kinh_doanh_Th%C6%B0%C6%A1ng_mai_Kelley&action=edit&redlink=1)tại [Đại học Indiana](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Indiana&action=edit&redlink=1)) **54**(2). [^](#cite_ref-2) [[1]](http://redhanded.hobix.com/inspect/tumbleloggingAssortedLarvae.html) **Wines, Michael; LaFraniere, Sharon (28 tháng 7 năm 2011).** [^](#cite_ref-3) [“In Baring Facts of Train Crash, Blogs Erode China Censorship”](http://www.nytimes.com/2011/07/29/world/asia/29china.html). *(bằng tiếng Anh) (* [The New York Times](/wiki/The_New_York_Times) [Công ty New York Times](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ty_New_York_Times&action=edit&redlink=1)). Truy cập ngày 9 tháng 3 năm 2014.

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1066 frontend miss (0)