markdown:
# Đội hình phalanx
|Bài viết này
|cần thêm . **Phalanx** (tiếng Hy Lạp cổ: *φάλαγξ*, tiếng Hy Lạp hiện đại: *φάλαγγα*, phiên âm: *phālanga*, số nhiều: *φάλαγγες*, phiên âm: *phālanges*), thường được chuyển ngữ Việt là **Phương trận**, là một đội hình quân sự số đông hình chữ nhật, thường được tập hợp hoàn toàn từ [bộ binh nặng](/w/index.php?title=B%E1%BB%99_binh_n%E1%BA%B7ng&action=edit&redlink=1) được vũ trang giáo, kích, hoặc những vũ khí tương tự như vậy. Thuật ngữ này đặc biệt sử dụng cho đội hình chiến tranh [Hy Lạp cổ đại](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i).
Nguyên thủy, từ "phalanx" xuất phát từ "phalangos", trong tiếng Hy Lạp có nghĩa là "ngón tay". Bản thân từ ‘phalanx’ không được dùng chỉ một loại biên chế đơn vị quân sự như
[Binh đoàn La Mã](/wiki/Binh_%C4%91o%C3%A0n_La_M%C3%A3) hoặc sư đoàn hiện đại), mà chỉ là một đội hình tổng quát của binh sĩ trong một đội quân. Vì vậy phalanx không có kết cấu hoặc năng lực tác chiến tiêu chuẩn.
Nhiều đội quân mang giáo chiến đấu trong lịch sử với một đội hình
*gần-như-phalanx*. Dĩ nhiên, từ này được sử dụng trong tiếng Anh phổ thông để tả một *"nhóm người đứng, hoặc tiến tới cùng nhau sát bên nhau"*, ví dụ như *"một đội phalanx cảnh sát"*. Chính vì thế, cấu trúc xương sống trong bàn tay và bàn chân cũng mang tên này, "xương Phalanx", với một sự sắp xếp xương và khớp, nhìn từ nhiều phía, giống như đang ở trong khuôn mẫu phalanx.
## Mục lục
## Nguồn gốc[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&action=edit§ion=1)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/Stele_of_Vultures_detail_01a.jpg/280px-Stele_of_Vultures_detail_01a.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/Stele_of_Vultures_detail_01a.jpg/280px-Stele_of_Vultures_detail_01a.jpg)
[Sumerian](/w/index.php?title=Sumerian&action=edit&redlink=1). Chi tiết một mảnh của tấm bia chiến thắng của [vua Eannatum of Lagash](/w/index.php?title=Vua_Eannatum_of_Lagash&action=edit&redlink=1)ở [Umma](/wiki/Umma), gọi là Tấm Bia Kền Kền, trưng bày tại [Bảo tàng Louvre](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_Louvre), [Paris](/wiki/Paris)
Ghi chép gần nhất mô tả một đội hình
*giống-như-phalanx* là ở một tấm bia [Sumerian](/w/index.php?title=Sumerian&action=edit&redlink=1) năm 2450 TCN. Trong hình, quân đội có vẻ như được trang bị giáo, mũ che đầu, và khiên rất lớn che cả thân người. Bộ binh [Ai Cập Cổ](/w/index.php?title=Ai_C%E1%BA%ADp_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) được chép lại là đã sử dụng đội hình tương tự vậy. Lần sử dụng đầu tiên của thuật ngữ phalanx là của [Homer](/wiki/Homer) với "(φαλαγξ), dùng để mô tả [hoplite](/w/index.php?title=Hoplite&action=edit&redlink=1) chiến đấu trong một tiền tuyến được tổ chức. Homer sử dụng thuật ngữ này để chỉ ra sự khác biệt những trận chiến dựa trên đội hình từ những trận đấu cá nhân thỉnh thoảng thấy trong những bài thơ của ông.
Các nhà sử học vẫn chưa thống nhất giữa đội hình phalanx của người Hy Lạp và những đội hình của những người trước đó. Nguyên lý sử dụng bức tường khiên và đội hình giáo khăng khít đã rất phổ biến giữa những đội quân của những nền văn minh lớn xuyên suốt lịch sử, vậy sự tương tự có thể là do sự tiến hóa hội tụ chứ không phải là sự ảnh hưởng.
Theo truyền thống, các nhà sử học đánh dấu mốc sự ra đời của phalanx hoplite của
[Hy Lạp cổ đại](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i) vào thế kỷ VIII TrCN ở [Sparta](/wiki/Sparta), tuy nhiên điều này chưa được xác nhận chính xác. Có vẻ chính xác hơn là đội hình này đã được đưa ra khoảng thế kỷ VII TCN sau sự giới thiệu aspis (một tấm khiên cũng được gọi là hoplon) ở thành [Argos](/w/index.php?title=Argos&action=edit&redlink=1), đã làm đội hình trở nên khả thi. Việc này cũng có bằng chứng xa hơn là trên chiếc bình Chigi, vào năm 650 Tcn, xác định hoplite được vũ trang aspis, giáo và panoply(bộ giáp đầy đủ).
## Tổng quan[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&action=edit§ion=2)]
Đội hình hoplite phalanx từ thời
[Archaic](/w/index.php?title=Archaic&action=edit&redlink=1) và Cổ Đại ở Hy Lạp (khoảng 750 – 350 TCN) là một đội hình mà hoplite sẽ sắp xếp khăn khít trong hàng ngũ. Hoplite sẽ để sát khiên với nhau, và những hàng đầu trước hàng đầu tiên thì đưa giáo qua đầu hàng đầu tiên. Đội hình phalanx vì vậy đặc trưng cho một bức tường khiên và những cây giáo chĩa đồng loạt về phía quân thù, làm cho tấn công trước mặt trở nên khó hơn. Nó cũng cho phép nhiều người lính có thể tham gia chiến trận hơn tại một thời điểm xác định (khác với trường hợp chỉ những người hàng đầu tiên mới được tham gia)
Phalanx thường từ từ bước tới, dù họ vẫn có thể tăng tốc độ ở những yard cuối cùng.
[Herodotus](/wiki/Herodotus) của Hy Lạp nói rằng, ở [Trận Marathon](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Marathon), "đó là những người lính Hy Lạp đầu tiên chúng ta biết xông tới đối thủ (charging) khi đang chạy". Nhiều nhà sử học tin rằng cuộc cách mạng này chủ yếu là vì họ muốn giảm thiểu thương vong từ lính đánh xa Ba Tư. Hai phía có thể chạm nhau, nhiều cây giáo ở hàng đầu có thể rung lên. Trong trận đánh, toàn bộ đội hình sẽ từ từ ấn tới trước để cố đánh xuyên qua đội hình đối phương, vậy khi hai đội hình phalanx chạm nhau, sự run này có thể chủ yếu trở thành một cuộc chiến của sự đâm tới trước, vì vậy khi đó, luật là những phalanx có đội hình sâu hơn thường bao giờ cũng thắng, rất ít ngoại lệ được ghi nhận.
Cần phải biết rằng không có bức họa Hy Lạp nào mô tả bất cứ cái gì giống như một trận chiến đâm tới trước và lý thuyết này, rõ ràng là lý thuyết này là lý thuyết được công nhận rộng rãi nhất, nhưng lại là một sản phẩm của suy đoán dựa trên nghiên cứu hơn là dựa trên bằng chứng rõ ràng từ những nguồn đương thời. Thuật ngữ tiếng Hy Lạp "push" đã được sử dụng với một nghĩa ẩn dụ hoàn toàn tương đồng với từ tiếng Anh (ví dụ như nó cũng dùng để tả một sự tiến triển của lập luận) và nó không thể được cho là "đẩy" tới quân thù một cách thông thường và mô tả một hiện tượng vật lý, cho dù có thể nó là như vậy.
Hoplite cá nhân thường cấm khiên bên tay trái, không chỉ bảo vệ một mình anh ta mà còn bảo vệ người lính bên phải. Điều này có nghĩa là, một vài người lính ở bên phải phalanx chỉ được bảo vệ một nửa. Trong chiến đấu, những lực lượng phalanx đối địch thường khai thác điểm này bằng cách tấn công lên cánh phải. Điều đó cũng có nghĩa, trong chiến đấu, một đội hình phalanx sẽ phải di chuyển từ từ sang bên phải(để hoplite còn đứng sau khiên che của người đồng đội bên cạnh). Những người lính hoplite kinh nghiệm nhất thường được xếp vào bên phải phalanx, để giải quyết những vấn đề này. Có một chỉ huy ở mỗi hàng phalanx, và một vị tướng hậu quân, là ouragos (nghĩa là chỉ huy đằng đuôi), sẽ giữ trật tự đằng sau. Vì vậy phalanx là một ví dụ của một đội hình quân sự mà mỗi một yếu tố cá thể trong trận đấu sẽ bảo vệ sự thành công cho tất cả còn lại. Hoplite phải tin vào những người lính kể cận và phải bảo vệ họ; và phải bảo vệ người lính bên cạnh mình; một đội hình phalanx, vì vậy, sẽ chỉ mạnh ngang với những thành tố yếu nhất(nghĩa là cả đội hình phalanx chỉ có sức mạnh ngang với những cá thể yếu nhất, đơn giản vì khi những cá thể yếu nhất này bị loại trừ thì tất cả những cá thể mạnh hơn coi như vô dụng). Sức mạnh của một đội hình phalanx vì vậy phụ thuộc vào các hoplite đơn lẻ có giữ được đội hình trong chiến tranh không, và họ có thể giữ vững vị trí như thế nào, đặc biệt là khi chịu tấn công của một đội hình khác. Đội hình kỷ luật hơn và dũng cảm hơn sẽ có cơ may chiến thắng cao hơn – không kể nhiều khi sự va chạm của rất nhiều thành bang Hy Lạp được giải quyết đơn giản là một bên chạy khỏi chiến trường trước trận đánh. Từ Hy Lạp
**dynamis, "Ý chí tấn công"**, miêu tả động lực giữ các hoplite trong đội hình.
"Nói về những kẻ, những kẻ dám, đứng kề sát bên nhau không xê dịch, tiến tới khăng khít và uy hùng, và những chiến binh đứng trước nhất, vì vậy có thể ít gục ngã hơn, và đã cứu thoát những kẻ đứng phía sau; nhưng những tên dám sợ hãi, thì mọi thứ sẽ sụp đổ. Không ai có thể chỉ dựa vào lời nói mà vượt qua cảm xúc đó, cảm xúc đánh gục con người, nếu đã bị hèn yếu chiếm lĩnh. Thật nhục nhã khi bị đâm chết từ sau lưng ở những hàng sau... Sỉ nhục hơn là những xác chết nằm không ai biết, bị thương ngay sau lưng bởi một nhát đâm."
**Tyrtaeus: The War Songs Of Tyrtaeus**
Phalanx của
[Vương Quốc Macedonia Cổ](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_Qu%E1%BB%91c_Macedonia_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) và những [thành bang Hy Lạp](/wiki/Th%C3%A0nh_bang_Hy_L%E1%BA%A1p) sau này là một sự phát triển đội hình phalanx. ‘Phalangites" được vũ trang bởi giáo dài hơn nhiều và ít được trang bị nặng hơn. [Sarissa](/w/index.php?title=Sarissa&action=edit&redlink=1) được cầm bằng hai tay, phalangiste cầm ít khiên hơn nhiều, được ép vào trong cánh tay. Vì vậy, dù là phalanx Macedonia có cấu trúc tương tự như phalanx hoplite, thì nó có những đặc trưng chiến thuật khác rất nhiều. Với giáo rất dài, tối đa năm hàng phalangites có thể đưa vũ khí tới tận hàng đầu; giữ đối phương không thể tới gần ở khoảng cách lớn hơn. Phalanx Macedonia tạo thành bức tường khiên khó hơn nhiều, nhưng giáo dài ra đã bù đắp việc đó. Đội hình phalanx như vậy có vẻ như có thể giảm thiểu những trận đánh suy thoái thành cuộc chiến dậm tới trước.
### Vũ trang cho Hoplite[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&action=edit§ion=3)]
Vũ khí quan trọng nhất là chiếc giáo khoảng 2.7 m gọi là doru. Mặc dù có nhiều ghi chép khác nhau về độ dài của nó, bây giờ thường người ta cho rằng nó khoảng 7 – 9 feet (~2.1 - ~2.7 m). Nó được cầm một tay, tay kia cầm khiên. Mũi giáo thường cong hình lá cây, cạnh giáo có một que nhọn gọi là sauroter, được dùng để cắm giáo trên mặt đất(cũng là lý do của tên gọi nó). Nó cũng dùng làm vũ khí thứ cấp nếu như mũi giáo bị cong, hoặc dùng cho những đơn vị bên cánh xử lý những kẻ thù đã gục ngã khi phalanx tiến tới. Hoplite dùng giáo dọc theo phía trên cánh tay hay phía dưới cánh tay vẫn là đề tài tranh cãi giữa các nhà sử học. Cầm dưới cánh tay thì yếu hơn nhưng dễ kiểm soát hơn, và ngược lại. Có vẻ như cả hai cách đều được dùng, tùy tình huống. Nếu chỉ huy ra lệnh tấn công, thì cầm trên cánh tay có vẻ dễ xuyên phá phòng thủ đối phương hơn. Cú đâm hướng đi lên dễ bị giáp đối phương làm chệch hướng vì lực đòn bẩy yếu hơn. Dù vậy, khi phòng thủ, cầm giáo dưới cánh tay có vẻ gây sốc lớn hơn, nó có thể được đặt nằm dài dưới vai để tăng tính ổn định. Cũng có nguồn cho rằng động tác tấn công khi đặt giáo trên cánh tay sẽ cho ra một sự kết hợp hiệu quả hơn giữa chiếc aspis và doru khi bức tường khiên đã bị đánh đổ, còn động tác tấn công khi đặt giáo dưới cánh tay sẽ hiệu quả hơn khi những chiếc khiên được nối dài thành một hàng. Các hoplite đứng trong những hàng phía sau hàng đầu tiên thì gần như chắc chắn là dùng giáo trên cánh tay khi đang chiến đấu. Những hoplite này khi không chiến đấu sẽ cầm giáo dưới cánh tay và nâng giáo lên với góc nâng càng về sau càng tăng. Chiến thuật này cho một sự phòng thủ tốt khi bị những đơn vị đánh xa tấn công, khi nó làm chệch hướng sức mạnh này.
Hoplite cũng mang một đoản kiếm gọi là
[xiphos](/w/index.php?title=Xiphos&action=edit&redlink=1). Đoản kiếm này sử dụng như vũ khí thứ cấp, chỉ dùng khi hàng giáo bị xuyên thủng, hoặc phalanx bỏ đội hình. Khi đối phương bỏ chạy, hoplite sẽ thả khiên và giáo, sau đó đuổi theo đối phương bằng đoản kiếm. Một bất lợi của xiphos là nó vô cùng nặng và không có tầm tấn công cao bằng phần lớn kiếm trong giai đọan đó.
### Vũ trang cho Phalangites[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&action=edit§ion=4)] [Sarissa](/w/index.php?title=Sarissa&action=edit&redlink=1) là giáo sử dụng trong quân đội Macedonia cổ. Không biết được độ dài thực sự của sarissa, nhưng có lẽ nó dài gấp đôi doru. Như vậy nó ít nhất cũng 14 feet (~4.3m), nhưng 18 (~5.5m) có vẻ đúng như vậy hơn. (Cây [xyston](/w/index.php?title=Xyston&action=edit&redlink=1) kỵ binh dài 12.5 feet (~3.8m). Độ dài rất lớn của chiếc giáo được cân bằng trọng lượng bời một đối trọng ở khoảng cuối cây giáo, cũng là thứ được dùng để giúp cây giáo cắm xuống đất. Vì độ dài rất lớn của nó, cân nặng và những sự cân bằng khác, cây sarissa được cầm hai tay. Như vậy, aspis không còn được sử dụng như một phương tiện phòng thủ hữu hiệu. Vì vậy, phalangites giữ một cái khiên [pelte](/w/index.php?title=Pelte&action=edit&redlink=1) (những cái này thường được cung cấp cho lính đánh xa – peltasts) ở cẳng tay trái. Dù điều này làm giảm đi khả năng lập bức tường khiên, độ dài quá lớn của chiếc giáo ngăn chặn phần lớn kẻ thù tiến tới gần, khi mà giáo khoảng ba đến năm hàng đầu có thể được đưa ra trước hàng đầu tiên. Chiếc giáo được cầm ở dưới cánh tay, để chiếc khiên có thể tránh che mất tầm nhìn người lính nếu được cầm qua đầu. Cũng rất khó để tháo rồi sarissa ra thứ gì mà nó mắc vào (đất, khiên, hoặc lính đối phương), nếu nó bị đâm xuống dưới, vì độ dài của nó.
## Dàn trận và chiến đấu[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&action=edit§ion=5)]
### Cấu trúc phalanx và sức mạnh[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&action=edit§ion=6)]
Thành tố chiến đấu căn bản của quân đội Hy Lạp là stoichis hoặc stoichos (nghĩa là "hàng ngũ") hoặc enomotia (nghĩa là "lời thề") từ sức mạnh 16 đến 25 người, lãnh đạo bởi một decadarchos được hỗ trợ bởi một dimoerites và hai decasteroe(tức decasterous). Từ bốn đến tối đa 32 enomtiae (phụ thuộc vào thời kỳ hoặc vào thành bang) đã tạo nên một lochos được lãnh đạo bởi một lochagos, điều khiển khoảng ban đầu từ 100 hoplite đến tối đa 500 trong những đội quân Hy Lạp sau này. Một taxis (mora với người Sparta) là đội hình hoplite chuẩn lớn nhất từ 500 tới 1500 người, được điều khiển bởi một strategos(hay vị tướng). Toàn thể quân đội, với toàn bộ khoảng vài taxeis hoặc morae được lãnh đạo bởi hội đồng tướng lĩnh. Sau này, kẻ đứng đầu quân đội là polemarchos (democracies) khi mà chỉ một sự không đồng tình của người này đồng nghĩa với một sự phủ quyết tức strategos autocrator (liên minh độc tài) hay một vị vua (với vương quốc).
### Mặt trước đội hình và chiều sâu[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&action=edit§ion=7)]
Các hoplite phalanx thường dàn với hàng ngũ khoảng 8 người hoặc sâu hơn; Phalanx Macedonia thường khoảng tối đa 16 người. Có một vài ngoại lệ nổi tiếng; ví dụ như, trong trận Leuctra và Mantinea, vị tướng người Thebes Epaninondas đã sắp xếp cánh trái phalanx thành một mũi rìu khoảng 50 hàng với hoplite tinh nhuệ nằm phía sau.
Độ sâu của phalanx, dù vậy, có thể thay đổi phụ thuộc vào nhu cầu, và kế hoạch của vị tướng. Khi mà phalanx đang di chuyển, một đội hình eis bathos (dàn trải) đã được sử dụng để tiến tới đơn giản hơn và giữ được trật tự đội hình. Đây cũng là đội hình chiến đấu ban đầu, nghĩa là, cho phép lính phe ta đi qua chỗ trống dù với mục đích tấn công hay rút lui. Trong trạng thái này, phalanx có độ sâu gấp đôi(tính cả chiều dài đất) hơn bình thường và mỗi hoplite phải giữ một độ dài khoảng 1.8 – 2m (6–7 ft). Khi bộ bình đối phương tiến tới, một sự rút lại nhanh chóng thành đội hình pykne (khăng khít) là cần thiết. Trong tình huống đó, khoảng cách các hàng sẽ rút lại một nửa (0.9-1m hoặc 3 ft về độ dài) và chiều sâu đội hình lại như cũ. Nhưng nếu phalanx bị thương tổn quá nặng, bị tấn công từ xa hoặc bị kỵ binh công kích trước mặt, một sự chuyển đổi tức thì thành đội hình synaspismos (cực kỳ khăng khít) là bắt buộc. Trong synaspismos, khoảng cách đội hình bằng một nửa ban đầu và khoảng cách giữa mỗi người vào khoảng 0.45 m (1.5 ft)
### Những bước tiến hành[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&action=edit§ion=8)]
Vài bước tiến hành chiến tranh hoplite.
**Ephodos:** Hoplite dừng việc hát [paeanes (bài ca chiến tranh)](/w/index.php?title=Paeanes_(b%C3%A0i_ca_chi%E1%BA%BFn_tranh)&action=edit&redlink=1) và tiến tới quân thù, từ từ nâng dần bước chân và tốc độ. Thời gian ngắn trước chiến tranh thật sự thì tiếng hét chiến tranh sẽ được tạo ra. **Krousis:** Hai phalanx đối địch chạm nhau gần như ngay lập tức sau Ephodos trước hàng đầu. Promachoe (những người lính hàng đầu tiên) phải chín chắn cả về thể chất lẫn tinh thần để nắm chủ động và sống qua sự va chạm. **Doratismos:** Lại lặp lại, những cú đâm giáo rất nhanh để phá vỡ đội hình đối phương. **Othismos:** Về ngôn từ là "đẩy" sau khi giáo đã gãy gần hết, hoplite bắt đầu "đẩy" với những chiếc khiên lớn và sử dụng vũ khí thứ cấp, đoản kiếm. Đây có thể là giai đọan dài nhất. **Pararrhexis:** Hạ gục phalanx đối phương, đội hình đối phương vỡ nát và trận đánh kết thúc.
## Chiến thuật[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&action=edit§ion=9)]
Lịch sử ban đầu của phalanx phổ biến là chiến tranh giữa các toán hoplite từ cuộc chiến giữa các thành bang. Kết quả thông thường thì khá giống nhau, những đội hình chai cứng đâm vào nhau cho tới khi một vỡ nát. Tiềm năng cao hơn của phalanx được chứng minh ở trận Marathon (490 TCN). Gặp một lực lượng lớn hơn rất nhiều của
[Darius I](/wiki/Darius_I), quân [Athens](/wiki/Athens) đã dàn mỏng phalanx và vì vậy kéo dài hàng đầu tiên ra, tránh bị đánh vào sườn. Dù vậy, dù một đội hình phalanx được giảm độ sâu chăng nữa cũng không thể dừng bước bộ binh trang bị nhẹ của Ba Tư. Sau khi đánh cho hai cánh Ba Tư phải bỏ chạy, hoplite cánh của Athens co sát lại và tiêu diệt lực lượng tinh nhuệ ở trung quân Ba Tư, và cuối cùng là một chiến thắng giòn giã của Athens. Xuyên suốt chiến tranh Hy Lạp – Ba Tư đội hình hoplite phalanx đã được chứng minh là mạnh hơn bộ binh Ba Tư rất nhiều (như những trận [Thermopylae](/wiki/Thermopylae) hoặc [Plataea](/w/index.php?title=Plataea&action=edit&redlink=1)).
Có lẽ ví dụ điển hình nhất của sự tiến hóa phalanx là cách tiến quân xiên, nổi tiếng nhất là trong
[trận Leuctra](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Leuctra). Ở đó, tướng [Epaminondas](/w/index.php?title=Epaminondas&action=edit&redlink=1) đã dàn mỏng cánh phải và trung quân phalanx, và đẩy sâu cánh trái tới 50 hàng. Như vậy, Epaminondas đã đảo ngược tiền lệ là cánh phải phalanx là mạnh nhất. Việc này cho phép quân Thebes tấn công cực mạnh quân tinh nhuệ Sparta ở cánh phải bên kia. Nghĩa là khi đó, trung quân và cánh phải Thebes càng lúc càng lùi dần, giữ cho những phần yếu này không bị tiêu diệt. Khi lính Sparta đã bỏ chạy ở cánh trái Thebes, thì những phần còn lại của đội hình Sparta cũng vỡ nát. Vì vậy bằng cách tập trung hóa sức mạnh tấn công của hoplite. Epaminondas đã hạ gục một kẻ thù tưởng như vô địch. [Vua Philip II](/w/index.php?title=Vua_Philip_II&action=edit&redlink=1) của Macedonia đã bị bắt ở Thebes làm con tin vài năm, và đã chú ý tới cải cách của Epaminondas. Khi quay về quê nhà, ông đã dựng nên một lực lượng bộ binh cách mạng, đã thay đổi số phận của thế giới Hy Lạp. Phalangites của Pillip là lực lượng quân đội chuyên nghiệp đầu tiên ở Hy Lạp Cổ không kể đến Sparta. Họ được vũ trang giáo dài hơn và đâm sâu hơn và có chiến thuật và vận động tiến hóa, phức tạp hơn. Quan trọng hơn, phalanx của Phillip là lực lượng đa dạng, kết hợp rất nhiều lính đánh xa và kỵ binh, quan trọng nhất là [kỵ binh Companion](/w/index.php?title=K%E1%BB%B5_binh_Companion&action=edit&redlink=1) huyền thoại. Phalanx Macedonia bây giờ sử dụng để đâm trung quân đối phương, trong khi kỵ binh và bộ binh cơ động tấn công hai cánh đối phương. Nó có uy thế lớn hơn nhìêu so với những lực lượng tĩnh tại của Các Thành Bang Hy Lạp, điều này được thể hiện rõ trong [trận Chaeronea](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Chaeronea), quân Phillip II đã tiêu diệt phalanx của [liên minh Theban và Athens.](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_Theban_v%C3%A0_Athens.&action=edit&redlink=1)
## Điểm yếu[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&action=edit§ion=10)]
Hoplite phalanx yếu nhất khi gặp những lực lượng trang bị nhẹ hơn và linh hoạt hơn nếu không có những lực lượng hỗ trợ như vậy. Ví dụ như
[trận Lechaeum](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Lechaeum&action=edit&redlink=1), một lực lượng Athens lãnh đạo bởi [Iphicrate](/w/index.php?title=Iphicrate&action=edit&redlink=1) đã đánh cho một Sparta mora (một đơn vị khoảng 500 – 900 bộ binh nặng)tan tành. Quân Athens có sự cân bằng đáng kể giữa lính đánh xa nhẹ với javelin (lao) hoặc nỏ đã đánh gục những đợt tấn công liên hồi của Sparta, tạo ra sự hỗn loạn trong hàng ngũ Sparta và dĩ nhiên đã bỏ chạy khi thấy bộ binh nặng Athens cứu viện và định tấn công vào sườn họ bằng thủy quân.
Phalanx Macedonia cũng có điểm yếu tương tự với các hoplite trước. Về lý thuyết thì nó không thể bị đánh bại trước mặt nhưng hai cánh thì rất yếu, khi đã dàn trận rồi thì rất khó để bỏ trận hoặc để dàn trận lại để bị tấn công từ những hướng đó. Vì vậy, phalanx gặp một đội hình không phải phalangite thì cần được bảo vệ hai bên cánh, quân trang bị nhẹ hơn hoặc ít ra cũng là cơ động hơn, kỵ binh chẳng hạn. Điều này thể hiện rõ ở
[trận Magnesia](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Magnesia), khi mà bộ binh hỗ trợ của [Seleucid](/wiki/Seleucid) đã bị tiêu diệt thì phalanx không còn cách nào chống lại được [bộ binh La Mã](/w/index.php?title=B%E1%BB%99_binh_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1).
Phalanx Macedonia cũng có thể mất sự khăng khít khi di chuyển qua những địa hình xấu, như vậy có thể tạo ra khoảng trống giữa các khối quân, và cũng không tạo được một tiền quân chắc chắn. Trong tình thế này,
[trận Pydna](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Pydna&action=edit&redlink=1) chẳng hạn, phalanx trở nên rất dễ tiêu diệt bởi những đơn vị cơ động hơn, các [century legion La Mã](/w/index.php?title=Century_legion_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1) chẳng hạn, có thể né được giáo và tiến tới dàn trận đánh xáp lá cà với phalangites.
Cuối cùng, phần lớn các đội quân giống-phalanx thường thiếu hỗ trợ của những toán quân đằng sau tiền tuyến. Như vậy chỉ cần xuyên thủng tiền tuyến này hoặc tiêu diệt hai cánh quân thì bảo đảm thắng lợi (phanlanx sẽ được phòng thủ tốt hơn nếu đánh giáp chiến bằng kiếm khi bị áp sát, giống như lê dương La Mã phi giáo và chiến đấu bằng kiếm khi cần).
## Suy tàn[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&action=edit§ion=11)]
Sự xuống dốc của diadochi và phalanx gắn chặt với sự thăng hoa của
[Roma](/wiki/Roma) và Legion La Mã, vào khoảng TK 3 TCN. La Mã đầu tiên bản thân họ cũng dùng đội hình phalanx, nhưng dần dần đã tiến tới chiến thuật linh hoạt hơn, với kết quả là Legion quen thuộc với chúng ta. Rome đã gần như chinh phục hoàn toàn tất cà những thành bang sau này của Macedonia, nhiều thành bang Hy Lạp và đồng minh. Những mảnh đất này đã sáp nhập vào [Cộng Hòa La Mã](/wiki/C%E1%BB%99ng_H%C3%B2a_La_M%C3%A3), và khi những thành bang Hy Lạp đã không còn tồn tại, thì những đội quân thường dùng đội hình phalanx cũng thế. Sau đó, quân đội được phát triển ở những mảnh đất này của La Mã cũng được trang bị và chiến đấu trong hệ thống La Mã.
Vẫn còn vài câu hỏi là có phải phalanx đã thực sự lỗi thời vào cuối lịch sử của nó. Trong một vài những trận đánh lớn giữa Quân đội La Mã và phalanx HY Lạp,
[Pydna](/w/index.php?title=Pydna&action=edit&redlink=1) (168 TCN), [Cynoscephalae](/w/index.php?title=Cynoscephalae&action=edit&redlink=1) (197 TCN) và [Magnesia](/wiki/Magnesia) (190 TCN), phalanx đã chiến đấu khá tốt trước legion, ban đầu đã đẩy lui được bộ binh La Mã. Dù vậy, ở Cynoscephalae và Magnesia, thất bại trong việc phòng thủ các cánh của Phalanx đã dấn tới thất bại, còn trong trận Pydna, mất sự khăng khít trong đội hình Phalanx khi đuổi theo những lính La Mã bỏ chạy đã giúp lính La Mã đánh sâu vào đội hình phalanx, khi mà kỹ năng đánh xáp lá cà trở thành quyết định(tuy nhiên nếu như biết biến đổi phanlanx thì có thể phanlanx sẽ phát triển mạnh cả về thủ lẫn tấn công).
Những lực lượng mang giáo đã trở thành những thành tố quan trọng trong nhiều đội quân cho tới khi sự lên ngôi của hỏa khí, nhưng không chiến đấu theo cách của phalanx. Một sự so sánh rất có ý nghĩa là giữa phalanx và
[đội hình Trung Cổ pike](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_Trung_C%E1%BB%95_pike&action=edit&redlink=1). Dù vậy, về chiến thuật (tức là đội hình này chủ yếu sử dụng để giết kỵ binh) và về tổ chức, những lực lượng mang giáo sau này khác hẳn với phalanx Hy Lạp.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&veaction=edit§ion=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99i_h%C3%ACnh_phalanx&action=edit§ion=12)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|[Goldsworthy, Adrian](/w/index.php?title=Adrian_Goldsworthy&action=edit&redlink=1): *In the Name of Rome: The Men Who Won the Roman Empire*(Orion,2003) [ISBN 0-7538-1789-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0753817896)
- Goldsworthy, A. (1997) "The Othismos, Myths and Heresies: The Nature of Hoplite Battle",
*War In History*4/1, pp. 1–26
- Hanson, V. (1989) "The Western Way of War" (Hodder & Stoughton)
- Lazenby, J.F. "The Pelopennesian War - A Military Study", (2004) Routledge
- Lendon, J.E.,
*Soldiers & Ghosts: A History of Battle in Classical Antiquity*, Yale University Press (2005), [ISBN 0-300-11979-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0300119798), 9780300119794 [Book Review](http://ccat.sas.upenn.edu/bmcr/2006/2006-02-14.html)
- Wees, Hans van, (2004)
*Greek warfare:Myths and Realities*(Duckworth Press)
- Xenophon, (1986) Translated by George Cawkwell,
*The Persian Expedition*(Penguin Classics)

X-Cache: cp1052 miss, cp1052 miss


markdown:
*Sauris* (bướm đêm)
(đổi hướng từ
[Anisocolpia](/w/index.php?title=Anisocolpia&redirect=no))
|
|Sauris
|
|[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Arthropoda](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_Ch%C3%A2n_kh%E1%BB%9Bp) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Insecta](/wiki/C%C3%B4n_tr%C3%B9ng) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Lepidoptera](/wiki/B%E1%BB%99_C%C3%A1nh_v%E1%BA%A9y) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Geometridae](/wiki/Geometridae) [Phân họ](/wiki/Ph%C3%A2n_h%E1%BB%8D)( *subfamilia*) [Larentiinae](/w/index.php?title=Larentiinae&action=edit&redlink=1) [Tông](/wiki/T%C3%B4ng_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *tribus*) [Trichopterygini](/w/index.php?title=Trichopterygini&action=edit&redlink=1) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) **Sauris** ![ Map of comune of Sauris (province of Udine, region Friuli-Venezia Giulia, Italy).svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Map_of_comune_of_Sauris_%28province_of_Udine%2C_region_Friuli-Venezia_Giulia%2C_Italy%29.svg/280px-Map_of_comune_of_Sauris_%28province_of_Udine%2C_region_Friuli-Venezia_Giulia%2C_Italy%29.svg.png)
![ Map of comune of Sauris (province of Udine, region Friuli-Venezia Giulia, Italy).svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Map_of_comune_of_Sauris_%28province_of_Udine%2C_region_Friuli-Venezia_Giulia%2C_Italy%29.svg/280px-Map_of_comune_of_Sauris_%28province_of_Udine%2C_region_Friuli-Venezia_Giulia%2C_Italy%29.svg.png)
[Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc))
List
*Anisocolpia*Warren, 1899 *Anthierax*Warren, 1905 *Coptogonia*Warren, 1896 *Helminthoceras*Warren, 1896 *Holorista*Warren, 1894 *Pseudoschista*Warren, 1896 * là một chi Sauris* [bướm đêm](/wiki/B%C6%B0%E1%BB%9Bm_%C4%91%C3%AAm)thuộc họ [Geometridae](/wiki/Geometridae). [[1]](#cite_note-COL-1)
## Các loài[
[sửa](/w/index.php?title=Sauris_(b%C6%B0%E1%BB%9Bm_%C4%91%C3%AAm)&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Sauris_(b%C6%B0%E1%BB%9Bm_%C4%91%C3%AAm)&action=edit§ion=1)] [Sauris abnormis](/wiki/Sauris_abnormis) [Sauris abortivata](/wiki/Sauris_abortivata) [Sauris acanthina](/wiki/Sauris_acanthina) [Sauris angulosa](/wiki/Sauris_angulosa) [Sauris angusta](/wiki/Sauris_angusta) [Sauris aroensis](/wiki/Sauris_aroensis) [Sauris asema](/wiki/Sauris_asema) [Sauris aspricosta](/wiki/Sauris_aspricosta) [Sauris atrilineata](/wiki/Sauris_atrilineata) [Sauris auricula](/wiki/Sauris_auricula) [Sauris basilia](/wiki/Sauris_basilia) [Sauris bicolor](/wiki/Sauris_bicolor) [Sauris bigriseata](/wiki/Sauris_bigriseata) [Sauris brevipalpis](/wiki/Sauris_brevipalpis) [Sauris brunnescens](/wiki/Sauris_brunnescens) [Sauris buruensis](/wiki/Sauris_buruensis) [Sauris cinerosa](/wiki/Sauris_cinerosa) [Sauris cirrhigera](/wiki/Sauris_cirrhigera) [Sauris coalita](/wiki/Sauris_coalita) [Sauris commoni](/wiki/Sauris_commoni) [Sauris contorta](/wiki/Sauris_contorta) [Sauris curticornis](/wiki/Sauris_curticornis) [Sauris curvicosta](/wiki/Sauris_curvicosta) [Sauris denigrata](/wiki/Sauris_denigrata) [Sauris dentatilinea](/wiki/Sauris_dentatilinea) [Sauris elaica](/wiki/Sauris_elaica) [Sauris erebata](/wiki/Sauris_erebata) [Sauris erigens](/wiki/Sauris_erigens) [Sauris eupitheciata](/wiki/Sauris_eupitheciata) [Sauris fortunata](/wiki/Sauris_fortunata) [Sauris griseolauta](/wiki/Sauris_griseolauta) [Sauris hirudinata](/wiki/Sauris_hirudinata) [Sauris ignobilis](/wiki/Sauris_ignobilis) [Sauris imbecilla](/wiki/Sauris_imbecilla) [Sauris improspera](/wiki/Sauris_improspera) [Sauris infirma](/wiki/Sauris_infirma) [Sauris inscissa](/wiki/Sauris_inscissa) [Sauris interruptata](/wiki/Sauris_interruptata) [Sauris isocraspeda](/wiki/Sauris_isocraspeda) [Sauris lichenias](/wiki/Sauris_lichenias) [Sauris lineosa](/wiki/Sauris_lineosa) [Sauris lobata](/wiki/Sauris_lobata) [Sauris lucens](/wiki/Sauris_lucens) [Sauris malaca](/wiki/Sauris_malaca) [Sauris marginepunctata](/wiki/Sauris_marginepunctata) [Sauris melanocera](/wiki/Sauris_melanocera) [Sauris melanoceros](/wiki/Sauris_melanoceros) [Sauris melanosterna](/wiki/Sauris_melanosterna) [Sauris mellita](/wiki/Sauris_mellita) [Sauris mesilauensis](/wiki/Sauris_mesilauensis) [Sauris metaphaea](/wiki/Sauris_metaphaea) [Sauris mirabilis](/wiki/Sauris_mirabilis) [Sauris muscosa](/wiki/Sauris_muscosa) [Sauris nanaria](/wiki/Sauris_nanaria) [Sauris nebulosa](/wiki/Sauris_nebulosa) [Sauris nigricincta](/wiki/Sauris_nigricincta) [Sauris nigrifusalis](/wiki/Sauris_nigrifusalis) [Sauris nigripalpata](/wiki/Sauris_nigripalpata) [Sauris nitidula](/wiki/Sauris_nitidula) [Sauris normis](/wiki/Sauris_normis) [Sauris nusta](/wiki/Sauris_nusta) [Sauris oetakwana](/wiki/Sauris_oetakwana) [Sauris othnia](/wiki/Sauris_othnia) [Sauris pallidipalpis](/wiki/Sauris_pallidipalpis) [Sauris pallidiplaga](/wiki/Sauris_pallidiplaga) [Sauris parviplaga](/wiki/Sauris_parviplaga) [Sauris pelagitis](/wiki/Sauris_pelagitis) [Sauris perfasciata](/wiki/Sauris_perfasciata) [Sauris plagulata](/wiki/Sauris_plagulata) [Sauris pleonectes](/wiki/Sauris_pleonectes) [Sauris plumipes](/wiki/Sauris_plumipes) [Sauris poeciloteucta](/wiki/Sauris_poeciloteucta) [Sauris postalba](/wiki/Sauris_postalba) [Sauris preptochaetes](/wiki/Sauris_preptochaetes) [Sauris priva](/wiki/Sauris_priva) [Sauris proboscidaria](/wiki/Sauris_proboscidaria) [Sauris pupurotincta](/wiki/Sauris_pupurotincta) [Sauris quassa](/wiki/Sauris_quassa) [Sauris rectilineata](/wiki/Sauris_rectilineata) [Sauris remodesaria](/wiki/Sauris_remodesaria) [Sauris rhododactyla](/wiki/Sauris_rhododactyla) [Sauris rubriplaga](/wiki/Sauris_rubriplaga) [Sauris seminigra](/wiki/Sauris_seminigra) [Sauris septa](/wiki/Sauris_septa) [Sauris sinuaticornis](/wiki/Sauris_sinuaticornis) [Sauris stictifascia](/wiki/Sauris_stictifascia) [Sauris subfulva](/wiki/Sauris_subfulva) [Sauris subnigrata](/wiki/Sauris_subnigrata) [Sauris trifasciaria](/wiki/Sauris_trifasciaria) [Sauris triseriata](/wiki/Sauris_triseriata) [Sauris turpipennis](/wiki/Sauris_turpipennis) [Sauris ursula](/wiki/Sauris_ursula) [Sauris usta](/wiki/Sauris_usta) [Sauris wanda](/wiki/Sauris_wanda) [Sauris vetustata](/wiki/Sauris_vetustata) [Sauris victoria](/wiki/Sauris_victoria) [Sauris victoriae](/wiki/Sauris_victoriae) [Sauris viridata](/wiki/Sauris_viridata) [Sauris volcanica](/wiki/Sauris_volcanica) [Sauris xissa](/wiki/Sauris_xissa)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Sauris_(b%C6%B0%E1%BB%9Bm_%C4%91%C3%AAm)&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Sauris_(b%C6%B0%E1%BB%9Bm_%C4%91%C3%AAm)&action=edit§ion=2)] **Bisby F.A., Roskov Y.R., Orrell T.M., Nicolson D., Paglinawan L.E., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., Baillargeon G., Ouvrard D. (red.) (2011).** [^](#cite_ref-COL_1-0) [“Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist.”](http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2011/search/all/key/sauris/match/1). Species 2000: Reading, UK. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2012.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Sauris_(b%C6%B0%E1%BB%9Bm_%C4%91%C3%AAm)&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Sauris_(b%C6%B0%E1%BB%9Bm_%C4%91%C3%AAm)&action=edit§ion=3)]
Dữ liệu liên quan tới
[Sauris (bướm đêm)](https://species.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Sauris_(b%C6%B0%E1%BB%9Bm_%C4%91%C3%AAm))tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies)
Phương tiện liên quan tới
[Sauris](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sauris)tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons) [Natural History Museum Lepidoptera genus database](http://www.nhm.ac.uk/jdsml/research-curation/projects/butmoth/GenusList3.dsml?searchPageURL=index.dsml&SUPERFAMIL=&FAMILYqtype=starts+with&FAMILY=geometridae&SUBFAMILYqtype=starts+with&SUBFAMILY=&TRIBEqtype=starts+with&TRIBE=&SUBTRIBEqtype=starts+with&SUBTRIBE=&GENUSqtype=starts+with&GENUS=&AUTHORqtype=starts+with&AUTHOR=&YEARqtype=equals&YEAR=&sort=GENUS)

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache-Status: miss

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

X-Cache: cp1053 miss, cp1052 miss

X-Content-Type-Options: nosniff

Connection: close

Via: 1.1 varnish-v4, 1.1 varnish-v4

Accept-Ranges: bytes

X-UA-Compatible: IE=Edge

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Content-Language: vi

Link: </static/images/project-logos/viwiki.png>;rel=preload;as=image;media=not all and (min-resolution: 1.5dppx),</static/images/project-logos/viwiki-1.5x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 1.5dppx) and (max-resolution: 1.999999dppx),</static/images/project-logos/viwiki-2x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 2dppx)


markdown:
# Batié
|Batié|
|— Tổng —|
|
|![]()
Vị trí của Batié trong tỉnh
[Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/31/Flag_of_Burkina_Faso.svg/23px-Flag_of_Burkina_Faso.svg.png)
[Burkina Faso](/wiki/Burkina_Faso) [tỉnh](/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Burkina_Faso&action=edit&redlink=1) [Noumbiel (tỉnh)](/wiki/Noumbiel_(t%E1%BB%89nh)) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [UTC+0](/wiki/UTC%2B0)) **Batié** là một [tổng](/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A7a_Burkina_Faso&action=edit&redlink=1) thuộc [tỉnh Noumbiel](/wiki/Noumbiel_(t%E1%BB%89nh)) ở đông nam [Burkina Faso](/wiki/Burkina_Faso). Thủ phủ là thị xã Batié. Dân số năm 2006 là 31.793 người. [[1]](#cite_note-1)
Ambourma, Bakon, Bamine, Banamba-Ipiel, Banamba–Izir, Banamba–Sesso, Banamba–Toma, Dabozir, Dakira, Dangbal, Diebe, Dieme, Dissieteon, Djoungbal, Dokita, Donssiere, Douloumba, Fadio, Gangalma, Gapar, Gombar, Kadjateon, Kamateon, Kamba, Kankoumana, Koriba, Koriba-Kinkininé, Koriba–Tanzou, Koudjo, Kpeka, Lakpar, Mal–Dodomo, Mal–Sourgoin, Malteon, Moriba, Niobol, Niolka, Nove, Poni-Kienkire, Pribar, Sourapera, Tadoteon, Tagneteon, Takpo, Tamipar, Tinhouri, Tonior, Tonteon, Toppi, Toussana, Varkourkoula, Yoldeteon, Ypreteon, Zilateon e Zindi.

X-Cache: cp1054 miss, cp1052 miss


markdown:
# Birken-Honigsessen
|
|Birken-Honigsessen
|
|Huy hiệu |
|Vị trí
|
|Hành chính
|
|[Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [Bang](/wiki/Bang_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Rheinland-Pfalz](/wiki/Rheinland-Pfalz) [Huyện](/wiki/Huy%E1%BB%87n_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Altenkirchen](/wiki/Altenkirchen_(huy%E1%BB%87n)) [Verbandsgemeinde](/w/index.php?title=Verbandsgemeinde&action=edit&redlink=1) [Wissen](/wiki/Wissen) **Phân chia Địa phương** [Thị trưởng](/wiki/Burgomaster) **Số liệu thống kê cơ bản** [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [Cao độ](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) [Dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) *(31/12/2006)* [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) **Các thông tin khác** [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CET](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Trung_%C3%82u)/ [CEST](/wiki/Gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_H%C3%A8_Trung_%C3%82u)( [UTC+1](/wiki/UTC%2B1)/ [+2](/wiki/UTC%2B2)) [Biển số xe](/wiki/Bi%E1%BB%83n_s%E1%BB%91_xe) [Mã bưu chính](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_%C4%90%E1%BB%A9c) [Mã vùng](/w/index.php?title=M%C3%A3_v%C3%B9ng_%E1%BB%9F_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) [Website](/wiki/Website) [www.birken-honigsessen.de](http://www.birken-honigsessen.de/) **Birken-Honigsessen** là một [đô thị](/wiki/%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) thuộc [huyện Altenkirchen](/wiki/Altenkirchen_(huy%E1%BB%87n)), [bang](/wiki/Bang_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Rheinland-Pfalz](/wiki/Rheinland-Pfalz), phía tây nước [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c). Đô thị Birken-Honigsessen có [diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) 18,14 [km²](/wiki/Km%C2%B2), [dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) thời điểm ngày [31 tháng 12](/wiki/31_th%C3%A1ng_12) năm [2006](/wiki/2006) là 2582 người.


markdown:
# Cầy mangut đuôi trắng
|
|Ichneumia albicauda
|
|[Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Mammalia](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Carnivora](/wiki/B%E1%BB%99_%C4%82n_th%E1%BB%8Bt) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Herpestidae](/wiki/Herpestidae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) **Ichneumia** [I. Geoffroy Saint-Hilaire](/w/index.php?title=Isidore_Geoffroy_Saint-Hilaire&action=edit&redlink=1), 1837 [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **I. albicauda** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Ichneumia albicauda* [G. Cuvier](/wiki/Georges_Cuvier), 1829 [[2]](#cite_note-msw3-2) ![ White-tailed Mongoose area.png](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/White-tailed_Mongoose_area.png/280px-White-tailed_Mongoose_area.png)
![ White-tailed Mongoose area.png](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/White-tailed_Mongoose_area.png/280px-White-tailed_Mongoose_area.png)
[Phân loài](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%C3%A0i)
List
*I. a. albicauda* *I. a. dialeucos* *I. a. grandis* *I. a. haagneri* *I. a. ibeanus* *I. a. loandae* *I. a. loempo* [Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc)) *Lasiopus*I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1835. **Cầy mangut đuôi trắng** (danh pháp khoa học: *Ichneumia albicauda*) là một loài [động vật có vú](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA) trong [họ Cầy mangut](/wiki/H%E1%BB%8D_C%E1%BA%A7y_mangut), [bộ Ăn thịt](/wiki/B%E1%BB%99_%C4%82n_th%E1%BB%8Bt). Loài này được G.[Baron] Cuvier mô tả năm 1829. Cầy mangut đuôi trắng sinh sống ở hầu hết châu Phi phía nam sa mạc Sahara, và phần phía nam của bán đảo Ả Rập. Chúng sinh sống trong một loạt các môi trường sống, từ bán sa mạc để trồng cây cỏ nhiệt đới, nhưng tránh những khu vực ẩm ướt như lưu vực sông Congo hoặc các khu vực cực kỳ khô cằn. Chúng thích các vùng có cây bao phủ dày, chẳng hạn như các bìa rừng và suối lởm chởm. Chúng có trọng lượng khoảng 6,4-9,2 lb (2,9-4,2 kg), có chiều dài đầu và thân 21-28 năm (53-71 cm) và đuôi dài 16-19 năm (40-47 cm). Chân của chúng là tương đối dài đối với một loài cầy mangut. [2]
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=C%E1%BA%A7y_mangut_%C4%91u%C3%B4i_tr%E1%BA%AFng&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=C%E1%BA%A7y_mangut_%C4%91u%C3%B4i_tr%E1%BA%AFng&action=edit§ion=1)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=C%E1%BA%A7y_mangut_%C4%91u%C3%B4i_tr%E1%BA%AFng&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=C%E1%BA%A7y_mangut_%C4%91u%C3%B4i_tr%E1%BA%AFng&action=edit§ion=2)] **Hoffmann, M. (2008).** [^](#cite_ref-iucn_1-0) [“Ichneumia albicauda”](http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/41620). *.* [Loài bị đe dọa trong sách Đỏ.](/wiki/S%C3%A1ch_%C4%90%E1%BB%8F)Version 2010.1 [Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế](/wiki/Li%C3%AAn_minh_B%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n_Thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF). Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2010. Database entry includes a brief justification of why this species is of least concern
- ^
**a** [Wilson, D. E.; Reeder, D. M. biên tập (2005). “](#cite_ref-msw3_2-1) **ă** *Ichneumia albicauda*”. [. Baltimore: Nhà in Đại học Johns Hopkins, 2 tập (2.142 trang).](http://www.departments.bucknell.edu/biology/resources/msw3/browse.asp?id=14000638) *Mammal Species of the World* [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-8018-8221-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-8018-8221-0). [OCLC](/wiki/OCLC) [62265494](//www.worldcat.org/oclc/62265494).
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=C%E1%BA%A7y_mangut_%C4%91u%C3%B4i_tr%E1%BA%AFng&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=C%E1%BA%A7y_mangut_%C4%91u%C3%B4i_tr%E1%BA%AFng&action=edit§ion=3)]
Phương tiện liên quan tới
[Ichneumia albicauda](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ichneumia_albicauda)tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)

X-Cache: cp1055 miss, cp1052 miss


markdown:
*Chè Rooibos*
|
|Aspalathus linearis
|
|![]()
[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Eudicots](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_hai_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m_th%E1%BA%ADt_s%E1%BB%B1) [Rosids](/wiki/Nh%C3%A1nh_hoa_H%E1%BB%93ng) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Fabales](/wiki/B%E1%BB%99_%C4%90%E1%BA%ADu) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Fabaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_%C4%90%E1%BA%ADu) [Tông](/wiki/T%C3%B4ng_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *tribus*) [Crotalarieae](/wiki/Crotalarieae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Aspalathus](/wiki/Aspalathus) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **A. linearis** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Aspalathus linearis*
(N.L.Burm.)
[R.Dahlgr.](/w/index.php?title=Rolf_Martin_Theodor_Dahlgren&action=edit&redlink=1) **Chè Rooibos**, tên khoa học *, là một loài Aspalathus linearis* [thực vật có hoa](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa)trong [họ Đậu](/wiki/H%E1%BB%8D_%C4%90%E1%BA%ADu). Loài này được (Burm.f.) R.Dahlgren miêu tả khoa học đầu tiên. [[1]](#cite_note-1)
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A8_Rooibos&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A8_Rooibos&action=edit§ion=1)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A8_Rooibos&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A8_Rooibos&action=edit§ion=2)] **The Plant List (2010).** [^](#cite_ref-1) [“](http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/ild-6704). Truy cập ngày 5 tháng 6 năm 2013. *Aspalathus linearis*”
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%A8_Rooibos&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%A8_Rooibos&action=edit§ion=3)]
- Reinhard Lieberei, Christoph Reisdorf:
*Nutzpflanzenkunde.*7. Auflage, Georg Thieme, Stuttgart 2007, S. 290.
Phương tiện liên quan tới
[Aspalathus linearis](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Aspalathus_linearis)tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)
Dữ liệu liên quan tới
[Aspalathus linearis](https://species.wikimedia.org/wiki/Aspalathus_linearis) tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies) [tại](http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=) *Chè Rooibos* [Hệ thống Thông tin Phân loại Tích hợp](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_Th%C3%B4ng_tin_Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_T%C3%ADch_h%E1%BB%A3p)(ITIS). [tại trang](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?id=155124) *Aspalathus linearis* [Trung tâm Thông tin Công nghệ sinh học quốc gia Hoa Kỳ](/wiki/Trung_t%C3%A2m_Th%C3%B4ng_tin_C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_sinh_h%E1%BB%8Dc_qu%E1%BB%91c_gia_Hoa_K%E1%BB%B3)(NCBI). [South African Rooibos Council](http://www.sarooibos.co.za/) [South African Medical Research Council research findings](http://www.mrc.ac.za/promec/antimutagenic.htm) [The ZA Show - Episode 23 - ngày 16 tháng 11 năm 2005](http://www.thezashow.com/podpress_trac/web/151/0/TheZAShow-Episode23-16112005.mp3)- Discussion about Rooibos, 25 phút into the show. [Rooibos in the Cedarberg](http://bloggometry.com/rooibos)- A South African View of Rooibos.
- Volker Mehnert:
[Warum ein unscheinbarer Wüstenbusch Gold wert ist.](http://www.welt.de/reise/article106291465/Warum-ein-unscheinbarer-Wuestenbusch-Gold-wert-ist.html)Welt Online, 12. Mai 2012.
- Stefanie Goldscheider:
*Rooibos – Rotbuschtee aus Südafrika*. [Rappels historiques à propos du Rooibos](http://www.rinoceros.org/article9426.html) **(tiếng Pháp)**


markdown:
# Chùa Việt Nam
Việt Nam hiện có 14.775 ngôi chùa, chiếm 36% tổng số
[di tích Việt Nam](/wiki/Di_t%C3%ADch_Vi%E1%BB%87t_Nam). [Chùa](/wiki/Ch%C3%B9a) là cơ sở hoạt động và truyền bá [Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o). Tuy nhiên, một số **chùa Việt Nam** ngoài thờ Phật còn thờ thần (điển hình là thờ các vị thiền sư: [Từ Đạo Hạnh](/wiki/T%E1%BB%AB_%C4%90%E1%BA%A1o_H%E1%BA%A1nh), [Nguyễn Minh Không](/wiki/L%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_S%C6%B0), [Trần Nhân Tông](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Nh%C3%A2n_T%C3%B4ng) và [Lý Thần Tông](/wiki/L%C3%BD_Th%E1%BA%A7n_T%C3%B4ng)), thờ tam giáo ( [Phật](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) – [Lão](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_gi%C3%A1o) – [Khổng](/wiki/Nho_gi%C3%A1o)), thờ [Trúc Lâm Tam tổ](/wiki/Tr%C3%BAc_L%C3%A2m_Tam_t%E1%BB%95)... [[1]](#cite_note-1)
Để chỉ chùa thờ
[Phật](/wiki/Ph%E1%BA%ADt), trong [tiếng Việt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t) còn có từ "chiền" ( [chữ Nôm](/wiki/Ch%E1%BB%AF_N%C3%B4m): 廛 hoặc 纏)... Một số người cho rằng từ "chiền" có thể có gốc từ *cetiya* của [tiếng Pali](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Pali) hay *caitya* của [tiếng Phạn](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%E1%BA%A1n), cả hai dùng để chỉ điện thờ Phật.
## Mục lục
[1 Khái quát](#Kh.C3.A1i_qu.C3.A1t) [2 Phân loại theo cấu trúc](#Ph.C3.A2n_lo.E1.BA.A1i_theo_c.E1.BA.A5u_tr.C3.BAc) [3 Kiến trúc](#Ki.E1.BA.BFn_tr.C3.BAc) [4 Bài trí tượng thờ trong chùa](#B.C3.A0i_tr.C3.AD_t.C6.B0.E1.BB.A3ng_th.E1.BB.9D_trong_ch.C3.B9a) [5 Các pháp bảo trong chùa](#C.C3.A1c_ph.C3.A1p_b.E1.BA.A3o_trong_ch.C3.B9a) [6 Một số chùa tiêu biểu ở Việt Nam](#M.E1.BB.99t_s.E1.BB.91_ch.C3.B9a_ti.C3.AAu_bi.E1.BB.83u_.E1.BB.9F_Vi.E1.BB.87t_Nam) [7 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [8 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [9 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Khái quát[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=1)]
Theo câu
[tục ngữ Việt Nam](/wiki/T%E1%BB%A5c_ng%E1%BB%AF_Vi%E1%BB%87t_Nam) "đất vua, chùa làng", các ngôi chùa đa số là thuộc về cộng đồng làng xã. Xây chùa bao giờ cũng là một việc trọng đại đối với làng quê Việt Nam. Việc chọn đất xây chùa thường bị chi phối bởi quan niệm [2] [phong thủy](/wiki/Phong_th%E1%BB%A7y). "Xây dựng chùa, phải chọn đất tốt, ngày tốt, giờ tốt. Đất tốt là nơi bên trái trống không, hoặc có sông ngòi, ao hồ ôm bọc. Núi hổ (hay tay hổ) ở bên phải phải cao dày, lớp lớp quay đầu lại, hoặc có hình hoa [sen](/wiki/Sen), tràng [phướn](/w/index.php?title=Ph%C6%B0%E1%BB%9Bn&action=edit&redlink=1), long báu hoặc có hình [rồng](/wiki/R%E1%BB%93ng), [phượng](/wiki/Ph%C6%B0%E1%BB%A3ng_ho%C3%A0ng), [quy](/wiki/B%E1%BB%99_R%C3%B9a), [xà](/wiki/R%E1%BA%AFn)chầu bái. Đó là đất dương cơ ái hổ (nền dương có tay hổ) vậy. Nước thì nên chảy quanh sang trái. Nếu đảo ky, thì mạch nước lại vào ở phía trước. Trước mặt có [minh đường](/w/index.php?title=Minh_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng&action=edit&redlink=1)hay không có đều được cả.
Các Chùa Việt Nam thường được
[xây dựng](/wiki/X%C3%A2y_d%E1%BB%B1ng) bằng các thứ [vật liệu](/wiki/V%E1%BA%ADt_li%E1%BB%87u) quen thuộc như [tre](/wiki/Tre), [tranh](/wiki/Tranh) cho đến [gỗ](/wiki/G%E1%BB%97), [gạch](/wiki/G%E1%BA%A1ch_nung), [ngói](/wiki/Ng%C3%B3i)... Nhưng người ta thường dành cho chùa những vật liệu tốt nhất có thể được. Vật liệu cũng như tiền bạc dùng cho việc xây dựng chùa thường được quyên góp trong mọi tầng lớp dân cư, gọi là của "công đức". Người ta tin là sẽ được hưởng phúc khi đem cúng vật liệu hay tiền bạc cho việc xây dựng chùa. Trên những cột [gỗ lim](/wiki/G%E1%BB%97_lim) không bị mối mọt, một số chùa khắc rõ tên người đóng góp. Ngoài ra các tên này cũng được ghi ở các bàn thờ bằng đá hoặc trên các đồ [sành](/w/index.php?title=S%C3%A0nh&action=edit&redlink=1), [sứ](/wiki/S%E1%BB%A9) như bát hương, bình hoa, chân đèn... trong một danh sách dài.
Ngày bắt đầu xây dựng chùa cũng như ngày khánh thành đều là những thời điểm có ý nghĩa trong đời sống nhân dân làng quê Việt Nam. Thường có những nghi lễ đặc biệt trong những ngày này.
Chùa Việt Nam thường không phải là một công trình mà là một quần thể
[kiến trúc](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc), gồm những ngôi nhà sắp xếp cạnh nhau hoặc nối vào nhau. Tùy theo cách bố trí những ngôi nhà này mà người ta chia thành những kiểu chùa khác nhau. Tên các kiểu chùa truyền thống thường được đặt theo các [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n) có dạng gần với mặt bằng kiến trúc chùa.
## Phân loại theo cấu trúc[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=2)]
### Chùa chữ Đinh[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=3)]
Chùa chữ Đinh (丁), có nhà
*chính điện* hay còn gọi là *thượng điện*, là nhà đặt các bàn thờ [Phật](/wiki/Ph%E1%BA%ADt), được nối thẳng góc với *nhà bái đường* hay *nhà tiền đường* ở phía trước. Một số chùa tiêu biểu kiểu kiến trúc này là [chùa Hà](/wiki/Ch%C3%B9a_H%C3%A0), [chùa Bộc](/wiki/Ch%C3%B9a_B%E1%BB%99c) ( [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)); [chùa Nhất Trụ](/wiki/Ch%C3%B9a_Nh%E1%BA%A5t_Tr%E1%BB%A5), [chùa Bích Động](/wiki/Ch%C3%B9a_B%C3%ADch_%C4%90%E1%BB%99ng) ( [Ninh Bình](/wiki/Ninh_B%C3%ACnh)); [chùa Trăm Gian](/wiki/Ch%C3%B9a_Tr%C4%83m_Gian) ( [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)); [chùa Dư Hàng](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_D%C6%B0_H%C3%A0ng&action=edit&redlink=1) ( [Hải Phòng](/wiki/H%E1%BA%A3i_Ph%C3%B2ng)),...
### Chùa chữ Công[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=4)]
Chùa chữ Công (工) là chùa có 'nhà chính điện và nhà bái đường song song với nhau và được nối với nhau bằng một ngôi nhà gọi là nhà thiêu hương, nơi sư làm lễ. Có nơi gọi gian nhà nối nhà bái đường với Phật điện này là ống muống. Tiêu biểu kiểu kiến trúc này là chùa Cầu (Hội An); chùa Keo (Thái Bình),...
### Chùa chữ Tam[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=5)]
Chùa chữ Tam (三) là kiểu chùa có ba nếp nhà song song với nhau, thường được gọi là chùa Hạ, chùa Trung và chùa Thượng.
[Chùa Kim Liên](/wiki/Ch%C3%B9a_Kim_Li%C3%AAn), [chùa Tây Phương](/wiki/Ch%C3%B9a_T%C3%A2y_Ph%C6%B0%C6%A1ng) ở [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i) có dạng bố cục như thế này.
### Chùa kiểu
*Nội công ngoại quốc*[ [sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=6)]
Chùa kiểu
*Nội công ngoại quốc* là kiểu chùa có hai hành lang dài nối liền *nhà tiền đường* ở phía trước với *nhà hậu đường* (có thể là nhà tổ hay nhà tăng) ở phía sau làm thành một khung hình chữ nhật bao quanh lấy nhà thiêu hương, nhà thượng điện hay các công trình kiến trúc khác ở giữa. Bố cục mặt bằng chùa có dạng phía trong hình chữ Công (工), còn phía ngoài có khung bao quanh như chữ khẩu (口) hay như ở chữ Quốc (國).
Đây là các dạng bố cục của các công trình kiến trúc chính. Ngoài ra, trong chùa còn có những ngôi nhà khác như
*nhà tổ*, là nơi thờ các vị sư từng trụ trì ở chùa nay đã tịch, hoặc *nhà tăng*, nơi ở của các nhà sư và một số kiến trúc khác như gác chuông, tháp và tam quan.
Chùa kiểu chữ Công (宮) là phổ biến hơn cả. Tuy nhiên có một số ngoại lệ, tiêu biểu là
[chùa Một Cột](/wiki/Ch%C3%B9a_M%E1%BB%99t_C%E1%BB%99t) ở [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i) có hình dáng một bông sen nở trên mặt nước, hay ngôi chùa mới được xây cất như [chùa Vĩnh Nghiêm](/wiki/Ch%C3%B9a_V%C4%A9nh_Nghi%C3%AAm) có hai tầng ở [Thành phố Hồ Chí Minh](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) mang trong mình cả những nét truyền thống Phật giáo và cả những thành tựu của kiến trúc. Nhưng những ngoại lệ như vậy không nhiều.
## Kiến trúc[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=7)]
Kiến trúc chùa Việt Nam được xây dựng và phát triển khá đa dạng qua các thời kỳ
[lịch sử](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD) khác nhau và không gian khác nhau, ở các phong cách kiến trúc địa phương. Chùa kiểu *chữ Tam* phổ biến hơn miền Nam hơn ở miền Bắc. Chùa của [người Mường](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%C6%B0%E1%BB%9Dng) làm bằng tranh tre đơn giản. Chùa của [người Khmer](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Khmer) xây theo kiến trúc của [Campuchia](/wiki/Campuchia) và [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan) - vốn ảnh hưởng văn hóa của đế chế Khmer. Chùa của [người Hoa](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hoa) cũng có sắc thái kiến trúc riêng. [[3]](#cite_note-3)
### Tam quan[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=8)] [Tam quan](/wiki/Tam_quan_(ch%C3%B9a)) là bộ phận không thể thiếu trong thành phần chùa Việt Nam, là cổng vào chùa, thường là một ngôi nhà với ba cửa vào. Có nhiều chùa có hai tam quan, một tam quan nội và một tam quan ngoại. Tầng trên của Tam quan có thể dùng làm gác chuông.
### Sân chùa[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=9)]
Qua Tam quan là đến sân chùa. Sân của nhiều chùa thường được bày đặt các
[chậu cảnh](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%ADu_c%E1%BA%A3nh&action=edit&redlink=1), [hòn non bộ](/wiki/H%C3%B2n_non_b%E1%BB%99) với mục đích làm tăng thêm cảnh sắc thiên nhiên cho ngôi chùa. Diện tích của sân chùa phụ thuộc vào những điều kiện và đặc điểm riêng của từng chùa. Trong sân chùa, đôi khi có các ngọn tháp được xây dựng ở đây như ở [chùa Dâu](/wiki/Ch%C3%B9a_D%C3%A2u), [chùa Thiên Mụ](/wiki/Ch%C3%B9a_Thi%C3%AAn_M%E1%BB%A5).
### Bái đường[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=10)]
Từ dưới sân chùa, lớp kiến trúc đầu tiên của ngôi chùa là nhà bái đường (hay còn gọi là tiền đường, nhà thiêu hương). Để đi được đến đây thường phải đi lên một số bậc thềm. Ở nhà bái đường có thể đặt một số tượng, bia đá ghi sự tích của ngôi chùa, có thể đặt cả chuông, khánh nếu như ngoài cửa Tam quan không xây gác chuông. Giữa bái đường là hương án, nơi thắp hương chính. Thông thường người đến lễ chùa thắp hương ở đây. Số gian của bái đường tùy thuộc vào quy mô của chùa, nhỏ nhất là 3 gian, thông thường là 5 gian.
### Chính điện[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=11)]
Qua nhà bái đường là chính điện. Giữa bái đường và chính điện có một khoảng trống không rộng lắm, để cho ánh sáng tự nhiên chiếu sáng. Nhà chính điện là phần quan trọng nhất của ngôi chùa vì nơi đây bày những pho tượng Phật chủ yếu của điện thờ Phật ở Việt Nam.
### Hành lang[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=12)]
Chạy song song với chính điện, nối chính điện với hậu đường là hai gian hành lang, tạo thành một nhà ba gian.
### Hậu đường[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=13)]
Qua nhà chính điện, theo đường hành lang ta đến nhà tăng đường (còn gọi là nhà hậu đường), cũng còn gọi là nhà tổ. Nhà hậu đường ở một số chùa trong miền nam Việt Nam liền sát sau nhà chính điện, ngay sau phía bàn thờ Phật.
Trong thực tế, chùa có nhiều biến thể khác nhau. Ở một số chùa, phía sau điện thờ
[Phật](/wiki/Ph%E1%BA%ADt) còn có điện thờ [Thần](/wiki/Th%E1%BA%A7n), đó là loại chùa *tiền Phật hậu Thần* phổ biến ở miền [Bắc Việt Nam](/wiki/B%E1%BA%AFc_Vi%E1%BB%87t_Nam). Có chùa có gác chuông ở phía trước, có chùa có gác chuông ở phía sau, có chùa gác chuông ở ngay trên cửa [Tam quan](/wiki/Tam_quan), có chùa gác chuông lại ở trên nhà tổ. Một số chùa có ngôi tháp lớn ở trước mặt, như [chùa Dâu](/wiki/Ch%C3%B9a_D%C3%A2u) ở tỉnh [Bắc Ninh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Ninh), [chùa Phổ Minh](/wiki/Ch%C3%B9a_Ph%E1%BB%95_Minh) ở tỉnh [Nam Định](/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh), nhưng một số chùa khác lại đặt các tháp ở hai bên chùa hay có vườn tháp riêng như [chùa Trấn Quốc](/wiki/Ch%C3%B9a_Tr%E1%BA%A5n_Qu%E1%BB%91c) ở Hà Nội, [chùa Bút Tháp](/wiki/Ch%C3%B9a_B%C3%BAt_Th%C3%A1p) ở Bắc Ninh, [Chùa Bổ Đà](/wiki/Ch%C3%B9a_B%E1%BB%95_%C4%90%C3%A0) ở tỉnh [Bắc Giang](/wiki/B%E1%BA%AFc_Giang)...
Ngoài công trình chính, chùa Việt Nam thường có vườn cây, vườn hoa được trồng và chăm chút cẩn thận. Nhiều chùa có cả
[giếng](/wiki/Gi%E1%BA%BFng), ao, hồ sen...
## Bài trí tượng thờ trong chùa[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=14)]
Do lịch sử truyền nhập
[Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) ở Việt Nam, phần lớn chùa Việt Nam là chùa [Đại thừa](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_th%E1%BB%ABa). Do đó, ở nhà chính điện cũng như các tòa nhà khác trong chùa, chúng ta thấy có nhiều tượng [Phật](/wiki/Ph%E1%BA%ADt), [Bồ Tát](/wiki/B%E1%BB%93_T%C3%A1t) cùng với các tượng thuộc những hệ phái Phật giáo khác.
### Tượng bày trong chính điện[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=15)]
Chính điện bao giờ cũng là nơi trung tâm của sự thờ cúng trong chùa. Ở đây có nhiều lớp bàn thờ làm thành bậc từ cao xuống thấp. Vị trí các tượng được thay đổi linh hoạt theo từng chùa. Có những chùa có rất nhiều tượng như
[chùa Mía](/wiki/Ch%C3%B9a_M%C3%ADa) ở [Hà Tây](/wiki/H%C3%A0_T%C3%A2y), có tới 278 pho tượng, [chùa Trăm Gian](/wiki/Ch%C3%B9a_Qu%E1%BA%A3ng_Nghi%C3%AAm) ở [Hà Tây](/wiki/H%C3%A0_T%C3%A2y) có 153 pho tượng... Các lớp bàn thờ được sắp xếp theo nguyên tắc sau: lớp bàn thờ cao nhất ở sâu trên cùng giáp mái chùa, sau đó các lớp bàn thờ đặt tượng cứ thấp dần, tiếp sau lớp bệ thờ cuối cùng bao giờ cũng là hương án. Nguyên tắc bài trí khá uyển chuyển và linh hoạt đối với mỗi chùa. Tuy vậy, một số nét chung thường thấy như sau :
-
- Tầng cao nhất của bàn thờ ở chính điện, sát vách, thường có 3 pho tượng gọi là "Tam thế Phật", tức là các vị Phật của ba thời gian: quá khứ, hiện tại và vị lai. Một trong các Phật quá khứ là
[Phật Nhiên Đăng](/w/index.php?title=Nhi%C3%AAn_%C4%90%C4%83ng_Ph%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1), Phật hiện tại là [Phật Thích Ca Mầu Ni](/wiki/T%E1%BA%A5t-%C4%91%E1%BA%A1t-%C4%91a_C%E1%BB%93-%C4%91%C3%A0m), Phật tương lai sẽ là Bồ Tát Di Lặc (hiện tại đang thuyết giảng ở nội cung trời Đâu Suất, sẽ hạ sinh trong vài triệu năm nữa, sau khi Phật pháp bị trôi vào lãng quên). Ba tượng Tam thế có kích thước và hình dáng giống nhau, đỉnh đầu có gồ thịt nổi cao như búi tóc, tóc xoắn ốc, tai dài, ngực có chữ vạn (+), mình có sắc hoàn kim sáng rực, mặt nguyệt. Ba pho tượng Tam thế được đặt ngồi trên tòa sen.
- Tầng cao nhất của bàn thờ ở chính điện, sát vách, thường có 3 pho tượng gọi là "Tam thế Phật", tức là các vị Phật của ba thời gian: quá khứ, hiện tại và vị lai. Một trong các Phật quá khứ là
- Phía dưới ba pho tượng trên thường xếp ba pho tượng gọi là "Di Đà tam tôn" (còn gọi là "Tây phương tam thánh") gồm tượng Phật A Di Đà ở giữa, tượng Bồ Tát
[Quán Thế Âm](/wiki/Qu%C3%A1n_Th%E1%BA%BF_%C3%82m)( [tiếng Phạn](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%E1%BA%A1n): *Avalokiteśvara*) ở bên trái và tượng Bồ Tát [Đại Thế Chí](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Th%E1%BA%BF_Ch%C3%AD)ở bên phải. Tượng Phật A Di Đà thường có kích thước lớn hơn các tượng khác. Tượng A Di Đà ở [chùa Phật Tích](/wiki/Ch%C3%B9a_Ph%E1%BA%ADt_T%C3%ADch)cao 1,82 m, trong tư thế ngồi [toạ thiền](/wiki/T%E1%BB%8Da_thi%E1%BB%81n), không kể bệ và đài sen; tượng này ở chùa Bần Yên Nhân ( [Hưng Yên](/wiki/H%C6%B0ng_Y%C3%AAn)) cao tới 2 m, không kể bệ và đài sen. Hai tượng còn lại là hai vị thị giả giúp việc cứu thế cho Phật A Di Đà nên thường được tạc kiểu đứng chầu bên cạnh. Bộ "Di Đà tam tôn" được đặt ở tầng thứ hai để tỏ ý là mặc dù các ngài ở cõi [Cực lạc](/wiki/C%E1%BB%B1c_l%E1%BA%A1c)nhưng vẫn có duyên và gần gũi với cõi [Sa bà](/w/index.php?title=Sa_b%C3%A0&action=edit&redlink=1)này, gần gũi với chúng sinh.
- Dưới ba pho tượng "Di Đà tam tôn", đã nói bên trên, thường là tượng Phật Thích Ca Mầu Ni (còn gọi là Thích ca giáo chủ) ngồi giữa với tượng Bồ Tát
[Văn Thù Sư Lợi](/wiki/V%C4%83n-th%C3%B9-s%C6%B0-l%E1%BB%A3i)ở bên trái và tượng Bồ Tát [Phổ Hiền](/wiki/Ph%E1%BB%95_Hi%E1%BB%81n)ở bên phải. Thích Ca ngồi trên tòa sen, còn Văn Thù và Phổ Hiền đứng trên tòa sen. Bộ ba tượng này thể hiện cảnh Phật Thích Ca Mầu Ni đang thuyết pháp. Có nhiều nơi, thay vào vị trí của Văn Thù và Phổ Hiền là hai đệ tử của Thích Ca là [Ca Diếp](/wiki/Ca_Di%E1%BA%BFp)và [A Nan Đà](/wiki/A-nan-%C4%91%C3%A0)khi Phật Thích ca còn đang ở thế gian.
- Ở lớp ban thờ thứ tư, chiếm vị trí ở giữa là tượng Cửu Long. Hai bên là tượng
[Đế Thích](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_Th%C3%ADch_Thi%C3%AAn&action=edit&redlink=1)và [Phạm Thiên](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Thi%C3%AAn). Tượng Cửu Long diễn tả Phật Thích Ca Mầu Ni lúc mới sinh. Theo truyền thuyết, khi ngài mới giáng sinh, có chín con [rồng](/wiki/R%E1%BB%93ng)xuống phun nước cho ngài tắm. Tắm xong, ngài tự đi được bảy bước về phía trước, tay trái chỉ lên trời, tay phải chỉ xuống đất mà nói "Thiên thượng, thiên hạ, duy ngã độc tôn" (trên trời, dưới trời chỉ có một ta), xong ngài lại nằm xuống theo kiểu con trẻ. Đế Thích là vua chủ tể cõi trời dục giới, còn Phạm Thiên là vua chủ tể cõi trời sắc giới. Vì là vua nên tượng các vị được tạc theo chân dung hoàng đế: đội mũ miện, ngồi trên ngai.
Trên bàn thờ chính ở nhà thượng điện, ngoài tượng
[Phật A Di Đà](/wiki/A-di-%C4%91%C3%A0), [Phật Thích Ca](/wiki/T%E1%BA%A5t-%C4%91%E1%BA%A1t-%C4%91a_C%E1%BB%93-%C4%91%C3%A0m), ở một số chùa còn có tượng [Phật Di Lặc](/wiki/Di-l%E1%BA%B7c). Tượng được tạo với bộ mặt tươi cười, áo phanh, để hở cái bụng to. Thường hai bên tượng này, người ta còn đặt ở bên trái tượng [Pháp hoa lâm Bồ Tát](/w/index.php?title=Ph%C3%A1p_hoa_l%C3%A2m_B%E1%BB%93_T%C3%A1t&action=edit&redlink=1), bên phải là [Đại diệu tướng Bồ Tát](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_di%E1%BB%87u_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_B%E1%BB%93_T%C3%A1t&action=edit&redlink=1), gọi chung là [Di Lặc Tam Tôn](/w/index.php?title=Di_L%E1%BA%B7c_Tam_T%C3%B4n&action=edit&redlink=1). Ngoài ra, ở một số chùa, sau lớp tượng Cửu long, người ta còn bày bốn pho tượng [Tứ Thiên Vương](/w/index.php?title=T%E1%BB%A9_Thi%C3%AAn_V%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1). Đó là bốn vị Thiên Vương phân nhau cai quản bốn cõi ở bốn phía núi Tu-di, nơi ngự trị của Đế Thích. Có chùa lại bày tượng Tứ Bồ Tát vào vị trí của Tứ Thiên Vương. Những chùa rộng rãi còn bày thêm tượng tám vị Kim cương ( [Bát bộ Kim cương](/w/index.php?title=B%C3%A1t_b%E1%BB%99_Kim_c%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1)) ở hai bên sát chính điện, mỗi bên bốn vị, mặc giáp trụ và cầm vũ khí.
Tượng Phật bà nghìn mắt nghìn tay cũng thấy được bày bổ sung vào điện chính. Cần lưu ý là các tượng Đức Quan thế âm có nhiều biến thể nhất trong các chùa ở Việt Nam
[Quan Âm Thị Kính](/wiki/Quan_%C3%82m_Th%E1%BB%8B_K%C3%ADnh_(truy%E1%BB%87n_th%C6%A1)). Cũng ở nhà chính điện, ở hai bên dãy bàn thờ chư Phật có thể gặp lại tượng thờ [Thái thượng Lão quân](/w/index.php?title=Th%C3%A1i_th%C6%B0%E1%BB%A3ng_L%C3%A3o_qu%C3%A2n&action=edit&redlink=1) ở bên phải và [Khổng Tử](/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD) ở bên trái. Đây là hai vị tổ của [Đạo giáo](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_gi%C3%A1o) và [Nho giáo](/wiki/Nho_gi%C3%A1o) được thờ trong điện thờ Phật của các chùa để diễn tả tư tưởng " [Tam giáo đồng nguyên](/w/index.php?title=Tam_gi%C3%A1o_%C4%91%E1%BB%93ng_nguy%C3%AAn&action=edit&redlink=1)" của xã hội Việt Nam xưa.
### Tượng bày trong bái đường[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=16)]
Trong nhà tiền đường (gian bên cạnh của nhà bái đường) thường có hai tượng
[Hộ pháp](/wiki/H%E1%BB%99_ph%C3%A1p) là những vị thần bảo vệ Phật Pháp, mặc giáp trụ, cầm vũ khí, đứng hoặc ngồi trên lưng sấu, một loại [sư tử](/wiki/S%C6%B0_t%E1%BB%AD) huyền thoại. Kích thước của tượng rất lớn, đắp bằng đất thó. Dân gian vẫn nói "to như ông Hộ pháp" là cách nói so sánh với hai tượng này. Còn một số thuyết khác, đã thành phổ biến, cho rằng tượng vị bên trái là Khuyến thiện (gọi tắt là ông Thiện), tượng vị bên phải là Trừng ác (gọi tắt là ông Ác). Theo thuyết này thì việc bày đối xứng hai tượng ông Thiện-Ác nói lên sự tồn tại biện chứng của hai bản nguyên Thiện-Ác.
Ở phía Đông nhà bái đường có ban thờ tượng
[Thổ địa thần](/w/index.php?title=Th%E1%BB%95_%C4%91%E1%BB%8Ba_th%E1%BA%A7n&action=edit&redlink=1), có một số chùa đưa tượng này ra thờ riêng ở một miếu bên cạnh chùa. Ở một số chùa, bên cạnh thờ Thổ địa thần ta gặp bàn thờ [Long thần](/w/index.php?title=Long_th%E1%BA%A7n&action=edit&redlink=1). Theo truyền thuyết, Long vương vốn lúc đầu định hãm hại Phật tổ, phá hoại sự nghiệp của Phật, không cho thành chính quả nhưng đã không phá nổi nên đã quy Phật và hộ trì Phật pháp.
Phía Tây nhà bái đường thường có pho tượng Thánh tăng. Tượng này được bày nhiều nhất ở nhà tăng đường (nhà tổ). Ở nhà tổ, ngoài tượng các vị sư từng trụ trì ở chùa, còn có bàn thờ đặt tượng
[Bồ Đề Đạt Ma](/wiki/B%E1%BB%93-%C4%91%E1%BB%81-%C4%91%E1%BA%A1t-ma), nhà sư [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) đến [Trung Hoa](/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c) vào khoảng đầu [thế kỷ 6](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_6), được coi là người sáng lập [Thiền Tông](/wiki/Thi%E1%BB%81n_t%C3%B4ng) ở đó.
Ở nhà bái đường, đôi khi còn có các bàn thờ mười vị
[Diêm Vương](/wiki/Di%C3%AAm_v%C6%B0%C6%A1ng), được gọi là thập điện Diêm Vương, tức mười vị vua cai quản mười tầng địa ngục.
### Tượng bày ở nhà hành lang[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=17)]
Nhà hành lang có thể là hai dãy nhà chạy song song ở hai bên nhà chính điện. Cũng có thể là hai dãy như vậy mà chung mái với nhà điện chính và mang đúng nghĩa là hành lang, theo hai lối hành lang này có thể đi tiếp vào hậu đường. Người ta thường bày tượng
[18 vị](/w/index.php?title=18_v%E1%BB%8B_La_H%C3%A1n&action=edit&redlink=1) Tổ truyền đăng, mỗi bên 9 tượng. Có chùa như [chùa Keo](/wiki/Ch%C3%B9a_Keo) ở [Thái Bình](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh), các tượng Tổ truyền đăng được bày ngay ở tiền đường. Còn ở [chùa Tây Phương](/wiki/Ch%C3%B9a_T%C3%A2y_Ph%C6%B0%C6%A1ng), [Hà Tây](/wiki/H%C3%A0_T%C3%A2y) lại là các tượng Tổ (trong 28 vị) người [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) mà [Thiền tông Trung Quốc](/w/index.php?title=Thi%E1%BB%81n_t%C3%B4ng_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) thừa nhận. Kích thước tượng Tổ truyền đăng tương tự như người thực, các vị ngồi trên tảng đá hay gốc cây, mỗi vị có một tư thế riêng, có dáng đang duy nghĩ trầm mặc. Sự đông đảo và đa dạng của các pho tượng này đã cho ra đời một thành ngữ "bày la liệt như La Hán". Cũng có khi tượng La Hán được bày ở nhà hậu đường.
### Tượng bày ở nhà tăng đường[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=18)]
Nhà tăng đường còn gọi là nhà hậu đường vì nằm sau chính điện, có thể được xây tách rời hoặc liền sát với chính điện. Cách bố trí tượng thờ ở nhà hậu đường cũng khá đa dạng, nhưng có thể hình dung một công thức sau: Gian giữa của nhà tăng đường thường có bày tượng Thánh tăng (còn gọi là
[A-nan-đà](/wiki/A-nan-%C4%91%C3%A0)) và tượng Đức tổ Tây. Đức tổ Tây có pháp danh là [Bồ-đề-đạt-ma](/wiki/B%E1%BB%93-%C4%91%E1%BB%81-%C4%91%E1%BA%A1t-ma). Ngài được coi là sư tổ thứ nhất của [Thiền tông](/wiki/Thi%E1%BB%81n_t%C3%B4ng) ở [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c).
Ở nhà hậu đường của một số chùa còn bày tượng
[Quan Âm tống tử](/w/index.php?title=Quan_%C3%82m_t%E1%BB%91ng_t%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) và [Quan Âm tọa sơn](/w/index.php?title=Quan_%C3%82m_t%E1%BB%8Da_s%C6%A1n&action=edit&redlink=1). Hai bên tượng [Quan Âm tống tử](/w/index.php?title=Quan_%C3%82m_t%E1%BB%91ng_t%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) thường có hai tượng [Kim đồng](/w/index.php?title=Kim_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit&redlink=1) và [Ngọc Nữ](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%8Dc_N%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1), hay hai tượng [Thiện tài](/w/index.php?title=Thi%E1%BB%87n_t%C3%A0i&action=edit&redlink=1) và [Long nữ](/w/index.php?title=Long_n%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1).
Chùa Việt Nam còn có một điều đặc biệt đó là có các bàn thờ chư vị tức là các vị thánh của
[Đạo giáo](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_gi%C3%A1o) và tín ngưỡng dân gian. Đó là bàn thờ [Mẫu](/w/index.php?title=M%E1%BA%ABu_(th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i)&action=edit&redlink=1), tức nữ thần mẹ. Có nhiều Mẫu như: [Mẫu Thượng Ngàn](/wiki/L%C3%A2m_Cung_Th%C3%A1nh_M%E1%BA%ABu), [Mẫu Thoải](/wiki/Th%E1%BB%A7y_cung_Th%C3%A1nh_M%E1%BA%ABu), [Mẫu Địa Phủ](/w/index.php?title=M%E1%BA%ABu_%C4%90%E1%BB%8Ba_Ph%E1%BB%A7&action=edit&redlink=1), [Mẫu Liễu](/wiki/Li%E1%BB%85u_H%E1%BA%A1nh_c%C3%B4ng_ch%C3%BAa), [Tứ pháp](/wiki/T%E1%BB%A9_ph%C3%A1p)...
Trong một số chùa, đằng sau điện thờ Phật là hậu cung thờ một vị thần. Các vị thần được thờ đều là những "nhân thần", có nghĩa là những con người được coi là có thực, nhưng về sau nhờ học tập, tu luyện, đã có tài thần thông biến hóa, nghĩa là có những khả năng của một vị thần. Nhờ những khả năng đó, họ cứu dân giúp nước và vì vậy, họ được nhân dân một vùng hay nhiều vùng thờ phụng.
Ngoài ra, các nhân vật lịch sử thực sự cũng được thờ tại chùa. Họ là những ông quan, những danh sĩ hay những vị tướng đã có công với nước hay với nhân dân một vùng như
[Mạc Đĩnh Chi](/wiki/M%E1%BA%A1c_%C4%90%C4%A9nh_Chi), [trạng nguyên](/wiki/Tr%E1%BA%A1ng_nguy%C3%AAn_Vi%E1%BB%87t_Nam) thời [nhà Trần](/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) được thờ ở [chùa Dâu](/wiki/Ch%C3%B9a_D%C3%A2u), [Bắc Ninh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Ninh) hay [Đặng Tiến Đông](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Ti%E1%BA%BFn_%C4%90%C3%B4ng), vị tướng thời [nhà Tây Sơn](/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%A2y_S%C6%A1n), được thờ ở [chùa Trăm Gian](/wiki/Ch%C3%B9a_Tr%C4%83m_Gian), [Hà Tây](/wiki/H%C3%A0_T%C3%A2y). Trong các chùa này, thường có tượng chân dung các nhân vật lịch sử được thờ.
Một hình thức thờ tự khác gắn với các chùa Việt Nam là thờ "hậu". Hình thức này có mối liên hệ với
[tập tục](/w/index.php?title=T%E1%BA%ADp_t%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1) thờ cúng tổ tiên đã hình thành lâu đời ở Việt Nam. Nhiều người không có con muốn được thờ cúng sau khi chết, đã tìm đến nhà chùa. Họ đóng góp cho chùa một số tiền hay ruộng đất và xin nhà chùa cúng lễ họ sau khi chết. Sự thờ cúng này gọi là thờ "hậu". Trong nhiều chùa, bàn thờ "hậu" thường là một hành lang với những bát hương, đặt trước những tấm bia đá, gọi là bia "hậu", trên đó có khắc rõ tên tuổi, quê quán của những người không có con cháu nối dõi, thường là cả vợ và chồng, cùng với số tiền họ đóng vào chùa và yêu cầu được thờ ở chùa. Ở [chùa Cổ Lễ](/wiki/Ch%C3%B9a_C%E1%BB%95_L%E1%BB%85) [Nam Định](/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh), các bia hậu được gắn dày đặc trên tường hành lang bao quanh chính diện.
## Các pháp bảo trong chùa[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=19)]
### Bát[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=20)]
Bát là một trong 6 vật dụng của nhà sư. Cái bát bắt nguồn từ truyền thuyết kể về chiếc
[bát khất thực](/w/index.php?title=B%C3%A1t_kh%E1%BA%A5t_th%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1). Ở các tượng của Phật A-di-đà hay Thích Ca Mâu Ni có thể đôi khi bắt gặp cái bát trên hai tay.
### Liên hoa[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=21)]
Liên hoa (hay
[hoa sen](/wiki/Sen)) tượng trưng cho diệu pháp của đạo Phật, cùng một lúc có cả hoa và quả, sinh nở ra nhiều điều tốt lành. Trong điêu khắc và hội họa Phật giáo, hoa sen thường xuyên được xuất hiện. Chư Phật, Chư Bồ Tát đều ngồi trên tòa sen và những người được Phật độ về cõi Tây phương [Cực lạc](/wiki/C%E1%BB%B1c_l%E1%BA%A1c) đều ngồi trên tòa sen.
### Chuông[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=22) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=22)]
Ở mọi thời đại,
[chuông](/wiki/Chu%C3%B4ng) được dùng để thức tỉnh và gọi. Tiếng chuông ngân lên rồi tắt lụi, có thể nghe được mà không bắt được. Sự vô thường của thế giới hiện hữu là một tư tưởng của [Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o). Mọi thứ đều sẽ tàn lụi, chúng hiện hữu trong cảm giác người quan sát nhưng lại không có thực. Giống như tiếng chuông, mọi thứ đều nhất thời. Theo nghi lễ Phật giáo, chuông được dùng để kêu gọi tín đồ cầu nguyện và lễ Phật. Có hai loại chuông: chuông to dùng để treo trên gác Tam quan hay ở nhà Bái đường, có thể nặng tới vài trăm [kg](/wiki/Kil%C3%B4gam); loại chuông thứ hai là chuông nhỏ hơn, tượng trưng, thường đặt ở tay một số vị thánh như Tứ đại Thiên Vương hay [Quan Âm nghìn mắt nghìn tay](/w/index.php?title=Quan_%C3%82m_ngh%C3%ACn_m%E1%BA%AFt_ngh%C3%ACn_tay&action=edit&redlink=1).
### Gương[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=23) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=23)]
Chiếc
[gương](/wiki/G%C6%B0%C6%A1ng) tượng trưng cho sự hư không và nó phản ánh tất cả mọi yếu tố của thế giới hiện hữu nhưng lại thu lấy bản chất của chúng . Thế giới hiện tượng được phản chiếu đầy đủ nhưng toàn thể bản chất chỉ là hư ảo, mọi sự chỉ là ý tưởng chủ quan mà người ta có vật ấy, Vì thế, gương diễn tả sự phù du của ảo ảnh vật chất. Gương có thể được đặt trên tay của Quan Âm nghìn mắt nghìn tay hay một vài pho tượng [Tôn giả](/w/index.php?title=T%C3%B4n_gi%E1%BA%A3&action=edit&redlink=1).
## Một số chùa tiêu biểu ở Việt Nam[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=24) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=24)] [An Giang](/wiki/An_Giang): [Chùa Phước Điền](/wiki/Ch%C3%B9a_Ph%C6%B0%E1%BB%9Bc_%C4%90i%E1%BB%81n), [Chùa Phật Lớn](/wiki/Ch%C3%B9a_Ph%E1%BA%ADt_L%E1%BB%9Bn_(An_Giang)), [Chùa Tây An](/wiki/Ch%C3%B9a_T%C3%A2y_An) [Bắc Giang](/wiki/B%E1%BA%AFc_Giang): [Chùa Bổ Đà](/wiki/Ch%C3%B9a_B%E1%BB%95_%C4%90%C3%A0), [chùa Vĩnh Nghiêm](/wiki/Ch%C3%B9a_V%C4%A9nh_Nghi%C3%AAm_(B%E1%BA%AFc_Giang)) [Bắc Ninh](/wiki/B%E1%BA%AFc_Ninh): [Chùa Bút Tháp](/wiki/Ch%C3%B9a_B%C3%BAt_Th%C3%A1p), [Chùa Dâu](/wiki/Ch%C3%B9a_D%C3%A2u), [Chùa Phật Tích](/wiki/Ch%C3%B9a_Ph%E1%BA%ADt_T%C3%ADch),Chùa Phúc Lâm,Chùa Cổ Lũng [Đà Lạt](/wiki/%C4%90%C3%A0_L%E1%BA%A1t): [Thiền viện Trúc Lâm](/wiki/Thi%E1%BB%81n_vi%E1%BB%87n_Tr%C3%BAc_L%C3%A2m), [Chùa Linh Phước](/wiki/Ch%C3%B9a_Linh_Ph%C6%B0%E1%BB%9Bc) [Nha Trang](/wiki/Nha_Trang): [Chùa Long Sơn](/wiki/Ch%C3%B9a_Long_S%C6%A1n_(Nha_Trang)), [Thiền viện Trúc Lâm (Nha Trang)](/wiki/Ch%C3%B9a_Tr%C3%BAc_L%C3%A2m_(H%C3%B2n_Tre)) [Quảng Nam](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam): [Chùa Cầu](/wiki/Ch%C3%B9a_C%E1%BA%A7u), [Chùa Đông Phước](http://chuadongphuoc.com) [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i): [Chùa Thầy](/wiki/Ch%C3%B9a_Th%E1%BA%A7y), [Chùa Hương](/wiki/Ch%C3%B9a_H%C6%B0%C6%A1ng), [Chùa Tây Phương](/wiki/Ch%C3%B9a_T%C3%A2y_Ph%C6%B0%C6%A1ng), [Chùa Trăm Gian](/wiki/Ch%C3%B9a_Qu%E1%BA%A3ng_Nghi%C3%AAm), [Chùa Một Cột](/wiki/Ch%C3%B9a_M%E1%BB%99t_C%E1%BB%99t), [Chùa Trấn Quốc](/wiki/Ch%C3%B9a_Tr%E1%BA%A5n_Qu%E1%BB%91c), [Chùa Quán Sứ](/wiki/Ch%C3%B9a_Qu%C3%A1n_S%E1%BB%A9), [Chùa Láng](/wiki/Ch%C3%B9a_L%C3%A1ng), [Chùa Bối Khê](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_B%E1%BB%91i_Kh%C3%AA&action=edit&redlink=1), [Chùa Mía](/wiki/Ch%C3%B9a_M%C3%ADa), Chùa Đậu, Chùa Mui.. thiền viện trúc lâm Sùng Phúc, Chùa Bồ Đề, chùa Hà, Chùa Đình Quán,... [Hải Dương](/wiki/H%E1%BA%A3i_D%C6%B0%C6%A1ng): [Chùa Trăm Gian](/wiki/Ch%C3%B9a_An_Ninh), [Chùa Côn Sơn](/wiki/Ch%C3%B9a_C%C3%B4n_S%C6%A1n)và quần thể di tích [Chí Linh](/wiki/Ch%C3%AD_Linh), [Chùa Thanh Mai](/wiki/Ch%C3%B9a_Thanh_Mai) [Hưng Yên](/wiki/H%C6%B0ng_Y%C3%AAn): [Chùa Chuông](/wiki/Ch%C3%B9a_Chu%C3%B4ng) [Ninh Bình](/wiki/Ninh_B%C3%ACnh): [Các chùa ở Hoa Lư](/wiki/C%C3%A1c_ch%C3%B9a_%E1%BB%9F_Ninh_B%C3%ACnh), [chùa Bái Đính](/wiki/Ch%C3%B9a_B%C3%A1i_%C4%90%C3%ADnh), [chùa Bích Động](/wiki/Ch%C3%B9a_B%C3%ADch_%C4%90%E1%BB%99ng), [chùa Non Nước](/wiki/Ch%C3%B9a_Non_N%C6%B0%E1%BB%9Bc), [chùa Nhất Trụ](/wiki/Ch%C3%B9a_Nh%E1%BA%A5t_Tr%E1%BB%A5). [Thành phố Hồ Chí Minh](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh): [Chùa Vĩnh Nghiêm](/wiki/Ch%C3%B9a_V%C4%A9nh_Nghi%C3%AAm), [Chùa Giác Lâm](/wiki/Ch%C3%B9a_Gi%C3%A1c_L%C3%A2m), [Chùa Ấn Quang](/wiki/Ch%C3%B9a_%E1%BA%A4n_Quang) [Huế](/wiki/Hu%E1%BA%BF): [Chùa Thiên Mụ](/wiki/Ch%C3%B9a_Thi%C3%AAn_M%E1%BB%A5), [Chùa Quốc Ân](/wiki/Ch%C3%B9a_Qu%E1%BB%91c_%C3%82n), [Chùa Từ Đàm](/wiki/Ch%C3%B9a_T%E1%BB%AB_%C4%90%C3%A0m), [Chùa Báo Quốc](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_B%C3%A1o_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) [Nam Định](/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh): [Chùa Keo Hành Thiện](/wiki/Ch%C3%B9a_Keo_H%C3%A0nh_Thi%E1%BB%87n), [Chùa Phổ Minh](/wiki/Ch%C3%B9a_Ph%E1%BB%95_Minh), [Chùa Cổ Lễ](/wiki/Ch%C3%B9a_C%E1%BB%95_L%E1%BB%85), [Chùa Ngọc Tiên](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Ng%E1%BB%8Dc_Ti%C3%AAn&action=edit&redlink=1). [Quảng Ninh](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Ninh): [Chùa Quỳnh Lâm](/wiki/Ch%C3%B9a_Qu%E1%BB%B3nh_L%C3%A2m,_%C4%90%C3%B4ng_Tri%E1%BB%81u), [Chùa Yên Tử](/wiki/N%C3%BAi_Y%C3%AAn_T%E1%BB%AD), Thiền Viện Trúc Lâm Yên Tử (chùa Lân), Thiền Viện Trúc Lâm Giác Tâm (Chùa Cái Bầu), Chùa Ba Vàng...
- Hải Phòng: Chùa Cao Linh, Chùa An Đà, Chùa Hào Khê,...
[Thái Bình](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh): [Chùa Keo](/wiki/Ch%C3%B9a_Keo) [Vĩnh Phúc](/wiki/V%C4%A9nh_Ph%C3%BAc): [Chùa Vĩnh Khánh](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_V%C4%A9nh_Kh%C3%A1nh&action=edit&redlink=1), Thiền Viện Trúc Lâm Tây Thiên,... [Sóc Trăng](/wiki/S%C3%B3c_Tr%C4%83ng): [Chùa Mã Tộc](/wiki/Ch%C3%B9a_D%C6%A1i)(hay Chùa Dơi), Chùa Chén Kiếu, Chùa Nhu Gia, Chùa Đất Sét, Chùa Phật Học, Chùa Hương Sơn... [Tiền Giang](/wiki/Ti%E1%BB%81n_Giang): [Chùa Vĩnh Tràng](/wiki/Ch%C3%B9a_V%C4%A9nh_Tr%C3%A0ng)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=25) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=25)] **Sách** [^](#ref_an-tuong-tam-muoi) *An tượng tam muội*ở [chùa Xiển Pháp](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Xi%E1%BB%83n_Ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1), [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i).
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=26) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=26)] *Chùa Việt Nam*, Viện khoa học Xã hội Việt Nam, 1993. *Vào chùa thăm Phật*, Nhà xuất bản Công an nhân dân, 1991.
- Nguyễn Bá Lăng, (1972), Kiến trúc Phật giáo VN, tập I, Vạn Hạnh XB.
- Nguyễn Phan Quang, (1993), Chùa Việt Nam qua ca dao, bản vi tính trong kỷ yếu "Đạo đức Phật giáo trong thời hiện đại", Viện nghiên cứu Phật học VN, TP. HCM.
- Thích Tâm Thiện, (1995), Tư tưởng Mỹ học Phật giáo, Thành hội Phật giáo TP. HCM xb.
- Võ Văn Tường, (1992), Việt Nam Danh Lam cổ tử, Nhà xuất bản KHXH, Hà Hội.
- Võ Văn Tường, (1995), Những ngôi chùa nổi tiếng VN, Nhà xuất bản Thông tin, Hà Nội.
- Vũ Tam Lang, (1991), Kiến trúc cổ Việt Nam, Nhà xuất bản KHXH, Hà Hội.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&veaction=edit§ion=27) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit§ion=27)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

X-Cache: cp1065 miss, cp1052 miss


markdown:
# Charqueadas
|Charqueadas|
|— Đô thị —|
|
|![]()
![ RioGrandedoSul Municip Charqueadas.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/RioGrandedoSul_Municip_Charqueadas.svg/250px-RioGrandedoSul_Municip_Charqueadas.svg.png)
![ RioGrandedoSul Municip Charqueadas.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f6/RioGrandedoSul_Municip_Charqueadas.svg/250px-RioGrandedoSul_Municip_Charqueadas.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/05/Flag_of_Brazil.svg/22px-Flag_of_Brazil.svg.png)
[Brazil](/wiki/Brasil) [Bang](/wiki/Bang_c%E1%BB%A7a_Brasil) [Rio Grande do Sul](/wiki/Rio_Grande_do_Sul) [Vùng thuộc bang](/w/index.php?title=V%C3%B9ng_thu%E1%BB%99c_bang_Brasil&action=edit&redlink=1) [Metropolitana de Porto Alegre](/w/index.php?title=Metropolitana_de_Porto_Alegre&action=edit&redlink=1) [Tiểu vùng](/w/index.php?title=Ti%E1%BB%83u_v%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Brasil&action=edit&redlink=1) [São Jerônimo](/w/index.php?title=S%C3%A3o_Jer%C3%B4nimo_(ti%E1%BB%83u_v%C3%B9ng)&action=edit&redlink=1) 2(84 mi 2) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(402/mi 2) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [BRT](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Brasil)( [UTC-3](/wiki/UTC-3)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) [BRST](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Brasil)( [UTC-2](/wiki/UTC-2)) **Charqueadas** là một [đô thị](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_Brasil&action=edit&redlink=1) thuộc bang [Rio Grande do Sul](/wiki/Rio_Grande_do_Sul), [Brasil](/wiki/Brasil). Đô thị này có diện tích 217 km², dân số năm 2007 là 33708 người, mật độ 155,3 người/km². [[1]](#cite_note-1) [[2]](#cite_note-2)


markdown:
*Chrysocolaptes erythrocephalus*
|
|Chrysocolaptes erythrocephalus
|
|[Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Aves](/wiki/Chim) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Piciformes](/wiki/B%E1%BB%99_G%C3%B5_ki%E1%BA%BFn) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Picidae](/wiki/H%E1%BB%8D_G%C3%B5_ki%E1%BA%BFn) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Chrysocolaptes](/wiki/Chrysocolaptes) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **C. erythrocephalus** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Chrysocolaptes erythrocephalus* [Sharpe](/w/index.php?title=Richard_Bowdler_Sharpe&action=edit&redlink=1), [1877](/wiki/1877) * là một loài Chrysocolaptes erythrocephalus* [chim](/wiki/Chim)trong họ [Picidae](/wiki/H%E1%BB%8D_G%C3%B5_ki%E1%BA%BFn). [[1]](#cite_note-1)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Chrysocolaptes_erythrocephalus&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chrysocolaptes_erythrocephalus&action=edit§ion=1)] **Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson (2012).** [^](#cite_ref-1) [“The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7.”](http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/downloadable-clements-checklist). Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.


markdown:
*Cisticola melanurus*
|
|Cisticola melanurus
|
|![]()
[Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Aves](/wiki/Chim) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Passeriformes](/wiki/B%E1%BB%99_S%E1%BA%BB) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Cisticolidae](/wiki/H%E1%BB%8D_Chi%E1%BB%81n_chi%E1%BB%87n) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Cisticola](/wiki/Cisticola) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **C. melanurus** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Cisticola melanurus*
(
[Cabanis](/w/index.php?title=Jean_Cabanis&action=edit&redlink=1), 1882) [Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc)) *Cisticola melanurus*(Cabanis, 1882) [orth. error] * là một loài Cisticola melanurus* [chim](/wiki/Chim)trong họ [Cisticolidae](/wiki/H%E1%BB%8D_Chi%E1%BB%81n_chi%E1%BB%87n). [[2]](#cite_note-2)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Cisticola_melanurus&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Cisticola_melanurus&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [BirdLife International](/wiki/BirdLife_International)(2012). [“](http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/106007346). *Cisticola melanurus*” *.* [Sách đỏ IUCN các loài bị đe dọa.](/wiki/S%C3%A1ch_%C4%91%E1%BB%8F_IUCN)Phiên bản 2012.1 [Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế](/wiki/Li%C3%AAn_minh_B%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n_Thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF). Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2012. **Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson (2012).** [^](#cite_ref-2) [“The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7.”](http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/downloadable-clements-checklist). Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Cisticola_melanurus&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Cisticola_melanurus&action=edit§ion=2)]
Dữ liệu liên quan tới
[Cisticola melanurus](https://species.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Cisticola_melanurus)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies)


markdown:
# Le Minihic-sur-Rance
|
|
|Hành chính|
|
| ![ Quốc kỳ Pháp](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
![ Quốc kỳ Pháp](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Bretagne](/wiki/Bretagne) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Ille-et-Vilaine](/wiki/Ille-et-Vilaine) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Saint-Malo](/wiki/Saint-Malo_(qu%E1%BA%ADn)) [Tổng](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Liên xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#Li.C3.AAn_x.C3.A3) [Xã (thị) trưởng](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng)
(2001-2008)
[Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) 1 2(1,51 sq mi) [INSEE](/wiki/M%C3%A3_INSEE)/Mã bưu chính [35181](http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=35181-COM)/ [35870](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_Ph%C3%A1p) **Le Minihic-sur-Rance** ( [tiếng Breton](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Breton): *Minic'hi-Poudour*) là một [xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_t%E1%BB%89nh_Ille-et-Vilaine) của [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Ph%C3%A1p)) [Ille-et-Vilaine](/wiki/Ille-et-Vilaine), thuộc vùng [Bretagne](/wiki/Bretagne), miền tây bắc nước [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p).
## Dân số[
[sửa](/w/index.php?title=Le_Minihic-sur-Rance&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Le_Minihic-sur-Rance&action=edit§ion=1)]
Người dân ở Le Minihic-sur-Rance được gọi là
*Minihicois*.
|Năm||1962||1968||1975||1982||1990||1999|
|Dân số||695||721||791||978||1148||1267|
|From the year 1962 on: No double counting—residents of multiple communes (e.g. students and military personnel) are counted only once.|
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Le_Minihic-sur-Rance&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Le_Minihic-sur-Rance&action=edit§ion=2)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Le_Minihic-sur-Rance&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Le_Minihic-sur-Rance&action=edit§ion=3)] [Mayors of Ille-et-Vilaine Association](http://www.amf35.asso.fr) **(tiếng Pháp)**; [INSEE](http://www.insee.fr/en/home/home_page.asp) **(tiếng Anh)**; [IGN](http://www.ign.fr/rubrique.asp?rbr_id=1&lng_id=EN) **(tiếng Anh)**


markdown:
# Oulhaca El Gheraba
|Oulhaca El Gheraba|
|— Đô thị —|
|
|![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/77/Flag_of_Algeria.svg/23px-Flag_of_Algeria.svg.png)
[Algérie](/wiki/Alg%C3%A9rie) [Tỉnh](/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Alg%C3%A9rie&action=edit&redlink=1) [Aïn Témouchent](/wiki/A%C3%AFn_T%C3%A9mouchent_(t%E1%BB%89nh)) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) **Oulhaca El Gheraba** là một [đô thị](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_c%E1%BB%A7a_Algeria&action=edit&redlink=1) thuộc tỉnh [Aïn Témouchent](/wiki/A%C3%AFn_T%C3%A9mouchent_(t%E1%BB%89nh)), [Algérie](/wiki/Alg%C3%A9rie). Dân số thời điểm năm 2002 là 15.031 người. [[1]](#cite_note-1)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Oulhaca_El_Gheraba&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Oulhaca_El_Gheraba&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [“Districts of Algeria”](http://www.statoids.com/ydz.html)(bằng tiếng Anh). statoids.com. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2012.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Oulhaca_El_Gheraba&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Oulhaca_El_Gheraba&action=edit§ion=2)] [“Geonames Database”](http://geonames.nga.mil/ggmagaz/). [Cơ quan Tình báo Địa không gian Quốc gia](/w/index.php?title=C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_%C4%90%E1%BB%8Ba_kh%C3%B4ng_gian_Qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 11 tháng 5 năm 2011.

X-Cache: cp1067 miss, cp1052 miss


markdown:
# Soumont-Saint-Quentin
[Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [48°58′44″B 0°13′51″T / 48,9788888889°B 0,230833333333°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Soumont-Saint-Quentin¶ms=48.9788888889_N_-0.230833333333_E_region:FR_type:city)
|
|
|Hành chính|
|
| ![ Quốc kỳ Pháp](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
![ Quốc kỳ Pháp](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Normandie](/wiki/Normandie) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Calvados](/wiki/Calvados) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Caen](/wiki/Caen_(qu%E1%BA%ADn)) [Tổng](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Falaise-Nord](/wiki/Falaise-Nord_(t%E1%BB%95ng)) [Liên xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p#Li.C3.AAn_x.C3.A3) [Communauté de communes du Pays de Falaise](/w/index.php?title=Communaut%C3%A9_de_communes_du_Pays_de_Falaise&action=edit&redlink=1) [Xã (thị) trưởng](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng)
(
[2008](/wiki/2008)- [2014](/wiki/2014)) [Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99)
(bình quân 165 m/541 ft)
1 2(2,65 sq mi) [INSEE](/wiki/M%C3%A3_INSEE)/Mã bưu chính [14678](http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=14678-COM)/ [14420](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_Ph%C3%A1p) **Soumont-Saint-Quentin** là một [xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_t%E1%BB%89nh_Calvados) ở [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Ph%C3%A1p)) [Calvados](/wiki/Calvados), thuộc [vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Normandie](/wiki/Normandie) ở tây bắc nước [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p).
## Dân số[
[sửa](/w/index.php?title=Soumont-Saint-Quentin&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Soumont-Saint-Quentin&action=edit§ion=1)]
|Năm||1962||1968||1975||1982||1990||1999|
|Dân số||485||593||579||561||530||480|
|From the year 1962 on: No double counting—residents of multiple communes (e.g. students and military personnel) are counted only once.|
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Soumont-Saint-Quentin&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Soumont-Saint-Quentin&action=edit§ion=2)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Soumont-Saint-Quentin&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Soumont-Saint-Quentin&action=edit§ion=3)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Soumont-Saint-Quentin&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Soumont-Saint-Quentin&action=edit§ion=4)] [Soumont-Saint-Quentin sur le site de l'Institut géographique national](http://www.ign.fr/affiche_rubrique.asp?rbr_id=1087&CommuneId=18631) [Soumont-Saint-Quentin sur le site de l'Insee](http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/co_navigation.co_page?nivgeo=C&codgeo=14678&theme=ALL&typeprod=ALL&lang=FR&quelcas=LISTE) [Soumont-Saint-Quentin sur le site du Quid](http://www.quid.fr/communes.html?mode=query&req=Soumont-Saint-Quentin) [Localisation de Soumont-Saint-Quentin sur une carte de France et communes limitrophes](http://www.lion1906.com/Pages/ResultatLocalisation.php?InseeVille=140678) [Plan de Soumont-Saint-Quentin sur Mapquest](http://www.mapquest.com/maps/map.adp?latlongtype=decimal&latitude=48.9788888888889&longitude=-.230833333333333&zoom=8)
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|


markdown:
# Thể loại:Địa lý Vermont
Bài chính của
[thể loại](/wiki/Wikipedia:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i)này là **.** [Địa lý Vermont](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_Vermont&action=edit&redlink=1)
- Về khu dân cư, xem
[Thể loại:Khu vực đông dân ở Vermont](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Khu_v%E1%BB%B1c_%C4%91%C3%B4ng_d%C3%A2n_%E1%BB%9F_Vermont).
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
## Thể loại con
Thể loại này gồm 2 thể loại con sau, trên tổng số 2 thể loại con.
### K
- ►
[Khu vực đông dân ở Vermont](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Khu_v%E1%BB%B1c_%C4%91%C3%B4ng_d%C3%A2n_%E1%BB%9F_Vermont) (trống)
### Q
- ►
[Quận của Vermont](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Vermont) (2 tr.)


markdown: Kiếp sau của bạn sẽ như thế nào iOne 04/11/2016 09:34 GMT+7 Kiếp sau bạn sẽ là chú chim nhỏ tự do bay giữa bầu trời, hay sẽ thành... con heo suốt ngày chỉ biết ăn? 1. Bạn thích xem các chương trình ẩm thực?CóKhôngMaruko (theo QQ) zalo facebook Tin liên quan

WARC-Identified-Payload-Type: application/xhtml+xml

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Vary: Accept-Encoding

Cache-Control: private

X-Cache: MISS from xCache11


markdown:
Alex Wissner-Gross
# Một phương trình mới cho trí thông minh
1,981,583 views • 11:48
•
Subtitles in 27 languages
Up next
Details
Discussion
Details About the talk
Có chăng một phương trình cho trí thông minh? Có chứ. Phương trình đó là F = T ∇ Sτ. Trong bài nói hào hứng và giàu thông tin, nhà vật lý và khoa học máy tính Alex Wissner-Gross giải thích cho ta hiểu ý nghĩa của phương trình này.
About the speaker
Alex Wissner-Gross · Scientist, entrepreneur, inventor
Alex Wissner-Gross applies science and engineering principles to big (and diverse) questions, like: "What is the equation for intelligence?" and "What's the best way to raise awareness about climate change?"
Alex Wissner-Gross applies science and engineering principles to big (and diverse) questions, like: "What is the equation for intelligence?" and "What's the best way to raise awareness about climate change?"

Server: nginx

Connection: Close

Cache-Control: max-age=0, public, s-maxage=30

Set-Cookie: _abby_sharemore=b; Expires=Wed, 25 Oct 2017 20:35:52 GMT; Path=/

X-XSS-Protection: 1; mode=block