text:
Kỹ Thuật - Công Nghệ
Kĩ thuật Viễn thông
Tải bản đầy đủ
CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ MẠNG NGN
CHƯƠNG I TỔNG QUAN VỀ MẠNG NGN
Tải bản đầy đủ
sự hội tụ giữa thoại và dữ liệu mà còn là sự hội tụ giữa truyền dẫn quang và cơng
nghệ gói, giữa mạng cố định và di động. Điều đáng quan tâm là làm thế nào để có
thể tận dụng hết lợi thế của sự hội tụ này.
Yếu tố hàng đầu là tốc độ phát triển của nhu cầu truyền dẫn dữ liệu và các dịch
vụ dữ liệu là kết quả của tăng trưởng Internet mạnh mẽ. Các hệ thống mạng cơng
cộng hiện nay chủ yếu được xây dựng nhằm truyền dẫn lưu lượng thoại, truyền dữ
liệu thơng tin và video đã được vận chuyển trên các mạng chồng lấn, tách rời được
triển khai để có thể đáp ứng được nhu cầu này. Do vậy, một sự chuyển đổi sang hệ
thống mạng chuyển mạch gói tập trung là khơng thể tránh khỏi và trở thành nguồn
tạo ra lợi nhuận chính. Cùng với sự bùng nổ của Internet trên tồn cầu, rất nhiều khả
năng mạng thế hệ mới sẽ dựa trên giao thức IP. Tuy nhiên, thoại vẫn là một dịch vụ
quan trọng và do đó những thay đổi này dẫn đến u cầu thoại chất lượng cao qua
IP.
1.2 Đặc điểm của NGN
• Sử dụng cơng nghệ chuyển mạch mềm (Softswitch) thay thế các thiết bị
chuyển mạch phần cứng (Hardware) cồng kềnh. Các mạng của từng dịch vụ
riêng rẽ được kết nối với nhau thơng qua sự điều khiển của một thiết bị tổng
đài duy nhất.
• Mạng hội tụ thoại và số liệu, cố định và di động: Các loại tín hiệu được
truyền tải theo kỹ thuật chuyển mạch gói, xu hướng sắp tới đang tiến lên sử
dụng mạng IP với kĩ thuật QoS như MPLS.
• Mạng băng thơng rộng cung cấp đa dịch vụ: Mạng truyền dẫn quang với cơng
nghệ WDM (Wavelength Division Multiplexing) hay DWDM (Dense
Wavelength Division Multiplexing).
1.3 Cấu trúc và các thành phần chức năng của mạng NGN
1.3.1 Cấu trúc phân lớp
Cấu trúc NGN bao gồm 5 lớp chức năng:
-
Lớp truy nhập
-
Lớp truyền thơng
-
Lớp điều khiển
-
Lớp ứng dụng/dịch vụ
-
Lớp quản lí
Hình 1.1 Cấu trúc phân lớp của mạng NGN
Lớp truy nhập dịch vụ: Lớp này cung cấp các kết nối giữa th bao đầu
cuối và mạng đường trục qua cổng giao tiếp MGC thích hợp. Mạng NGN kết nối tới
hầu hết các thiết bị đầu cuối chuẩn và khơng chuẩn như các thiết bị truy xuất đa dịch
vụ, điện thoại IP, máy tính PC, tổng đài nội bộ, điện thoại số PSTN, di động vơ
tuyến, di động vệ tinh, vơ tuyến cố định, VoiIP… Các thiết bị truy nhập cung cấp
các kết nối với các thiết bị đầu cuối th bao qua hệ thống mạng ngoại vi cáp đồng,
cáp quang hoặc thơng qua mơi trường vơ tuyến (thơng tin di động, vệ tinh, truy nhập
vơ tuyến cố định…).
Lớp truyền thơng: Bao gồm các nút chuyển mạch (ATM+IP) và các hệ
thống truyền dẫn (SDH, WDM). Lớp này có khả năng tương thích các kĩ thuật truy
nhập khác với các kĩ thuật chuyển mạch gói IP hay ATM ở mạng đường trục. Hay
nói cách khác lớp này chịu trách nhiệm chuyển đổi các loại mơi trường (PSTN,
FramRelay, LAN, vơ tuyến…) sang mơi trường truyền dẫn gói được áp dụng trên
mạng lõi và ngược lại. Nhờ đó, thực hiện chức năng chuyển mạch, định tuyến cuộc
gọi giữa các th bao của lớp truy nhập dưới sự điều khiển của các thiết bị điều
khiển cuộc gọi thuộc lớp điều khiển.
Lớp điều khiển: Lớp điều khiển bao gồm các hệ thống điều khiển mà thành
phần chính là Softswitch còn gọi là Media Gateway Contronller hay Call Agent,
được kết nối với các thành phần khác nhằm để kết nối cuộc gọi hay quản lí địa chỉ
IP như: SGW (Signaling Gateway), MS (Media Server), FS (Feature Server), AS
(Application Server).
Hình 1.2 Các thành phần của chuyển mạch mềm
Lớp điều khiển được tổ chức theo các module và có thể bao gồm một số bộ
điều khiển độc lập như các bộ điều khiển dành riêng cho các dịch vụ: Thoại/báo hiệu
số 7, ATM/SVC, IP/MPLS… Lớp điều khiển có nhiệm vụ kết nối để cung cấp các
dịch vụ thơng suốt từ đầu cuối đến đầu cuối với bất kì loại giao thức hay báo hiệu
nào và thực hiện các chức năng sau:
-
Định tuyến lưu lượng giữa các khối chuyển mạch.
-
Thiết lập u cầu, điều chỉnh và thay đổi các kết nối hoặc các luồng, điều
khiển sắp xếp các nhãn giữa các giao diện cổng.
-
Phân bố lưu lượng và các chỉ tiêu chất lượng đối với mỗi kết nối và thực hiện
giám sát điều khiển để đảm bảo QoS.
-
Báo hiệu đầu cuối từ các trung kế, các cổng trong kết nối với media. Thống
kê và ghi lại các thơng số về chi tiết cuộc gọi, đồng thời thực hiện các cảnh
báo.
-
Thu nhận thơng tin báo hiệu từ các cổng và chuyển thơng tin này đến các
thành phần thích hợp trong lớp điều khiển.
-
Quản lí bảo dưỡng các tuyến kết nối thuộc phạm vi điều khiển. Thiết lập quản
lí các luồng u cầu đối với chức năng dịch vụ trong mạng. Báo hiệu với các
thành phần ngang cấp.
Các chức năng như quản lí, chăm sóc khách hàng, tính cước cũng được tích
hợp trong lớp điều khiển.
Lớp ứng dụng/dịch vụ: Lớp này cung cấp các dịch vụ có băng thơng khác
nhau và ở nhiều mức độ. Hệ thống ứng dụng và dịch vụ mạng này liên kết với lớp
điều khiển thơng qua các giao diện mở API. Nhờ giao diện mở này mà nhà cung cấp
dịch vụ có thể phát triển các ứng dụng và triển khai nhanh chóng các dịch vụ trên
mạng. Trong mơi trường phát triển cạnh tranh sẽ có rất nhiều thành phần tham gia
kinh doanh trong lớp này.
Lớp ứng dụng dịch vụ cung cấp các ứng dụng và dịch vụ như: Các dịch vụ
thoại, VPN cho thoại và số liệu, video theo u cầu, dịch vụ đa phương tiện, thương
mại điện tử, các trò chơi trên mạng thời gian thực. Bên cạch đó còn các dịch vụ
mạng thơng minh IN (Intelligent Network), trả tiền trước, dịch vụ giá trị gia tăng
Internet cho khách hàng thơng qua lớp điều khiển…
Lớp quản lí: Đây là lớp đặc biệt xun suốt các lớp trên. Các chức năng
quản lí được chú trọng là: Quản lí mạng, quản lí dịch vụ, quản lí kinh doanh.
1.4.2 Các thành phần trong mạng NGN
Cá
c server
ứ
ng dụng
Lớ
p ứ
ng dụng
Lớ
p điề
u khiể
n
Lớ
p truyề
n thô
ng
Softswitch hay
Media Gateway
Controller
Media
Gateway
Lớ
p truy nhậ
p vàtruyề
n dẫ
n
Switch - Router
Router
Cá
c doanh
nghiệ
p lớ
n
Cá
c cô
ng ty nhỏ
/
Khá
ch hà
ng tại
vă
n phò
ng tại
nhà
/ Vù
ng dâ
n cư
gia,...
Thuêbao di độ
ng
Hình 1.3 Các thành phần chức năng
Cấu trúc phân lớp và các thành phần chính trong mạng NGN có mối quan hệ
tương quan với nhau. Theo hình 1.4 ta nhận thấy, các thiết bị đầu cuối kết nối đến
mạng truy nhập (Access Network), sau đó kết nối đến các cổng truyền thơng (Media
Gateway) nằm ở biên của mạng trục. Thiết bị quan trọng nhất của NGN là
Softswitch nằm ở tâm của mạng trục (hay còn gọi làm mạng lõi). Softswitch điều
khiển các chức năng chuyển mạch và định tuyến qua các giao thức. Hình 1.5 liệt kê
chi tiết các thành phần NGN cùng với các đặc điểm kết nối của nó đến mạng cơng
cộng (PSTN).
Hình 1.4 Các thành phần trong mạng
Mơ tả hoạt động của các thành phần:
• Thiết bị Softswitch
Thiết bị Softswitch là thiết bị đầu não trong mạng NGN. Nó làm nhiệm vụ
điều khiển cuộc gọi, báo hiệu và các tính năng để tạo một cuộc gọi trong mạng NGN
hoặc xun qua nhiều mạng khác (Ví dụ PSTN, ISDN). Softswitch còn được gọi là
Call Agent (vì chức năng điều khiển cuộc gọi) hoặc Media Gateway Controller –
MGC (vì chức năng điều khiển cổng truyền thơng Media Gateway).
Thiết bị Softswitch có khả năng tương tác với mạng PSTN thơng qua các
cổng báo hiệu (Signalling Gateway) và cổng truyền thơng (Media Gateway).
Softswitch điều khiển cuộc gọi thơng qua các báo hiệu, có hai loại chính:
-
Ngang hàng (peer- to- peer): Giao thức giữa Softswitch và Softswitch, giao
thức sử dụng là BICC hay SIP.
-
Điều khiển truyền thơng: Giao thức giữa Softswitch và Gateway, giao thức sử
dụng là MGCP hay Megaco/H.248.
• Cổng truyền thơng
Nhiệm vụ của cổng truyền thơng (MG – Media Gateway) là chuyển đổi việc
truyền thơng từ một định dạng truyền dẫn này sang một định dạng khác, thơng
thường là từ dạng mạch (circuit) sang dạng gói (packet) hoặc từ dạng mạch
analog/ISDN sang dạng gói. Việc chuyển đổi này được điều khiển bằng Softswitch.
MG thực hiện việc mã hóa, giải mã và nén dữ liệu.
Ngồi ra, MG còn hỗ trợ các giao tiếp với mạng điện thoại truyền thống
(PSTN) và các giao thức khác như CAS (Channel Associated Signalling) và ISDN.
Vậy MG cung cấp phương tiện truyền thống để truyền tải thoại, dữ liệu, fax và hình
ảnh giữa mạng truyền thống PSTN và mạng IP.
• Cổng truy nhập
Cổng truy nhập (AG – Access Gateway) là một dạng của MG. Nó có khả
năng giao tiếp với máy PC, th bao của mạng PSTN, xDSL và các giao tiếp với
mạng gói IP qua giao tiếp STM. Mạng hiện nay, lưu lượng thoại từ th bao được
kết nối đến tổng đài chuyển mạch PSTN khác bằng giao tiếp V5.2 thơng qua cổng
truy nhập. Tuy nhiên, trong NGN cổng truy nhập được điều khiển từ Softswitch qua
giao thức MGCP hay Megaco/H.248. Lúc này, lưu lượng thoại từ th bao sẽ được
đóng gói và kết nối vào mạng IP.
• Cổng báo hiệu
Cổng báo hiệu (Signalling Gateway – SG) đóng vai trò như cổng giao tiếp
giữa mạng báo hiệu số 7 (SS7 – Signalling System 7) và được quản lí bởi thiết bị
Softswitch trong mạng IP. Cổng SG đòi hỏi một đường kết nối vật lí đến mạng SS7
và phải sử dụng các giao thức phù hợp. SG tạo ra một cầu nối giữa mạng SS7 và
mạng IP, dưới sự điều khiển của Softswitch. SG làm cho softswitch giống như một
điểm nút bình thường trong mạng SS7. Lưu ý rằng SG chỉ điều khiển SS7, còn MG
điều khiển các mạch thoại thiết lập bởi cơ chế SS7.
• Mạng trục IP
Mạng trục được thể hiện là mạng IP kết hợp cơng nghệ ATM hoặc MPLS.
Vấn đề sử dụng ATM hay MPLS còn đang tách thành hai xu hướng. Các dịch vụ và
ứng dụng trên NGN được quản lí và cung cấp bởi các máy chủ dịch vụ (server). Các
máy chủ này hoạt động trong mạng thơng minh (IN – Intelligent Network) và giao
tiếp với mạng PSTN thơng qua SS7.
1.5 Các cơng nghệ được áp dụng cho mạng NGN
Ngày nay các u cầu ngày càng tăng về số lượng và chất lượng dịch vụ đã
thúc đẩy nhanh chóng sự phát triển của thị trường cơng nghệ điện tử - tin học – viễn
thơng. Nhưng xu hướng phát triển đã và đang tiếp cận nhau, đan xen lẫn nhau nhằm
cho phép mạng lưới thỏa mãn tốt hơn các nhu cầu của khách hàng trong tương lai.
Các cơng nghệ áp dụng trong mạng NGN như: IP, ATM, IP over ATM và MPLS.
1.5.1 Cơng nghệ IP
IP là giao thức chuyển tiếp gói tin. Việc chuyển tiếp gói tin được thực hiện theo
cơ chế phi kết nối. IP định nghĩa cơ cấu đánh số, cơ cấu truyền tin, cơ cấu định
tuyến và các chức năng điều khiển ở mức thấp. Gói tin IP gồm địa chỉ của bên nhận,
địa chỉ này là duy nhất trong tồn mạng và có đầy đủ thơng tin cần thiết cho việc
chuyển gói tin đến đích.
Cơ cấu định tuyến có nhiệm vụ tính tốn đường đi tới các nút mạng. Do vậy,
cơ cấu định tuyến phải được cập nhật các thơng tin về poto mạng, thơng tin về
ngun tắc truyền tin và nó phải hoạt động trong mơi trường mạng gồm nhiều nút.
Kết quả tính tốn của cơ cấu định tuyến được lưu trong bảng định tuyến (Forwarting
table) chứa thơng tin về chặng tiếp theo để có thể chuyển gói tin đến hướng đích.
Dựa vào bảng chuyển tin, cơ cấu truyền tin chuyển mạch các gói IP hướng tới đích.
Phương thức chuyển tin truyền thống là từng chặng một. Phương thức này u cầu
kết quả tính tốn của phần định tuyến tại tất cả các nút phải nhất qn với nhau. Sự
khơng nhất qn của kết quả sẽ dẫn tới việc chuyển gói tin sai hướng, điều này dẫn
tới việc mất gói tin.
Kiểu chuyển tiếp từng chặng ảnh hưởng đến khả năng của mạng. Ví dụ như,
nếu các gói tin chuyển đến cùng một địa chỉ đi qua cùng một nút thì chúng sẽ được
truyền cùng một tuyến tới đích. Điều này khiến cho mạng khơng thể thực hiện được
một số chức năng như định tuyến theo đích, theo dịch vụ. Tuy nhiên, phương thức
này định tuyến và chuyển gói tin này nâng cao độ tin cậy cũng như khả năng mở
rộng của mạng. Giao thức định tuyến động cho phép mạng phản ứng lại với những
sự cố bằng việc thay đổi tuyến khi router biết được về sự thay đổi poto mạng thơng
qua việc cập nhật lại thơng tin về trạng thái kết nối.
Tóm lại, IP là một giao thức chuyển mạch gói có độ tin cậy và khả năng mở
rộng cao. Tuy nhiên, việc điều khiển lưu lượng rất khó thực hiện ở phương thức định
tuyến theo từng chặng. Mặt khác, IP cũng khơng hỗ trợ chất lượng dịch vụ.
1.5.2 ATM
Cơng nghệ ATM dựa trên cơ sở của phương pháp chuyển mạch gói, thơng tin
được nhóm vào các gói tin có chiều dài cố định, trong đó vị trí của gói khơng phụ
thuộc vào đồng hồ đồng bộ mà dựa trên nhu cầu bất kỳ của kênh cho trước. Các
chuyển mạch ATM cho phép hoạt động với nhiều tốc độ và dịch vụ khác nhau.
ATM có hai đặc điểm quan trọng :
-
Thứ nhất ATM sử dụng các gói có kích thước nhỏ và cố định gọi là các tế bào
ATM , các tế bào nhỏ với tốc độ truyền lớn sẽ làm cho trễ truyền và biến động
trễ giảm đủ nhỏ đối với các dịch vụ thời gian thực, cũng sẽ tạo điều kiện cho
việc hợp kênh ở tốc độ cao được dễ dàng hơn.
-
Thứ hai, ATM có khả năng nhóm một vài kênh ảo thành một đường ảo nhằm
giúp cho việc định tuyến được dễ dàng.
ATM khác với định tuyến IP ở một số điểm. Nó là cơng nghệ chuyển mạch
hướng kết nối. Kết nối từ điểm đầu đến điểm cuối phải được thiết lập trước khi
thơng tin được gửi đi. ATM u cầu kết nối phải được thiết lập bằng nhân cơng hoặc
thiết lập một cách tự động thơng qua báo hiệu. Mặt khác, ATM khơng thực hiện định
tuyến tại các nút trung gian. Tuyến kết nối xun suốt được xác định trước khi trao
đổi dữ liệu và được giữ cố định trong suốt thời gian kết nối. Trong q trình thiết lập
kết nối, các tổng đài ATM trung gian cung cấp cho kết nối một nhãn. Việc này thực
hiện hai điều: Dành cho kết nối một số tài ngun và xây dựng bảng chuyển tế bào
tại mỗi tổng đài. Bảng chuyển tế bào này có tính cục bộ và chỉ chứa thơng tin về các
kết nối đang hoạt động đi qua tổng đài. Điều này khác với thơng tin về tồn mạng
chứa trong bảng chuyển tin của router dùng IP.
Q trình chuyển tế bào qua tổng đài ATM cũng tương tự như việc chuyển gói
tin qua router. Tuy nhiên, ATM có thể chuyển mạch nhanh hơn vì nhãn gắn trên cell
có kích thước cố định (nhỏ hơn của IP), kích thước bảng chuyển tin nhỏ hơn nhiều
so với của IP router và việc này được thực hện trên các thiết bị phần cứng chun
dụng. Do vậy, thơng lượng của tổng đài ATM thường lớn hơn thơng lượng của IP
router truyền thống.
1.5.3 IP over ATM
Hiện nay, trong xây dựng mạng IP, có đến mấy loại kỹ thuật, như IP over SDH/
SONET, IP over WDM và IP over Fiber. Còn kỹ thuật ATM, do có các tính năng như
tốc độ cao, chất lượng dịch vụ (QoS), điều khiển lưu lượng, mà các mạng lưới dùng
bộ định tuyến truyền thống chưa có, nên đã được sử dụng rộng rãi trên mạng đường
trục IP. Mặt khác, do u cầu tính thời gian thực còn tương đối cao đối với mạng
lưới, IP over ATM vẫn là kỹ thuật được chọn trước tiên hiện nay. Cho nên việc
nghiên cứu đối với IP over ATM vẫn còn rất quan trọng. Mà MPLS chính là sự cải
tiến của IP over ATM kinh điển, cho nên ở đây chúng ta cần nhìn lại một chút về
hiện trạng của kỹ thuật IP over ATM.
IP over ATM truyền thống là một loại kỹ thuật kiểu xếp chồng, nó xếp IP (kỹ
thuật lớp 3) lên ATM (kỹ thuật lớp 2), giao thức của hai tầng hồn tồn độc lập với
nhau, giữa chúng phải nhờ một loạt giao thức (như NHRP, ARP…) nữa mới đảm
bảo nối thơng. Điều đó hiện nay trên thực tế đã được ứng dụng rộng rãi. Nhưng
trong tình trạng mạng lưới được mở rộng nhanh chóng, cách xếp chồng đó cũng gây
ra nhiều vần đề cần xem xét lại.
Trước hết, vấn đề nổi bật nhất là trong phương thức chồng xếp, phải thiết lập
các liên kết PVC tại N điểm nút, tức là cần thiết lập mạng liên kết. Như thế có thể sẽ
gây nên vấn đề bình phương N, rất phiền phức, tức là khi thiết lập, bảo dưỡng, gỡ bỏ
sự liên kết giữa các điểm nút, số việc phải làm ( như số VC, lượng tin điều khiển)
đều có cấp số nhân bình phương của N điểm nút. Khi mà mạng lưới ngày càng rộng
lớn, chi phối kiểu đó sẽ làm cho mạng lưới q tải.
Thứ hai là phương thức xếp chồng sẽ phân cắt cả mạng lưới IP over ATM ra
làm nhiều mạng logic nhỏ (LIS), các LIS trên thực tế đều là ở trong một mạng vật
lý. Giữa các LIS dùng bộ định tuyến trung gian để liên kết, điều này sẽ có ảnh
hưởng đến việc truyền nhóm gói tin giữa các LIS khác nhau. Mặt khác, khi lưu
Tài liệu liên quan
He thong softswicth trong mạng NGN
CHƯƠNG 2 SOFTSWITCH TRONG MẠNG NGN
CHƯƠNG 3 CÁC GIAO THỨC SỬ DỤNG
CHƯƠNG 4 MÔ PHỎNG HỆ THỐNG SOFTSWITCH
3 Cấu trúc và các thành phần chức năng của mạng NGN
5 Các công nghệ được áp dụng cho mạng NGN
1 Sự ra đời của Softswitch
3 Lợi ích của Softswitch
5 Kiến trúc và các thành phần của Softswitch
6 Quá trình xử lí cuộc gọi trong Softswitch
7 Các ứng dụng chính trong NGN
Tài liệu mới
Peter D. Lund, Helsinki University of Technology, Advanced E
Đo lực hút nước của một mô tế bào theo phương pháp gián tiếp:
Bản đồ du lịch
Bản đồ văn hóa, giáo dục, y tế.
Bản đồ giao thông
Bản đồ nông nghiệp
Xâm hại tình dục: bao gồm việc dụ dỗ hay cưỡng ép trẻ em tham gia vào các hoạt động tình dục bất hợp pháp; bóc lột tình dục hay những hành vi tình dục bất hợp pháp khác và sử dụng TE vào việc xây dựng các ấn phẩm văn hóa phẩm đồi trụy. Nên nhớ: Xâm hại
- Thí nghiệm điều chế hiđro từ dung dịch HCl và Zn ( hoặc Fe, Mg, Al...) . Đốt cháy khí hiđro trong không khí. Thu khí H2 bằng cách đẩy không khí
lắp đặt thiết bị
Lập kế hoạch sản xuất

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

Server: Apache

Connection: close

Vary: Accept-Encoding

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


text:
25925 Jamesfenska
25925 Jamesfenska (tên chỉ định: 2001 DW48) là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi dự án Nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất Lincoln ở Socorro, New Mexico, ngày 16 tháng 2 năm 2001. Nó được đặt theo tên James Evan Fenska, an American high school student và finalist in the 2010 Intel Science Talent Search.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- NASA JPL Cơ sở dữ liệu thiên thể nhỏ 25925 Jamesfenska

markdown:
# 25925 Jamesfenska
|25925 Jamesfenska|
|Khám phá
|[LINEAR](/wiki/Nh%C3%B3m_nghi%C3%AAn_c%E1%BB%A9u_ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh_g%E1%BA%A7n_Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t_ph%C3%B2ng_th%C3%AD_nghi%E1%BB%87m_Lincoln) [Tên thay thế](/w/index.php?title=T%C3%AAn_ch%E1%BB%89_%C4%91%E1%BB%8Bnh_t%E1%BA%A1m_th%E1%BB%9Di_trong_thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) 48 [Vành đai chính](/wiki/V%C3%A0nh_%C4%91ai_ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh) [Đặc trưng quỹ đạo](/wiki/Qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o_m%E1%BA%ADt_ti%E1%BA%BFp) [[2]](ftp://ftp.lowell.edu/pub/elgb/astorb.html) [Kỷ nguyên](/wiki/K%E1%BB%B7_nguy%C3%AAn_(thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc)) [May 19](/w/index.php?title=May_19&action=edit&redlink=1), [2011](/wiki/2011)( [JD](/wiki/Ng%C3%A0y_Julius)2455700.5) [Cận điểm quỹ đạo](/wiki/C%E1%BB%A7ng_%C4%91i%E1%BB%83m_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) [Viễn điểm quỹ đạo](/wiki/C%E1%BB%A7ng_%C4%91i%E1%BB%83m_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) [Bán trục lớn](/wiki/B%C3%A1n_tr%E1%BB%A5c_l%E1%BB%9Bn) [Gm](/wiki/Giga)(2.314 [AU](/wiki/%C4%90%C6%A1n_v%E1%BB%8B_thi%C3%AAn_v%C4%83n)) [Độ lệch tâm](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_l%E1%BB%87ch_t%C3%A2m_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) [Chu kỳ quỹ đạo](/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) [d](/wiki/Ng%C3%A0y)(3.52 [a](/wiki/N%C4%83m_Julius_(thi%C3%AAn_v%C4%83n))) [Tốc độ vũ trụ cấp 1](/wiki/T%E1%BB%91c_%C4%91%E1%BB%99_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_c%E1%BA%A5p_1) [s](/wiki/Gi%C3%A2y) [Độ bất thường trung bình](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_b%E1%BA%A5t_th%C6%B0%E1%BB%9Dng_trung_b%C3%ACnh) [Độ nghiêng quỹ đạo](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_nghi%C3%AAng_qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) [°](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_(g%C3%B3c)) [Kinh độ của điểm nút lên](/wiki/Kinh_%C4%91%E1%BB%99_c%E1%BB%A7a_%C4%91i%E1%BB%83m_n%C3%BAt_l%C3%AAn) [Đặc trưng vật lý chuẩn của tiểu hành tinh](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%B7c_tr%C6%B0ng_v%E1%BA%ADt_l%C3%BD_chu%E1%BA%A9n_c%E1%BB%A7a_ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh&action=edit&redlink=1) [Khối lượng](/wiki/Kh%E1%BB%91i_l%C6%B0%E1%BB%A3ng) ? [kg](/wiki/Kil%C3%B4gam) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99)khối lượng thể tích [Hấp dẫn bề mặt](/wiki/L%E1%BB%B1c_h%E1%BA%A5p_d%E1%BA%ABn) [Tốc độ vũ trụ cấp 2](/wiki/T%E1%BB%91c_%C4%91%E1%BB%99_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_c%E1%BA%A5p_2)xích đạo [Chu kỳ tự quay](/wiki/Chu_k%E1%BB%B3_t%E1%BB%B1_quay) [Độ nghiêng trục quay](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_nghi%C3%AAng_tr%E1%BB%A5c_quay) [hoàng đạo](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%A1o)cực [hoàng đạo](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%A1o)cực [Suất phản chiếu hình học](/w/index.php?title=Su%E1%BA%A5t_ph%E1%BA%A3n_chi%E1%BA%BFu_h%C3%ACnh_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1) [Nhiệt độ](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99) [K](/wiki/Kelvin) [Kiểu phổ](/w/index.php?title=Ki%E1%BB%83u_ph%E1%BB%95_c%E1%BB%A7a_ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh&action=edit&redlink=1) [Cấp sao tuyệt đối](/wiki/C%E1%BA%A5p_sao_tuy%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%91i) *(H)* **25925 Jamesfenska** (tên chỉ định: **2001 DW 48**) là một [tiểu hành tinh](/wiki/Ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh) [vành đai chính](/wiki/V%C3%A0nh_%C4%91ai_ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh). Nó được phát hiện bởi dự án [Nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất Lincoln](/wiki/Nh%C3%B3m_nghi%C3%AAn_c%E1%BB%A9u_ti%E1%BB%83u_h%C3%A0nh_tinh_g%E1%BA%A7n_Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t_ph%C3%B2ng_th%C3%AD_nghi%E1%BB%87m_Lincoln)ở [Socorro](/wiki/Socorro,_New_Mexico), [New Mexico](/wiki/New_Mexico), ngày 16 tháng 2 năm 2001. Nó được đặt theo tên James Evan Fenska, an American high school student và finalist in the 2010 [Intel Science Talent Search](/w/index.php?title=Intel_Science_Talent_Search&action=edit&redlink=1).
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=25925_Jamesfenska&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=25925_Jamesfenska&action=edit§ion=1)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=25925_Jamesfenska&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=25925_Jamesfenska&action=edit§ion=2)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=25925_Jamesfenska&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=25925_Jamesfenska&action=edit§ion=3)] [NASA](/wiki/NASA) [JPL](/wiki/Jet_Propulsion_Laboratory)Cơ sở dữ liệu thiên thể nhỏ [25925 Jamesfenska](http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb.cgi?sstr=25925+Jamesfenska)
|
|
|
|

WARC-Truncated: length

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache-Status: miss

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

X-Cache: cp1067 miss, cp1054 miss

X-Content-Type-Options: nosniff

Via: 1.1 varnish-v4, 1.1 varnish-v4

Accept-Ranges: bytes

X-UA-Compatible: IE=Edge

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Content-Language: vi

Link: </static/images/project-logos/viwiki.png>;rel=preload;as=image;media=not all and (min-resolution: 1.5dppx),</static/images/project-logos/viwiki-1.5x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 1.5dppx) and (max-resolution: 1.999999dppx),</static/images/project-logos/viwiki-2x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 2dppx)


text:
Marshall Stone
Marshall Harvey Stone (08 tháng 4 năm 1903, thành phố New York - ngày 09 tháng 1 năm 1989, Madras, Ấn Độ) là một nhà toán học người Mỹ. Ông có nhiều đóng góp trong lĩnh vực giải tích thực, giải tích hàm và đại số Boolean.
Tiểu sử[sửa | sửa mã nguồn]
Marshall Harvey Stone là con trai của Harlan Fiske Stone, từng là Chánh án của Hoa Kỳ giai đoạn 1941-1946. Gia đình Marshall Stone mong muốn ông trở thành một luật sư như cha của mình. Nhưng trong khi đang theo học tại đại học Harvard ông bắt đầu say mê toán học. Năm 1926, Sonte đã hoàn thành luận án tiến sĩ về phương trình vi phân tại Harvard dưới sự hướng dẫn của George David Birkhoff. Từ năm 1925 đến năm 1937, ông tham gia giảng dạy tại đại học Harvard, đại học Yale, và đại học Columbia. Stone trở thành giáo sư chính thức tại Đại học Harvard vào năm 1937.
Trong Chiến tranh Thế giới II, Stone nghiên cứu như một thành viên của "Phòng hoạt động hải quân" (Office of Naval Operations) và "Phòng Tham mưu" (Office of the Chief of Staff) của Bộ chiến tranh Hoa Kỳ. Từ năm 1946, ông trở thành Chủ tịch của Khoa toán học tại đại học Chicago cho đến năm 1952. Ông còn tiếp tục giảng dạy tại trường đại học này cho đến năm 1968 rồi giảng dạy tại đại học Massachusetts Amherst cho đến năm 1980.
Khoa toán học đại học Chicago trước khi Stone tham gia rơi vào tình trạng ảm đạm trong khi vào đầu thế kỷ 20 đó là khoa toán tốt nhất tại Hoa Kỳ nhờ vào sự quản lý của Eliakim Hastings Moore. Marshall Harvey Stone đã vực dậy khoa toán Chicago bằng cách mời các nhà toán học xuất sắc Paul Halmos,André Weil, Saunders Mac Lane, San Antonio Zygmund và Shiing-Shen Chern.
Thành tựu[sửa | sửa mã nguồn]
Trong những năm 1930, Stone đã đạt được nhiều kết quả quan trọng:
- Năm 1930, ông chứng minh tính duy nhất của định lý nổi tiếng Stone-Von Neumann.
- Năm 1932, ông xuất bản một chuyên đề kinh điển dài 662 trang có tựa đề "Phép biến đổi tuyến tính trong không gian Hilbert và ứng dụng trong giải tích" giới thiệu các toán tử liên hợp. Nhiều nội dung của nó bây giờ được xem là nội dung của giải tích hàm.
- Năm 1932, ông đã chứng minh giả thuyết của Hermann Weyl trong lý thuyết phổ, dẫn đến các ứng dụng của lý thuyết nhóm trong cơ học lượng tử.
- Năm 1934, ông viết hai bài báo đặt nền tảng của lý thuyết compact hóa Stone-Čech. Lý thuyết này bắt nguồn từ những nỗ lực của ông để hiểu sâu hơn các kết quả trong lý thuyết phổ.
- Năm 1936, ông viết một bài báo dài gồm các định lý Stone cho đại số Boolean, một kết quả quan trọng trong logic toán học và đại số đại cương.
- Các định lý Stone-Weierstrass tổng quát hóa định lý Weierstrass để trên xấp xỉ những hàm liên tục đều bởi các đa thức.
Stone được bầu vào Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia (Hoa Kỳ) vào năm 1938. Ông là chủ tọa Hội Toán học Mỹ giai đoạn 1943-1944, và Liên minh Toán học quốc tế giai đoạn 1952-1954. Năm 1982, ông được trao Huy chương Khoa học Quốc gia.[1]
Các ấn phẩm[sửa | sửa mã nguồn]
- “A comparison of the series of Fourier and Birkhoff”. Trans. Amer. Math. Soc. 28 (4): 695–761. 1926. MR 1501372.
- Linear transformations in Hilbert space and their applications to analysis. New York: American Mathematical Society. 1932.[2]
- “Boolean algebras and their applications to topology”. Proc Natl Acad Sci U S A 20 (3): 197–202. 1934. PMC 1076376.
- The theory of real functions. Ann Arbor: Edwards Brothers. 1940.
- “Mathematics and the future of science”. Bull. Amer. Math. Soc. 63 (2): 61–76. 1957. MR 0086013.
- Lectures on preliminaries to functional analysis. Madras: Institute of Mathematical Sciences. 1963. Notes by B. Ramachandran (50 pages)
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ National Science Foundation - The President's National Medal of Science
- ^ Hille, Einar (1934). “Review: Linear transformations in Hilbert space and their applications to analysis, by M. H. Stone”. Bull. Amer. Math. Soc. 40 (11): 777–780.
Liên kết[sửa | sửa mã nguồn]
- O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F., “Marshall Stone”, Bộ lưu trữ lịch sử toán học MacTutor
- Marshall Stone tại Mathematics Genealogy Project
- Johnstone, Peter (1982). Stone Spaces. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-23893-5.

markdown:
# Marshall Stone
|
|Marshall Harvey Stone
|
|![]()
[Thành phố New York](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York) [Madras](/wiki/Chennai) [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Giải tích thực](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_t%C3%ADch_th%E1%BB%B1c), [Giải tích hàm](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_t%C3%ADch_h%C3%A0m), [Đại số Boolean](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_s%E1%BB%91_Boolean) [Harvard](/w/index.php?title=Harvard_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1), [U. Chicago](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Chicago), [U. of Massachusetts](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Massachusetts_Amherst&action=edit&redlink=1) [Alma mater](/wiki/Alma_mater) [Harvard](/wiki/Harvard_University) [Người hướng dẫn luận án tiến sĩ](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_h%C6%B0%E1%BB%9Bng_d%E1%BA%ABn_lu%E1%BA%ADn_%C3%A1n_ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9) [G. D. Birkhoff](/w/index.php?title=George_David_Birkhoff&action=edit&redlink=1) [Holbrook MacNeille](/w/index.php?title=Holbrook_Mann_MacNeille&action=edit&redlink=1), [Harvard](/wiki/Harvard_University), 1935
John Williams Calkin,
[Harvard](/wiki/Harvard_University), 1937 [William Frederick Eberlein](/w/index.php?title=William_Frederick_Eberlein&action=edit&redlink=1), [Harvard](/wiki/Harvard_University), 1942 [Edwin Hewitt](/w/index.php?title=Edwin_Hewitt&action=edit&redlink=1), [Harvard](/wiki/Harvard_University), 1942 [George Mackey](/w/index.php?title=George_Whitelaw_Mackey&action=edit&redlink=1), [Harvard](/wiki/Harvard_University), 1942
Michael Joseph Norris,
[Harvard](/wiki/Harvard_University), 1944 [Richard V. Kadison](/w/index.php?title=Richard_V._Kadison&action=edit&redlink=1), [U. Chicago](/w/index.php?title=The_University_of_Chicago&action=edit&redlink=1), 1950
John Vernor Finch,
[U. Chicago](/w/index.php?title=The_University_of_Chicago&action=edit&redlink=1), 1951
Matthew P. Gaffney, Jr.,
[U. Chicago](/w/index.php?title=The_University_of_Chicago&action=edit&redlink=1), 1951 [Bernard A. Galler](/w/index.php?title=Bernard_Galler&action=edit&redlink=1), [U. Chicago](/w/index.php?title=The_University_of_Chicago&action=edit&redlink=1), 1955
John J. McKibben,
[U. Chicago](/w/index.php?title=The_University_of_Chicago&action=edit&redlink=1), 1957
Royal Bruce Kellogg,
[U. Chicago](/w/index.php?title=The_University_of_Chicago&action=edit&redlink=1), 1958
Adam Koranyi,
[U. Chicago](/w/index.php?title=The_University_of_Chicago&action=edit&redlink=1), 1959
Christopher Ian Byrnes,
[U. of Massachusetts](/w/index.php?title=University_of_Massachusetts_Amherst&action=edit&redlink=1), 1975 [Định lý Stone–von Neumann](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Bnh_l%C3%BD_Stone%E2%80%93von_Neumann&action=edit&redlink=1), [Compact hóa Stone–Čech](/wiki/Compact_h%C3%B3a_Stone%E2%80%93%C4%8Cech), [Định lý Stone–Weierstrass](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Bnh_l%C3%BD_Stone%E2%80%93Weierstrass&action=edit&redlink=1) **Marshall Harvey Stone** (08 tháng 4 năm 1903, thành phố New York - ngày 09 tháng 1 năm 1989, Madras, Ấn Độ) là một nhà toán học người Mỹ. Ông có nhiều đóng góp trong lĩnh vực [giải tích thực](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_t%C3%ADch_th%E1%BB%B1c), [giải tích hàm](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_t%C3%ADch_h%C3%A0m) và [đại số Boolean](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_s%E1%BB%91_Boolean).
## Tiểu sử[
[sửa](/w/index.php?title=Marshall_Stone&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Marshall_Stone&action=edit§ion=1)]
Marshall Harvey Stone là con trai của Harlan Fiske Stone, từng là Chánh án của Hoa Kỳ giai đoạn 1941-1946. Gia đình Marshall Stone mong muốn ông trở thành một luật sư như cha của mình. Nhưng trong khi đang theo học tại đại học
[Harvard](/wiki/Harvard) ông bắt đầu say mê toán học. Năm 1926, Sonte đã hoàn thành luận án tiến sĩ về phương trình vi phân tại Harvard dưới sự hướng dẫn của [George David Birkhoff](/w/index.php?title=George_David_Birkhoff&action=edit&redlink=1). Từ năm 1925 đến năm 1937, ông tham gia giảng dạy tại đại học Harvard, đại học Yale, và đại học Columbia. Stone trở thành giáo sư chính thức tại Đại học Harvard vào năm 1937.
Trong Chiến tranh Thế giới II, Stone nghiên cứu như một thành viên của "Phòng hoạt động hải quân" (Office of Naval Operations) và "Phòng Tham mưu" (Office of the Chief of Staff) của Bộ chiến tranh Hoa Kỳ. Từ năm 1946, ông trở thành Chủ tịch của Khoa toán học tại đại học Chicago cho đến năm 1952. Ông còn tiếp tục giảng dạy tại trường đại học này cho đến năm 1968 rồi giảng dạy tại đại học Massachusetts Amherst cho đến năm 1980.
Khoa toán học đại học Chicago trước khi Stone tham gia rơi vào tình trạng ảm đạm trong khi vào đầu thế kỷ 20 đó là khoa toán tốt nhất tại Hoa Kỳ nhờ vào sự quản lý của Eliakim Hastings Moore. Marshall Harvey Stone đã vực dậy khoa toán Chicago bằng cách mời các nhà toán học xuất sắc
[Paul Halmos](/w/index.php?title=Paul_Halmos&action=edit&redlink=1), [André Weil](/w/index.php?title=Andr%C3%A9_Weil&action=edit&redlink=1), [Saunders Mac Lane](/wiki/Saunders_Mac_Lane), [San Antonio Zygmund](/w/index.php?title=San_Antonio_Zygmund&action=edit&redlink=1) [và Shiing-Shen Chern](/w/index.php?title=V%C3%A0_Shiing-Shen_Chern&action=edit&redlink=1).
## Thành tựu[
[sửa](/w/index.php?title=Marshall_Stone&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Marshall_Stone&action=edit§ion=2)]
Trong những năm 1930, Stone đã đạt được nhiều kết quả quan trọng:
- Năm 1930, ông chứng minh tính duy nhất của định lý nổi tiếng Stone-Von Neumann.
- Năm 1932, ông xuất bản một chuyên đề kinh điển dài 662 trang có tựa đề "Phép biến đổi tuyến tính trong không gian
[Hilbert](/w/index.php?title=Hilbert&action=edit&redlink=1)và ứng dụng trong giải tích" giới thiệu các toán tử liên hợp. Nhiều nội dung của nó bây giờ được xem là nội dung của giải tích hàm.
- Năm 1932, ông đã chứng minh giả thuyết của Hermann Weyl trong
[lý thuyết phổ](/w/index.php?title=L%C3%BD_thuy%E1%BA%BFt_ph%E1%BB%95&action=edit&redlink=1), dẫn đến các ứng dụng của lý thuyết nhóm trong cơ học lượng tử.
- Năm 1934, ông viết hai bài báo đặt nền tảng của lý thuyết compact hóa Stone-Čech. Lý thuyết này bắt nguồn từ những nỗ lực của ông để hiểu sâu hơn các kết quả trong lý thuyết phổ.
- Năm 1936, ông viết một bài báo dài gồm các định lý Stone cho đại số Boolean, một kết quả quan trọng trong logic toán học và đại số đại cương.
- Các định lý Stone-Weierstrass tổng quát hóa định lý Weierstrass để trên xấp xỉ những hàm liên tục đều bởi các đa thức.
Stone được bầu vào Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia (Hoa Kỳ) vào năm 1938. Ông là chủ tọa Hội Toán học Mỹ giai đoạn 1943-1944, và Liên minh Toán học quốc tế giai đoạn 1952-1954. Năm 1982, ông được trao Huy chương Khoa học Quốc gia.
[[1]](#cite_note-1)
## Các ấn phẩm[
[sửa](/w/index.php?title=Marshall_Stone&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Marshall_Stone&action=edit§ion=3)]
- “A comparison of the series of Fourier and Birkhoff”.
*Trans. Amer. Math. Soc.* **28**(4): 695–761. 1926. [MR](/wiki/Mathematical_Reviews) [1501372](//www.ams.org/mathscinet-getitem?mr=1501372). *Linear transformations in Hilbert space and their applications to analysis*. New York: American Mathematical Society. 1932. [[2]](#cite_note-2) [“Boolean algebras and their applications to topology”](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1076376). *Proc Natl Acad Sci U S A* **20**(3): 197–202. 1934. [PMC](/wiki/PubMed_Central) [1076376](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1076376). *The theory of real functions*. Ann Arbor: Edwards Brothers. 1940.
- “Mathematics and the future of science”.
*Bull. Amer. Math. Soc.* **63**(2): 61–76. 1957. [MR](/wiki/Mathematical_Reviews) [0086013](//www.ams.org/mathscinet-getitem?mr=0086013). *Lectures on preliminaries to functional analysis*. Madras: Institute of Mathematical Sciences. 1963. Notes by B. Ramachandran (50 pages)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Marshall_Stone&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Marshall_Stone&action=edit§ion=4)] [^](#cite_ref-1) [National Science Foundation - The President's National Medal of Science](http://www.nsf.gov/od/nms/recip_details.cfm?recip_id=348) [^](#cite_ref-2) [Hille, Einar](/w/index.php?title=Einar_Hille&action=edit&redlink=1)(1934). [“Review:](http://www.ams.org/journals/bull/1934-40-11/S0002-9904-1934-05973-1/). *Linear transformations in Hilbert space and their applications to analysis*, by M. H. Stone” *Bull. Amer. Math. Soc.* **40**(11): 777–780.
## Liên kết[
[sửa](/w/index.php?title=Marshall_Stone&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Marshall_Stone&action=edit§ion=5)]
- O'Connor, John J.; Robertson, Edmund F.,
[“Marshall Stone”](http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Biographies/Stone.html), [Bộ lưu trữ lịch sử toán học MacTutor](/wiki/B%E1%BB%99_l%C6%B0u_tr%E1%BB%AF_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_to%C3%A1n_h%E1%BB%8Dc_MacTutor) [Marshall Stone](http://www.genealogy.ams.org/html/id.phtml?id=4946)tại [Mathematics Genealogy Project](/wiki/Mathematics_Genealogy_Project)
- Johnstone, Peter (1982).
*Stone Spaces*. Cambridge: [Cambridge University Press](/wiki/Cambridge_University_Press). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-521-23893-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-521-23893-5).

X-Cache: cp1053 miss, cp1054 miss


text:
Trợ giúp
Thể loại:Tỉnh Kyustendil
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới:
menu
,
tìm kiếm
Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
Tỉnh Kyustendil
Các trang trong thể loại “Tỉnh Kyustendil”
17 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 17 trang.
B
Boboshevo
Boboshevo (đô thị)
Bobovdol
Bobovdol (đô thị)
D
Dupnitsa
Dupnitsa (đô thị)
K
Kocherinovo
Kocherinovo (đô thị)
Kyustendil
Kyustendil (đô thị)
Kyustendil (tỉnh)
N
Nevestino (đô thị)
R
Rila (đô thị)
Rila, Kyustendil
S
Sapareva Banya
Sapareva Banya (đô thị)
T
Treklyano (đô thị)
Lấy từ “
https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thể_loại:Tỉnh_Kyustendil&oldid=11175141
”
Thể loại
:
Tỉnh Bulgaria
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Chưa đăng nhập
Thảo luận cho địa chỉ IP này
Đóng góp
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Thể loại
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Đọc
Sửa đổi
Sửa mã nguồn
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Xem nhanh
Trang Chính
Bài viết chọn lọc
Tin tức
Bài viết ngẫu nhiên
Thay đổi gần đây
Phản hồi lỗi
Quyên góp
Tương tác
Hướng dẫn
Giới thiệu Wikipedia
Cộng đồng
Thảo luận chung
Giúp sử dụng
Liên lạc
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Khoản mục Wikidata
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản để in ra
Tại dự án khác
Wikimedia Commons
Ngôn ngữ khác
Bân-lâm-gú
Беларуская
Български
Čeština
Deutsch
English
Esperanto
فارسی
한국어
Հայերեն
ქართული
Македонски
日本語
Português
Русский
Slovenčina
کوردی
Српски / srpski
Türkçe
Українська
اردو
Winaray
Sửa liên kết
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 14:26 ngày 29 tháng 3 năm 2013.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Với việc sử dụng trang web này, bạn chấp nhận
Điều khoản Sử dụng
và
Quy định quyền riêng tư
.
Wikipedia® là thương hiệu đã đăng ký của
Wikimedia Foundation, Inc.
, một tổ chức phi lợi nhuận.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wikipedia
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Tuyên bố về cookie
Phiên bản di động

markdown:
# Thể loại:Tỉnh Kyustendil
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
## Các trang trong thể loại “Tỉnh Kyustendil”
17 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 17 trang.
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
17 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 17 trang.

X-Cache: cp1068 miss, cp1054 miss


text:
Trợ giúp
Thể loại:Xung đột năm 1396
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới:
menu
,
tìm kiếm
Các trang trong thể loại “Xung đột năm 1396”
Thể loại này gồm trang sau.
T
Trận Nikopolis
Lấy từ “
https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thể_loại:Xung_đột_năm_1396&oldid=23822214
”
Thể loại
:
Năm 1396
Xung đột thập niên 1390
Xung đột thế kỷ 14
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Chưa đăng nhập
Thảo luận cho địa chỉ IP này
Đóng góp
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Thể loại
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Đọc
Sửa đổi
Sửa mã nguồn
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Xem nhanh
Trang Chính
Bài viết chọn lọc
Tin tức
Bài viết ngẫu nhiên
Thay đổi gần đây
Phản hồi lỗi
Quyên góp
Tương tác
Hướng dẫn
Giới thiệu Wikipedia
Cộng đồng
Thảo luận chung
Giúp sử dụng
Liên lạc
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Khoản mục Wikidata
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản để in ra
Tại dự án khác
Wikimedia Commons
Ngôn ngữ khác
English
Euskara
فارسی
Français
Frysk
한국어
Italiano
日本語
Română
Slovenščina
Türkçe
اردو
中文
Sửa liên kết
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 09:25 ngày 22 tháng 6 năm 2016.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Với việc sử dụng trang web này, bạn chấp nhận
Điều khoản Sử dụng
và
Quy định quyền riêng tư
.
Wikipedia® là thương hiệu đã đăng ký của
Wikimedia Foundation, Inc.
, một tổ chức phi lợi nhuận.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wikipedia
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Tuyên bố về cookie
Phiên bản di động


text:
This Is It (bài hát của Michael Jackson)
"This Is It" là bài hát trong album This Is It với hình ảnh trong This Is It. Đặc biệt có sự tham gia của các anh trai Michael Jackson, The Jacksons. Bài hát này được ra mắt ngày 12 tháng 10 năm 2009, vào lúc nửa đêm, trên trang MichaelJackson.com[1].
Các phiên bản[sửa | sửa mã nguồn]
- Original Version – 3:37
- Orchestra Version (Single Edit) - 3:43
- Extended Orchestra Version - 4:40
- Extended Orchestra Version (Album Version) - 4:55
Xếp hạng[sửa | sửa mã nguồn]
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ New Michael Jackson Album and Single
- ^ http://www.billboard-japan.com/system/jp_charts/adult_airplay/
- ^ “Top Royaume”. Truy cập 13 tháng 10 năm 2015.
- ^ “Chart Beat Wednesday: Michael Jackson, Taylor Swift, Norah Jones”. Billboard. Truy cập 13 tháng 10 năm 2015.

markdown:
# This Is It (bài hát của Michael Jackson)
|"This Is It"|
|
|![]()
Bìa của "This Is It"
[Bài hát](/wiki/B%C3%A0i_h%C3%A1t)của [Michael Jackson](/wiki/Michael_Jackson)hợp tác với [The Jacksons](/wiki/The_Jackson_5)
từ album
[This Is It](/wiki/Michael_Jackson%27s_This_Is_It_(album)) [Thể loại](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i_nh%E1%BA%A1c) [R&B](/wiki/Rhythm_and_blues), [pop](/wiki/Pop)
4:55 (Phiên bản giao hưởng)
[Hãng đĩa](/wiki/H%C3%A3ng_thu_%C3%A2m) [Epic](/w/index.php?title=Epic_Records&action=edit&redlink=1) [Sáng tác](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_vi%E1%BA%BFt_b%C3%A0i_h%C3%A1t) [Michael Jackson](/wiki/Michael_Jackson), [Paul Anka](/wiki/Paul_Anka) [Sản xuất](/wiki/Nh%C3%A0_s%E1%BA%A3n_xu%E1%BA%A5t_%C3%A2m_nh%E1%BA%A1c)
John McClain
[Mervyn Warren](/w/index.php?title=Mervyn_Warren&action=edit&redlink=1)
"
**This Is It**" là bài hát trong album * với hình ảnh trong This Is It* *. Đặc biệt có sự tham gia của các anh trai Michael Jackson,* [This Is It](/wiki/Michael_Jackson%27s_This_Is_It) [The Jacksons](/wiki/The_Jackson_5). Bài hát này được ra mắt ngày 12 tháng 10 năm 2009, vào lúc nửa đêm, trên trang [MichaelJackson.com](http://www.michaeljackson.com) . [[1]](#cite_note-1)
## Các phiên bản[
[sửa](/w/index.php?title=This_Is_It_(b%C3%A0i_h%C3%A1t_c%E1%BB%A7a_Michael_Jackson)&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=This_Is_It_(b%C3%A0i_h%C3%A1t_c%E1%BB%A7a_Michael_Jackson)&action=edit§ion=1)]
- Original Version – 3:37
- Orchestra Version (Single Edit) - 3:43
- Extended Orchestra Version - 4:40
- Extended Orchestra Version (Album Version) - 4:55
## Xếp hạng[
[sửa](/w/index.php?title=This_Is_It_(b%C3%A0i_h%C3%A1t_c%E1%BB%A7a_Michael_Jackson)&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=This_Is_It_(b%C3%A0i_h%C3%A1t_c%E1%BB%A7a_Michael_Jackson)&action=edit§ion=2)]
|Chart (2009)||Vị trí
|
cao nhất
|
|[Dutch Singles Chart](/wiki/Dutch_Top_40) [Japan Hot 100](/wiki/Japan_Hot_100) [Japan Hot Top Airplay](/wiki/Japan) [Japan Adult Contemporary Airplay](/wiki/Japan) [[2]](#cite_note-2) [UK Radio Airplay Chart](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland) [[3]](#cite_note-3) [U.S.](/w/index.php?title=Hot_Adult_Contemporary_Tracks&action=edit&redlink=1) *Billboard*Hot Adult Contemporary Tracks [[4]](#cite_note-4) [U.S.](/w/index.php?title=Hot_R%26B/Hip-Hop_Songs&action=edit&redlink=1) *Billboard*Hot R&B/Hip-Hop Songs
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=This_Is_It_(b%C3%A0i_h%C3%A1t_c%E1%BB%A7a_Michael_Jackson)&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=This_Is_It_(b%C3%A0i_h%C3%A1t_c%E1%BB%A7a_Michael_Jackson)&action=edit§ion=3)] [^](#cite_ref-1) [New Michael Jackson Album and Single](http://www.michaeljackson.com/au/news/new-michael-jackson-album-and-song) [^](#cite_ref-2) [http://www.billboard-japan.com/system/jp_charts/adult_airplay/](http://www.billboard-japan.com/system/jp_charts/adult_airplay/) [^](#cite_ref-3) [“Top Royaume”](http://www.charly1300.com/forums/viewtopic.php?f=8&t=726). Truy cập 13 tháng 10 năm 2015. [^](#cite_ref-4) [“Chart Beat Wednesday: Michael Jackson, Taylor Swift, Norah Jones”](http://www.billboard.com/column-chartbeat/chart-beat-wednesday-michael-jackson-taylor-1004029017.story#/column-chartbeat/chart-beat-wednesday-michael-jackson-taylor-1004029017.story). Billboard. Truy cập 13 tháng 10 năm 2015.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=This_Is_It_(b%C3%A0i_h%C3%A1t_c%E1%BB%A7a_Michael_Jackson)&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=This_Is_It_(b%C3%A0i_h%C3%A1t_c%E1%BB%A7a_Michael_Jackson)&action=edit§ion=4)]
|
|

X-Cache: cp1066 miss, cp1054 miss


text:
Đế quốc Khmer
Đế quốc Khmer hay Đế quốc Angkor là một cựu đế quốc rộng lớn nhất Đông Nam Á (với diện tích lên đến 1 triệu km², gấp 3 lần Việt Nam hiện nay) đóng trên phần lãnh thổ hiện nay thuộc Campuchia, Miền Nam Việt Nam, Lào và Thái Lan. Đế quốc Khmer, tách ra từ Vương quốc Chân Lạp, đã từng cai trị và có phần đất phiên thuộc mà ngày nay thuộc lãnh thổ của các quốc gia: Lào, Thái Lan và miền nam Việt Nam
Trong quá trình tạo lập nên đế chế này, người Khmer đã có các mối quan hệ thương mại với đế quốc Java và sau đó với đế quốc Srivijaya giáp biên giới đế quốc Khmer về phía nam. Di sản lớn nhất của Đế quốc Khmer là Angkor - kinh đô của Đế quốc này vào thời cực thịnh của nó. Angkor là chứng tích của sức mạnh và sự thịnh vượng của Đế quốc Khmer và cũng là hiện thân của nhiều tín ngưỡng mà nó đã mang trong mình. Các tôn giáo chính thức của đế chế này là: Ấn Độ giáo, Phật giáo Đại thừa cho đến khi Phật giáo Nam truyền chiếm ưu thế sau khi được du nhập từ Sri Lanka vào thế kỷ 13.
Lịch sử của Angkor với vai trò là trung tâm của đế quốc Khmer lịch sử cũng là lịch sử Khmer từ thế kỷ 9 đến thế kỷ 15. Từ đế quốc Khmer và cũng từ khu vực Angkor - không có một ghi chép bằng văn bản nào còn sót lại đến ngày này mà chỉ có những văn bản được khắc chạm trên đá. Do đó những gì còn được biết đến ngày nay về nền văn minh Khmer lịch sử được chủ yếu tham khảo từ các nguồn:
- Khai quật khảo cổ, phục dựng lại và điều tra.
- Các bản chạm khắc trên bia và trên đá ở các đền ghi chép lại những chiến công chính trị và tôn giáo của các triều hoàng đế.
- Các bức phù điều trên các bức tường của các đền đài miêu tả các cuộc hành quân, cuộc sống ở trong cung, các cảnh chợ búa và các cảnh sinh hoạt thường ngày của dân chúng.
- Các ghi chép còn lưu lại được của các sứ thần, nhà buôn và những người lữ hành Trung Hoa xưa.
Sự khởi đầu của kỷ nguyên Vương quốc Khmer Angkor được cho là bắt đầu từ năm 802 sau Công nguyên. Trong năm này, vua Jayavarman II đã tự xưng "Chakravartin" (hoàng đế của thiên hạ). Đế quốc đã kết thúc với sự sụp đổ của Angkor vào thế kỷ thứ 15.
Mục lục
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Thành lập[sửa | sửa mã nguồn]
Jayavarman II là một hoàng tử của triều đại Sailendra ở Java như là một con tin hoàng gia của vương quốc chư hầu của Java hay là đến để học tập (hoặc cả hai) vẫn chưa được khẳng định. Nhờ thời gian ở Java, ông đã mang nghệ thuật và văn hóa của triều đình Sailendran của Java về cho triều đình Khmer. Sau khi trở về nhà ở vương quốc Chân Lạp, ông đã nhanh chóng xây dựng thế lực của mình, đánh bại nhiều vị vua khác và năm 790 trở thành hoàng đế của vương quốc Khmer. Trong những năm tiếp theo, ông đã mở rộng lãnh thổ của mình và cuối cùng đã thành lập kinh đô mới Hariharalaya gần thị xã Roluos của Campuchia ngày nay. Do vậy, ông đã đặt nền móng cho kinh đô Angkor trải dài đến 15 km về phía tây bắc. Năm 802, ông tự xưng Chakravartin (vua thiên hạ) bằng một lễ đăng quang theo phong cách Ấn Độ giáo. Bởi thế, ông không những trở thành một vị vua được thần thánh sắc phong và vô địch mà còn đồng thời tuyên bố sự độc lập của vương quốc mình khỏi vương quốc Java. Jayavarman II mất năm 834.
Củng cố[sửa | sửa mã nguồn]
Indravarman I, vị vua thứ tư của Đế quốc Khmer, đã củng cố vững chắc đất nước mình với những chương trình xây dựng lớn, bao gồm hệ thống thủy lợi và các đền đài, nhờ vào của cải giành được thông qua mậu dịch và nông nghiệp. Công trình đầu tiên là đền Preah Ko và các công trình thủy lợi.
Con Indravarman I là Yasovarman I (trị vì từ 889 - 915), là người thiết lập một kinh đô mới Yasodharapura - thành phố đầu tiên của Angkor. Ngôi đền trung tâm của thành phố được xây ở Phnom Bakheng, một ngọn đồi cao 60 m giữa đồng bằng trong khu vực Angkor. Dưới triều Yasovarman I công trình Đông Baray cũng được tạo dựng, đây là công trình hồ chứa nước có kích thước 7,5 x 1,8 km.
Rối loạn[sửa | sửa mã nguồn]
Vào đầu thế kỷ 10, sau khi Yasovarman I qua đời, đế quốc Khmer lập tức bị chia rẽ. Vua Harshavarman I và Ishanavarman II (em của Harshavarman I) phải vất vả giữ ngôi báu trước sự tranh giành của người chú - Jayavarman IV. Người chú bị đánh lui khỏi Angkor và đã thiết lập một kinh đô mới ở Koh Ker, cách Angkor khoảng 100 km. Sau khi Ishanavarman II qua đời, Jayavarman IV lên làm vua.
Con của Jayavarman IV là Harshavarman II nối ngôi cha được 3 năm thì bị em họ là Rajendravarman II cướp ngôi.
Phát triển[sửa | sửa mã nguồn]
Rajendravarman II rời đô trở về Yasodharapura. Nhiều học giả cho rằng Rajendravarman II đã xây dựng một chế độ chính trị trung ương tập quyền, tăng cường sự quản lý trực tiếp đối với các thủ lĩnh địa phương. Ông bắt đầu bắt đầu các dự án xây dựng lớn mà các vua đầu tiên đã dự tính và đã cho thiết lập một loạt các đền ở khu vực Angkor; trong đó có Đông Mebon, trên một cù lao của Đông Baray, và nhiều đền thờ Phật và chùa. Năm 950, chiến tranh lần đầu nổ ra giữa đế quốc Khmer và Vương quốc Chămpa ở phía đông (ngày nay là miền Trung Việt Nam).
Từ năm 968 đến 1001 là thời kỳ trị vì của con trai Rajendravarman II, Jayavarman V. Ông ta đăng quang sau khi vượt qua các hoàng thân khác. Giai đoạn trị vì của ông phần lớn là thời kỳ thanh bình, đánh dấu bởi sự phát triển thịnh vượng và phát triển rực rỡ nền văn hóa. Ông cho thiết lập một kinh đô mới gần Yashodharapura, Jayenanagari. Dưới triều của vua Jayavarman V có các nhà triết học, các học giả và các nghệ sĩ. Các ngôi đền mới cũng được xây dựng, trong đó, quan trọng nhất là Banteay Srei, được xem như công trình có tính nghệ thuật và thẩm mỹ bậc nhất của Angkor và Ta Keo là ngôi đền đầu tiên của Angkor xây hoàn toàn bằng sa thạch.
Trở thành đế quốc[sửa | sửa mã nguồn]
Sau cái chết của Jayavarman V là vài năm xung đột. Vua Udayadityavarman I vừa lên ngôi đã bị Jayavirahvarman lật đổ. Rồi đến lượt Jayavirahvarman bị Suryavarman I (trị vì 1010 - 1050) giành mất ngôi báu. Suốt thời kỳ trị vì của mình, Suryavarman I phải chiến đấu trấn áp các đối thủ mưu toán lật đổ mình bằng bạo lực. Ông là vị vua Khmer đầu tiên sống phải xây thành để bảo vệ mình và hoàng cung. Ông đã mở rộng vương quốc của mình đến tỉnh Lopburi của Thái Lan ngày nay, về phía nam đến eo đất Kra. Tại Angkor, việc xây dựng Tây Baray bắt đầu dưới triều Suryavarman I, một hồ chứa nước thứ 2 và rộng hơn hồ Đông Baray với kích thước 8 x 2,2 km.
Nửa cuối thế kỷ 11 và đầu thế kỷ 12 trong lịch sử Campuchia là thời kỳ của các cuộc tranh giành quyền lực tàn bạo. Sau đó đến thời kỳ huy hoàng dưới sự cai trị của Suryavarman II. Dưới sự cai trị của ông, ngôi đền lớn nhất của Angkor được xây dựng trong khoảng thời gian 37 năm: Angkor Wat, là nơi thời thần Vishnu. Ông đã xâm chiếm vương quốc Haripunjaya của dân tộc Môn đến phía tây (ngày nay là miền Trung Thái Lan) và một khu vực xa hơn về phía tây của vương quốc Pagan (Myanma ngày nay), phía nam lấn về khu vực bán đảo Malay đến vương quốc Grahi (nay là tỉnh Nakhon Si Thammarat của Thái Lan), về phía đông lấy nhiều tỉnh của Champa, về phía bắc đến biên giới phía bắc của Lào ngày nay. Sự kết thúc của hoàng đế Suryavarman II không được rõ ràng lắm. Văn bia cuối cùng ghi nhận tên ông có liên quan đến cuộc xâm lược Đại Việt là từ năm 1145. Có lẽ ông qua đời trong một cuộc hành quân trong khoảng thời gian từ năm 1145 đến 1150.
Thời kỳ tiếp theo các vua trị vì trong thời gian ngắn và bị vị vua sau lật đổ bằng vũ lực. Cuối cùng, năm 1177, Khmer đã bị quân Chămpa đánh bại trong sự kiện thủy chiến Tonlé Sap và bị chiếm đóng trong một thời gian ngắn.
Huy hoàng[sửa | sửa mã nguồn]
Jayavarman VII (trị vì từ 1181-1219) đã tập hợp một đội quân, đánh đuổi quân Chăm Pa và giành lại kinh đô Yasodharapura. Năm 1181, ông lên ngôi và tiếp tục chiến tranh với Chăm Pa trong suốt 22 năm cho đến khi đánh bại nước này vào năm 1203 và xâm chiếm phần lớn lãnh thổ của Chăm Pa.
Jayavarman VII được coi là vị hoàng đế vĩ đại cuối cùng của Angkor không chỉ vì những chiến công của ông chống lại quân Chăm Pa mà còn là một người cai trị không phải là bạo chúa như cách các hoàng đế trước đó đã cai trị vì ông là người thống nhất đế quốc này và trên cả là do các công trình xây dựng được tiến hành dưới thời kỳ cai trị của ông. Kinh đô mới có tên gọi là Angkor Thom (có nghĩa là: "Thành phố vĩ đại") được xây dựng. Ở khu trung tâm, nhà vua (một phật tử Phật giáo Đại thừa) đã cho xây dựng làm tòa tháp quốc gia - Bayon với các tháp được cho là mang hình khuôn mặt của Quán Thế Âm bồ tát, mỗi tháp cao vài mét được chạm khắc bằng đá. Các đền chùa khác được xây dựng dưới thời Jayavarman VII là Ta Prohm, Banteay Kdei và Neak Pean, cũng như hồ chứa nước Srah Srang. Cùng với những công trình đó, một hệ thống các đường phố đã được xây dựng kết nối các trấn của đế quốc. Bên các phố này, 121 nhà nghỉ được xây cho các nhà buôn, quan chức và lữ khách. Ông cũng cho thiết lập 102 bệnh xá.
Suy vong[sửa | sửa mã nguồn]
Indravarman II kế vị và tiếp tục hoàn thành các công trình xây dựng của cha. Dưới sự trị vì của Indravarman II, Campuchia có sự ổn định chính trị trong nước. Tuy nhiên, sức chi phối của đế quốc Khmer đối với các vùng đất xa bắt đầu giảm đi. Kết quả, Champa đã giành lại độc lập, và vương quốc Sukhothai ở phía tây bắt đầu nổi lên.
Giống như cha mình, Indravarman II là một phật tử và ông đã cho xây xong một loạt chùa chiền được khởi công từ thời cha mình. Ông không thành công về mặt chiến tranh. Năm 1220, người Khmer rút khỏi nhiều tỉnh mà trước đó đã chiếm được của Champa. Về phía tây, các thần dân người Thái của ông đã nổi lên chống lại và thành lập nên vương quốc Thái đầu tiên là vương quốc Sukhothai và đẩy lùi người Khmer. Trong 200 năm tiếp theo, người Thái đã trở thành đối thủ chính của Kambuja.
Jayavarman VIII (trị vì 1243-1295) kế nhiệm Indravarman II. Trái với các vua trước đó, Jayavarman VIII theo Ấn Độ giáo và là một người chống Phật giáo một cách kịch liệt. Ông đã cho phá hủy phần lớn các tượng phật ở đế quốc này (các nhà khảo cổ ước đoán có khoảng hơn 10.000, trong đó còn rất ít phế tích còn sót lại đến ngày nay) và cho chuyển các chùa Phật giáo thành đền thờ Ấn Độ giáo. Từ bên ngoài, đế quốc Khmer đang bị quân Nguyên Mông của tướng Sagatu của Hốt Tất Liệt đe dọa. Ông ta đã tránh đụng độ với quân Mông Cổ (khi đó đã chiếm hết Trung Hoa) bằng cách cống nạp hàng năm cho nhà Nguyên. Triều đại của Jayavarman VIII kết thúc năm 1295 khi ông bị con rể là Srindravarman (trị vì 1295-1309) lật đổ. Vua mới là người theo Phật giáo Thượng tọa bộ (Theravada), một trường phái của Phật giáo du nhập vào Đông Nam Á từ Sri Lanka và sau đó lan ra khắp khu vực.
Có rất ít tư liệu lịch sử về thời kỳ sau triều vua Srindravarman. Văn bản cuối cùng người ta biết được là một bia khắc từ năm 1327. Không có ngôi đền lớn nào được xây thêm. Các nhà sử học ngờ rằng có mối liên hệ giữa việc nhà vua theo Phật giáo Nam truyền (do đó không được xem là "devaraja" nữa) và việc không cần phải xây dựng các đền lớn cho devarajas hay để thờ các thần linh bảo vệ cho họ. Việc từ bỏ quan niệm devaraja cũng có thể dẫn đến sự đánh mất quyền lực của hoàng gia và do đó dẫn đến thiếu nhân công. Hệ thống thủy lợi cũng bị thoái hóa dẫn đến mùa màng thất bát do lũ lụt và hạn hán. Trong khi trước đó mỗi năm có 3 vụ lúa - điều này đã góp phần cốt yếu cho sự thịnh vượng và quyền lực của đế quốc Khmer - sự giảm sút mùa màng đã làm cho đế quốc này suy yếu thêm. Quốc gia lân bang phía tây của đế quốc này là vương quốc Thái đầu tiên - vương quốc Sukhothai, bị một vương quốc khác của người Thái (vương quốc Ayutthaya) đánh bại vào năm 1350. Sau năm 1352, người Thái đã mở nhiều cuộc tiến công vào đế quốc Khmer nhưng đều bị đánh bật. Cuối cùng, năm 1431, Ayutthaya đã chiếm được Angkor.
Trung tâm của vương quốc Khmer còn sót lại nằm ở phía nam, ở khu vực mà ngày nay là Phnôm Pênh. Tuy nhiên, có nhiều dấu hiệu cho thấy Angkor không bị bỏ hoang. Một chi của các vua Khmer vẫn còn ở lại Angkor. Sự sụp đổ cuối cùng của Angkor vào thời ấy là sự chuyển đổi tầm quan trọng về kinh tế, và do đó là chính trị, khi Phnôm Pênh trở thành một trung tâm mậu dịch bên sông Mê Kông. Các công trình xây dựng tốn kém và các xung đột quyền lực trong nội bộ hoàng gia cũng đánh dấu chấm hết cho đế quốc Khmer.
Sự hủy hoại sinh thái và hư hỏng hạ tầng cơ sở là một cách lý giải mới khác cho sự chấm dứt của đế quốc này. Dự án Đại Angkor tin rằng người Khmer đã có một hệ thống kênh rạch và hồ chứa phức tạp phục vụ cho mậu dịch, giao thông và thủy lợi. Các kênh được sử dụng để thu hoạch mùa màng và khi dân số tăng lên thì hệ thống kênh rạch bị cản trở dẫn đến thiếu nước và bị lũ lụt hoành hành. Để đáp ứng cho số dân tăng thêm, người ta đã chặt cây trên các ngọn đồi ở Kulen để lấy đất canh tác lúa. Đồi trọc làm cho kênh bị bồi lấp khi mưa to. Sự phá hủy hệ thống thủy lợi đã dẫn tới các hậu quả nghiêm trọng khác[1].
Có một số bằng chứng cho thấy Angkor được sử dụng lâu hơn. Dưới thời vua Barom Reachea I (trị vì 1566 - 1576), là vị vua đã tạm thời kế vị sau khi đã đẩy lùi quân Thái đã quay lại đóng đô ở Angkor trong một thời gian ngắn. Từ thế kỷ 17, đã có những văn bản khắc chạm cho thấy đã có các khu định cư của người Nhật dọc theo phần còn lại của Đế quốc Khmer. Câu chuyện nổi tiếng nhất là của Ukondafu Kazufusa, người đã ăn tết Khmer ở đó vào năm 1632.
Các hoàng đế trị vì[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo các tài liệu tiếng Anh[sửa | sửa mã nguồn]
- Michael Freeman, Claude Jacques: Ancient Angkor, Asia Books, ISBN 974-8225-27-5
- Vittorio Roveda: Khmer Mythology, River Books, ISBN 974-8225-37-2
- Bruno Dagens (engl: Ruth Sharman): Angkor - Heart of an Asian Empire, Thames & Hudson, ISBN 0-500-30054-2
- Dawn Rooney: Angkor: Cambodia's Fabulous Khmer Temples, Odyssey Publications, Ltd., ISBN 962-217-727-1
- David Chandler: A History of Cambodia, Westview Press, ISBN 0-8133-3511-6
- Zhou Daguan: The Customs of Cambodia, The Siam Society, ISBN 974-8359-68-9
- Henri Mouhot: Travels in Siam, Cambodia, Laos, and Annam, White Lotus Co, Ltd., ISBN 974-8434-03-6
- Benjamin Walker, Angkor Empire: A History of the Khmer of Cambodia, Signet Press, Calcutta, 1995.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Scientists dig and fly over Angkor in search of answers to golden city's fall, Miranda Leitsinger, AP, ngày 13 tháng 6 năm 2004

markdown:
# Đế quốc Khmer
[Vương quốc Khmer](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Khmer&redirect=no))
|Đế quốc Khmer
|
Kambujadesa
Kampuchea
|ចក្រភពខ្មែរ|
|Đế chế|
|
|
802–1431 ![]()
|
|
Đế quốc Khmer vào thời điểm cực thịnh năm 900
Đỏ: Đế quốc Khmer Xanh nhạt: Vàng: Cam:
|
|Thủ đô |
|**Ngôn ngữ** [Khmer cổ](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Khmer) [Phạn](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%E1%BA%A1n) **Tôn giáo** [Ấn Độ giáo](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o) [Phật giáo Đại thừa](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_%C4%90%E1%BA%A1i_th%E1%BB%ABa) [Phật giáo Tiểu thừa](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_Ti%E1%BB%83u_th%E1%BB%ABa) **Chính quyền** [Quân chủ chuyên chế](/wiki/Qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_chuy%C3%AAn_ch%E1%BA%BF) **Hoàng đế** [Jayavarman II](/wiki/Jayavarman_II) [Suryavarman II](/wiki/Suryavarman_II) [Jayavarman VII](/wiki/Jayavarman_VII) [Ponhea Yat](/wiki/Ponhea_Yat) **Giai đoạn lịch sử** [Diện tích](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [Dân số](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) **Hiện nay là một phần của**
|
|
|
|
|
|[Chân Lạp](/wiki/Ch%C3%A2n_L%E1%BA%A1p)(550-802) [Đế quốc Khmer](802-1432) [Thời kỳ hậu Angkor](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Campuchia_(1431-1863))(1432-1863) [Campuchia thuộc Pháp](/wiki/Campuchia_thu%E1%BB%99c_Ph%C3%A1p)(1863-1946) [Campuchia thuộc Nhật](/wiki/Campuchia_thu%E1%BB%99c_Nh%E1%BA%ADt)(1945) [Vương quốc Campuchia](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Campuchia_(1946-53))(1946-1953) [Vương quốc Campuchia](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Campuchia_(1953-70))(1953-1970) [Cộng hòa Khmer](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Khmer)(1970-1975) [Campuchia Dân chủ](/wiki/Campuchia_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7)(1975-1979) [Cộng hòa Nhân dân Campuchia](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Campuchia)(1979-1993) [Cơ quan chuyển tiếp Liên Hiệp Quốc tại Campuchia](/wiki/C%C6%A1_quan_chuy%E1%BB%83n_ti%E1%BA%BFp_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%A1i_Campuchia)(1992-1993) [Vương quốc Campuchia](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Campuchia)(1993-nay) **Đế quốc Khmer** hay **Đế quốc Angkor** là một cựu [đế quốc](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c) rộng lớn nhất [Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81) (với diện tích lên đến 1 triệu [km²](/wiki/Km%C2%B2), gấp 3 lần [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) hiện nay) đóng trên phần lãnh thổ hiện nay thuộc [Campuchia](/wiki/Campuchia), [Miền Nam Việt Nam](/wiki/Mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam), [Lào](/wiki/L%C3%A0o) và [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan). Đế quốc Khmer, tách ra từ Vương quốc Chân Lạp, đã từng cai trị và có phần đất phiên thuộc mà ngày nay thuộc lãnh thổ của các quốc gia: [Lào](/wiki/L%C3%A0o), [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan) và miền nam [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)
Trong quá trình tạo lập nên đế chế này, người Khmer đã có các mối quan hệ thương mại với
[đế quốc Java](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Java&action=edit&redlink=1) và sau đó với đế quốc [Srivijaya](/wiki/Srivijaya) giáp biên giới đế quốc Khmer về phía nam. Di sản lớn nhất của Đế quốc Khmer là [Angkor](/wiki/Angkor) - kinh đô của Đế quốc này vào thời cực thịnh của nó. Angkor là chứng tích của sức mạnh và sự thịnh vượng của Đế quốc Khmer và cũng là hiện thân của nhiều tín ngưỡng mà nó đã mang trong mình. Các tôn giáo chính thức của đế chế này là: [Ấn Độ giáo](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o), [Phật giáo Đại thừa](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_%C4%90%E1%BA%A1i_th%E1%BB%ABa) cho đến khi [Phật giáo Nam truyền](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_Nam_truy%E1%BB%81n) chiếm ưu thế sau khi được du nhập từ [Sri Lanka](/wiki/Sri_Lanka) vào [thế kỷ 13](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_13).
Lịch sử của Angkor với vai trò là trung tâm của đế quốc Khmer lịch sử cũng là lịch sử Khmer từ thế kỷ 9 đến thế kỷ 15. Từ đế quốc Khmer và cũng từ khu vực Angkor - không có một ghi chép bằng văn bản nào còn sót lại đến ngày này mà chỉ có những văn bản được khắc chạm trên đá. Do đó những gì còn được biết đến ngày nay về nền văn minh Khmer lịch sử được chủ yếu tham khảo từ các nguồn:
- Khai quật khảo cổ, phục dựng lại và điều tra.
- Các bản chạm khắc trên bia và trên đá ở các đền ghi chép lại những chiến công chính trị và tôn giáo của các triều hoàng đế.
- Các bức phù điều trên các bức tường của các đền đài miêu tả các cuộc hành quân, cuộc sống ở trong cung, các cảnh chợ búa và các cảnh sinh hoạt thường ngày của dân chúng.
- Các ghi chép còn lưu lại được của các sứ thần, nhà buôn và những người lữ hành Trung Hoa xưa.
Sự khởi đầu của kỷ nguyên Vương quốc Khmer Angkor được cho là bắt đầu từ năm 802 sau Công nguyên. Trong năm này, vua
[Jayavarman II](/wiki/Jayavarman_II) đã tự xưng "Chakravartin" (hoàng đế của thiên hạ). Đế quốc đã kết thúc với sự sụp đổ của Angkor vào thế kỷ thứ 15.
## Mục lục
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&action=edit§ion=1)]
### Thành lập[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&action=edit§ion=2)] [Jayavarman II](/wiki/Jayavarman_II) là một hoàng tử của triều đại [Sailendra](/wiki/Sailendra) ở [Java](/wiki/Java) như là một con tin hoàng gia của vương quốc chư hầu của Java hay là đến để học tập (hoặc cả hai) vẫn chưa được khẳng định. Nhờ thời gian ở Java, ông đã mang nghệ thuật và văn hóa của triều đình Sailendran của Java về cho triều đình Khmer. Sau khi trở về nhà ở vương quốc [Chân Lạp](/wiki/Ch%C3%A2n_L%E1%BA%A1p), ông đã nhanh chóng xây dựng thế lực của mình, đánh bại nhiều vị vua khác và năm 790 trở thành hoàng đế của vương quốc Khmer. Trong những năm tiếp theo, ông đã mở rộng lãnh thổ của mình và cuối cùng đã thành lập kinh đô mới [Hariharalaya](/w/index.php?title=Hariharalaya&action=edit&redlink=1) gần thị xã Roluos của [Campuchia](/wiki/Campuchia) ngày nay. Do vậy, ông đã đặt nền móng cho kinh đô Angkor trải dài đến 15 km về phía tây bắc. Năm 802, ông tự xưng Chakravartin ( *vua thiên hạ*) bằng một lễ đăng quang theo phong cách [Ấn Độ giáo](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o). Bởi thế, ông không những trở thành một vị vua được thần thánh sắc phong và vô địch mà còn đồng thời tuyên bố sự độc lập của vương quốc mình khỏi vương quốc Java. Jayavarman II mất năm 834.
### Củng cố[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&action=edit§ion=3)] [Indravarman I](/wiki/Indravarman_I), vị vua thứ tư của Đế quốc Khmer, đã củng cố vững chắc đất nước mình với những chương trình xây dựng lớn, bao gồm hệ thống thủy lợi và các đền đài, nhờ vào của cải giành được thông qua mậu dịch và nông nghiệp. Công trình đầu tiên là đền [Preah Ko](/wiki/Preah_Ko) và các công trình thủy lợi.
Con Indravarman I là
[Yasovarman I](/wiki/Yasovarman_I) (trị vì từ 889 - 915), là người thiết lập một kinh đô mới [Yasodharapura](/w/index.php?title=Yasodharapura&action=edit&redlink=1) - thành phố đầu tiên của [Angkor](/wiki/Angkor). Ngôi đền trung tâm của thành phố được xây ở [Phnom Bakheng](/wiki/Phnom_Bakheng), một ngọn đồi cao 60 m giữa đồng bằng trong khu vực Angkor. Dưới triều Yasovarman I công trình [Đông Baray](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_Baray&action=edit&redlink=1) cũng được tạo dựng, đây là công trình hồ chứa nước có kích thước 7,5 x 1,8 km.
### Rối loạn[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&action=edit§ion=4)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5b/Bayon_Angkor_Relief1.jpg/220px-Bayon_Angkor_Relief1.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5b/Bayon_Angkor_Relief1.jpg/220px-Bayon_Angkor_Relief1.jpg)
[Chămpa](/wiki/Ch%C4%83mpa).
Vào đầu thế kỷ 10, sau khi Yasovarman I qua đời, đế quốc Khmer lập tức bị chia rẽ. Vua
[Harshavarman I](/wiki/Harshavarman_I) và [Ishanavarman II](/wiki/Ishanavarman_II) (em của Harshavarman I) phải vất vả giữ ngôi báu trước sự tranh giành của người chú - [Jayavarman IV](/wiki/Jayavarman_IV). Người chú bị đánh lui khỏi Angkor và đã thiết lập một kinh đô mới ở [Koh Ker](/wiki/Koh_Ker), cách Angkor khoảng 100 km. Sau khi Ishanavarman II qua đời, Jayavarman IV lên làm vua.
Con của Jayavarman IV là
[Harshavarman II](/w/index.php?title=Harshavarman_II&action=edit&redlink=1) nối ngôi cha được 3 năm thì bị em họ là [Rajendravarman II](/w/index.php?title=Rajendravarman_II&action=edit&redlink=1) cướp ngôi.
### Phát triển[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&action=edit§ion=5)]
Rajendravarman II rời đô trở về Yasodharapura. Nhiều học giả cho rằng Rajendravarman II đã xây dựng một chế độ chính trị trung ương tập quyền, tăng cường sự quản lý trực tiếp đối với các thủ lĩnh địa phương. Ông bắt đầu bắt đầu các dự án xây dựng lớn mà các vua đầu tiên đã dự tính và đã cho thiết lập một loạt các đền ở khu vực Angkor; trong đó có
[Đông Mebon](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_Mebon&action=edit&redlink=1), trên một cù lao của Đông Baray, và nhiều đền thờ Phật và chùa. Năm 950, chiến tranh lần đầu nổ ra giữa đế quốc Khmer và [Vương quốc Chămpa](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ch%C4%83mpa) ở phía đông (ngày nay là [miền Trung Việt Nam](/wiki/Mi%E1%BB%81n_Trung_Vi%E1%BB%87t_Nam)).
Từ năm 968 đến 1001 là thời kỳ trị vì của con trai Rajendravarman II,
[Jayavarman V](/w/index.php?title=Jayavarman_V&action=edit&redlink=1). Ông ta đăng quang sau khi vượt qua các hoàng thân khác. Giai đoạn trị vì của ông phần lớn là thời kỳ thanh bình, đánh dấu bởi sự phát triển thịnh vượng và phát triển rực rỡ nền văn hóa. Ông cho thiết lập một kinh đô mới gần Yashodharapura, Jayenanagari. Dưới triều của vua Jayavarman V có các nhà triết học, các học giả và các nghệ sĩ. Các ngôi đền mới cũng được xây dựng, trong đó, quan trọng nhất là [Banteay Srei](/wiki/Banteay_Srei), được xem như công trình có tính nghệ thuật và thẩm mỹ bậc nhất của Angkor và [Ta Keo](/wiki/Ta_Keo) là ngôi đền đầu tiên của Angkor xây hoàn toàn bằng sa thạch.
### Trở thành đế quốc[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&action=edit§ion=6)]
Sau cái chết của Jayavarman V là vài năm xung đột. Vua Udayadityavarman I vừa lên ngôi đã bị Jayavirahvarman lật đổ. Rồi đến lượt Jayavirahvarman bị
[Suryavarman I](/w/index.php?title=Suryavarman_I&action=edit&redlink=1) (trị vì 1010 - 1050) giành mất ngôi báu. Suốt thời kỳ trị vì của mình, Suryavarman I phải chiến đấu trấn áp các đối thủ mưu toán lật đổ mình bằng bạo lực. Ông là vị vua Khmer đầu tiên sống phải xây thành để bảo vệ mình và hoàng cung. Ông đã mở rộng vương quốc của mình đến tỉnh [Lopburi](/wiki/Lopburi) của [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan) ngày nay, về phía nam đến [eo đất Kra](/wiki/Eo_%C4%91%E1%BA%A5t_Kra). Tại Angkor, việc xây dựng [Tây Baray](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Baray&action=edit&redlink=1) bắt đầu dưới triều Suryavarman I, một hồ chứa nước thứ 2 và rộng hơn hồ [Đông Baray](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_Baray&action=edit&redlink=1) với kích thước 8 x 2,2 km.
Nửa cuối thế kỷ 11 và đầu thế kỷ 12 trong lịch sử Campuchia là thời kỳ của các cuộc tranh giành quyền lực tàn bạo. Sau đó đến thời kỳ huy hoàng dưới sự cai trị của
[Suryavarman II](/wiki/Suryavarman_II). Dưới sự cai trị của ông, ngôi đền lớn nhất của Angkor được xây dựng trong khoảng thời gian 37 năm: [Angkor Wat](/wiki/Angkor_Wat), là nơi thời thần [Vishnu](/wiki/Vishnu). Ông đã xâm chiếm [vương quốc Haripunjaya](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Haripunjaya&action=edit&redlink=1) của [dân tộc Môn](/w/index.php?title=D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_M%C3%B4n&action=edit&redlink=1) đến phía tây (ngày nay là miền Trung Thái Lan) và một khu vực xa hơn về phía tây của [vương quốc Pagan](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Pagan) ( [Myanma](/wiki/Myanma) ngày nay), phía nam lấn về khu vực [bán đảo Malay](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Malay) đến [vương quốc Grahi](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Grahi&action=edit&redlink=1) (nay là tỉnh [Nakhon Si Thammarat](/wiki/Nakhon_Si_Thammarat) của Thái Lan), về phía đông lấy nhiều tỉnh của [Champa](/wiki/Champa), về phía bắc đến biên giới phía bắc của [Lào](/wiki/L%C3%A0o) ngày nay. Sự kết thúc của hoàng đế Suryavarman II không được rõ ràng lắm. Văn bia cuối cùng ghi nhận tên ông có liên quan đến cuộc xâm lược [Đại Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) là từ năm 1145. Có lẽ ông qua đời trong một cuộc hành quân trong khoảng thời gian từ năm 1145 đến 1150.
Thời kỳ tiếp theo các vua trị vì trong thời gian ngắn và bị vị vua sau lật đổ bằng vũ lực. Cuối cùng, năm 1177, Khmer đã bị quân Chămpa đánh bại trong sự kiện
[thủy chiến Tonlé Sap](/wiki/Th%E1%BB%A7y_chi%E1%BA%BFn_Tonl%C3%A9_Sap) và bị chiếm đóng trong một thời gian ngắn.
### Huy hoàng[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&action=edit§ion=7)] [Jayavarman VII](/wiki/Jayavarman_VII) (trị vì từ 1181-1219) đã tập hợp một đội quân, đánh đuổi quân Chăm Pa và giành lại kinh đô Yasodharapura. Năm 1181, ông lên ngôi và tiếp tục chiến tranh với Chăm Pa trong suốt 22 năm cho đến khi đánh bại nước này vào năm 1203 và xâm chiếm phần lớn lãnh thổ của Chăm Pa.
Jayavarman VII được coi là vị hoàng đế vĩ đại cuối cùng của Angkor không chỉ vì những chiến công của ông chống lại quân Chăm Pa mà còn là một người cai trị không phải là bạo chúa như cách các hoàng đế trước đó đã cai trị vì ông là người thống nhất đế quốc này và trên cả là do các công trình xây dựng được tiến hành dưới thời kỳ cai trị của ông. Kinh đô mới có tên gọi là
[Angkor Thom](/wiki/Angkor_Thom) (có nghĩa là: "Thành phố vĩ đại") được xây dựng. Ở khu trung tâm, nhà vua (một phật tử Phật giáo [Đại thừa](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_th%E1%BB%ABa)) đã cho xây dựng làm tòa tháp quốc gia - [Bayon](/wiki/Bayon) với các tháp được cho là mang hình khuôn mặt của [Quán Thế Âm](/wiki/Qu%C3%A1n_Th%E1%BA%BF_%C3%82m) [bồ tát](/wiki/B%E1%BB%93_t%C3%A1t), mỗi tháp cao vài mét được chạm khắc bằng đá. Các đền chùa khác được xây dựng dưới thời Jayavarman VII là [Ta Prohm](/wiki/Ta_Prohm), [Banteay Kdei](/wiki/Banteay_Kdei) và [Neak Pean](/wiki/Neak_Pean), cũng như hồ chứa nước [Srah Srang](/wiki/Srah_Srang). Cùng với những công trình đó, một hệ thống các đường phố đã được xây dựng kết nối các trấn của đế quốc. Bên các phố này, 121 nhà nghỉ được xây cho các nhà buôn, quan chức và lữ khách. Ông cũng cho thiết lập 102 bệnh xá.
### Suy vong[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&action=edit§ion=8)]
Indravarman II kế vị và tiếp tục hoàn thành các công trình xây dựng của cha. Dưới sự trị vì của Indravarman II, Campuchia có sự ổn định chính trị trong nước. Tuy nhiên, sức chi phối của đế quốc Khmer đối với các vùng đất xa bắt đầu giảm đi. Kết quả, Champa đã giành lại độc lập, và
[vương quốc Sukhothai](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Sukhothai) ở phía tây bắt đầu nổi lên.
Giống như cha mình, Indravarman II là một phật tử và ông đã cho xây xong một loạt chùa chiền được khởi công từ thời cha mình. Ông không thành công về mặt chiến tranh. Năm 1220, người Khmer rút khỏi nhiều tỉnh mà trước đó đã chiếm được của Champa. Về phía tây, các thần dân người Thái của ông đã nổi lên chống lại và thành lập nên vương quốc Thái đầu tiên là
[vương quốc Sukhothai](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Sukhothai) và đẩy lùi người Khmer. Trong 200 năm tiếp theo, người Thái đã trở thành đối thủ chính của Kambuja. [Jayavarman VIII](/wiki/Jayavarman_VIII) (trị vì 1243-1295) kế nhiệm Indravarman II. Trái với các vua trước đó, Jayavarman VIII theo [Ấn Độ giáo](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o) và là một người chống [Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) một cách kịch liệt. Ông đã cho phá hủy phần lớn các tượng phật ở đế quốc này (các nhà khảo cổ ước đoán có khoảng hơn 10.000, trong đó còn rất ít phế tích còn sót lại đến ngày nay) và cho chuyển các chùa Phật giáo thành đền thờ Ấn Độ giáo. Từ bên ngoài, đế quốc Khmer đang bị quân [Nguyên Mông](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn) của tướng [Sagatu](/w/index.php?title=Sagatu&action=edit&redlink=1) của [Hốt Tất Liệt](/wiki/H%E1%BB%91t_T%E1%BA%A5t_Li%E1%BB%87t) đe dọa. Ông ta đã tránh đụng độ với quân Mông Cổ (khi đó đã chiếm hết [Trung Hoa](/wiki/Trung_Hoa)) bằng cách cống nạp hàng năm cho [nhà Nguyên](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn). Triều đại của Jayavarman VIII kết thúc năm 1295 khi ông bị con rể là [Srindravarman](/wiki/Srindravarman) (trị vì 1295-1309) lật đổ. Vua mới là người theo [Phật giáo Thượng tọa bộ](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%8Da_b%E1%BB%99) ( *Theravada*), một trường phái của [Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) du nhập vào [Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81) từ [Sri Lanka](/wiki/Sri_Lanka) và sau đó lan ra khắp khu vực.
Có rất ít tư liệu lịch sử về thời kỳ sau triều vua Srindravarman. Văn bản cuối cùng người ta biết được là một bia khắc từ năm 1327. Không có ngôi đền lớn nào được xây thêm. Các nhà sử học ngờ rằng có mối liên hệ giữa việc nhà vua theo
[Phật giáo Nam truyền](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_Nam_truy%E1%BB%81n) (do đó không được xem là "devaraja" nữa) và việc không cần phải xây dựng các đền lớn cho devarajas hay để thờ các thần linh bảo vệ cho họ. Việc từ bỏ quan niệm devaraja cũng có thể dẫn đến sự đánh mất quyền lực của hoàng gia và do đó dẫn đến thiếu nhân công. Hệ thống thủy lợi cũng bị thoái hóa dẫn đến mùa màng thất bát do [lũ lụt](/wiki/L%C5%A9_l%E1%BB%A5t) và [hạn hán](/wiki/H%E1%BA%A1n_h%C3%A1n). Trong khi trước đó mỗi năm có 3 vụ lúa - điều này đã góp phần cốt yếu cho sự thịnh vượng và quyền lực của đế quốc Khmer - sự giảm sút mùa màng đã làm cho đế quốc này suy yếu thêm. Quốc gia lân bang phía tây của đế quốc này là vương quốc Thái đầu tiên - [vương quốc Sukhothai](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Sukhothai), bị một vương quốc khác của người Thái ( [vương quốc Ayutthaya](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ayutthaya)) đánh bại vào năm 1350. Sau năm 1352, người Thái đã mở nhiều cuộc tiến công vào đế quốc Khmer nhưng đều bị đánh bật. Cuối cùng, năm 1431, Ayutthaya đã chiếm được Angkor.
Trung tâm của vương quốc Khmer còn sót lại nằm ở phía nam, ở khu vực mà ngày nay là
[Phnôm Pênh](/wiki/Phn%C3%B4m_P%C3%AAnh). Tuy nhiên, có nhiều dấu hiệu cho thấy Angkor không bị bỏ hoang. Một chi của các vua Khmer vẫn còn ở lại Angkor. Sự sụp đổ cuối cùng của Angkor vào thời ấy là sự chuyển đổi tầm quan trọng về kinh tế, và do đó là chính trị, khi Phnôm Pênh trở thành một trung tâm mậu dịch bên [sông Mê Kông](/wiki/S%C3%B4ng_M%C3%AA_K%C3%B4ng). Các công trình xây dựng tốn kém và các xung đột quyền lực trong nội bộ hoàng gia cũng đánh dấu chấm hết cho đế quốc Khmer.
Sự hủy hoại sinh thái và hư hỏng hạ tầng cơ sở là một cách lý giải mới khác cho sự chấm dứt của đế quốc này. Dự án Đại Angkor tin rằng người Khmer đã có một hệ thống kênh rạch và hồ chứa phức tạp phục vụ cho mậu dịch, giao thông và thủy lợi. Các kênh được sử dụng để thu hoạch mùa màng và khi dân số tăng lên thì hệ thống kênh rạch bị cản trở dẫn đến thiếu nước và bị lũ lụt hoành hành. Để đáp ứng cho số dân tăng thêm, người ta đã chặt cây trên các ngọn đồi ở Kulen để lấy đất canh tác lúa. Đồi trọc làm cho kênh bị bồi lấp khi mưa to. Sự phá hủy hệ thống thủy lợi đã dẫn tới các hậu quả nghiêm trọng khác
. [1]
Có một số bằng chứng cho thấy Angkor được sử dụng lâu hơn. Dưới thời vua
[Barom Reachea I](/w/index.php?title=Barom_Reachea_I&action=edit&redlink=1) (trị vì 1566 - 1576), là vị vua đã tạm thời kế vị sau khi đã đẩy lùi quân Thái đã quay lại đóng đô ở Angkor trong một thời gian ngắn. Từ thế kỷ 17, đã có những văn bản khắc chạm cho thấy đã có các khu định cư của [người Nhật](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Nh%E1%BA%ADt) dọc theo phần còn lại của Đế quốc Khmer. Câu chuyện nổi tiếng nhất là của [Ukondafu Kazufusa](/w/index.php?title=Ukondafu_Kazufusa&action=edit&redlink=1), người đã ăn [tết Khmer](/w/index.php?title=T%E1%BA%BFt_Khmer&action=edit&redlink=1) ở đó vào năm 1632.
## Các hoàng đế trị vì[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&action=edit§ion=9)]
|
|Thứ tự |
|Vua |
|Tên |
|Ở ngôi
|27||
|[Jayavarman III](/wiki/Jayavarman_III) [Indravarman I](/wiki/Indravarman_I) [Yasovarman I](/wiki/Yasovarman_I) [Harshavarman I](/wiki/Harshavarman_I) [Ishanavarman II](/wiki/Ishanavarman_II) [Jayavarman IV](/wiki/Jayavarman_IV) [Harshavarman II](/w/index.php?title=Harshavarman_II&action=edit&redlink=1) [Rajendravarman II](/w/index.php?title=Rajendravarman_II&action=edit&redlink=1) [Jayavarman V](/w/index.php?title=Jayavarman_V&action=edit&redlink=1) [Udayadityavarman I](/w/index.php?title=Udayadityavarman_I&action=edit&redlink=1) [Jayavirahvarman](/w/index.php?title=Jayavirahvarman&action=edit&redlink=1) [Suryavarman I](/w/index.php?title=Suryavarman_I&action=edit&redlink=1) [Udayadityavarman II](/wiki/Udayadityavarman_II) [Harshavarman III](/w/index.php?title=Harshavarman_III&action=edit&redlink=1) [Noriditdravarman](/w/index.php?title=Noriditdravarman&action=edit&redlink=1) [Jayavarman VI](/w/index.php?title=Jayavarman_VI&action=edit&redlink=1) [Dharanindravarman I](/w/index.php?title=Dharanindravarman_I&action=edit&redlink=1) [Suryavarman II](/wiki/Suryavarman_II) [Dharanindravarman II](/wiki/Dharanindravarman_II) [Yasovarman II](/w/index.php?title=Yasovarman_II&action=edit&redlink=1) [Tribhuvanidityavarman](/w/index.php?title=Tribhuvanidityavarman&action=edit&redlink=1) [Jayavarman VII](/wiki/Jayavarman_VII) [Indravarman II](/wiki/Indravarman_II) [Jayavarman VIII](/wiki/Jayavarman_VIII) [Indravarman III](/wiki/Indravarman_III) [Srei Jayavarman](/w/index.php?title=Srei_Jayavarman&action=edit&redlink=1) [Jayavarman IX](/w/index.php?title=Jayavarman_IX&action=edit&redlink=1) [Trosok Peam](/w/index.php?title=Trosok_Peam&action=edit&redlink=1) [Nippean Bat](/w/index.php?title=Nippean_Bat&action=edit&redlink=1) [Lompong Racha](/w/index.php?title=Lompong_Racha&action=edit&redlink=1) [Soryavong](/w/index.php?title=Soryavong&action=edit&redlink=1) [Borommaracha I (Campuchia)](/w/index.php?title=Borommaracha_I_(Campuchia)&action=edit&redlink=1) [Thomma Saok](/w/index.php?title=Thomma_Saok&action=edit&redlink=1) [Borommaracha II (Campuchia)](/wiki/Borommaracha_II_(Campuchia)) [Ponhea Yat](/wiki/Ponhea_Yat)
## Tham khảo các tài liệu tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&action=edit§ion=10)] [Michael Freeman](/w/index.php?title=Michael_Freeman&action=edit&redlink=1), [Claude Jacques](/w/index.php?title=Claude_Jacques&action=edit&redlink=1): *Ancient Angkor*, Asia Books, [ISBN 974-8225-27-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9748225275) [Vittorio Roveda](/w/index.php?title=Vittorio_Roveda&action=edit&redlink=1): *Khmer Mythology*, River Books, [ISBN 974-8225-37-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9748225372) [Bruno Dagens](/w/index.php?title=Bruno_Dagens&action=edit&redlink=1)(engl: [Ruth Sharman](/w/index.php?title=Ruth_Sharman&action=edit&redlink=1)): *Angkor - Heart of an Asian Empire*, Thames & Hudson, [ISBN 0-500-30054-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0500300542) [Dawn Rooney](/w/index.php?title=Dawn_Rooney&action=edit&redlink=1): *Angkor: Cambodia's Fabulous Khmer Temples*, Odyssey Publications, Ltd., [ISBN 962-217-727-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9622177271) [David Chandler](/w/index.php?title=David_Chandler&action=edit&redlink=1): *A History of Cambodia*, Westview Press, [ISBN 0-8133-3511-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0813335116) [Zhou Daguan](/w/index.php?title=Zhou_Daguan&action=edit&redlink=1): *The Customs of Cambodia*, The Siam Society, [ISBN 974-8359-68-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9748359689) [Henri Mouhot](/wiki/Henri_Mouhot): *Travels in Siam, Cambodia, Laos, and Annam*, White Lotus Co, Ltd., [ISBN 974-8434-03-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9748434036) [Benjamin Walker](/w/index.php?title=Benjamin_Walker&action=edit&redlink=1), *Angkor Empire: A History of the Khmer of Cambodia*, Signet Press, Calcutta, 1995.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer&action=edit§ion=11)] [^](#cite_ref-1) [Scientists dig and fly over Angkor in search of answers to golden city's fall](http://www.signonsandiego.com/news/world/20040613-0915-fallenangkor.html), Miranda Leitsinger, AP, ngày 13 tháng 6 năm 2004


text:
Bao giờ người Việt Nam mới sống duy lý?
06/06/2012 Bạn nghĩ gì về bài viết này?
Vụ clip ném phao thi ở Bắc Giang một lần nữa cho thấy những vấn đề đáng báo động nền giáo dục Việt Nam. Việc chê trách nhóm người thực hiện clip – rằng sao không để cho các em được tốt nghiệp yên ổn – là một bằng chứng cho thấy người Việt Nam vẫn chưa chịu sống duy lý.
Nhớ lại vụ giết người cướp tiệm vàng cũng ở Bắc Giang, pháp luật quy định mức án tối đa cho tội phạm dưới 18 tuổi – bất kể tội gì – là 18 năm tù nhưng rất nhiều người đòi giết Lê Văn Luyện. Lại một bằng chứng nữa cho thấy người Việt Nam vẫn muốn sống duy cảm.
Nếu người ta cứ đòi các cơ quan công quyền giết Luyện, thử hỏi cơ quan thi hành luật có vi phạm pháp luật được không? Nhìn ra nước ngoài, kẻ đánh bom và xả súng giết chết 87 người ở Nauy cũng vẫn được sống, vì luật pháp đất nước họ không có án tử hình.
Nhưng có những kẻ mà để cho hắn sống còn đáng sợ hơn cho hắn chết.
Vụ ném phao ở Bắc Giang sẽ chẳng có gì đáng nói nếu đó chỉ là một vụ cá biệt. Nhưng những vấn đề của nền giáo dục Việt Nam nhiều năm qua làm chúng ta khó tin vào điều đó. Cả nước – nhất là những người trong cuộc – thở phào sau kỳ thi tốt nghiệp của các em.
Thứ trưởng bộ Giáo dục vừa mới thông báo kỳ thi diễn ra an toàn và nghiêm túc thì clip xuất hiện. Có điều clip không đến từ một phi vụ kiểu “thám tử phá án” của ngành giáo dục, mà là do những người bị chèn ép nên tìm cách “trả thù”. Đó lại là một điều đáng buồn – một nỗi buồn khác!
Nói chúng ta “không chịu sống duy lý” không phải là tôi vô tình. Không phải là tôi không muốn các em tốt nghiệp. Tốt nghiệp là kỷ niệm đẹp trong đời mỗi người, mỗi thế hệ. Là sự ghi ơn cha mẹ, thày cô dạy dỗ, công sức các em tu dưỡng, học hành… Nhưng mỗi một thế hệ học sinh tốt nghiệp sẽ làm đẹp thêm thành tích cho những người làm giáo dục. Những người mà theo tôi, đa số họ không xứng đáng đứng trong hàng ngũ của ngành này.
Nói chúng ta “không chịu sống duy lý” là nói đến những sai lầm mang tính hệ thống của ngành giáo dục. Một nền giáo dục không lấy căn cứ từ thực tế, xa rời những giá trị căn bản trong đào tạo con người. Một nền giáo dục đang bị những kẻ “xôi thịt” đục phá. Đạo đức của người dạy xuống cấp cùng với sự xuống cấp chung của đạo đức xã hội.
***
Hiện nay, bệnh nặng nhất của nền giáo dục là bệnh thành tích. Đó là thói ham thành tích, háo danh của người quản lý, người dạy và cả người học. Từ ham thành tích, ham những thứ danh hão mà nảy sinh rất nhiều tiêu cực, gian dối ở nhiều người, nhiều cấp trong ít nhất là 20 năm qua.
Các giáo trình cơ sở cần lược bỏ nhiều kiến thức không cần thiết. Các thày cô giáo không đủ tư cách, không mẫu mực cần phải cho nghỉ. Những người quản lý không đủ uy tín (vô tâm, bất tài) cần bị loại ra khỏi hệ thống. Giáo dục cần phải chú trọng đến phương pháp, thay vì cứ thiên về trí nhớ (nhồi sọ) như hiện tại.
Sự xuống cấp của ngành giáo dục sẽ được giải quyết nếu chúng ta “nói không với bệnh thành tích”, lược bỏ được những kiến thức chuyên sâu, đào thải được những nhà quản lý yếu kém, và loại bỏ được những giáo viên vô phạm.
Không thể bắt các em học sinh – đang năng động ở tuổi mới lớn – phải nhồi nhét quá nhiều kiến thức không cần thiết cho cuộc sống, thậm chí cho cả tương lai của các em. Không phải ai sinh ra cũng để làm cử nhân hay kĩ sư.
Phản hồi

markdown:
# Bao giờ người Việt Nam mới sống duy lý?
06/06/2012
[Bạn nghĩ gì về bài viết này?](https://vitamin365.wordpress.com/2012/06/06/bao-gio-nguoi-viet-nam-moi-song-duy-ly/#respond)
Vụ clip ném phao thi ở Bắc Giang một lần nữa cho thấy những vấn đề đáng báo động nền giáo dục Việt Nam. Việc chê trách nhóm người thực hiện clip – rằng sao không để cho các em được tốt nghiệp yên ổn – là một bằng chứng cho thấy người Việt Nam vẫn chưa chịu sống duy lý.
Nhớ lại vụ giết người cướp tiệm vàng cũng ở Bắc Giang, pháp luật quy định mức án tối đa cho tội phạm dưới 18 tuổi – bất kể tội gì – là 18 năm tù nhưng rất nhiều người đòi giết Lê Văn Luyện. Lại một bằng chứng nữa cho thấy người Việt Nam vẫn muốn sống duy cảm.
Nếu người ta cứ đòi các cơ quan công quyền giết Luyện, thử hỏi cơ quan thi hành luật có vi phạm pháp luật được không? Nhìn ra nước ngoài, kẻ đánh bom và xả súng giết chết 87 người ở Nauy cũng vẫn được sống, vì luật pháp đất nước họ không có án tử hình.
Nhưng có những kẻ mà để cho hắn sống còn đáng sợ hơn cho hắn chết.
Vụ ném phao ở Bắc Giang sẽ chẳng có gì đáng nói nếu đó chỉ là một vụ cá biệt. Nhưng những vấn đề của nền giáo dục Việt Nam nhiều năm qua làm chúng ta khó tin vào điều đó. Cả nước – nhất là những người trong cuộc – thở phào sau kỳ thi tốt nghiệp của các em.
Thứ trưởng bộ Giáo dục vừa mới thông báo kỳ thi diễn ra an toàn và nghiêm túc thì clip xuất hiện. Có điều clip không đến từ một phi vụ kiểu “thám tử phá án” của ngành giáo dục, mà là do những người bị chèn ép nên tìm cách “trả thù”. Đó lại là một điều đáng buồn – một nỗi buồn khác!
Nói chúng ta “không chịu sống duy lý” không phải là tôi vô tình. Không phải là tôi không muốn các em tốt nghiệp. Tốt nghiệp là kỷ niệm đẹp trong đời mỗi người, mỗi thế hệ. Là sự ghi ơn cha mẹ, thày cô dạy dỗ, công sức các em tu dưỡng, học hành… Nhưng mỗi một thế hệ học sinh tốt nghiệp sẽ làm đẹp thêm thành tích cho những người làm giáo dục. Những người mà theo tôi, đa số họ không xứng đáng đứng trong hàng ngũ của ngành này.
Nói chúng ta “không chịu sống duy lý” là nói đến những sai lầm mang tính hệ thống của ngành giáo dục. Một nền giáo dục không lấy căn cứ từ thực tế, xa rời những giá trị căn bản trong đào tạo con người. Một nền giáo dục đang bị những kẻ “xôi thịt” đục phá. Đạo đức của người dạy xuống cấp cùng với sự xuống cấp chung của đạo đức xã hội.
***
Hiện nay, bệnh nặng nhất của nền giáo dục là bệnh thành tích. Đó là thói ham thành tích, háo danh của người quản lý, người dạy và cả người học. Từ ham thành tích, ham những thứ danh hão mà nảy sinh rất nhiều tiêu cực, gian dối ở nhiều người, nhiều cấp trong ít nhất là 20 năm qua.
Các giáo trình cơ sở cần lược bỏ nhiều kiến thức không cần thiết. Các thày cô giáo không đủ tư cách, không mẫu mực cần phải cho nghỉ. Những người quản lý không đủ uy tín (vô tâm, bất tài) cần bị loại ra khỏi hệ thống. Giáo dục cần phải chú trọng đến phương pháp, thay vì cứ thiên về trí nhớ (nhồi sọ) như hiện tại.
Sự xuống cấp của ngành giáo dục sẽ được giải quyết nếu chúng ta “nói không với bệnh thành tích”, lược bỏ được những kiến thức chuyên sâu, đào thải được những nhà quản lý yếu kém, và loại bỏ được những giáo viên vô phạm.
Không thể bắt các em học sinh – đang năng động ở tuổi mới lớn – phải nhồi nhét quá nhiều kiến thức không cần thiết cho cuộc sống, thậm chí cho cả tương lai của các em. Không phải ai sinh ra cũng để làm cử nhân hay kĩ sư.
## Phản hồi

WARC-Identified-Payload-Type: application/xhtml+xml

Server: nginx

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

Link: <http://wp.me/p24GUa-my>; rel=shortlink

X-ac: 1.dca _dca


text:
Hiện tại Indonesia đang xếp cuối bảng và thêm một trận thua sẽ khiến cơ hội vào Bán kết của họ trở nên vô cùng mong manh. “Cả 2 đội đều muốn chiến thắng”, ông Riedl chia sẻ. “Chúng tôi phải thắng vì nếu thua, chúng tôi gần như sẽ bị loại. Đây là một trận đấu khó khăn cho cả 2 đội, các cầu thủ phải tỉnh táo với áp lực trên sân”.
Sau những chuẩn bị không tốt cho AFF Cup năm nay, HLV người Áo nói rằng ông cảm thấy hài lòng với các học trò trong trận gặp các nhà ĐKVĐ Thái Lan.
HLV Riedl tin rằng Indonesia sẽ đánh bại Philippines
“Tôi nghĩ chúng tôi đã có một trận đấu khá tốt trước Thái Lan mặc dù thất bại. Với tôi, màn trình diễn là rất tích cực trước ứng cử viên số 1 của giải đấu. Còn bây giờ, chúng tôi phải tin tưởng vào trận đấu tới. Các cầu thủ muốn mang một điều gì đó đặc biệt về nước”.
Năm 2014, Indonesia từng thua 0-4 trước Philippines nhưng lần này ông Riedl rất mong chờ một kịch bản khác.
“Philippines là một đối thủ khó chịu. Năm 2014, chúng tôi rất yếu trong cuộc chiến thể lực vì trải qua một mùa giải dài với nhiều khó khăn và bước vào giải đấu không thật sự sung mãn. Họ thì lại khôn ngoan và to lớn hơn chúng tôi”, ông nói, “Lúc này, chúng tôi tự tin chúng tôi có thể đánh bại Philippines nhưng toàn đội phải thể hiện điều đó trên sân “.
Xem lại trận Thái Lan - Indonesia 4-2
Trận đấu giữa Philippines và Indonesia sẽ diễn ra vào lúc 19h00 tối nay và được trực tiếp trên kênh VTV6.
Hữu Nam
Tổng hợp

markdown:
Hiện tại Indonesia đang xếp cuối bảng và thêm một trận thua sẽ khiến cơ hội vào Bán kết của họ trở nên vô cùng mong manh. “Cả 2 đội đều muốn chiến thắng”, ông Riedl chia sẻ. “Chúng tôi phải thắng vì nếu thua, chúng tôi gần như sẽ bị loại. Đây là một trận đấu khó khăn cho cả 2 đội, các cầu thủ phải tỉnh táo với áp lực trên sân”.
Sau những chuẩn bị không tốt cho AFF Cup năm nay, HLV người Áo nói rằng ông cảm thấy hài lòng với các học trò trong trận gặp các nhà ĐKVĐ Thái Lan.
*HLV Riedl tin rằng Indonesia sẽ đánh bại Philippines *
“Tôi nghĩ chúng tôi đã có một trận đấu khá tốt trước Thái Lan mặc dù thất bại. Với tôi, màn trình diễn là rất tích cực trước ứng cử viên số 1 của giải đấu. Còn bây giờ, chúng tôi phải tin tưởng vào trận đấu tới. Các cầu thủ muốn mang một điều gì đó đặc biệt về nước”.
Năm 2014, Indonesia từng thua 0-4 trước Philippines nhưng lần này ông Riedl rất mong chờ một kịch bản khác.
“Philippines là một đối thủ khó chịu. Năm 2014, chúng tôi rất yếu trong cuộc chiến thể lực vì trải qua một mùa giải dài với nhiều khó khăn và bước vào giải đấu không thật sự sung mãn. Họ thì lại khôn ngoan và to lớn hơn chúng tôi”, ông nói, “Lúc này, chúng tôi tự tin chúng tôi có thể đánh bại Philippines nhưng toàn đội phải thể hiện điều đó trên sân “.
*Xem lại trận Thái Lan - Indonesia 4-2*
Trận đấu giữa Philippines và Indonesia sẽ diễn ra vào lúc 19h00 tối nay và được trực tiếp trên kênh VTV6.
**Hữu Nam Tổng hợp**

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Cache-Control: private

X-Cache: MISS from cache30