text:
CÁC CỬA Ô Ở HÀ NỘI
Nguyễn Vĩnh Phúc
Ô Cầu Dừa, Ô cầu Dền, Ô Quan Chưởng…
Đây hẳn là những “đặc sản” của Hà Nội, vì khắc các tỉnh thành nước ta chẳng nơi nào có các ô, các cửa ô. Nhất là các cửa ô đó lại đã từng đi vào sử sách. Ví dụ:
Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỷ, quyển XVII có đoạn chép: “Trịnh Tùng qua sông Tô lịch, đến cầu Nhân mục, đóng ở Gò Bán, chia tả quân một vạn đánh Cầu Dừa… hữu quân một vạn rưởi đánh Cầu Dền”… (Bản dịch của Viện sử học). Thượng kinh ký sự của Hải thượng Lãn Ông ở chương Vào phủ chúa có ghi: “Hôm sau quan văn thư theo đường bên tả qua Nhân Mục thẳng qua Hoàng Mai, theo Cầu Dền mà vào thành”. Sách Cổ tích và thắng cảnh thủ đô(bản dịch của Phan Võ) của Sở Bảo có viết về Ô quan Chưởng: “Ngày Pháp sinh sự đánh thành Hà Nội (20-11-1873) chúng đi qua cửa ô này. Viên chưởng cơ chỉ huy quân sĩ chống cự rất anh dũng và hy sinh tại đó. Vì vậy mới có tên gọi là Ô quan Chưởng”.
Gần đây hơn, lại có một cửa ô đã chứng kiến tội ác của Thực dân Pháp khi chúng quay lại gây chiến năm 1946: tại ngã ba phố Hàng Bún hiện có tấm bia mang những dòng chữ: “khắc sâu căm thù thực dân xâm lược Pháp đã tàn sát đồng bào ta tại nơi đây ngày 17 tháng 12 năm 1946 mở đầu cuộc gây hấn của chúng ở Thủ đô Hà Nội”. Ngã ba đó chính là cửa Ô Thạch Khối ngày xưa. Vào mùa hè năm 1967, hai tên giặc lái Mỹ từ hai máy bay bị quân dân Hà Nội bắn tan đã rơi xuống chỗ ngôi nhà 71 phố Thụy Khuê, thì đấy cũng lại là cửa ô Thụy Chương đời trước.
Còn như trong thơ ca văn nhạc thì các cửa ô nghiễm nhiên đã trở thành hình ảnh có tượng trưng cho Hà Nội từ lâu rồi. Vậy ô là gì? Cửa ô là gì? Tại sao lại có các cửa ô? và có từ bao giờ?.
Dưới đây xin trình bày lần lượt về các vấn đề trên.
Thực ra ngay bản thân cái danh từ “Ô” cũng đã là vấn đề hóc búa! Ô là tiếng Nôm hay tiếng Hán Việt? - trong tất cả những tiếng Hán Việt đọc là “ô” đều không có nghĩa nào phù hợp với thực tế các cửa ô nói trong sách cũ cũng như cửa ô Quan Chưởng còn sót lại kia. Tuy rằng các sách chữ Hán của ta có dùng chữ “ô môn” nhưng thực ra dịch ra đó là dịch chữ “cửa ô” chứ không phải là danh từ vốn có của từ vựng Hán Việt.
Trong tiếng Nôm thì chữ ‘ô” có nhiều nghĩa. Nhưng xét ra chỉ có cái nghĩa ngăn là có phần phù hợp. Một ô là một ngăn. Ta vẫn thường nói “ô trầu”, “ô thuốc”… Phải chăng là vì các cửa này có những ô, những ngăn ở hai bên cửa chính (như cửa ô quan Chưởng) nên gọi chung là các cửa ô? (Hoặc có thể hiểu một cách đơn giản hơn là cửa có nhiều ô?). Vấn đề này cần nghiên cứu thêm về ngữ ngôn. Có điều đáng chú ý là từ vựng Hán Việt có chữ “ổ” hình như liên quan đến tiếng “ô”. Có thể tiếng nôm “ô” là do tiếng Hán - Việt “ổ” đọc chệch đi chăng?. Vì trong Từ nguyêntập sửu bộ Thổ trang 348 có chữ “ổ” với nghĩa là : “Ụ chắn nhỏ”. Ngoài các thôn xóm đắp đất làm ụ đề phòng giữ, gọi là ổ. Hậu Hán thư chép: Đổng Trác đắp ụ ở Mi, gọi là Vạn tuế ổ”.
Kể ra cái cửa ô Quan Chưởng kia không phải là “Ụ chắn nhỏ” nhưng thực tế thì rõ là một công trình có ý nghĩa phòng giữ. Kiến trúc cửa ô đó có khác nào một cổng thành: tường khá dày, ba ô cửa xưa kia hẳn còn có cánh cửa khép mở, trên ô chính giữa có vọng lâu để nhìn xa, nhìn bao quát, phát huy tính năng của điểm cao. Xưa kia tại các cửa ô thường xuyên có lính gác, vì hiện nay ở cửa ô Quan Chưởng trên tường cửa chính còn có gắn một tấm bia đá niên hiệu Tự Đức thứ 34 (1882), ghi lệnh của ông Tổng đốc Hoàng Diệu cấm người canh cửa không được sách nhiễu dân khi đưa đám ma qua ô. Thời Lê Mạt cũng có lính gác các cửa ô. Hải Thượng Lãn Ông trong Thượng kinh ký sự có kể lại quang cảnh của ô Cầu Dền: …“thấy một thành đất, không cao lắm, cạnh có tường. Trên thành là đường xe ngựa đi. Ngoài là hàng rào tre. Dưới chân là hào sâu, có thả đầy chông. Thành có 3 vọng canh, nơi nào cũng có lính sắp hàng gươm dao sáng quắc”. Rõ ràng là các cửa ô có công dụng như các cổng thành, điều đó không nghi ngờ gì nữa. Có điều chúng thuộc về tòa thành nào? Có từ bao giờ?.
Về câu hỏi thứ nhất, căn cứ vào hai bản đồ tỉnh thành Hà Nội dựng năm 1831 và 1866 - mà ông Trần Huy Bá vẽ lại, đem in trong Lịch sử thủ đô Hà Nội chúng ta có thể giải đáp dễ dàng. Đó là một tòa thành đất (gọi là lũy đất cũng được) có bốn mặt như sau: mặt phía Đông gần chung với đê sông Hồng, từ dốc Yên Phụ đến ngã ba đường Nguyễn Khoái - Lãng Yên, dài khoảng 6.000m. Mặt Nam thì tiếp đó, thành chạy sang ô Đông Mác rồi nối theo con đê lần lượt mang các tên đường Trần Khát Chân, Đại Cồ Việt, La thành, tới ngã ba Giảng Võ dài khoảng 5.000m. Từ ngã ba này thành chạy ngược theo đường Giảng Võ, qua bến ô tô Kim Mã, vượt đường Nguyễn Thái Học ra phố Ngọc Hà, chạy bao quanh phía sau núi Sưa (mà lâu nay thường gọi lầm là núi Khán) tới đầu dốc Hoàng Hoa Thám, dài khoảng 3.000m. Đó là mặt Tây. Còn mặt Bắc thì lại tiếp đấy chạy ngược đường Hoàng Hoa Thám ra đền Quan Thánh, noi theo đường Thanh niên để trở lại dốc Yên Phụ, dài khoảng 2.000m. Tổng cộng chu vi thành này là khoảng 16km.
Trước đây nhiều người cho đó là thành Đại La của Cao Biền, đắp hồi thế kỷ thứ 9 (như các tác giả Bắc thành địa dư chí, C.Madrolle trong Bắc Đông Dương chỉ nam (Indochine du North - Guide), Nguyễn Bá Chính trong Hà Nội chỉ nam)).
Ngày nay, tuy tập Lịch sử thủ đô Hà Nội của Viện sử học cũng như các báo đăng rải rác trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử (các số 9, 14, 15, 17, 68, 85, 91) đã bước đầu xác định vị trí thành Đại La nhưng trong thực tế, vẫn có đoạn đường mang tên là Đường La thành nên vẫn có thể gây ra sự hiểu nhầm, vẫn có thể có người xem toà thành đất bên trên là thành Đại La. Đến đây, xin phép nhắc lại những tòa thành cũ ở Hà Nội xưa mà sử gọi là La Thành, thành Đại La, thành Thăng Long… Thành Thăng Long đời Nguyễn thì nay ai cũng nhận ra được, nó gần trùng với những con đường Lý Nam Đế (Đông), Phan Đình Phùng (Bắc), Hùng Vương (Tây), Trần Phú (Nam). Bắc thành địa dư chí tờ 1a chép: “Năm Gia Long thứ 4 (1805) sai đắp thành chu vi 1958 tầm 2 thước 5 tấc” (một tầm bằng 8 thước, một thước khoảng 0m40). Vậy thành Thăng Long nhà Nguyễn chu vi khoảng 6.300m. Thành này lại không xê xích gì lắm so với thành Thăng Long thời Lê, vì hành cung của thời Nguyễn xây trên nền điện Kính thiên của thành nhà Lê (điện này cũng như hành cung đều phải xây ở vị trí trung tâm thành). Thành nhà Lê so với thành nhà Lý lại cũng không khác nhau, vì điện Kính thiên của nhà Lê lại xây trên nền đài chính điện của thành nhà Lý vốn là núi Nùng (Nùng sơn chính điện). Vậy mà khi Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long (khi đó còn gọi là thành Đại La) thì ông cũng không xây thành mới mà dùng luôn thành Đại La của Cao Biền làm Hoàng thành. Thành Cao Biền này dù tính cả đê bọc bên ngoài cũng chỉ khoảng 6.500m là cùng (2125 trượng, mỗi trượng khoảng 3m10) nghĩa là cũng khoảng như thành nhà Nguyễn sau này đó thôi[1]. Vậy tòa thành đất nói ở bên trên kia với 16km chu vi rõ ràng không phải là Đại La thành của Cao Biền. Nó ra đời muộn hơn nhiều. Có lẽ từ đời Lý. Vì Cương mục, chính biên II, có ghi về năm 1014 như sau: “Đắp thành đất ở Thăng Long. Bốn bề xung quanh ngoài kinh thành đều sai đắp thành đất”. Nói là có lẽ, vì lời chép trên không chỉ định cụ thể vị trí và quy mô tòa thành ấy. Có thể hiểu đó là thành lũy ở vòng phía ngoài rộng hơn nữa, từ Nhật Tân qua Bưởi - Cầu Giấy - Ngã Tư sở - Ngã Tư Vọng - Ngã tư Trung hiền tới đê Vĩnh tuy mà nay vẫn còn là đường đi (trước kia Pháp gọi là Route Circulaire). Phải đợi đến thế kỷ 16 vấn đề mới rõ. Sử Toàn thư,Q.XVII có đoạn: “Mậu tý (1588) tháng 2, họ Mạc thấy quan quân (nhà Lê Trung hưng) ngày một mạnh, bèn bàn kế giữ (kinh đô). Hạ lệnh cho binh dân các huyện trong bốn trấn đắp thêm 3 lần lũy ngoài thành Đại La ở Thăng Long, bắt đầu từ phường Nhật chiêu vượt qua Hồ Tây, qua Cầu Dừa, qua Cầu Dền, đến Thanh trì, cao hơn thành Thăng Long vài trượng, rộng 25 trượng đào 3 lần hào, đều trồng tre, dài mấy mươi dặm bọc lấy ngoại thành”. Hồ Tây - Cầu Dừa - Cầu Dền - Thanh Trì, rõ là khớp với tòa thành đất còn thấy vẽ trong bản đồ năm 1831 nói ở bên trên. Như thế là ở bên ngoài tòa thành xây bằng gạch - là nơi ở của vua, hoàng gia và triều đình mà đoạn sử trên kia gọi bằng hai tên lẫn lộn là thành Đại La và thành Thăng Long - thì vua Mạc đã sai đắp một tòa thành ở bên ngoài có 3 lần lũy bằng đất, để che chở cho kinh thành Thăng Long (gần Hoàng thành và khu dân cư 36 phố phường). Và vậy thì rõ ràng là để kinh thành có thể thông với bên ngoài tất phải xẻ ra nhiều cửa. Cho nên vào năm 1592, khi Trịnh Tùng kéo quân ra đánh Thăng Long mới có việc vua Mạc cắt bọn Bùi Văn Khuê, Phan Ngạn “đem quân bốn vệ giữ Cửa Cầu Dừa, qua Cửa Cầu Muống, thẳng đến cửa Cầu Dền” (Toàn thư, Q.XVII).
Điều đáng lưu ý là tuy có cửa nhưng chưa gọi là cửa ô. Phải đợi trăm rưởi năm sau danh từ này mới xuất hiện. Số là sau khi hạ được thành Thăng Long, trước khi rút về Thanh Hóa, Trịnh Tùng đã theo lời khuyên của hàng tướng nhà Mạc là Nguyễn Quyện, ra lệnh san phẳng tòa thành ngoài nọ (thực ra như vậy là Trịnh Tùng đã mắc mưu Nguyễn Quyện). Non trăm rưởi năm sau, cháu sáu đời của Trịnh Tùng là Doanh lại phải làm lại cái việc của nhà Mạc. Sử Cương mục, chính biên XL, có ghi ý kiến của Trịng Doanh khi y bảo quần thần: “Kinh sư là cội gốc của nước, cung miếu của triều đường, dinh thự của trăm quan đều ở đấy; thế mà đường ngõ bốn mặt đi lại thông thống, thành lũy không thể trông cậy… “Doanh đã hạ lệnh đắp lại thành đất bao quanh kinh thành, đặt tên là Đại độ. Cương mụcghi tiếp: “Khi đắp xong, mở 8 cửa, mỗi cửa đặt hai ô tả và hữu, phân phối binh lính canh giữ…”. Việc này xảy ra năm 1749. Có lẽ danh từ cửa ô ra đời từ đây. Và như vậy tới giữa thế kỷ 18, Hà Nội có 8 cửa ô. Hình thù của chúng chắc không khác cửa ô Quan Chưởng còn lại đến ngày nay là mấy với cấu trúc “mỗi cửa đặt hai ô tả và hữu”. Có điều 8 cửa đó tên là gì và ở vào những chỗ nào so với bây giờ thì không rõ. Tuy nhiên đoạn sử trích lại ở trên cũng lưu lại ba tên: cửa Cầu Dừa, cửa cầu Muống, cửa Cầu Dền. Cầu Muống nằm ở giữa. Vậy mà hiện nay giữa Cầu Dền và Cầu Dừa là cửa ô Đồng Lầm (tên chữ Hán là Kim Liên, giáp giới làng Trung Phụng). Như vậy, cửa Cầu Muống ứng với cửa Đồng Lầm nay[2]. Vậy tòa thành đất vẽ trong bản đồ năm 1831 rõ ràng là thành cũ đắp từ đời Trịnh Doanh còn sót lại. Vì từ năm đắp thành (1749) đến năm dựng bản đồ (1831) trong sử không hề có ghi việc phá thành cũ hoặc đắp thành mới (Những việc này ngày xưa rất hệ trọng nên nếu có sử phải chép). Vả lại Đại Nam nhất thống chí,quyển Hà Nội còn chép rành rành: “Thành Đại La: Trương Bá Nghi đắp đời Đường Đại Hữu, sau Triệu Xương đắp thêm. Đời Đường Ý Tông Cao Biền đắp thêm, quanh co 1982 trượng, có 55 vọng lâu, 6 cửa tò vò, lâu năm đổ lở, không rõ ở chỗ nào. Nay phía ngoài tỉnh thành (Hà Nội) có lũy tre bao bọc bốn mặt hai huyện Thọ Xương và Vĩnh Thuận, có 12 cửa ô là xây đắp năm Cảnh Hưng thứ 10 chính là năm 1749. Chỉ khác một điều là tới năm 1831 thì thành đất đã mở ra tới 16 cửa ô, chứ không phải chỉ 8 cửa như Cương mục chép hoặc 12 cửa như Nhất thống chíchép[3].
Một vấn đề cuối cùng: Hà Nội thực ra có bao nhiêu cửa ô? Giữa ô và cửa ô có gì khác nhau?.
Nói “ô” (như ô Yên Phụ, ô Đống Mác) là nói tắt, thực ra phải nói cửa ô. Ví như nói ô Yên Phụ, ô Đồng Lầm là để chỉ những cửa ô xây ở làng Yên Phụ và làng Đồng Lầm. Hoặc nói ô Cầu Dền, hoặc Cầu Dừa là để chỉ các cửa ô xây ở cạnh Cầu Dền cạnh chợ Dừa (hoặc Cầu Dừa, cái cầu ở bên chợ, bắc ngang sông Kim Ngưu cũ).
Hà Nội có bao nhiêu cửa ô?. Lời đáp không đơn giản vì số cửa ô tùy thuộc từng thời kỳ lịch sử. Đành rằng nhiều nhà văn nhà thơ cho Hà Nội có 5 cửa ô (ví dụ tập Hà Nội thơ in năm 1968 chẳng hạn: “khói đạn trắng trời năm cửa ô” (trang 35); “Những ngày vít giặc năm cửa ô” (trang 103). Nhưng đó là chuyện văn học, chuyện hư cấu. Bên trên đã nêu là vào năm 1749 Hà Nội có 8 cửa ô (hoặc 12 cửa ô) và có hai cửa còn lưu tên đến ngày nay; Cầu Dên, Cầu Dừa. Sau đó sách Bắc thành địa dư chí (tờ 3a) soạn vào những năm đầu thế kỷ XIX cho biết là Hà Nội có 21 cửa ô. Song cách này lại không kể đủ tên các ô đó. Phải đợi đến năm 1831 thì mới được ghi chép cụ thể. Trong bản đồ dựng năm này có ghi lại vị trí và tên gọi của 16 cửa ô. Đó là ô Yên Hoa nay là chỗ ngã ba đê Yên Phụ - đường Thanh Niên; ô Yên Tĩnh nay là chỗ ngã ba đê Yên Phụ - Cửa Bắc; ô Thạch Khối ở đầu dốc Yên Ninh; ô Phúc Lâm ở đầu phố Hàng Đậu; ô Đông Hà nay quen gọi là Ô Quan Chưởng; Ô Trừng Thanh ở đầu phố Hàng Chĩnh; Ô Mỹ Lộc ở vào ngã tư Hàng Mắm - Hàng Muối; ô Đông Yên nay là ngã tư Hàng Tre - Hàng Thùng; ô Tây Luông nay là khu Nhà hát lớn; ôNhân Hòa ở trước cửa viện Quân y 108 đường Trần Hưng Đạo; Ô Thanh Long nay quen gọi là ô Đông Mác, ô Yên Ninh tức là Ô Cầu Dền; Ô Kim Hoa tức Ô Đồng lầm, ở gần Ngã tư Đại Cồ Việt - Kim Liên; Ô Thịnh Quang tức là ô Chợ Dừa nay; ô Thanh Bảo nay ở vào khoảng bến ô tô Kim Mã và ô Thụy Chương nay ở vào khoảng đầu phố Thụy Khuê trên bờ Hồ Tây.
Như vậy là vào khoảng những năm 30 của thế kỷ XIX, Hà Nội có 16 cửa ô như đã nêu trên.
Nhưng đến năm 1866 thì thấy mất một cửa ô. Vì xem bản đồ Hà Nội dựng năm 1866 không còn cửa ô Nhân Hòa nữa. Và điều đáng chú ý là nhiều cửa ô đã mang tên mới: Yên Hòa thành Yên Phụ, Yên Tĩnh thành Yên Định, Thạch Khối thành Nghĩa Lập, Phúc Lâm thành Tiền Trung, Tây Luôngthành Trường Long, Thanh Lãng thành Lãng Yên, Yên Ninh thành Thịnh Yên, Kim Hoa thành Kim Liên, Thịnh Quang thành Thịnh Hào. Chín cửa ô đã đổi tên!. Và chỉ trong có ba chục năm! Nhưng không chỉ có thế, sự thay đổi ấy lại vẫn tiếp tục diễn ra, vì một bài vè xuất hiện sau đó mười lăm năm có những câu sau:
Mười năm ô đứng đường đường:
Yên Ninh,Yên Phụ, Thụy Chương một bề
Tiền Trung, Nghĩa Lập gần kề
Thanh Hà, Ưu Nghĩa dưới là Đông Yên
Cựu Lâu, Mỹ Lộc, Lương Yên
Thịnh Yên, Thanh Bảo, Kim Liên, Thịnh Hào[4].
Vẫn 15 cửa, nhưng Yên Định lại đã thành ra Yên Ninh, Đông Hà thành Thanh Hà, Trừng Thanh thành Ưu Nghĩa, Trường Long thành Cựu Lâu và Lãng Yên thành Lương Yên. Có sự đổi thay như vậy là do chính các làng có cửa ô đã bị đổi tên. Có lẽ vì hay thay đổi sinh ra khó nhớ, lại dễ lẫn nên nhân dân cứ gọi theo thói tục là ô Hàng Đậu, ô Hàng Mắm, ô Quan Chưởng, ô Cầu Dền, ô Đống Mác… (về cửa ô này, có thuyết giải thích là ở đó, vào một thời xưa, có nhiều gò đống dáo mác hư hỏng nên nhân đó thành tên; có thuyết lại bảo là do chữ Ông Mạc đọc chệch ra. Cũng có thể, vì Toàn thư, Bản kỷ, quyển XVIII có chép: Tháng 11 năm Canh Tý (1600) Trịnh Tùng sai làm cầu phao qua sông Cái ở bến Ông Mạc. Phải chăng thời đó Lương Yên có tên là Ông Mạc?).
Một điều đáng chú ý nữa là phần lớn cửa ô đều tập trung ở mặt Đông: 11 cửa, trong khi mặt Tây có 2 cửa, và mặt Nam có 3 cửa thôi. Đó là vì mặt Đông thông ra sông Hồng, là nơi tụ hội buôn bán đông đúc. Đặc biệt các làng, các phường ở mặt này đều buôn bán những mặt hàng hoặc gắn với sông nước, hoặc cồng kềnh chỉ có thể chuyên chỏ bằng thuyền bè: chiếu từ Ninh Bình, Thái Bình ra, muối từ Nam Định lên, mắm cá mắm tôm từ Thanh Nghệ tới,tre gỗ từ rừng về xuôi, đồ sành chum chĩnh từ Móng Cái, Thổ Hà…theo các triền sông mà đến và buồm cho mọi thuyền bè.
Nhưng bên cạnh lý do kinh tế nói trên, mặt Đông với nhiều cửa ô như thế còn có một tầm quan trọng về quân sự. Hẳn rằng khi cho xẻ nhiều cửa ở mặt này, những người thiết kế thành lũy hồi xưa đã không quên các cuộc tấn công thành Thăng Long đều từ phía sông Hồng tràn vào mặt đông kinh thành. Một tòa thành, ở mặt xung yếu, có nhiều cửa thì lợi cả thế công lẫn thế thủ. Công thì có thể bất ngờ xuất quân cùng một lúc bằng nhiều cửa, đánh địch bằng nhiều lối, gây rối loạn cho bên địch. Mà thủ thì sách “Binh Thư yếu lược” mục Giữ thành (trang 273, bản dịch của Viện sử học) có viết rằng: “cách giữ thành chẳng những mở các cổng to, mà ở khoảng giữa hai cửa mở hai, ba cửa nữa cả quanh thành có vài mươi cửa, mỗi cửa đều cho chở thổ mộc từ trong thành ra ngoài, lấp hào làm đường cho quân ta ra vào không trở ngại…”. Ấy là chưa kể do có nhiều cửa thì việc thông tin liên lạc trong và ngoài tất là dễ dàng và thuận tiện hơn.
Một chi tiết nữa cũng cần phải giải quyết: Vậy còn ô Cầu Giấy, thuộc về thành lũy nào mà chưa thấy nói tới? Chúng tôi cho rằng ô Cầu Giấy cũng vẫn ở tòa thành đất mà ta đang nói tới. Nó chính là cửa ô Thanh Bảo, tức là vào chỗ bến ô tô Kim Mã trên đường Nguyễn Thái Học bây giờ. ít lâu nay, ta vẫn lẫn lộn Cầu Giấy và Ô Cầu Giấy. Trước đây năm sáu chục năm người Hà Nội phân biệt hai địa điểm này rất rõ rệt. Chứng cứ: sách “Hà Nội chỉ nam” của Nguyễn Bá Chính, soạn năm 1923 (Trung Hoa xuất bản) ở trang 131 trong khi chỉ dẫn con đường đi Cầu Giấy có viết :”…xe điện đi khỏi Giám độ 600 thước Tây, khỏi ô Cầu giấy (ô Cầu Giấy và Cầu Giấy khác; đến ô Cầu Giấy rồi còn xa mới đến Cầu giấy) phía cạnh đường có mộ vua Phùng Hưng”… Giám nói trong đoạn văn nói trên là Văn Miếu ngày nay. Đi qua Văn Miếu 600m, qua Ô Cầu giấy là tới mộ Phùng Hưng. Vậy Ô cầu giấy đúng là bến ô tô Kim Mã ngày nay, tức là ô Thanh Bảo ở trên bản đồ năm 1831.
(Bài in trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 160 (1/1975), tr.60-65)
[1] Đây nói là thành Thăng Long với tư cách là thành nội và thành cấm. Vì ngoài thành nội, thành cấm này, các vua Lý và tiếp đó các vua Trần có phát triển quy mô Hoàng thành về phía Tây và di tích còn lại ngày nay là các lũy, các đê lần lượt mang tên Hoàng Hoa Thám, đê Bưởi - Cầu Giấy, đường Kim Mã.
[2] Ca dao cổ Hà Nội có câu:
Trên trời có cái cầu vồng
Kẻ Chợ có Cầu Muống, Cầu Đông, Cầu Dền…
Ngày nay nhân dân ở làng Kim Liên còn cho biết cái cầu ở chỗ Ngã tư Đại Cồ Việt - Kim Liên trên đường Quốc lộ số 1 vốn xưa là cầu gỗ bắc qua sông Kim Ngưu và có tên là Cầu Muống, cũng như xứ đồng ở nơi này vẫn còn gọi tên là xứ Cầu Muống.
[3]Ô Quan Chưởng cứ tên khắc trên nóc cửa là “Đông Hà môn”. Cách giải thích của ông Sở Bảo về cái tên “Quan Chưởng”, ở phần đầu bài này có nói đến. Trần Huy Bá có đưa ra một cách giải thích khác: Khi xây cửa ô có một khách thương họ Quan tên Chưởng đã bỏ ra nhiều tiền ủng hộ, do đó dân phố tưởng lệ bằng cách ghép tên vào cửa ô (Báo Tổ Quốc, số 12 năm 1963). Về thời gian ra đời của cửa ô này, tấm bia ở đình Thanh Hà (nay mang số 10 phố Ngõ Gạch) dựng năm 1855 do Bùi Tú Lĩnh soạn có cho biết: “Nguyên xưa đình thờ thần xây ở đầu thôn, đến năm Gia Long Đinh Sửu (1817) mở làm cửa ô, ngôi đình thượng bị rỡ để mở đường, nên hương lão mới mời thày xem đất dời đến phía tả La thành …”.
Như vậy thì cửa Ô Quan chưởng này xây năm 1817 và ở vào chỗ đình làng Thanh Hà xưa. Điều nay khẳng định thêm một sự thật là từ lần đắp thành đất năm 1749 đến khi có bản đồ có cự mở mang thêm các cửa ô.
[4] Trích bài 17 trong Ca dao ngạn ngữ Hà Nội, Hội Văn nghệ Hà Nội xuất bản, 1971.
No comments:
Post a Comment

markdown:
**CÁC CỬA Ô Ở HÀ NỘI** ** **Nguyễn Vĩnh Phúc** ****
Ô Cầu Dừa, Ô cầu Dền, Ô Quan Chưởng…
Đây hẳn là những “đặc sản” của Hà Nội, vì khắc các tỉnh thành nước ta chẳng nơi nào có các ô, các cửa ô. Nhất là các cửa ô đó lại đã từng đi vào sử sách. Ví dụ:
*Đại Việt sử ký toàn thư* *, Bản kỷ*, quyển XVII có đoạn chép: “Trịnh Tùng qua sông Tô lịch, đến cầu Nhân mục, đóng ở Gò Bán, chia tả quân một vạn đánh Cầu Dừa… hữu quân một vạn rưởi đánh Cầu Dền”… (Bản dịch của Viện sử học). *Thượng kinh ký sự*của Hải thượng Lãn Ông ở chương *Vào phủ chúa*có ghi: “Hôm sau quan văn thư theo đường bên tả qua Nhân Mục thẳng qua Hoàng Mai, theo Cầu Dền mà vào thành”. Sách *Cổ tích và thắng cảnh thủ đô*(bản dịch của Phan Võ) của Sở Bảo có viết về Ô quan Chưởng: “Ngày Pháp sinh sự đánh thành Hà Nội (20-11-1873) chúng đi qua cửa ô này. Viên chưởng cơ chỉ huy quân sĩ chống cự rất anh dũng và hy sinh tại đó. Vì vậy mới có tên gọi là Ô quan Chưởng”.
Gần đây hơn, lại có một cửa ô đã chứng kiến tội ác của Thực dân Pháp khi chúng quay lại gây chiến năm 1946: tại ngã ba phố Hàng Bún hiện có tấm bia mang những dòng chữ: “khắc sâu căm thù thực dân xâm lược Pháp đã tàn sát đồng bào ta tại nơi đây ngày 17 tháng 12 năm 1946 mở đầu cuộc gây hấn của chúng ở Thủ đô Hà Nội”. Ngã ba đó chính là cửa Ô Thạch Khối ngày xưa. Vào mùa hè năm 1967, hai tên giặc lái Mỹ từ hai máy bay bị quân dân Hà Nội bắn tan đã rơi xuống chỗ ngôi nhà 71 phố Thụy Khuê, thì đấy cũng lại là cửa ô Thụy Chương đời trước.
Còn như trong thơ ca văn nhạc thì các cửa ô nghiễm nhiên đã trở thành hình ảnh có tượng trưng cho Hà Nội từ lâu rồi. Vậy ô là gì? Cửa ô là gì? Tại sao lại có các cửa ô? và có từ bao giờ?.
Dưới đây xin trình bày lần lượt về các vấn đề trên.
Thực ra ngay bản thân cái danh từ “Ô” cũng đã là vấn đề hóc búa! Ô là tiếng Nôm hay tiếng Hán Việt? - trong tất cả những tiếng Hán Việt đọc là “ô” đều không có nghĩa nào phù hợp với thực tế các cửa ô nói trong sách cũ cũng như cửa ô Quan Chưởng còn sót lại kia. Tuy rằng các sách chữ Hán của ta có dùng chữ “ô môn” nhưng thực ra dịch ra đó là dịch chữ “cửa ô” chứ không phải là danh từ vốn có của từ vựng Hán Việt.
Trong tiếng Nôm thì chữ ‘ô” có nhiều nghĩa. Nhưng xét ra chỉ có cái nghĩa
*ngăn*là có phần phù hợp. Một ô là một ngăn. Ta vẫn thường nói “ô trầu”, “ô thuốc”… Phải chăng là vì các cửa này có những ô, những ngăn ở hai bên cửa chính (như cửa ô quan Chưởng) nên gọi chung là các cửa ô? (Hoặc có thể hiểu một cách đơn giản hơn là *cửa có nhiều ô*?). Vấn đề này cần nghiên cứu thêm về ngữ ngôn. Có điều đáng chú ý là từ vựng Hán Việt có chữ “ổ” hình như liên quan đến tiếng “ô”. Có thể tiếng nôm “ô” là do tiếng Hán - Việt “ổ” đọc chệch đi chăng?. Vì trong *Từ nguyên*tập sửu bộ Thổ trang 348 có chữ “ổ” với nghĩa là : “Ụ chắn nhỏ”. Ngoài các thôn xóm đắp đất làm ụ đề phòng giữ, gọi là ổ. *Hậu Hán thư*chép: Đổng Trác đắp ụ ở Mi, gọi là Vạn tuế ổ”.
Kể ra cái cửa ô Quan Chưởng kia không phải là “Ụ chắn nhỏ” nhưng thực tế thì rõ là một công trình có ý nghĩa phòng giữ. Kiến trúc cửa ô đó có khác nào một cổng thành: tường khá dày, ba ô cửa xưa kia hẳn còn có cánh cửa khép mở, trên ô chính giữa có vọng lâu để nhìn xa, nhìn bao quát, phát huy tính năng của điểm cao. Xưa kia tại các cửa ô thường xuyên có lính gác, vì hiện nay ở cửa ô Quan Chưởng trên tường cửa chính còn có gắn một tấm bia đá niên hiệu Tự Đức thứ 34 (1882), ghi lệnh của ông Tổng đốc Hoàng Diệu cấm người canh cửa không được sách nhiễu dân khi đưa đám ma qua ô. Thời Lê Mạt cũng có lính gác các cửa ô. Hải Thượng Lãn Ông trong
*Thượng kinh ký sự*có kể lại quang cảnh của ô Cầu Dền: …“thấy một thành đất, không cao lắm, cạnh có tường. Trên thành là đường xe ngựa đi. Ngoài là hàng rào tre. Dưới chân là hào sâu, có thả đầy chông. Thành có 3 vọng canh, nơi nào cũng có lính sắp hàng gươm dao sáng quắc”. Rõ ràng là các cửa ô có công dụng như các cổng thành, điều đó không nghi ngờ gì nữa. Có điều chúng thuộc về tòa thành nào? Có từ bao giờ?.
Về câu hỏi thứ nhất, căn cứ vào hai bản đồ tỉnh thành Hà Nội dựng năm 1831 và 1866 - mà ông Trần Huy Bá vẽ lại, đem in trong
*Lịch sử thủ đô Hà Nội*chúng ta có thể giải đáp dễ dàng. Đó là một tòa thành đất (gọi là lũy đất cũng được) có bốn mặt như sau: mặt phía Đông gần chung với đê sông Hồng, từ dốc Yên Phụ đến ngã ba đường Nguyễn Khoái - Lãng Yên, dài khoảng 6.000m. Mặt Nam thì tiếp đó, thành chạy sang ô Đông Mác rồi nối theo con đê lần lượt mang các tên đường Trần Khát Chân, Đại Cồ Việt, La thành, tới ngã ba Giảng Võ dài khoảng 5.000m. Từ ngã ba này thành chạy ngược theo đường Giảng Võ, qua bến ô tô Kim Mã, vượt đường Nguyễn Thái Học ra phố Ngọc Hà, chạy bao quanh phía sau núi Sưa (mà lâu nay thường gọi lầm là núi Khán) tới đầu dốc Hoàng Hoa Thám, dài khoảng 3.000m. Đó là mặt Tây. Còn mặt Bắc thì lại tiếp đấy chạy ngược đường Hoàng Hoa Thám ra đền Quan Thánh, noi theo đường Thanh niên để trở lại dốc Yên Phụ, dài khoảng 2.000m. Tổng cộng chu vi thành này là khoảng 16km.
Trước đây nhiều người cho đó là thành Đại La của Cao Biền, đắp hồi thế kỷ thứ 9 (như các tác giả
*Bắc thành địa dư chí,*C.Madrolle trong *Bắc Đông Dương chỉ nam*( *Indochine du North* *- Guide*), Nguyễn Bá Chính trong *Hà Nội chỉ nam*)).
Ngày nay, tuy tập
*Lịch sử thủ đô Hà Nội*của Viện sử học cũng như các báo đăng rải rác trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử (các số 9, 14, 15, 17, 68, 85, 91) đã bước đầu xác định vị trí thành Đại La nhưng trong thực tế, vẫn có đoạn đường mang tên là Đường La thành nên vẫn có thể gây ra sự hiểu nhầm, vẫn có thể có người xem toà thành đất bên trên là thành Đại La. Đến đây, xin phép nhắc lại những tòa thành cũ ở Hà Nội xưa mà sử gọi là La Thành, thành Đại La, thành Thăng Long… Thành Thăng Long đời Nguyễn thì nay ai cũng nhận ra được, nó gần trùng với những con đường Lý Nam Đế (Đông), Phan Đình Phùng (Bắc), Hùng Vương (Tây), Trần Phú (Nam). *Bắc thành địa dư chí*tờ 1a chép: “Năm Gia Long thứ 4 (1805) sai đắp thành chu vi 1958 tầm 2 thước 5 tấc” (một tầm bằng 8 thước, một thước khoảng 0m40). Vậy thành Thăng Long nhà Nguyễn chu vi khoảng 6.300m. Thành này lại không xê xích gì lắm so với thành Thăng Long thời Lê, vì hành cung của thời Nguyễn xây trên nền điện Kính thiên của thành nhà Lê (điện này cũng như hành cung đều phải xây ở vị trí trung tâm thành). Thành nhà Lê so với thành nhà Lý lại cũng không khác nhau, vì điện Kính thiên của nhà Lê lại xây trên nền đài chính điện của thành nhà Lý vốn là núi Nùng (Nùng sơn chính điện). Vậy mà khi Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long (khi đó còn gọi là thành Đại La) thì ông cũng không xây thành mới mà dùng luôn thành Đại La của Cao Biền làm Hoàng thành. Thành Cao Biền này dù tính cả đê bọc bên ngoài cũng chỉ khoảng 6.500m là cùng (2125 trượng, mỗi trượng khoảng 3m10) nghĩa là cũng khoảng như thành nhà Nguyễn sau này đó thôi [. Vậy tòa thành đất nói ở bên trên kia với 16km chu vi rõ ràng không phải là Đại La thành của Cao Biền. Nó ra đời muộn hơn nhiều. Có lẽ từ đời Lý. Vì](http://khoalichsu.edu.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=164:cac-ca-o-ha-ni-nguyn-vinh-phuc&catid=25:bai-vit&Itemid=33#_ftn1) [1] *Cương mục*, chính biên II, có ghi về năm 1014 như sau: “Đắp thành đất ở Thăng Long. Bốn bề xung quanh ngoài kinh thành đều sai đắp thành đất”. Nói là có lẽ, vì lời chép trên không chỉ định cụ thể vị trí và quy mô tòa thành ấy. Có thể hiểu đó là thành lũy ở vòng phía ngoài rộng hơn nữa, từ Nhật Tân qua Bưởi - Cầu Giấy - Ngã Tư sở - Ngã Tư Vọng - Ngã tư Trung hiền tới đê Vĩnh tuy mà nay vẫn còn là đường đi (trước kia Pháp gọi là Route Circulaire). Phải đợi đến thế kỷ 16 vấn đề mới rõ. Sử *Toàn thư,*Q.XVII có đoạn: “Mậu tý (1588) tháng 2, họ Mạc thấy quan quân (nhà Lê Trung hưng) ngày một mạnh, bèn bàn kế giữ (kinh đô). Hạ lệnh cho binh dân các huyện trong bốn trấn đắp thêm 3 lần lũy ngoài thành Đại La ở Thăng Long, bắt đầu từ phường Nhật chiêu vượt qua Hồ Tây, qua Cầu Dừa, qua Cầu Dền, đến Thanh trì, cao hơn thành Thăng Long vài trượng, rộng 25 trượng đào 3 lần hào, đều trồng tre, dài mấy mươi dặm bọc lấy ngoại thành”. Hồ Tây - Cầu Dừa - Cầu Dền - Thanh Trì, rõ là khớp với tòa thành đất còn thấy vẽ trong bản đồ năm 1831 nói ở bên trên. Như thế là ở bên ngoài tòa thành xây bằng gạch - là nơi ở của vua, hoàng gia và triều đình mà đoạn sử trên kia gọi bằng hai tên lẫn lộn là thành Đại La và thành Thăng Long - thì vua Mạc đã sai đắp một tòa thành ở bên ngoài có 3 lần lũy bằng đất, để che chở cho kinh thành Thăng Long (gần Hoàng thành và khu dân cư 36 phố phường). Và vậy thì rõ ràng là để kinh thành có thể thông với bên ngoài tất phải xẻ ra nhiều cửa. Cho nên vào năm 1592, khi Trịnh Tùng kéo quân ra đánh Thăng Long mới có việc vua Mạc cắt bọn Bùi Văn Khuê, Phan Ngạn “đem quân bốn vệ giữ *Cửa*Cầu Dừa, qua *Cửa*Cầu Muống, thẳng đến *cửa*Cầu Dền” ( *Toàn thư,*Q.XVII).
Điều đáng lưu ý là tuy có cửa nhưng chưa gọi là cửa ô. Phải đợi trăm rưởi năm sau danh từ này mới xuất hiện. Số là sau khi hạ được thành Thăng Long, trước khi rút về Thanh Hóa, Trịnh Tùng đã theo lời khuyên của hàng tướng nhà Mạc là Nguyễn Quyện, ra lệnh san phẳng tòa thành ngoài nọ (thực ra như vậy là Trịnh Tùng đã mắc mưu Nguyễn Quyện). Non trăm rưởi năm sau, cháu sáu đời của Trịnh Tùng là Doanh lại phải làm lại cái việc của nhà Mạc. Sử
*Cương mục*, chính biên XL, có ghi ý kiến của Trịng Doanh khi y bảo quần thần: “Kinh sư là cội gốc của nước, cung miếu của triều đường, dinh thự của trăm quan đều ở đấy; thế mà đường ngõ bốn mặt đi lại thông thống, thành lũy không thể trông cậy… “Doanh đã hạ lệnh đắp lại thành đất bao quanh kinh thành, đặt tên là Đại độ. *Cương mục*ghi tiếp: “Khi đắp xong, mở 8 cửa, mỗi cửa đặt hai ô tả và hữu, phân phối binh lính canh giữ…”. Việc này xảy ra năm 1749. Có lẽ danh từ cửa ô ra đời từ đây. Và như vậy tới giữa thế kỷ 18, Hà Nội có 8 cửa ô. Hình thù của chúng chắc không khác cửa ô Quan Chưởng còn lại đến ngày nay là mấy với cấu trúc “mỗi cửa đặt hai ô tả và hữu”. Có điều 8 cửa đó tên là gì và ở vào những chỗ nào so với bây giờ thì không rõ. Tuy nhiên đoạn sử trích lại ở trên cũng lưu lại ba tên: cửa Cầu Dừa, cửa cầu Muống, cửa Cầu Dền. Cầu Muống nằm ở giữa. Vậy mà hiện nay giữa Cầu Dền và Cầu Dừa là cửa ô Đồng Lầm (tên chữ Hán là Kim Liên, giáp giới làng Trung Phụng). Như vậy, cửa Cầu Muống ứng với cửa Đồng Lầm nay [. Vậy tòa thành đất vẽ trong bản đồ năm 1831 rõ ràng là thành cũ đắp từ đời Trịnh Doanh còn sót lại. Vì từ năm đắp thành (1749) đến năm dựng bản đồ (1831) trong sử không hề có ghi việc phá thành cũ hoặc đắp thành mới (Những việc này ngày xưa rất hệ trọng nên nếu có sử phải chép). Vả lại](http://khoalichsu.edu.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=164:cac-ca-o-ha-ni-nguyn-vinh-phuc&catid=25:bai-vit&Itemid=33#_ftn2) [2] *Đại Nam nhất thống chí,*quyển Hà Nội còn chép rành rành: “Thành Đại La: Trương Bá Nghi đắp đời Đường Đại Hữu, sau Triệu Xương đắp thêm. Đời Đường Ý Tông Cao Biền đắp thêm, quanh co 1982 trượng, có 55 vọng lâu, 6 cửa tò vò, lâu năm đổ lở, không rõ ở chỗ nào. Nay phía ngoài tỉnh thành (Hà Nội) có lũy tre bao bọc bốn mặt hai huyện Thọ Xương và Vĩnh Thuận, có 12 cửa ô là xây đắp năm Cảnh Hưng thứ 10 chính là năm 1749. Chỉ khác một điều là tới năm 1831 thì thành đất đã mở ra tới 16 cửa ô, chứ không phải chỉ 8 cửa như *Cương mục*chép hoặc 12 cửa như *Nhất thống chí*chép [[3]](http://khoalichsu.edu.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=164:cac-ca-o-ha-ni-nguyn-vinh-phuc&catid=25:bai-vit&Itemid=33#_ftn3).
Một vấn đề cuối cùng: Hà Nội thực ra có bao nhiêu cửa ô? Giữa ô và cửa ô có gì khác nhau?.
Nói “ô” (như ô Yên Phụ, ô Đống Mác) là nói tắt, thực ra phải nói cửa ô. Ví như nói ô Yên Phụ, ô Đồng Lầm là để chỉ những cửa ô xây ở làng Yên Phụ và làng Đồng Lầm. Hoặc nói ô Cầu Dền, hoặc Cầu Dừa là để chỉ các cửa ô xây ở cạnh Cầu Dền cạnh chợ Dừa (hoặc Cầu Dừa, cái cầu ở bên chợ, bắc ngang sông Kim Ngưu cũ).
Hà Nội có bao nhiêu cửa ô?. Lời đáp không đơn giản vì số cửa ô tùy thuộc từng thời kỳ lịch sử. Đành rằng nhiều nhà văn nhà thơ cho Hà Nội có 5 cửa ô (ví dụ tập
*Hà Nội thơ*in năm 1968 chẳng hạn: “khói đạn trắng trời năm cửa ô” (trang 35); “Những ngày vít giặc năm cửa ô” (trang 103). Nhưng đó là chuyện văn học, chuyện hư cấu. Bên trên đã nêu là vào năm 1749 Hà Nội có 8 cửa ô (hoặc 12 cửa ô) và có hai cửa còn lưu tên đến ngày nay; Cầu Dên, Cầu Dừa. Sau đó sách *Bắc thành địa dư chí*(tờ 3a) soạn vào những năm đầu thế kỷ XIX cho biết là Hà Nội có 21 cửa ô. Song cách này lại không kể đủ tên các ô đó. Phải đợi đến năm 1831 thì mới được ghi chép cụ thể. Trong bản đồ dựng năm này có ghi lại vị trí và tên gọi của 16 cửa ô. Đó là ô *Yên Hoa*nay là chỗ ngã ba đê Yên Phụ - đường Thanh Niên; ô *Yên Tĩnh*nay là chỗ ngã ba đê Yên Phụ - Cửa Bắc; *ô Thạch Khối*ở đầu dốc Yên Ninh; ô *Phúc Lâm*ở đầu phố Hàng Đậu; ô *Đông Hà*nay quen gọi là Ô Quan Chưởng; Ô *Trừng Thanh*ở đầu phố Hàng Chĩnh; Ô *Mỹ Lộc*ở vào ngã tư Hàng Mắm - Hàng Muối; ô *Đông Yên*nay là ngã tư Hàng Tre - Hàng Thùng; ô *Tây Luông*nay là khu Nhà hát lớn; ô *Nhân Hòa*ở trước cửa viện Quân y 108 đường Trần Hưng Đạo; Ô *Thanh Long*nay quen gọi là ô Đông Mác, ô *Yên Ninh*tức là Ô Cầu Dền; Ô *Kim Hoa*tức Ô Đồng lầm, ở gần Ngã tư Đại Cồ Việt - Kim Liên; Ô *Thịnh Quang*tức là ô Chợ Dừa nay; ô *Thanh Bảo*nay ở vào khoảng bến ô tô Kim Mã và ô *Thụy Chương*nay ở vào khoảng đầu phố Thụy Khuê trên bờ Hồ Tây.
Như vậy là vào khoảng những năm 30 của thế kỷ XIX, Hà Nội có 16 cửa ô như đã nêu trên.
Nhưng đến năm 1866 thì thấy mất một cửa ô. Vì xem bản đồ Hà Nội dựng năm 1866 không còn cửa ô Nhân Hòa nữa. Và điều đáng chú ý là nhiều cửa ô đã mang tên mới: Yên Hòa thành
*Yên Phụ*, Yên Tĩnh thành *Yên Định*, Thạch Khối thành *Nghĩa Lập*, Phúc Lâm thành *Tiền Trung*, Tây Luôngthành *Trường Long*, Thanh Lãng thành *Lãng Yên*, Yên Ninh thành *Thịnh Yên*, Kim Hoa thành *Kim Liên*, Thịnh Quang thành *Thịnh Hào*. Chín cửa ô đã đổi tên!. Và chỉ trong có ba chục năm! Nhưng không chỉ có thế, sự thay đổi ấy lại vẫn tiếp tục diễn ra, vì một bài vè xuất hiện sau đó mười lăm năm có những câu sau: *Mười năm ô đứng đường đường:* *Yên Ninh,Yên Phụ, Thụy Chương một bề* *Tiền Trung, Nghĩa Lập gần kề* *Thanh Hà, Ưu Nghĩa dưới là Đông Yên* *Cựu Lâu, Mỹ Lộc, Lương Yên* *Thịnh Yên, Thanh Bảo, Kim Liên, Thịnh Hào* [.](http://khoalichsu.edu.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=164:cac-ca-o-ha-ni-nguyn-vinh-phuc&catid=25:bai-vit&Itemid=33#_ftn4) [4]
Vẫn 15 cửa, nhưng Yên Định lại đã thành ra
*Yên Ninh*, Đông Hà thành *Thanh Hà*, Trừng Thanh thành *Ưu Nghĩa*, Trường Long thành *Cựu Lâu*và Lãng Yên thành *Lương Yên*. Có sự đổi thay như vậy là do *chính các làng có cửa ô đã bị đổi tên*. Có lẽ vì hay thay đổi sinh ra khó nhớ, lại dễ lẫn nên nhân dân cứ gọi theo thói tục là ô Hàng Đậu, ô Hàng Mắm, ô Quan Chưởng, ô Cầu Dền, ô Đống Mác… (về cửa ô này, có thuyết giải thích là ở đó, vào một thời xưa, có nhiều gò đống dáo mác hư hỏng nên nhân đó thành tên; có thuyết lại bảo là do chữ *Ông Mạc*đọc chệch ra. Cũng có thể, vì *Toàn thư,*Bản kỷ, quyển XVIII có chép: Tháng 11 năm Canh Tý (1600) Trịnh Tùng sai làm cầu phao qua sông Cái ở bến Ông Mạc. Phải chăng thời đó Lương Yên có tên là *Ông Mạc*?).
Một điều đáng chú ý nữa là phần lớn cửa ô đều tập trung ở mặt Đông: 11 cửa, trong khi mặt Tây có 2 cửa, và mặt Nam có 3 cửa thôi. Đó là vì mặt Đông thông ra sông Hồng, là nơi tụ hội buôn bán đông đúc. Đặc biệt các làng, các phường ở mặt này đều buôn bán những mặt hàng hoặc gắn với sông nước, hoặc cồng kềnh chỉ có thể chuyên chỏ bằng thuyền bè:
*chiếu*từ Ninh Bình, Thái Bình ra, *muối*từ Nam Định lên, *mắm cá mắm tôm*từ Thanh Nghệ tới, *tre gỗ*từ rừng về xuôi, *đồ sành chum chĩnh*từ Móng Cái, Thổ Hà…theo các triền sông mà đến và *buồm*cho mọi thuyền bè.
Nhưng bên cạnh lý do kinh tế nói trên, mặt Đông với nhiều cửa ô như thế còn có một tầm quan trọng về quân sự. Hẳn rằng khi cho xẻ nhiều cửa ở mặt này, những người thiết kế thành lũy hồi xưa đã không quên các cuộc tấn công thành Thăng Long đều từ phía sông Hồng tràn vào mặt đông kinh thành. Một tòa thành, ở mặt xung yếu, có nhiều cửa thì lợi cả thế công lẫn thế thủ.
*Công*thì có thể bất ngờ xuất quân cùng một lúc bằng nhiều cửa, đánh địch bằng nhiều lối, gây rối loạn cho bên địch. Mà *thủ*thì sách “Binh Thư yếu lược” mục *Giữ thành*(trang 273, bản dịch của Viện sử học) có viết rằng: “cách giữ thành chẳng những mở các cổng to, mà ở khoảng giữa hai cửa mở hai, ba cửa nữa cả quanh thành có vài mươi cửa, mỗi cửa đều cho chở thổ mộc từ trong thành ra ngoài, lấp hào làm đường cho quân ta ra vào không trở ngại…”. Ấy là chưa kể do có nhiều cửa thì việc thông tin liên lạc trong và ngoài tất là dễ dàng và thuận tiện hơn.
Một chi tiết nữa cũng cần phải giải quyết: Vậy còn ô
*Cầu Giấy*, thuộc về thành lũy nào mà chưa thấy nói tới? Chúng tôi cho rằng ô *Cầu Giấy*cũng vẫn ở tòa thành đất mà ta đang nói tới. Nó chính là cửa ô Thanh Bảo, tức là vào chỗ bến ô tô Kim Mã trên đường Nguyễn Thái Học bây giờ. ít lâu nay, ta vẫn lẫn lộn *Cầu Giấy*và *Ô Cầu Giấy*. Trước đây năm sáu chục năm người Hà Nội phân biệt hai địa điểm này rất rõ rệt. Chứng cứ: sách “Hà Nội chỉ nam” của Nguyễn Bá Chính, soạn năm 1923 (Trung Hoa xuất bản) ở trang 131 trong khi chỉ dẫn con đường đi Cầu Giấy có viết :”…xe điện đi khỏi *Giám*độ 600 thước Tây, khỏi *ô Cầu giấy*(ô Cầu Giấy và Cầu Giấy khác; đến ô Cầu Giấy rồi còn xa mới đến Cầu giấy) phía cạnh đường có mộ vua Phùng Hưng”… *Giám*nói trong đoạn văn nói trên là Văn Miếu ngày nay. Đi qua Văn Miếu 600m, qua Ô Cầu giấy là tới mộ Phùng Hưng. Vậy Ô cầu giấy đúng là bến ô tô Kim Mã ngày nay, tức là ô Thanh Bảo ở trên bản đồ năm 1831.
(Bài in trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 160 (1/1975), tr.60-65)
[[1]](http://khoalichsu.edu.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=164:cac-ca-o-ha-ni-nguyn-vinh-phuc&catid=25:bai-vit&Itemid=33#_ftnref1)Đây nói là thành Thăng Long với tư cách là thành nội và thành cấm. Vì ngoài thành nội, thành cấm này, các vua Lý và tiếp đó các vua Trần có phát triển quy mô Hoàng thành về phía Tây và di tích còn lại ngày nay là các lũy, các đê lần lượt mang tên Hoàng Hoa Thám, đê Bưởi - Cầu Giấy, đường Kim Mã. [[2]](http://khoalichsu.edu.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=164:cac-ca-o-ha-ni-nguyn-vinh-phuc&catid=25:bai-vit&Itemid=33#_ftnref2)Ca dao cổ Hà Nội có câu: *Trên trời có cái cầu vồng* *Kẻ Chợ có Cầu Muống, Cầu Đông, Cầu Dền…*
Ngày nay nhân dân ở làng Kim Liên còn cho biết cái cầu ở chỗ Ngã tư Đại Cồ Việt - Kim Liên trên đường Quốc lộ số 1 vốn xưa là cầu gỗ bắc qua sông Kim Ngưu và có tên là Cầu Muống, cũng như xứ đồng ở nơi này vẫn còn gọi tên là xứ Cầu Muống.
[[3]](http://khoalichsu.edu.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=164:cac-ca-o-ha-ni-nguyn-vinh-phuc&catid=25:bai-vit&Itemid=33#_ftnref3)Ô Quan Chưởng cứ tên khắc trên nóc cửa là “Đông Hà môn”. Cách giải thích của ông Sở Bảo về cái tên “Quan Chưởng”, ở phần đầu bài này có nói đến. Trần Huy Bá có đưa ra một cách giải thích khác: Khi xây cửa ô có một khách thương họ Quan tên Chưởng đã bỏ ra nhiều tiền ủng hộ, do đó dân phố tưởng lệ bằng cách ghép tên vào cửa ô (Báo Tổ Quốc, số 12 năm 1963). Về thời gian ra đời của cửa ô này, tấm bia ở đình Thanh Hà (nay mang số 10 phố Ngõ Gạch) dựng năm 1855 do Bùi Tú Lĩnh soạn có cho biết: “Nguyên xưa đình thờ thần xây ở đầu thôn, đến năm Gia Long Đinh Sửu (1817) *mở làm cửa ô*, ngôi đình thượng bị rỡ để *mở đường*, nên hương lão mới mời thày xem đất dời đến phía tả La thành …”.
Như vậy thì cửa Ô Quan chưởng này xây năm 1817 và ở vào chỗ đình làng Thanh Hà xưa. Điều nay khẳng định thêm một sự thật là từ lần đắp thành đất năm 1749 đến khi có bản đồ có cự mở mang thêm các cửa ô.
[[4]](http://khoalichsu.edu.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=164:cac-ca-o-ha-ni-nguyn-vinh-phuc&catid=25:bai-vit&Itemid=33#_ftnref4)Trích bài 17 trong *Ca dao ngạn ngữ Hà Nội*, Hội Văn nghệ Hà Nội xuất bản, 1971.
## No comments:
## Post a Comment


text:
Tin tức & Sự kiện
Home
/
Tin tức & Sự kiện
Print
Email
Tin tức & Sự kiện
Tiến trình chuyển đổi Hệ thống quản lý chất lượng ISO/TS 16949 thành IATF 16949
Khách hàng tham khảo tiến trình chuyển đổi Hệ thống quản lý chất lượng ISO/TS 16949 thành IATF 16949 tại đường link bên dưới hoặc tải file đính kèm:
http://www.iatfglobaloversight.org/docs/IATF%2016949%20Transition%20Strategy%20and%20Requirements_REV01.pdf
Các tin khác
TUV NORD VIỆT NAM tổ chức Khóa đào tạo “Tiêu chuẩn ISO/TS 16949 và 5 công cụ
(11/3/2016)
Tuv Nord Việt Nam trao chứng chỉ hệ thống quản lý an ninh thông tin theo tiêu chuẩn ISO/IEC-27001:2013 cho Ngân hàng TMCP Sài Gòn – Hà Nội (SHB)
(11/25/2015)
EVN HANOI nhận Chứng chỉ Quản lý năng lượng ISO 50001:2011
(10/16/2015)
Recruitment announcement
(12/24/2014)
Merry Christmas and Happy New Year
(12/24/2014)
CMC Telecom nhận chứng chỉ ISO/IEC 27001
(10/17/2014)
Hội thảo “ Các giải pháp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm hàng hóa cho các doanh nghiệp ngành cơ khí và công nghiệp hỗ trợ”
(9/17/2014)
Expected new version of Standard ISO 9001
(9/9/2014)
Công ty Cổ phần Dịch vụ Công nghệ Tin học HPT đón nhận chứng chỉ ISO/IEC 27001:2005
(8/27/2014)
TUV NORD Việt Nam tổ chức Khóa đào tạo miễn phí “ Hướng dẫn Chuyển đổi phiên bản Hệ thống an toàn bảo mật thông tin ISO/IEC 27001:2005 sang phiên bản ISO/IE/C 27001:2013”
(8/18/2014)
Expected new version of Standard ISO 9001
(6/24/2014)
Xem thêm
Site map
I
Liên hệ
I ® Ghi rõ nguồn
TÜV NORD
Việt Nam khi bạn phát hành lại thông tin từ website này.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Identified-Payload-Type: application/xhtml+xml

Cache-Control: private

Content-Type: text/html; Charset=UTF-8

Connection: close


text: Ngày 27 tháng 7 âm lịch 1442 (Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo thứ 3), vua Lê Thái Tông đi tuần ở miền Đông, duyệt quan ở thành Chí Linh, Hải Dương; Nguyễn Trãi đón vua ngự chùa Côn Sơn, nơi ở của ông. Ngày 4 tháng 8 vua về đến Trại Vải (Lệ Chi Viên) – Bắc Ninh, đêm hôm đó thì băng hà. Lúc băng hà có Nguyễn Thị Lộ, người thiếp yêu của Nguyễn Trãi, bên cạnh. Triều đình quy Nguyễn Thị Lộ tội giết vua, Nguyễn Trãi và gia đình bị án tru di tam tộc và bị giết ngày 16 tháng 8 năm đó. Đêm cuối trong nhà ngục, Nguyễn Trãi nghĩ là? Cuốn sách này dẫn dắt bạn khám phá muôn vàn uẩn khúc của lịch sử thời đại Nguyễn Trãi. Cuốn sách này cũng dẫn dắt bạn khám phá muôn vàn uẩn khúc trong tâm hồn một con người mà về sau thế giới phải nghiêng mình. - Này quan Hành khiển, ông hãy nghe cho kỹ đây. - Tuyên từ Hoàng thái hậu nói khẽ khàng nhưng giọng lạnh tanh - Trong việc tranh giành quyền lực thì không bao giờ có tình cảm và nhân từ. Nếu có thì hoặc là giả dối che đậy hoặc là một ngu xuẩn. Quyền lực, đối với con người thì chỉ có máu và nước mắt, chỉ có thủ đoạn và âm mưu. Đấy là bài học cho bất kỳ kẻ nào muốn vươn tới quyền lực, ông hiểu không? - Thái hậu, vậy thì tàn nhẫn quá... - Hừm... Ngay từ khi Cao Tổ Hoàng đế nhà Lê mở nước, sau đó đã giết hàng loạt trung thần, mà ông cũng đã từng là nạn nhân trong cuộc, ông còn lạ gì. Đó là vì củng cố quyền lực cho dòng họ Lê của Thái Tổ hay sao? Cho đến Tiên đế mới băng hà kia, bản thân Tiên đế cũng đã từng buộc hai quan Phụ chính là bố vợ của mình phải tự vẫn, chưa kể một số quan đại thần khác cũng bị vạ lây, ngoài ra ngài còn theo đuổi và tí nữa là giết chết cả anh ruột của mình. Há tất cả đều chẳng phải vì củng cố quyền lực của mình hay sao? Đôi lúc chính ta cũng tự hỏi phải chăng mỗi một lần có một ông vua mới lên ngai vàng là một lần phải có trung thần bị giết như là một hình thức tế ngôi? - Và nay là thần? Hoàng thái hậu quay lại ghế ngồi, bệ vệ nhìn ta. Ánh mắt của bà ta sáng long lanh, loé lên những tia lửa. Ta rùng mình cúi đầu, người đàn bà này chưa bước qua tuổi đôi mươi nhưng quả thật âm mưu và thủ đoạn có thừa. - Ta không muốn giết ông - Hoàng thái hậu thở dài - Kẻ đáng chết là Thị Lộ, người thiếp của ông kìa. Kẻ đã không biết thân phận của mình lại dám xía vào chuyện của ta, đấy mới là kẻ đáng tội chết. Tuy nhiên vì bà ta là thiếp của ông và nay sự việc đã đi quá đà mất rồi, ta không giết ông cũng không được. Ông có hiểu không? NGUYỄN TRÃI (Quyển 1: Oan khuất) Tác giả: Bùi Anh Tấn Nxb Thanh niên - tháng 3, 2010 Khổ: 13 x 21. Số trang: 412 Hình thức bìa: Bìa mềm Thực hiện ebook: hoi_ls Định dạng PRC Vui lòng đăng nhập hoặc đăng ký để xem link __________________ người post: hoi_ls nguồn TVE

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

X-Frame-Options: SAMEORIGIN

Vary: Accept-Encoding,User-Agent

Cache-control: private, max-age=0

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


text: Mình mong muốn các bạn đã, đang và sẽ phấn đấu trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam luôn ghi nhớ những điều nay như kim chỉ nam cho mọi hoạt động của mình. Để tự mình phấn đấu trở thành một con người mới của xã hội mới. Vì đây đã là những đường lối và chính sách của Đảng, mong các bạn không bình luận gì thêm! View attachment Nhung dieu dang vien khong duoc lam.rar ********************** Nguồn: TVE Người viết bài: ngocdung6011


text: Non nước xứ Quảng tân biên (1969) Tác giả: Phạm Trung Việt Nhà xuất bản: NXB Khai Trí Năm xuất bản: 1969 Số trang: 223 Định dạng file: PDF Download: Vui lòng đăng nhập hoặc đăng ký để xem link


text:
* * *
Ông Tư sờ soạng hết mấy cái túi áo nhưng không thấy cái điện thoại mắc dịch đang reo om sòm. Sau cùng ông cũng tìm được nó, nằm sâu trong cái túi quần tây.
- Hello, ba nghe đây con.
- Con tới rồi, đậu xe ngoài cổng, ba xuống đi.
Ông Tư biết mình chậm chạp nên đã mặc sẵn quần áo, giày vớ chỉnh tề ngồi đợi từ trưa. Ông lệ mệ lần từng bước xuống cầu thang. Còn có mấy nấc nữa là đến mặt đất rồi nhưng hai đầu gối ông đã thấy mõi nhừ. Ông đứng lại để thở, miệng lầm bầm “đã biểu nó mua nhà trệt mà nó có nghe mình đâu!”. Ông vừa xoa xoa hai đầu gối vừa nghĩ lại mới thấy nực cười cho sự khó tánh vô lý của mình. “Nhà của tụi nó chứ có phải nhàcủa mình đâu mà đòi nhà trệt với nhà lầu!”
Từ khi bà Tư mất, tinh thần ông Tư xuống hẳn, lẫm cẫm hơn, sức khỏe của ông cũng giảm sút theo rất nhanh. Ông không màng nhà to cửa rộng nên đem bán hết tài sản rồi chia cho hai đứa con. Ông nghĩ với số tiền hưu khá cao, ông dư sức sống thoải mái tuổi già mà không cần nhờ đến con. Cho đến ngày nào ông không còn tự lo cho mình được nữa, ông sẽ xin vào nursing home cho xong một kiếp người. Bây giờ còn khỏe ông tạm thời sống với đứa con trai út độc thân. Nó thường ở nhà cô bạn gái, thỉnh thoảng mới về nhà nó, mang theo bạn bèbày nhậu nhẹt rần rần rồi kéo nhau đi mất để lại chiến trường ngổn ngang. Ông dọn dẹp đâu vào đó cho nó. Nhưng chứng nào tật nấy, ít lâu sau nó lại kéo bạn về quậy tiếp. Ông thấy bị phiền hànên cự nự. Thằng út không nói gì, nhưng từ đấy ít thấy nó về nhà. Ông hối hận lắm nhưng bù lại ông được sống yên tĩnh hơn trong căn nhà đẹp mà không phải lo chuyện trả bills.
Ông thong thả đi trên lối đi ngoằn ngoèo xuyên qua cái công viên nhỏ, hai bên là những dải hoa hồng thật đẹp. Cả khu công viên nầy chỉ trồng một loài hoa hồng màu trắng, một sự trùng hợp lạ lùng, vì đó là loài hoa mà ngày xưa Bà Tư rất thích nên ông Tư trồng rất nhiều trong vườn sau nhà ông.
Con trai lớn của ông là Hải đang đậu xe bên lề đường đợi ông như thường lệ. Con dâu ngồi ở ghế trước bên cạnh chồng, ló đầu ra khỏi cửa xe cười rất tươi rồi rướn cổ la to vì cô biết tai ông già nghễnh ngãng:
- Ba khỏe không ba?
Nhìn con dâu ngồi chểm chệ trong xe để ông già lọ mọ mở cửa xe, ông thấy khó chịu. Ông cố dằn sự ấm ức, thở ra thật mạnh để kiểm soát cảm xúc của mình rồi hỏi lại, có vẻ ngạc nhiên:
- Ủa, mấy đứa nhỏ đâu rồi con?
Ông vừa hỏi vừa với tay mở cánh cửa sau chiếc xe Lexus mới tinh còn thơm mùi nệm da mới.
- Tụi nó có lớp piano tối nên bận ba à. Con dâu trả lời.
Ông Tư im lặng. Một nỗi thất vọng lan tràn. “Bận học đàn mà quan trọng hơn gặp ông nội sao?” Ông tự hỏi.
Xe đậu cách lề đường khá xa nên ông không với tới cửa, phải bước xuống lề đường mới mở được, chui vào, nhưng vướng phải cái nón làm nó rơi xuống đất. Ông có thói quen đội nón khi ra đường, ngày cũng như đêm vì cái đầu hói dễ bị lạnh. Ở tuổi ông khom lên xuống để lượm vật gì dưới đất là cả một cực hình. Con dâu thấy vậy bước xuống xe lượm giùm cái nón và giúp ông chui vào xe. Ông không đội nón nữa mà vất nó xuống nệm xe. Chiều California khí trời mát lạnh nhưng trong người ông nóng bức. Xe chạy thật êm ra lộ chính, bây giờ mới nghe Hải hỏi cha trong khi mắt anh vẫn chăm chú lái xe:
- Ba muốn ăn gì hả ba?
Hải nói rất nhẹ giọng đầm ấm, nhưng không biết sao khi nghe tiếng nói của Hải cất lên, ông Tư đang bực mình bổng nổi lên cơn giận. Ông trả lời cụt ngủn.
- Cho tôi ăn gì cũng được.
Câu trả lời cộc lốc của ông làm Hải chưng hửng, không biết mình đã làm gì sai trái khiến cha giận. Anh biết tánh cha già gần đây thay đổi, hay giận hay hờn, không biết đâu mà lường. Ông lại giận rất dai, có khi không chịu ăn uống cả ngày. Anh phân bua nói giã lã:
- Thì con phải hỏi để còn chọn nhà hàng nào mà Ba thích nhất chứ.
Ông Tư nghe xong lại càng thấy bực mình hơn, không còn thấy muốn ăn uống gì nữa cả, tuy ông đã nhịn ăn từ trưa để dành bụng cho bữa tiệc chiều nay. Ông nghĩ thầm, hôm nay là ngày lễ Vu Lan báo hiếu, đáng lý nó phải chuẩn bị trước mọi chuyện trước đến đón ông, sao đợi đến bây giờ mới hỏi? Thì ra nó mời ông đi ăn cũng chỉ để “trả nợ quỉ thần” cho có lệ.
Nhưng đối với ông Tư hôm nay là một ngày vô cùng quan trọng. Sáng sớm ông đã đốt nhang đèn trên bàn thờ để báo cho bà Tư biết rằng các con sẽ đến thăm bà. Ông đã để sẵn cái lục bình không, sẵn sàng để cắm những đóa hoa tươi các con mang đến cúng mẹ. Ông mong gia đình đoàn tụ, được nhìn những gương mặt rạng rỡ của con cháu, được nghe những lời yêu thương, những cử chỉ trìu mến mà ông thấy thiếu thốn từ ngày bà Tư mất. Tiếc thay thực tế không như ý muốn nên ông vừa thấy tủi thân mình vô phước, vừa thấy giận sao các con quá vô tình. Ông tự nhủ:
“Thôi bỏ đi, mình già quá rồi, còn sống được mấy ngày bên con cháu, sao lại giận với hờn làm gì. Thây kệ chúng nó”.
Tuy nói như vậy nhưng ông không thể dằn được nỗi thất vọng khi nghĩ đến “Bận gì đến nỗi không thể đến để đốt một nén hương cho mẹ ngày lễ Vu Lan sao?!"
Ông thấy chán nản vô cùng, ngồi thừ ra, không còn muốn nói chuyện hay ăn uống gì nữa. Có cái gì đang ngăn trong cổ họng. Ông già rồi đâu có màng chuyện ăn uống. Ông chỉ thèm không khí gia đình, được gặp con cháu đông đủ để chúng có dịp chứng tỏ tấm lòng hiếu thảo đối với đấng sinh thành. Ông chỉ cần nhìn một đóa hoa hồng trên bàn thờ cho bà Tư và một lời thì thầm “mẹ ơi con yêu mẹ” của các con.
Ông nhớ hình ảnh người vợ lam lũ ngày xưa lặn lội núi rừng nuôi chồng tù tội, mua gánh bán bưng nuôi con, cam chịu cực khổ không một lời than thở. Ngày ra tù cha con ông gặp nhau, thằng Út lần đầu tiên gặp cha đã sà vào lòng ôm cổ ông vừa kêu “ba” vừa bẽn lẽn vì chưa quen mặt. Lúc đó ông bị bịnh sốt rét hành hạ nằm liệt giường mấy tháng. Một hôm ông ăn được chén cháo tôm thật ngon, hỏi ra mới biết chính Hải, lúc ấy mới 7 tuổi, đã hì hụp quần đìa bắt được con tôm nên vội chạy riếc về nhàcho má nấu cháo cho ba ăn mau hết bịnh. Nó thiếu tình cha nên nó biết quí, cũng như hôm nay ông đang thiếu tình con, ông quí lắm nhưng không biết phải làm sao để bày tỏ nỗi lòng cho con hiểu!
Ông nhớ ngày xưa, mỗi đêm khi chạy xe xích lôvề nhà, các con đợi ông ngoài đầu hẻm để được cha chở trên chiếc xích lô, mặt chúng vênh váo với đám trẻ con trong xóm. Chúng sung sướng được mút cây cà rem hay nhai nhóp nhép cái bánh ú mà ông mua cho. Tiếc thay con của ông ngày nay không còn là đứa bé để ông có thể ôm chúng vào lòng mà hôn, hay cho chúng cây cà rem, cái bánh ú như ngày xưa. Chúng cách xa vời vợi ngoài tầm với của ông già lẫm cẫm, run rẩy.
Rồi ông rưng rưng nước mắt thấy thương Bà Tư, thương cho tình nghĩa vợ chồng sâu đậm. Ước gì bà còn sống thì ông đâu có cô đơn như ngày hôm nay!
Ông chợt nhớ đến đóa hoa hồng trong túi áo mà ông đã hái lén trên đường đi lúc nảy, tuy ông dư biết rằng hái hoa ngoài công viên là điều không tốt. Ông nhè nhẹ lấy nó ra khỏi túi áo, chỉ sợ mạnh tay làm hoa hư hỏng. Nâng niu đóa hoa trong lòng bàn tay, ông vuốt ve từng cánh hoa trắng mong manh mà tưởng như đang ve vuốt bàn tay ân nghĩa của người vợ hiền. Ông hái trộm hoa nầy với ý định sẽ dâng tặng cho bà Tư. Bất chợt một ý nghĩ thoáng qua đầu, ông trao đóa hoa đang cầm trên tay cho Hải, rồi bảo:
- Ba muốn thấy con cài đóa hoa hồng nầy lên áo.
Hải tròn xoe mắt, quay đầu lại nhìn ông và bắt gặp mắt cha già lờ mờ trong ngấn lệ. Anh chợt hiểu ra. Như người say ngủ bất chợt bị đánh thức, anh thấy ngỡ ngàng, xấu hổ. Hối hận ngập lòng. Rồi như một phản xạ, anh quay đầu xe trở lại, chạy thẳng về nhà ông Tư trước sự ngơ ngác của vợ. Tay anh với lấy tờ napkin chùi vội nước mắt. Mắt anh cũng đỏ hoe.
“Hôm nay là ngày lễ Vu Lan, ngày báo hiếu”.
Tuy mắt mũi lòe nhòe, ông Tư thấy Hải tay cầm đóa hoa hồng nhìn ông với đôi mắt rưng rưng. Ngày xưa ông thấy hạnh phúc khi nhìn con tươi cười sung sướng cầm trên tay cái bánh ú, nó sung sướng vì nó thiếu ăn. Ngày nay ông nhìn con tay cầm đóa hoa hồng nhưng nó lại khóc. Nó khóc vì thiếu mẹ thì ít, nhưng sung sướng thì nhiều vì vừa ý thức được một điều mà trước đó nó không để ý, đó là nó may mắn còn có cha già ơn sâu nghĩa nặng.
Hạnh phúc tưởng đã chết từ lâu rồi trong cô đơn lại trở về sưởi ấm tim ông. Nếu ngày mai ông phải từ giã cõi đời nầy, ông không có gì luyến tiếc. Ông sẽ thanh thản ra đi với trái tim ấm áp nồng nàn với tình cha con sâu đậm.
“Cám ơn mình... cám ơn … xin cám ơn mình”.
Ông thì thầm, môi rung rung nói lời cảm tạ.
Đã lâu lắm rồi ông Tư mới khóc.
Chú Chín Cali
No comments:
Post a Comment

markdown:
* * *
![image001 image001](https://vvnm.vietbao.com/images/file/FhijZZPh1AgBANMy/image001.jpg)
![image001 image001](https://vvnm.vietbao.com/images/file/FhijZZPh1AgBANMy/image001.jpg)
Ông Tư sờ soạng hết mấy cái túi áo nhưng không thấy cái điện thoại mắc dịch đang reo om sòm. Sau cùng ông cũng tìm được nó, nằm sâu trong cái túi quần tây.
- Hello, ba nghe đây con.
- Con tới rồi, đậu xe ngoài cổng, ba xuống đi.
Ông Tư biết mình chậm chạp nên đã mặc sẵn quần áo, giày vớ chỉnh tề ngồi đợi từ trưa. Ông lệ mệ lần từng bước xuống cầu thang. Còn có mấy nấc nữa là đến mặt đất rồi nhưng hai đầu gối ông đã thấy mõi nhừ. Ông đứng lại để thở, miệng lầm bầm “đã biểu nó mua nhà trệt mà nó có nghe mình đâu!”. Ông vừa xoa xoa hai đầu gối vừa nghĩ lại mới thấy nực cười cho sự khó tánh vô lý của mình. “Nhà của tụi nó chứ có phải nhàcủa mình đâu mà đòi nhà trệt với nhà lầu!”
Từ khi bà Tư mất, tinh thần ông Tư xuống hẳn, lẫm cẫm hơn, sức khỏe của ông cũng giảm sút theo rất nhanh. Ông không màng nhà to cửa rộng nên đem bán hết tài sản rồi chia cho hai đứa con. Ông nghĩ với số tiền hưu khá cao, ông dư sức sống thoải mái tuổi già mà không cần nhờ đến con. Cho đến ngày nào ông không còn tự lo cho mình được nữa, ông sẽ xin vào nursing home cho xong một kiếp người. Bây giờ còn khỏe ông tạm thời sống với đứa con trai út độc thân. Nó thường ở nhà cô bạn gái, thỉnh thoảng mới về nhà nó, mang theo bạn bèbày nhậu nhẹt rần rần rồi kéo nhau đi mất để lại chiến trường ngổn ngang. Ông dọn dẹp đâu vào đó cho nó. Nhưng chứng nào tật nấy, ít lâu sau nó lại kéo bạn về quậy tiếp. Ông thấy bị phiền hànên cự nự. Thằng út không nói gì, nhưng từ đấy ít thấy nó về nhà. Ông hối hận lắm nhưng bù lại ông được sống yên tĩnh hơn trong căn nhà đẹp mà không phải lo chuyện trả bills.
Ông thong thả đi trên lối đi ngoằn ngoèo xuyên qua cái công viên nhỏ, hai bên là những dải hoa hồng thật đẹp. Cả khu công viên nầy chỉ trồng một loài hoa hồng màu trắng, một sự trùng hợp lạ lùng, vì đó là loài hoa mà ngày xưa Bà Tư rất thích nên ông Tư trồng rất nhiều trong vườn sau nhà ông.
Con trai lớn của ông là Hải đang đậu xe bên lề đường đợi ông như thường lệ. Con dâu ngồi ở ghế trước bên cạnh chồng, ló đầu ra khỏi cửa xe cười rất tươi rồi rướn cổ la to vì cô biết tai ông già nghễnh ngãng:
- Ba khỏe không ba?
Nhìn con dâu ngồi chểm chệ trong xe để ông già lọ mọ mở cửa xe, ông thấy khó chịu. Ông cố dằn sự ấm ức, thở ra thật mạnh để kiểm soát cảm xúc của mình rồi hỏi lại, có vẻ ngạc nhiên:
- Ủa, mấy đứa nhỏ đâu rồi con?
Ông vừa hỏi vừa với tay mở cánh cửa sau chiếc xe Lexus mới tinh còn thơm mùi nệm da mới.
- Tụi nó có lớp piano tối nên bận ba à. Con dâu trả lời.
Ông Tư im lặng. Một nỗi thất vọng lan tràn. “Bận học đàn mà quan trọng hơn gặp ông nội sao?” Ông tự hỏi.
Xe đậu cách lề đường khá xa nên ông không với tới cửa, phải bước xuống lề đường mới mở được, chui vào, nhưng vướng phải cái nón làm nó rơi xuống đất. Ông có thói quen đội nón khi ra đường, ngày cũng như đêm vì cái đầu hói dễ bị lạnh. Ở tuổi ông khom lên xuống để lượm vật gì dưới đất là cả một cực hình. Con dâu thấy vậy bước xuống xe lượm giùm cái nón và giúp ông chui vào xe. Ông không đội nón nữa mà vất nó xuống nệm xe. Chiều California khí trời mát lạnh nhưng trong người ông nóng bức. Xe chạy thật êm ra lộ chính, bây giờ mới nghe Hải hỏi cha trong khi mắt anh vẫn chăm chú lái xe:
- Ba muốn ăn gì hả ba?
Hải nói rất nhẹ giọng đầm ấm, nhưng không biết sao khi nghe tiếng nói của Hải cất lên, ông Tư đang bực mình bổng nổi lên cơn giận. Ông trả lời cụt ngủn.
- Cho tôi ăn gì cũng được.
Câu trả lời cộc lốc của ông làm Hải chưng hửng, không biết mình đã làm gì sai trái khiến cha giận. Anh biết tánh cha già gần đây thay đổi, hay giận hay hờn, không biết đâu mà lường. Ông lại giận rất dai, có khi không chịu ăn uống cả ngày. Anh phân bua nói giã lã:
- Thì con phải hỏi để còn chọn nhà hàng nào mà Ba thích nhất chứ.
Ông Tư nghe xong lại càng thấy bực mình hơn, không còn thấy muốn ăn uống gì nữa cả, tuy ông đã nhịn ăn từ trưa để dành bụng cho bữa tiệc chiều nay. Ông nghĩ thầm, hôm nay là ngày lễ Vu Lan báo hiếu, đáng lý nó phải chuẩn bị trước mọi chuyện trước đến đón ông, sao đợi đến bây giờ mới hỏi? Thì ra nó mời ông đi ăn cũng chỉ để “trả nợ quỉ thần” cho có lệ.
Nhưng đối với ông Tư hôm nay là một ngày vô cùng quan trọng. Sáng sớm ông đã đốt nhang đèn trên bàn thờ để báo cho bà Tư biết rằng các con sẽ đến thăm bà. Ông đã để sẵn cái lục bình không, sẵn sàng để cắm những đóa hoa tươi các con mang đến cúng mẹ. Ông mong gia đình đoàn tụ, được nhìn những gương mặt rạng rỡ của con cháu, được nghe những lời yêu thương, những cử chỉ trìu mến mà ông thấy thiếu thốn từ ngày bà Tư mất. Tiếc thay thực tế không như ý muốn nên ông vừa thấy tủi thân mình vô phước, vừa thấy giận sao các con quá vô tình. Ông tự nhủ:
“Thôi bỏ đi, mình già quá rồi, còn sống được mấy ngày bên con cháu, sao lại giận với hờn làm gì. Thây kệ chúng nó”.
Tuy nói như vậy nhưng ông không thể dằn được nỗi thất vọng khi nghĩ đến “Bận gì đến nỗi không thể đến để đốt một nén hương cho mẹ ngày lễ Vu Lan sao?!"
Ông thấy chán nản vô cùng, ngồi thừ ra, không còn muốn nói chuyện hay ăn uống gì nữa. Có cái gì đang ngăn trong cổ họng. Ông già rồi đâu có màng chuyện ăn uống. Ông chỉ thèm không khí gia đình, được gặp con cháu đông đủ để chúng có dịp chứng tỏ tấm lòng hiếu thảo đối với đấng sinh thành. Ông chỉ cần nhìn một đóa hoa hồng trên bàn thờ cho bà Tư và một lời thì thầm “mẹ ơi con yêu mẹ” của các con.
Ông nhớ hình ảnh người vợ lam lũ ngày xưa lặn lội núi rừng nuôi chồng tù tội, mua gánh bán bưng nuôi con, cam chịu cực khổ không một lời than thở. Ngày ra tù cha con ông gặp nhau, thằng Út lần đầu tiên gặp cha đã sà vào lòng ôm cổ ông vừa kêu “ba” vừa bẽn lẽn vì chưa quen mặt. Lúc đó ông bị bịnh sốt rét hành hạ nằm liệt giường mấy tháng. Một hôm ông ăn được chén cháo tôm thật ngon, hỏi ra mới biết chính Hải, lúc ấy mới 7 tuổi, đã hì hụp quần đìa bắt được con tôm nên vội chạy riếc về nhàcho má nấu cháo cho ba ăn mau hết bịnh. Nó thiếu tình cha nên nó biết quí, cũng như hôm nay ông đang thiếu tình con, ông quí lắm nhưng không biết phải làm sao để bày tỏ nỗi lòng cho con hiểu!
Ông nhớ ngày xưa, mỗi đêm khi chạy xe xích lôvề nhà, các con đợi ông ngoài đầu hẻm để được cha chở trên chiếc xích lô, mặt chúng vênh váo với đám trẻ con trong xóm. Chúng sung sướng được mút cây cà rem hay nhai nhóp nhép cái bánh ú mà ông mua cho. Tiếc thay con của ông ngày nay không còn là đứa bé để ông có thể ôm chúng vào lòng mà hôn, hay cho chúng cây cà rem, cái bánh ú như ngày xưa. Chúng cách xa vời vợi ngoài tầm với của ông già lẫm cẫm, run rẩy.
Rồi ông rưng rưng nước mắt thấy thương Bà Tư, thương cho tình nghĩa vợ chồng sâu đậm. Ước gì bà còn sống thì ông đâu có cô đơn như ngày hôm nay!
Ông chợt nhớ đến đóa hoa hồng trong túi áo mà ông đã hái lén trên đường đi lúc nảy, tuy ông dư biết rằng hái hoa ngoài công viên là điều không tốt. Ông nhè nhẹ lấy nó ra khỏi túi áo, chỉ sợ mạnh tay làm hoa hư hỏng. Nâng niu đóa hoa trong lòng bàn tay, ông vuốt ve từng cánh hoa trắng mong manh mà tưởng như đang ve vuốt bàn tay ân nghĩa của người vợ hiền. Ông hái trộm hoa nầy với ý định sẽ dâng tặng cho bà Tư. Bất chợt một ý nghĩ thoáng qua đầu, ông trao đóa hoa đang cầm trên tay cho Hải, rồi bảo:
- Ba muốn thấy con cài đóa hoa hồng nầy lên áo.
Hải tròn xoe mắt, quay đầu lại nhìn ông và bắt gặp mắt cha già lờ mờ trong ngấn lệ. Anh chợt hiểu ra. Như người say ngủ bất chợt bị đánh thức, anh thấy ngỡ ngàng, xấu hổ. Hối hận ngập lòng. Rồi như một phản xạ, anh quay đầu xe trở lại, chạy thẳng về nhà ông Tư trước sự ngơ ngác của vợ. Tay anh với lấy tờ napkin chùi vội nước mắt. Mắt anh cũng đỏ hoe.
“Hôm nay là ngày lễ Vu Lan, ngày báo hiếu”.
Tuy mắt mũi lòe nhòe, ông Tư thấy Hải tay cầm đóa hoa hồng nhìn ông với đôi mắt rưng rưng. Ngày xưa ông thấy hạnh phúc khi nhìn con tươi cười sung sướng cầm trên tay cái bánh ú, nó sung sướng vì nó thiếu ăn. Ngày nay ông nhìn con tay cầm đóa hoa hồng nhưng nó lại khóc. Nó khóc vì thiếu mẹ thì ít, nhưng sung sướng thì nhiều vì vừa ý thức được một điều mà trước đó nó không để ý, đó là nó may mắn còn có cha già ơn sâu nghĩa nặng.
Hạnh phúc tưởng đã chết từ lâu rồi trong cô đơn lại trở về sưởi ấm tim ông. Nếu ngày mai ông phải từ giã cõi đời nầy, ông không có gì luyến tiếc. Ông sẽ thanh thản ra đi với trái tim ấm áp nồng nàn với tình cha con sâu đậm.
“Cám ơn mình... cám ơn … xin cám ơn mình”.
Ông thì thầm, môi rung rung nói lời cảm tạ.
Đã lâu lắm rồi ông Tư mới khóc.
Chú Chín Cali
## No comments:
## Post a Comment

Server: GSE

X-Content-Type-Options: nosniff

X-XSS-Protection: 1; mode=block


text:
Trong hệ thống hoa văn trang trí của kiến trúc truyền thống Việt Nam, hình tượng con cá, cụ thể là cá chép, rất phổ biến. Cá thường gắn với biểu tượng của nguồn nước, luôn mang sự may mắn và báo hiệu điềm lành, sự trường thọ. Với mỹ thuật Huế nói riêng, hình tượng con cá trở thành đề tài nở rộ, phong phú, được trang trí trên nhiều vị trí kiến trúc cung đình với nhiều chất liệu và hình thức biểu đạt khác nhau. Hình tượng cá đã góp phần tạo hiệu quả thẩm mỹ trong tạo hình, phản ánh được ý nghĩa tâm linh để từ đó thống nhất trong tư tưởng chủ đề.
Hình tượng cá trên các bờ nóc kiến trúc
Đầu tiên phải kể đến hai cặp tượng cá hóa rồng đang chầu vào hoa sen đặt trên bờ nóc cổng Thế Tổ miếu (nơi thờ các vua nhà Nguyễn), Hưng Tổ miếu (nơi thờ ông bà Nguyễn Phúc Luân, song thân của vua Gia Long). Nghệ nhân xưa đặt hai con cá trong bố cục đối xứng nhau qua góc mái chầu vào khối hoa sen ở giữa. Bằng chất liệu nề vữa đắp nổi, hình tượng cá nổi bật bằng màu vàng nhạt ấm áp với những đặc điểm của đầu rồng cách điệu như hai mắt xoắn ốc lồi lên, miệng há to, quặp lấy gờ mái kiến trúc. Mũi rồng xuất hiện với khối tròn nhẵn. Các lớp đao, vân xoắn trên lưng và dưới hàm tạo ra những khối sắc nhọn của một con rồng uy nghi, như phá cách đi những đường cong của phần đuôi cá. Trong khi phần thân và đuôi hoàn toàn theo lối tả thực của con cá rất tự nhiên. Lớp vẩy cá đều đặn, nhịp nhàng từ to đến nhỏ dần. Phần đuôi cá xòe ra như 2 tàu lá cách điệu, tạo đường cong mềm mại chếch lên, đầu chúc xuống trong tư thế con cá đang cong mình vượt qua thử thách để hóa thành rồng. Cá hóa rồng là một hình ảnh tượng trưng về việc khổ luyện thành tài, thăng tiến, trong tư tưởng Nho giáo. Tuy nhiên, cá lại chầu vào khối hoa sen ở giữa (hoa sen biểu tượng cho sự thanh cao, tinh khiết) trong Phật giáo. Khu vực phía trong điện thờ còn xuất hiện nhiều môtip của Lão giáo. Mặc dù nhà Nguyễn lấy Nho học làm nền tảng và dường như đây được thể hiện giai đoạn đầu tiên của các ông vua nho sĩ, muốn thăng tiến bằng ý thức Nho giáo, nhưng tư tưởng Phật giáo và Lão giáo vẫn được đan xen, bồi đắp và dung hòa.
Ở Di Luân Đường (Quốc Tử Giám Huế), có một cặp tượng cá chép vượt vũ môn, trang trí bên góc mái. Đây là di tích về trường đại học duy nhất thời phong kiến, là cơ quan giáo dục cấp Nhà nước được tổ chức tương đối có kỷ cương của triều Nguyễn. Quốc Tử Giám Huế đã đóng góp hết sức to lớn trong việc đào tạo nhân tài cho đất nước, là nơi lưu lại dấu chân của hơn 500 vị tiến sĩ, phó bảng của triều Nguyễn. Do vậy, Di Luân Đường còn mang chức năng là giảng đường chính, nơi giảng dạy và đào tạo ra nhiều sĩ phu yêu nước của triều Nguyễn. Trên mái kiến trúc của tòa nhà, bên cạnh rất nhiều đề tài trang trí về linh thú, cặp tượng cá nổi bật, đặt đối xứng nhau ở bờ nóc mái hạ, ngay gian chính của tòa nhà, nơi dễ nhìn thấy nhất. Với bút phát tả thực, cặp tượng cá chép vượt vũ môn có bố cục khá tự do, khối căng nổi bật, sống động trên mái ngói hoàng lưu ly vàng óng. Hiệu ứng ánh sáng ngoài trời và ở vị trí trên cao, kết hợp với chất liệu khảm sành sứ long lanh, đã làm cho cặp tượng cá trở nên nổi bật trước rất nhiều các đề tài, hoa văn của công trình. Hình tượng này dường như là một lời nhắc nhở, giáo dục các nho sinh muốn vượt qua các kỳ thi cũng như trước khi đỗ đạt được công danh sự nghiệp thì phải trải qua sự rèn luyện ý chí, tinh thần, sự gian khổ. Điều đó cho thấy dưới triều nhà Nguyễn, vai trò của Nho học rất lớn trong việc điều hành đất nước.
Hình tượng cá là sản phẩm sáng tạo rất lớn của nghệ nhân xưa trong việc tiếp thu và vận dụng linh hoạt từ một đồ án mỹ thuật dân gian, để tạo nên sự bay bổng, sinh động trên mái kiến trúc nơi trang nghiêm và tôn quý. Lợi thế tạo khối, dễ gây ấn tượng mạnh của điêu khắc đã được các nghệ nhân sử dụng nhằm diễn đạt cho nhiều tầng ý nghĩa của biểu tượng, gắn liền với lý tưởng sống và ảnh hưởng tôn giáo chính thống trong xã hội đương thời.
Cá trên máng xối
Máng xối (1) trong kiến trúc Huế thường nối giữa bộ mái sau nhà trước và mái trước nhà sau, nếu nhìn từ phía đầu hồi thì còn gọi là kiểu thức kiến trúc trùng thiềm điệp ốc (2). Trong kiến trúc triều Nguyễn, thường xuất hiện hình con cá đang há miệng làm máng xối. Ngoài chức năng làm cho nước mưa chảy thông thoáng trên mái kiến trúc thì con cá còn được tạo hình mang tính thẩm mỹ cao và hết sức sống động. Điển hình đó là cá trên ở máng xối ở Xung Khiêm Tạ (lăng Tự Đức), được nghệ nhân đắp thành tượng tròn bằng nề vữa, khảm sành sứ bên ngoài, đang trong tư thế há miệng trườn xuống phía dưới hồ nước (hồ Lưu Khiêm). Khối hình con cá căng tròn, lưng cong xuống, vừa phù hợp với tiết diện kiến trúc lại vừa diễn tả được sự sống động tự nhiên, toát lên tinh thần tự do của bố cục, vừa tạo được chức năng làm máng xối mà vẫn phù hợp với hình ảnh không gian tiếp nối là hồ nước phía dưới. Cách thể hiện không quá cầu kỳ nhưng hình tượng cá hiện lên với mong ước giản dị của con người về cuộc sống ấm no, đầy đủ và dư thừa.
Con cá bằng chất liệu đất nung (đắp nổi) tại máng xối điện Ngưng Hy lăng (lăng Đồng Khánh) được tạo khối no căng, mềm mại. Bố cục uốn cong trên mái điện đã làm cho hình tượng cá thêm chân thực, gần gũi hơn đồng thời cũng chứa đựng được những ý nghĩa tâm linh, mong muốn sâu xa.
Tại máng xối điện Minh Thành lăng (lăng Gia Long), nghệ nhân sử dụng khối đầu cá, gợi tính tượng trưng nhưng vẫn đầy đủ chi tiết, miệng cá há rộng, phần râu cá giống như những đường cong xếp đều đặn vươn ra từ miệng cá khiến cho tổng thể của đầu cá mềm mại và sống động hơn. Điều dễ nhận thấy là nếu nhìn từ phía đầu hồi, đầu con cá được sắp xếp trật tự, cân đối giữa hai mái kiến trúc kiểu trùng thiềm điệp ốc. Hình đầu cá được đặt ngay ngắn ở giữa, là điểm phân cắt giữa hai mái nhà và hút mắt người xem, tạo sự mềm mại, giảm bớt đi phần khô cứng, nặng nề của mái kiến trúc. Khối đầu cá này cũng được đắp bằng nề vữa, có gắn mảnh sành sứ màu bao ngoài, màu sắc nổi bật, sống động, rất đời thực, trở thành một điểm nhấn trên mái kiến trúc. Tác giả người Pháp L.Cadiere từng nhận xét: “Cách dùng con cá như miệng ống xối là cách tự nhiên: nước là một yếu tố sống của cá... (3).
Do vậy, con cá chép ngoài biểu trưng cho sự dư thừa, đầy đủ còn mang ý nghĩa trường thọ sống lâu. Khi trang trí trên máng xối kiến trúc triều Nguyễn, hình tượng cá chép có lẽ được chứa đựng khát vọng về sự bền vững, trường tồn mãi với thời gian của các công trình.
Cá trên ô hộc
Trong trang trí kiến trúc triều Nguyễn hình tượng cá đã xuất hiện phổ biến trên ô hộc tại các cổng, cửa ở Thế Miếu, Chương Đức, nội thất lăng Khải Định. Cá được đắp nổi bằng nề vữa, có sơn màu trên mỗi ô hộc, bên cạnh những con vật khác như rồng, phụng, chim trĩ, hổ, ngựa, voi, gà, dơi, hươu, nai… đã làm cho mỗi ô hộc thêm sống động. Điều đặc biệt là người nghệ nhân tài hoa đều gắn liền với làng quê Huế. Do vậy, mà cách thể hiện hình tượng con cá ở mỗi ô hộc được miêu tả gần gũi, thân quen. Từng con cá gáy (cá chép biển) thân dài, cá chép nước ngọt thân tròn không chỉ nép mình trong các ô hộc, mà cách thể hiện khối nổi, căng tròn trong tư thế động, đem lại cảm giác cá như bật ra khỏi bức phù điêu, đang bơi lội tung tăng, trườn khỏi không gian của ô hộc kiến trúc. Mỗi ô hộc tĩnh lặng và có giới hạn không gian nhưng khi có các con vật trang trí trong đó, người thưởng ngoạn thấy sự sống sinh động, hài hòa với tổng thể và chức năng thẩm mỹ công trình. Những bức cá trang trí trên ô hộc luôn có tính lặp lại trong tuyến ngang. Do vậy, khối của từng con cá góp phần tạo tính liên hoàn trong bố cục cũng như nhịp điệu zích zắc trong tổng thể chung ở mỗi vị trí không gian kiến trúc, giúp không gian kiến trúc trở nên bay bổng và nhẹ nhàng hơn.
Hình tượng cá trang trí ở một số vị trí khác
Tại bình phong hậu lăng Đồng Khánh xuất hiện cặp tượng cá gáy thân dài đang trong tư thế bơi, bằng chất liệu nề vữa. Đôi cá có đầu chúc xuống, đuôi cong lên, hai mang dang rộng như đang chuẩn bị lấy lực để quẫy và bơi. Tất cả chấm mắt và vẩy được chạm rất kỹ trong một tinh thần của xu hướng tả thực. Thân cá uốn lượn theo hình đường cong chữ S. Dường như người nghệ nhân, khi tạc cặp tượng cá này, có ảnh hưởng và lấy nguồn cảm xúc bố cục của tranh Lý ngư vọng nguyệt (tranh dân gian Hàng Trống). Tuy nhiên, họ lại tạo được tính thẩm mỹ và dấu ấn riêng qua ngôn ngữ điêu khắc. Với màu nguyên gốc là ghi xám và sự xù xì của nề vữa, cặp tượng cá như hòa nhập với toàn gam màu chung của đá xám ở không gian tưởng niệm khu mộ vua. Với bố cục tự do, tư thế động của khối cặp tượng cá làm giảm bớt đi không gian tĩnh mịch, trầm buồn của nơi mộ phần.
Nhìn chung các cặp tượng cá bằng chất liệu nề vữa chiếm tỉ lệ ít nhưng lại tạo được dấu ấn riêng trên từng vị trí không gian khác nhau. Bởi màu sắc giản dị, mộc mạc, gợi lên cái đẹp nhuốm màu thời gian. Hình tượng cá chép, cá gáy mang ý nghĩa sống lâu nên khi cặp tượng cá đặt trong lăng mộ còn mang ước vọng, cầu mong cho lăng tẩm triều Nguyễn mãi trường tồn với thời gian.
Nếu ở những vị trí khác như máng xối, lườn mái, bờ nóc… con cá thường đặt trên cao khiến người xem phải ngước mắt ngắm nhìn thì ở thành ngoài của lăng Kiên Thái Vương, có cặp tượng cá duy nhất đặt sát dưới nền, bên cạnh chân cột. Khi người xem nhìn xuống, thấy chúng như đang hòa cùng với thiên nhiên, cây cỏ, tạo nên sự gần gũi, thân thương như chính môi trường nước của cá vậy. Điều này cũng phần nào phản ánh sự khiêm nhường đến ẩn mình trong vũ trụ bao la của chủ nhân lăng. Tác giả Phan Thanh Bình đã từng nhận xét: “Lăng Kiên Thái Vương có một vị trí khá kín đáo, khiêm nhường nhưng vẫn toát lên tính hoành tráng, thâm trầm trong không gian thiên nhiên trữ tình, sâu lắng, gợi lên những liên tưởng tâm linh lắng đọng, tĩnh lặng mà xao động lòng người” (4). Kiên Thái Vương tên thật là Nguyễn Phúc Hồng Cai, người con thứ 26 của vua Thiệu Trị. Tuy không làm vua nhưng ông lại là cha đẻ của ba vị vua: Đồng Khánh, Kiến Phúc, Hàm Nghi. Qua đó, chúng ta thấy cặp tượng cá không chầu vào nhau mà lại quay ra hai hướng Bắc, Nam.
Mặc dù cặp tượng cá có kích thước khoảng 1m, to hơn những con cá ở các di tích khác nhưng lại được tạc theo xu hướng tả thực, trên chất liệu nề vữa có khảm sành sứ bên ngoài. Cách ghép sành sứ bằng những mảng to như ốp, bọc, khoáng đạt trong thể hiện. Dường như cặp tượng cá ở lăng Kiên Thái Vương đã mang dấu ấn dân gian rất mạnh. Ngoài ước vọng dư thừa, may mắn và còn mang lại mỹ cảm riêng. Đó cũng là điều làm nên yếu tố độc đáo trong cặp tượng cá của lăng Kiên Thái Vương.
Việc tạo sự chuyển động liên tục của khối hình cá trên nhiều chất liệu khác nhau cũng như đặt ở không gian, vị trí ngoài trời với ánh sáng chan hòa làm cặp tượng cá luôn căng nở và rất nổi bật nhờ những chất liệu đồng, khảm sành sứ bao ngoài. So với những cặp tượng rồng, lân hay phụng có cấu trúc cầu kỳ, tiết diện lớn, cặp tượng cá luôn khiêm tốn về vị trí và kích thước, có thể bởi cá không thuộc phạm trù tứ linh hay linh vật. Tuy nhiên, cấu trúc hình khối cô đọng, ngắn gọn, mang tính chuyển động cao từ đuôi đến phần đầu lại làm cho cặp tượng cá luôn nổi bật. Mặt khác, chính sự cô đọng và đơn giản về khối lại mang đến điểm nhấn trong tổng thể bố cục kiến trúc giữa hàng rừng các đề tài, hoa văn, bố cục trong trang trí kiến trúc triều Nguyễn tại Huế. Ngôn ngữ điêu khắc và trang trí trở thành lợi thế vì diễn đạt hết ý nghĩa tâm linh của hình tượng con cá đồng thời chứa đựng mỹ cảm riêng tùy theo trình độ tạo hình và cảm xúc của nghệ nhân. Hình tượng cá trong trang trí kiến trúc triều Nguyễn có kết hợp cả yếu tố dân gian và yếu tố cung đình. Các nghệ nhân đã kết hợp và chọn lọc những khối hình cá đơn giản nhất, tạo nên những chuyển động linh hoạt, phù hợp với tiết diện kiến trúc điển hình. Hình tượng cá đã không chỉ góp phần quan trọng cho công năng của những công trình kiến trúc mà còn làm sinh động và nổi bật lên hệ thống hoa văn biểu tượng trang trí cũng như mang ý nghĩa tâm linh riêng ở mỗi vị trí kiến trúc dưới triều nhà Nguyễn.
Có thể nói, hình tượng cá trong kiến trúc triều Nguyễn là một trong những đỉnh cao của mỹ thuật truyền thống Việt, xứng đáng là một trong những đối tượng nghiên cứu của nền mỹ thuật triều Nguyễn nói riêng và di sản mỹ thuật dân tộc nói chung. Từ một chủ đề trang trí dân gian nhưng hình tượng cá đã được nghệ nhân vận dụng, tiếp thu rồi ứng dụng linh hoạt trong trang trí kiến trúc cung đình, góp phần làm nên phong cách riêng trong trang trí kiến trúc triều Nguyễn.
Hiện nay, ở một số di tích thời Nguyễn, hình cá trang trí nói riêng bị hư hỏng nặng, nhiều mảnh sành sứ bao ốp bên ngoài khối hình bị rơi rụng, nhiều khối không còn nguyên vẹn mà bị sứt, vỡ. Thực tế này cần được các cơ quan chức năng khắc phục giải quyết, có những biện pháp bảo vệ thích hợp, để nhiều thế hệ sau có cơ hội chiêm ngưỡng các giá trị nghệ thuật điêu khắc của cha ông, cũng như thấm hiểu được nhiều hơn ý nghĩa văn hóa của biểu tượng cá nói riêng cũng như của các đồ án trang trí khác trên những công trình kiến trúc lộng lẫy một thuở nơi cố đô.
____________
1. Máng xối: Máng hứng và dẫn nước mưa, thường làm ở chỗ đầu mép dưới của mái nhà, nước ào ào theo máng xối chảy vào bể.
2.Trùng thiềm điệp ốc: Là một kiểu cung điện truyền thống của Việt Nam, nhà kép hai mái trên một nền. Nhà trước và nhà sau của điện được nối với nhau bằng một hệ thống trần vòm mai cua dưới máng nước nối của hai mái nhà.
3. L.Cadiere (Hà Xuân Liêm, Phan Xuân Sanh dịch), Mỹ thuật ở Huế, trong Những người bạn Cố đô Huế, tập 6, 1919, Nxb Thuận Hóa, Huế, 1998, tr.307.
4. Phan Thanh Bình, Luận án Nghiên cứu nghệ thuật khảm sành sứ trong mỹ thuật thời Nguyễn, tr.62.
{{item.Body}}
{{item.Title}} - {{item.CreatedDate}} |
{{sitem.Title}} - {{sitem.CreatedDate}}
Viết bình luận
Bạn đọc vui lòng gõ chữ có dấu, góp ý có tính văn hóa, xây dựng và chịu trách nhiệm về ý kiến của mình. Nội dung góp ý của bạn đọc được đăng tải là do Ban Biên tập tôn trọng dư luận xã hội, nhưng đó không phải là quan điểm của Tạp chí điện tử Văn hiến Việt Nam.

markdown:
##
** Trong hệ thống hoa văn trang trí của kiến trúc truyền thống Việt Nam, hình tượng con cá, cụ thể là cá chép, rất phổ biến. Cá thường gắn với biểu tượng của nguồn nước, luôn mang sự may mắn và báo hiệu điềm lành, sự trường thọ. Với mỹ thuật Huế nói riêng, hình tượng con cá trở thành đề tài nở rộ, phong phú, được trang trí trên nhiều vị trí kiến trúc cung đình với nhiều chất liệu và hình thức biểu đạt khác nhau. Hình tượng cá đã góp phần tạo hiệu quả thẩm mỹ trong tạo hình, phản ánh được ý nghĩa tâm linh để từ đó thống nhất trong tư tưởng chủ đề.** **Hình tượng cá trên các bờ nóc kiến trúc**
Đầu tiên phải kể đến hai cặp tượng
*cá hóa rồng* đang chầu vào hoa sen đặt trên bờ nóc cổng Thế Tổ miếu (nơi thờ các vua nhà Nguyễn), Hưng Tổ miếu (nơi thờ ông bà Nguyễn Phúc Luân, song thân của vua Gia Long). Nghệ nhân xưa đặt hai con cá trong bố cục đối xứng nhau qua góc mái chầu vào khối hoa sen ở giữa. Bằng chất liệu nề vữa đắp nổi, hình tượng cá nổi bật bằng màu vàng nhạt ấm áp với những đặc điểm của đầu rồng cách điệu như hai mắt xoắn ốc lồi lên, miệng há to, quặp lấy gờ mái kiến trúc. Mũi rồng xuất hiện với khối tròn nhẵn. Các lớp đao, vân xoắn trên lưng và dưới hàm tạo ra những khối sắc nhọn của một con rồng uy nghi, như phá cách đi những đường cong của phần đuôi cá. Trong khi phần thân và đuôi hoàn toàn theo lối tả thực của con cá rất tự nhiên. Lớp vẩy cá đều đặn, nhịp nhàng từ to đến nhỏ dần. Phần đuôi cá xòe ra như 2 tàu lá cách điệu, tạo đường cong mềm mại chếch lên, đầu chúc xuống trong tư thế con cá đang cong mình vượt qua thử thách để hóa thành rồng. Cá hóa rồng là một hình ảnh tượng trưng về việc khổ luyện thành tài, thăng tiến, trong tư tưởng Nho giáo. Tuy nhiên, cá lại chầu vào khối hoa sen ở giữa (hoa sen biểu tượng cho sự thanh cao, tinh khiết) trong Phật giáo. Khu vực phía trong điện thờ còn xuất hiện nhiều môtip của Lão giáo. Mặc dù nhà Nguyễn lấy Nho học làm nền tảng và dường như đây được thể hiện giai đoạn đầu tiên của các ông vua nho sĩ, muốn thăng tiến bằng ý thức Nho giáo, nhưng tư tưởng Phật giáo và Lão giáo vẫn được đan xen, bồi đắp và dung hòa.
Ở Di Luân Đường (Quốc Tử Giám Huế), có một cặp tượng
*cá chép vượt vũ môn*, trang trí bên góc mái. Đây là di tích về trường đại học duy nhất thời phong kiến, là cơ quan giáo dục cấp Nhà nước được tổ chức tương đối có kỷ cương của triều Nguyễn. Quốc Tử Giám Huế đã đóng góp hết sức to lớn trong việc đào tạo nhân tài cho đất nước, là nơi lưu lại dấu chân của hơn 500 vị tiến sĩ, phó bảng của triều Nguyễn. Do vậy, Di Luân Đường còn mang chức năng là giảng đường chính, nơi giảng dạy và đào tạo ra nhiều sĩ phu yêu nước của triều Nguyễn. Trên mái kiến trúc của tòa nhà, bên cạnh rất nhiều đề tài trang trí về linh thú, cặp tượng cá nổi bật, đặt đối xứng nhau ở bờ nóc mái hạ, ngay gian chính của tòa nhà, nơi dễ nhìn thấy nhất. Với bút phát tả thực, cặp tượng cá chép vượt vũ môn có bố cục khá tự do, khối căng nổi bật, sống động trên mái ngói hoàng lưu ly vàng óng. Hiệu ứng ánh sáng ngoài trời và ở vị trí trên cao, kết hợp với chất liệu khảm sành sứ long lanh, đã làm cho cặp tượng cá trở nên nổi bật trước rất nhiều các đề tài, hoa văn của công trình. Hình tượng này dường như là một lời nhắc nhở, giáo dục các nho sinh muốn vượt qua các kỳ thi cũng như trước khi đỗ đạt được công danh sự nghiệp thì phải trải qua sự rèn luyện ý chí, tinh thần, sự gian khổ. Điều đó cho thấy dưới triều nhà Nguyễn, vai trò của Nho học rất lớn trong việc điều hành đất nước.
Hình tượng cá là sản phẩm sáng tạo rất lớn của nghệ nhân xưa trong việc tiếp thu và vận dụng linh hoạt từ một đồ án mỹ thuật dân gian, để tạo nên sự bay bổng, sinh động trên mái kiến trúc nơi trang nghiêm và tôn quý. Lợi thế tạo khối, dễ gây ấn tượng mạnh của điêu khắc đã được các nghệ nhân sử dụng nhằm diễn đạt cho nhiều tầng ý nghĩa của biểu tượng, gắn liền với lý tưởng sống và ảnh hưởng tôn giáo chính thống trong xã hội đương thời.
**Cá trên máng xối**
Máng xối (1) trong kiến trúc Huế thường nối giữa bộ mái sau nhà trước và mái trước nhà sau, nếu nhìn từ phía đầu hồi thì còn gọi là kiểu thức kiến trúc
*trùng thiềm điệp ốc* (2). Trong kiến trúc triều Nguyễn, thường xuất hiện hình con cá đang há miệng làm máng xối. Ngoài chức năng làm cho nước mưa chảy thông thoáng trên mái kiến trúc thì con cá còn được tạo hình mang tính thẩm mỹ cao và hết sức sống động. Điển hình đó là cá trên ở máng xối ở Xung Khiêm Tạ (lăng Tự Đức), được nghệ nhân đắp thành tượng tròn bằng nề vữa, khảm sành sứ bên ngoài, đang trong tư thế há miệng trườn xuống phía dưới hồ nước (hồ Lưu Khiêm). Khối hình con cá căng tròn, lưng cong xuống, vừa phù hợp với tiết diện kiến trúc lại vừa diễn tả được sự sống động tự nhiên, toát lên tinh thần tự do của bố cục, vừa tạo được chức năng làm máng xối mà vẫn phù hợp với hình ảnh không gian tiếp nối là hồ nước phía dưới. Cách thể hiện không quá cầu kỳ nhưng hình tượng cá hiện lên với mong ước giản dị của con người về cuộc sống ấm no, đầy đủ và dư thừa.
Con cá bằng chất liệu đất nung (đắp nổi) tại máng xối điện Ngưng Hy lăng (lăng Đồng Khánh) được tạo khối no căng, mềm mại. Bố cục uốn cong trên mái điện đã làm cho hình tượng cá thêm chân thực, gần gũi hơn đồng thời cũng chứa đựng được những ý nghĩa tâm linh, mong muốn sâu xa.
Tại máng xối điện Minh Thành lăng (lăng Gia Long), nghệ nhân sử dụng khối đầu cá, gợi tính tượng trưng nhưng vẫn đầy đủ chi tiết, miệng cá há rộng, phần râu cá giống như những đường cong xếp đều đặn vươn ra từ miệng cá khiến cho tổng thể của đầu cá mềm mại và sống động hơn. Điều dễ nhận thấy là nếu nhìn từ phía đầu hồi, đầu con cá được sắp xếp trật tự, cân đối giữa hai mái kiến trúc kiểu trùng thiềm điệp ốc. Hình đầu cá được đặt ngay ngắn ở giữa, là điểm phân cắt giữa hai mái nhà và hút mắt người xem, tạo sự mềm mại, giảm bớt đi phần khô cứng, nặng nề của mái kiến trúc. Khối đầu cá này cũng được đắp bằng nề vữa, có gắn mảnh sành sứ màu bao ngoài, màu sắc nổi bật, sống động, rất đời thực, trở thành một điểm nhấn trên mái kiến trúc. Tác giả người Pháp L.Cadiere từng nhận xét: “Cách dùng con cá như miệng ống xối là cách tự nhiên: nước là một yếu tố sống của cá... (3).
Do vậy, con cá chép ngoài biểu trưng cho sự dư thừa, đầy đủ còn mang ý nghĩa trường thọ sống lâu. Khi trang trí trên máng xối kiến trúc triều Nguyễn, hình tượng cá chép có lẽ được chứa đựng khát vọng về sự bền vững, trường tồn mãi với thời gian của các công trình.
**Cá trên ô hộc**
Trong trang trí kiến trúc triều Nguyễn hình tượng cá đã xuất hiện phổ biến trên ô hộc tại các cổng, cửa ở Thế Miếu, Chương Đức, nội thất lăng Khải Định. Cá được đắp nổi bằng nề vữa, có sơn màu trên mỗi ô hộc, bên cạnh những con vật khác như rồng, phụng, chim trĩ, hổ, ngựa, voi, gà, dơi, hươu, nai… đã làm cho mỗi ô hộc thêm sống động. Điều đặc biệt là người nghệ nhân tài hoa đều gắn liền với làng quê Huế. Do vậy, mà cách thể hiện hình tượng con cá ở mỗi ô hộc được miêu tả gần gũi, thân quen. Từng con cá gáy (cá chép biển) thân dài, cá chép nước ngọt thân tròn không chỉ nép mình trong các ô hộc, mà cách thể hiện khối nổi, căng tròn trong tư thế động, đem lại cảm giác cá như bật ra khỏi bức phù điêu, đang bơi lội tung tăng, trườn khỏi không gian của ô hộc kiến trúc. Mỗi ô hộc tĩnh lặng và có giới hạn không gian nhưng khi có các con vật trang trí trong đó, người thưởng ngoạn thấy sự sống sinh động, hài hòa với tổng thể và chức năng thẩm mỹ công trình. Những bức cá trang trí trên ô hộc luôn có tính lặp lại trong tuyến ngang. Do vậy, khối của từng con cá góp phần tạo tính liên hoàn trong bố cục cũng như nhịp điệu zích zắc trong tổng thể chung ở mỗi vị trí không gian kiến trúc, giúp không gian kiến trúc trở nên bay bổng và nhẹ nhàng hơn.
**Hình tượng cá trang trí ở một số vị trí khác**
Tại bình phong hậu lăng Đồng Khánh xuất hiện cặp tượng cá gáy thân dài đang trong tư thế bơi, bằng chất liệu nề vữa. Đôi cá có đầu chúc xuống, đuôi cong lên, hai mang dang rộng như đang chuẩn bị lấy lực để quẫy và bơi. Tất cả chấm mắt và vẩy được chạm rất kỹ trong một tinh thần của xu hướng tả thực. Thân cá uốn lượn theo hình đường cong chữ S. Dường như người nghệ nhân, khi tạc cặp tượng cá này, có ảnh hưởng và lấy nguồn cảm xúc bố cục của tranh
*Lý ngư vọng nguyệt* (tranh dân gian Hàng Trống). Tuy nhiên, họ lại tạo được tính thẩm mỹ và dấu ấn riêng qua ngôn ngữ điêu khắc. Với màu nguyên gốc là ghi xám và sự xù xì của nề vữa, cặp tượng cá như hòa nhập với toàn gam màu chung của đá xám ở không gian tưởng niệm khu mộ vua. Với bố cục tự do, tư thế động của khối cặp tượng cá làm giảm bớt đi không gian tĩnh mịch, trầm buồn của nơi mộ phần.
Nhìn chung các cặp tượng cá bằng chất liệu nề vữa chiếm tỉ lệ ít nhưng lại tạo được dấu ấn riêng trên từng vị trí không gian khác nhau. Bởi màu sắc giản dị, mộc mạc, gợi lên cái đẹp nhuốm màu thời gian. Hình tượng cá chép, cá gáy mang ý nghĩa sống lâu nên khi cặp tượng cá đặt trong lăng mộ còn mang ước vọng, cầu mong cho lăng tẩm triều Nguyễn mãi trường tồn với thời gian.
Nếu ở những vị trí khác như máng xối, lườn mái, bờ nóc… con cá thường đặt trên cao khiến người xem phải ngước mắt ngắm nhìn thì ở thành ngoài của lăng Kiên Thái Vương, có cặp tượng cá duy nhất đặt sát dưới nền, bên cạnh chân cột. Khi người xem nhìn xuống, thấy chúng như đang hòa cùng với thiên nhiên, cây cỏ, tạo nên sự gần gũi, thân thương như chính môi trường nước của cá vậy. Điều này cũng phần nào phản ánh sự khiêm nhường đến ẩn mình trong vũ trụ bao la của chủ nhân lăng. Tác giả Phan Thanh Bình đã từng nhận xét: “Lăng Kiên Thái Vương có một vị trí khá kín đáo, khiêm nhường nhưng vẫn toát lên tính hoành tráng, thâm trầm trong không gian thiên nhiên trữ tình, sâu lắng, gợi lên những liên tưởng tâm linh lắng đọng, tĩnh lặng mà xao động lòng người” (4). Kiên Thái Vương tên thật là Nguyễn Phúc Hồng Cai, người con thứ 26 của vua Thiệu Trị. Tuy không làm vua nhưng ông lại là cha đẻ của ba vị vua: Đồng Khánh, Kiến Phúc, Hàm Nghi. Qua đó, chúng ta thấy cặp tượng cá không chầu vào nhau mà lại quay ra hai hướng Bắc, Nam.
Mặc dù cặp tượng cá có kích thước khoảng 1m, to hơn những con cá ở các di tích khác nhưng lại được tạc theo xu hướng tả thực, trên chất liệu nề vữa có khảm sành sứ bên ngoài. Cách ghép sành sứ bằng những mảng to như ốp, bọc, khoáng đạt trong thể hiện. Dường như cặp tượng cá ở lăng Kiên Thái Vương đã mang dấu ấn dân gian rất mạnh. Ngoài ước vọng dư thừa, may mắn và còn mang lại mỹ cảm riêng. Đó cũng là điều làm nên yếu tố độc đáo trong cặp tượng cá của lăng Kiên Thái Vương.
Việc tạo sự chuyển động liên tục của khối hình cá trên nhiều chất liệu khác nhau cũng như đặt ở không gian, vị trí ngoài trời với ánh sáng chan hòa làm cặp tượng cá luôn căng nở và rất nổi bật nhờ những chất liệu đồng, khảm sành sứ bao ngoài. So với những cặp tượng rồng, lân hay phụng có cấu trúc cầu kỳ, tiết diện lớn, cặp tượng cá luôn khiêm tốn về vị trí và kích thước, có thể bởi cá không thuộc phạm trù tứ linh hay linh vật. Tuy nhiên, cấu trúc hình khối cô đọng, ngắn gọn, mang tính chuyển động cao từ đuôi đến phần đầu lại làm cho cặp tượng cá luôn nổi bật. Mặt khác, chính sự cô đọng và đơn giản về khối lại mang đến điểm nhấn trong tổng thể bố cục kiến trúc giữa hàng rừng các đề tài, hoa văn, bố cục trong trang trí kiến trúc triều Nguyễn tại Huế. Ngôn ngữ điêu khắc và trang trí trở thành lợi thế vì diễn đạt hết ý nghĩa tâm linh của hình tượng con cá đồng thời chứa đựng mỹ cảm riêng tùy theo trình độ tạo hình và cảm xúc của nghệ nhân. Hình tượng cá trong trang trí kiến trúc triều Nguyễn có kết hợp cả yếu tố dân gian và yếu tố cung đình. Các nghệ nhân đã kết hợp và chọn lọc những khối hình cá đơn giản nhất, tạo nên những chuyển động linh hoạt, phù hợp với tiết diện kiến trúc điển hình. Hình tượng cá đã không chỉ góp phần quan trọng cho công năng của những công trình kiến trúc mà còn làm sinh động và nổi bật lên hệ thống hoa văn biểu tượng trang trí cũng như mang ý nghĩa tâm linh riêng ở mỗi vị trí kiến trúc dưới triều nhà Nguyễn.
Có thể nói, hình tượng cá trong kiến trúc triều Nguyễn là một trong những đỉnh cao của mỹ thuật truyền thống Việt, xứng đáng là một trong những đối tượng nghiên cứu của nền mỹ thuật triều Nguyễn nói riêng và di sản mỹ thuật dân tộc nói chung. Từ một chủ đề trang trí dân gian nhưng hình tượng cá đã được nghệ nhân vận dụng, tiếp thu rồi ứng dụng linh hoạt trong trang trí kiến trúc cung đình, góp phần làm nên phong cách riêng trong trang trí kiến trúc triều Nguyễn.
Hiện nay, ở một số di tích thời Nguyễn, hình cá trang trí nói riêng bị hư hỏng nặng, nhiều mảnh sành sứ bao ốp bên ngoài khối hình bị rơi rụng, nhiều khối không còn nguyên vẹn mà bị sứt, vỡ. Thực tế này cần được các cơ quan chức năng khắc phục giải quyết, có những biện pháp bảo vệ thích hợp, để nhiều thế hệ sau có cơ hội chiêm ngưỡng các giá trị nghệ thuật điêu khắc của cha ông, cũng như thấm hiểu được nhiều hơn ý nghĩa văn hóa của biểu tượng cá nói riêng cũng như của các đồ án trang trí khác trên những công trình kiến trúc lộng lẫy một thuở nơi cố đô.
____________
1. Máng xối: Máng hứng và dẫn nước mưa, thường làm ở chỗ đầu mép dưới của mái nhà, nước ào ào theo máng xối chảy vào bể.
2.Trùng thiềm điệp ốc: Là một kiểu cung điện truyền thống của Việt Nam, nhà kép hai mái trên một nền. Nhà trước và nhà sau của điện được nối với nhau bằng một hệ thống trần vòm mai cua dưới máng nước nối của hai mái nhà.
3. L.Cadiere (Hà Xuân Liêm, Phan Xuân Sanh dịch),
**, trong Mỹ thuật ở Huế** *Những người bạn Cố đô Huế*, tập 6, 1919, Nxb *Thuận Hóa*, Huế, 1998, tr.307.
4. Phan Thanh Bình, Luận án
*Nghiên cứu nghệ thuật khảm sành sứ trong mỹ thuật thời Nguyễn*, tr.62.
{{item.Body}}
{{item.Title}} - {{item.CreatedDate}} | Trả lời
{{sitem.Title}} - {{sitem.CreatedDate}}
## Viết bình luận
Bạn đọc vui lòng gõ chữ có dấu, góp ý có tính văn hóa, xây dựng và chịu trách nhiệm về ý kiến của mình. Nội dung góp ý của bạn đọc được đăng tải là do Ban Biên tập tôn trọng dư luận xã hội, nhưng đó không phải là quan điểm của Tạp chí điện tử Văn hiến Việt Nam.

Content-Type: text/html; charset=utf-8


text:
Download Nhạc Chuông Nơi Này Có Anh – Sơn Tùng M-TP Miễn Phí
Download Nhạc Chuông Nơi Này Có Anh – Sơn Tùng M-TP Miễn Phí
Download Nhạc Chuông Nơi Này Có Anh – Sơn Tùng M-TP Miễn Phí. https://nhacchuongmp3.com/ Website Download Nhạc Chuông Hay Được Cập Nhật Mỗi Ngày Từ Các BXH Âm Nhạc.
–> Nhạc chuông Nơi Này Có Anh- Sơn Tùng M-TP:
Cầm tay anh, dựa vai anh
Kề bên anh nơi này có anh
Gió mang câu tình ca
Ngàn ánh sao vụt qua nhẹ ôm lấy em
(Yêu em thương em con tim anh chân thành).
Cầm tay anh, dựa vai anh
Kề bên anh nơi này có anh
Khép đôi mi thật lâu
Nguyện mãi bên cạnh nhau
Yêu say đắm như ngày đầu.
Mùa xuân đến bình yên cho anh những giấc mơ
Hạ lưu giữ ngày mưa ngọt ngào nên thơ
Mùa thu lá vàng rơi đông sang anh nhớ em
Tình yêu bé nhỏ xin dành tặng riêng em.
Niềm tin đã mất, giọt nước mắt cuốn kí ức anh chìm sâu
Tình về nơi đâu, cô đơn đôi chân lạc trôi giữa bầu trời
Màn đêm che dấu, từng góc tối khuất lấp phía sau bờ môi !
Tại vì anh thôi, yêu say mê nên đôi khi quá dại khờ !
Nhắm mắt ơ thờ anh không muốn lạc vào trong nỗi đau này
Phía trước bây giờ ai đang nắm chặt bàn tay của em vậy …
Ai vậy ???
Mông lung như một trò đùa
Anh xin giơ tay rút lui thôi
Do ai ???
Trách ai bây giờ đây ????
Uhhhhhh ….

markdown:
# Download Nhạc Chuông Nơi Này Có Anh – Sơn Tùng M-TP Miễn Phí
[Tin Tức](http://vanhocvn.com/tin-tuc)
## Download Nhạc Chuông Nơi Này Có Anh – Sơn Tùng M-TP Miễn Phí
## Download Nhạc Chuông Nơi Này Có Anh – Sơn Tùng M-TP Miễn Phí. https://nhacchuongmp3.com/ Website Download Nhạc Chuông Hay Được Cập Nhật Mỗi Ngày Từ Các BXH Âm Nhạc.
**–> Nhạc chuông Nơi Này Có Anh- Sơn Tùng M-TP:**
Cầm tay anh, dựa vai anh
Kề bên anh nơi này có anh
Gió mang câu tình ca
Ngàn ánh sao vụt qua nhẹ ôm lấy em
(Yêu em thương em con tim anh chân thành).
Cầm tay anh, dựa vai anh
Kề bên anh nơi này có anh
Khép đôi mi thật lâu
Nguyện mãi bên cạnh nhau
Yêu say đắm như ngày đầu.
Mùa xuân đến bình yên cho anh những giấc mơ
Hạ lưu giữ ngày mưa ngọt ngào nên thơ
Mùa thu lá vàng rơi đông sang anh nhớ em
Tình yêu bé nhỏ xin dành tặng riêng em.
Niềm tin đã mất, giọt nước mắt cuốn kí ức anh chìm sâu
Tình về nơi đâu, cô đơn đôi chân lạc trôi giữa bầu trời
Màn đêm che dấu, từng góc tối khuất lấp phía sau bờ môi !
Tại vì anh thôi, yêu say mê nên đôi khi quá dại khờ !
Nhắm mắt ơ thờ anh không muốn lạc vào trong nỗi đau này
Phía trước bây giờ ai đang nắm chặt bàn tay của em vậy …
Ai vậy ???
Mông lung như một trò đùa
Anh xin giơ tay rút lui thôi
Do ai ???
Trách ai bây giờ đây ????
Uhhhhhh ….

WARC-Truncated: length

Server: Apache/2.2.15 (CentOS)


text:
Công ty Cổ phần Vật Giá Việt Nam. Số GCNDT: 0102015284, cấp ngày 21/06/2012, nơi cấp: Sở kế hoạch và đầu tư thành phố Hà Nội
Trụ sở chính: 102 Thái Thịnh Phường Trung Liệt, Quận Đống Đa, Hà Nội - Chi nhánh Đà Nẵng: Số 31 Trần Phú, Hải Châu 1, Hải Châu, Đà Nẵng - Chi nhánh Hồ Chí Minh: Đường Lữ Gia, Phường 15, Quận 11, Hồ Chí Minh
Trụ sở chính: 102 Thái Thịnh Phường Trung Liệt, Quận Đống Đa, Hà Nội - Chi nhánh Đà Nẵng: Số 31 Trần Phú, Hải Châu 1, Hải Châu, Đà Nẵng - Chi nhánh Hồ Chí Minh: Đường Lữ Gia, Phường 15, Quận 11, Hồ Chí Minh
Dungcuthethaohc.vn 11/12/2016 - 14:44

Server: Apache

Pragma: no-cache

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Vary: Accept-Encoding


text:
Diễn đàn văn học
Trang Chính
Calendar
Gallery
Trợ giúp
Tìm kiếm
Tìm kiếm
Display results as :
Số bài
Chủ đề
Advanced Search
Đăng Nhập
Đăng ký
Người Đăng:
JinZang
Tiêu đề: [Girl]Trag kún...baby G
Wed Jul 14, 2010 9:57 am
[Girl]Trag kún...baby G
Trang
1
trong tổng số
1
trang
Diễn đàn văn học
::
Nhà của Member
::
Thế giới của Girl
Diễn đàn văn học
::
Nhà của Member
::
Thế giới của Girl

P3P: CP="IDC DSP COR ADM DEVi TAIi PSA PSD IVAi IVDi CONi HIS OUR IND CNT"

Cache-Control: no-cache

Vary: User-Agent


text:
Trước đó, nhiều nhà đàm phán quốc tế nuôi hy vọng Hoa Kỳ sẽ thay đổi thái độ trong hồ sơ khí hậu, với việc cử một đại diện đến Montréal, Canada. Hội nghị này quy tụ bộ trưởng Môi Trường của khoảng 30 quốc gia với mục tiêu đẩy nhanh việc thực thi thỏa thuận Paris COP 21. Nhưng ngay tối qua, thông cáo của Nhà Trắng là "một gáo nước lạnh". Thông tín viên Jean-Louis Pourtet tường trình từ Washington :
« Ủy viên châu Âu phụ trách hồ sơ này, Miguel Arias Canete, dẫn lời của thành viên phái đoàn Mỹ, theo đó Hoa Kỳ có thể sẽ xem xét khả năng ở lại trong thỏa thuận khí hậu Paris, mà không cần thương lượng lại. Điều này ngay lập tức được giải thích như là lập trường của Washington có thể sẽ mềm dẻo hơn. Tuy nhiên, chính quyền Mỹ đã bác bỏ khả năng này. Phát ngôn viên Nhà Trắng Sarah Huckabee Sanders : ‘‘Không có bất cứ một thay đổi nào trong lập trường của chúng tôi. Tổng thống Trump đã nhiều lần nói rõ ràng là Hoa Kỳ sẽ rút, trong trường hợp không đưa được vào thỏa thuận Paris những sửa đổi có lợi cho đất nước chúng tôi’’.
Quả thực là không có dấu hiệu nào cho thấy Donald Trump đứng về phía những người bảo vệ môi trường. Ông đã loại bỏ gần như tất cả các biện pháp vì môi trường của người tiền nhiệm Obama. Tuy nhiên, tổng thống Mỹ cũng có thể thay đổi quan điểm, như trong trường hợp Hiệp Định Tự Do Mậu Dịch Bắc Mỹ (NAFTA) hay quy chế đón tiếp trẻ em nhập cư (DACA).
Tổng thống Trump đã để ngỏ cánh cửa cho các thương lượng về khí hậu, đặc biệt với đồng nhiệm Pháp Emmanuel Macron khi đến Paris dự lễ Quốc Khánh 14 Tháng 7. Trong bối cảnh Donald Trump chuẩn bị phát biểu lần đầu tiên trước Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc vào thứ Ba tuần tới, cũng có thể là tổng thống Mỹ sẽ tỏ thái độ hòa hoãn hơn, để được cộng đồng quốc tế hưởng ứng hơn ».
Thỏa thuận Paris không thể đảo ngược
Lập trường xoay như chong chóng của Mỹ dường như không cản trở cộng đồng quốc tế khẩn trương thực thi thỏa thuận khí hậu Paris, thông qua tại hồi tháng 11/2015, nhằm giới hạn nhiệt độ Trái đất tăng không quá 2°C so với thời tiền công nghiệp.
Các trận bão Harvey và Irma gây thiệt hại nặng nề cho miền nam Hoa Kỳ cho thấy không quốc gia nào, dù hùng mạnh như nước Mỹ, có thể tránh được các thảm họa do biến đổi khí hậu gây nên.
Theo AFP, trong buổi họp báo kết thúc hội nghị Montréal, bộ trưởng môi trường Canada Catherine McKenna nhấn mạnh là các quốc gia tham dự khẳng định « Thỏa thuận Paris là không thể đảo ngược, và không thể thương lượng lại ».
Ủy viên Châu Âu phụ trách khí hậu Arias Canete cho biết, trước thượng đỉnh COP 24 tại Ba Lan năm tới 2018, cộng đồng quốc tế cần phải thảo ra được các quy định nhằm « theo dõi, kiểm tra và so sánh » mức phát thải của mỗi nước, một bước quan trọng trong việc thực thi thỏa thuận khí hậu. Theo đại diện của Liên Hiệp Châu Âu, các cuộc gặp bên lề Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc vào tuần tới sẽ cho phép làm rõ « lập trường thực sự » của Hoa Kỳ.

markdown:
Trước đó, nhiều nhà đàm phán quốc tế nuôi hy vọng Hoa Kỳ sẽ thay đổi thái độ trong hồ sơ khí hậu, với việc cử một đại diện đến Montréal, Canada. Hội nghị này quy tụ bộ trưởng Môi Trường của khoảng 30 quốc gia với mục tiêu đẩy nhanh việc thực thi thỏa thuận Paris COP 21. Nhưng ngay tối qua, thông cáo của Nhà Trắng là "một gáo nước lạnh". Thông tín viên Jean-Louis Pourtet tường trình từ Washington :
«
*Ủy viên châu Âu phụ trách hồ sơ này, Miguel Arias Canete, dẫn lời của thành viên phái đoàn Mỹ, theo đó Hoa Kỳ có thể sẽ xem xét khả năng ở lại trong thỏa thuận khí hậu Paris, mà không cần thương lượng lại. Điều này ngay lập tức được giải thích như là lập trường của Washington có thể sẽ mềm dẻo hơn. Tuy nhiên, chính quyền Mỹ đã bác bỏ khả năng này. Phát ngôn viên Nhà Trắng Sarah Huckabee Sanders : * *‘‘Không có bất cứ một thay đổi nào trong lập trường của chúng tôi. Tổng thống Trump đã nhiều lần nói rõ ràng là Hoa Kỳ sẽ rút, trong trường hợp không đưa được vào thỏa thuận Paris những sửa đổi có lợi cho đất nước chúng tôi’’. * *Quả thực là không có dấu hiệu nào cho thấy Donald Trump đứng về phía những người bảo vệ môi trường. Ông đã loại bỏ gần như tất cả các biện pháp vì môi trường của người tiền nhiệm Obama. Tuy nhiên, tổng thống Mỹ cũng có thể thay đổi quan điểm, như trong trường hợp Hiệp Định Tự Do Mậu Dịch Bắc Mỹ (NAFTA) hay quy chế đón tiếp trẻ em nhập cư (DACA). * *Tổng thống Trump đã để ngỏ cánh cửa cho các thương lượng về khí hậu, đặc biệt với đồng nhiệm Pháp Emmanuel Macron khi đến Paris dự lễ Quốc Khánh 14 Tháng 7. Trong bối cảnh Donald Trump chuẩn bị phát biểu lần đầu tiên trước Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc vào thứ Ba tuần tới, cũng có thể là tổng thống Mỹ sẽ tỏ thái độ hòa hoãn hơn, để được cộng đồng quốc tế hưởng ứng hơn* ». **Thỏa thuận Paris không thể đảo ngược**
Lập trường xoay như chong chóng của Mỹ dường như không cản trở cộng đồng quốc tế khẩn trương thực thi thỏa thuận khí hậu Paris, thông qua tại hồi tháng 11/2015, nhằm giới hạn nhiệt độ Trái đất tăng không quá 2°C so với thời tiền công nghiệp.
Các trận bão Harvey và Irma gây thiệt hại nặng nề cho miền nam Hoa Kỳ cho thấy không quốc gia nào, dù hùng mạnh như nước Mỹ, có thể tránh được các thảm họa do biến đổi khí hậu gây nên.
Theo AFP, trong buổi họp báo kết thúc hội nghị Montréal, bộ trưởng môi trường Canada Catherine McKenna nhấn mạnh là các quốc gia tham dự khẳng định « Thỏa thuận Paris là không thể đảo ngược, và không thể thương lượng lại ».
Ủy viên Châu Âu phụ trách khí hậu Arias Canete cho biết, trước thượng đỉnh COP 24 tại Ba Lan năm tới 2018, cộng đồng quốc tế cần phải thảo ra được các quy định nhằm « theo dõi, kiểm tra và so sánh » mức phát thải của mỗi nước, một bước quan trọng trong việc thực thi thỏa thuận khí hậu. Theo đại diện của Liên Hiệp Châu Âu, các cuộc gặp bên lề Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc vào tuần tới sẽ cho phép làm rõ « lập trường thực sự » của Hoa Kỳ.

Server: Clara-ASAP

X-ASAP-Cache: HIT

Accept-Ranges: bytes

Cache-Control: public, max-age=0