text:
PHONG C√ÅCH S√ÅNG T√ÅC C·ª¶A TH·∫†CH LAM - NG√îN NG·ªÆ V√Ä GI·ªåNG ƒêI·ªÜU
VƒÉn ch∆∞∆°ng l√† ngh·ªá thu·∫≠t c·ªßa ng√¥n t·ª´ v√† m·ªói nh√† vƒÉn l·ªõn ƒë·ªÅu l√† nh·ªØng ngh·ªá sƒ© b·∫≠c th·∫ßy v·ªÅ ti·∫øng n√≥i. Kh√°c v·ªõi ng√¥n ng·ªØ kh√¥ng c√≥ t√≠nh ngh·ªá thu·∫≠t, ch·ªâ nh·∫±m m·ª•c ƒë√≠ch ch·ªß y·∫øu l√† th√¥ng tin, truy·ªÅn ƒë·∫°t m·ªôt ƒëi·ªÅu g√¨ ƒë√≥ ch√≠nh x√°c, n·ªôi dung ƒë∆∞·ª£c gi·ªõi h·∫°n ch·∫∑t ch·∫Ω. Ng√¥n ng·ªØ ngh·ªá thu·∫≠t bao gi·ªù c≈©ng t√¨m c√°ch truy·ªÅn c√°c quan ƒëi·ªÉm c·ªßa ngh·ªá sƒ© v√†o ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng ƒë∆∞·ª£c mi√™u t·∫£, truy·ªÅn v√†o ƒë·∫•y m·ªôt l·ªëi nh√¨n s·ª± v·∫≠t, c√°ch nh·∫≠n th·ª©c v√† c·∫£m quan v·ªÅ th·∫ø gi·ªõi c·ªßa nh√† vƒÉn, n√≥i c√°ch kh√°c l√† ng√¥n ng·ªØ mang d·∫•u ·∫•n c·ªßa c√° t√≠nh v√† phong c√°ch ngh·ªá sƒ©.
Xu·∫•t hi·ªán tr√™n vƒÉn ƒë√†n c√πng th·ªùi v·ªõi r·∫•t nhi·ªÅu nh√† vƒÉn kh√°c, Th·∫°ch Lam mang m·ªôt d·∫•u ·∫•n r·∫•t ri√™ng. Kh√¥ng tr√†o l·ªông nh∆∞ V≈© Tr·ªçng Ph·ª•ng, kh√¥ng h√†i h∆∞·ªõc nh∆∞ Nguy·ªÖn C√¥ng Hoan, kh√¥ng tri·∫øt l√Ω nh∆∞ Nam Cao. Th·∫°ch Lam nh·∫π nh√†ng v√† tinh t·∫ø. Ng√¥n ng·ªØ v√† gi·ªçng ƒëi·ªáu tr·ªØ t√¨nh c≈©ng v√¨ th·∫ø l√† ƒë·∫∑c tr∆∞ng c∆° b·∫£n c·ªßa truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam. M·ªói truy·ªán ng·∫Øn c·ªßa √¥ng nh∆∞ m·ªôt b√†i th∆° v·ªÅ nh·ªØng cu·ªôc ƒë·ªùi, nh·ªØng th√¢n ph·∫≠n nh·ªè b√©, c√¥i c√∫t v√† b·∫•t h·∫°nh, g·ª£i s·ª± th∆∞∆°ng c·∫£m, x√≥t xa s√¢u s·∫Øc c·ªßa t√¨nh ng∆∞·ªùi. Gi·∫£n d·ªã m√† s√¢u s·∫Øc, ch·ª©a chan t√¨nh nh√¢n √°i, Th·∫°ch Lam h∆∞·ªõng ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc t·ªõi s·ª± thanh cao c·ªßa c√°i ƒë·∫πp, c√°i thi·ªán. √îng lu√¥n ƒëi s√¢u v√†o kh√°m ph√° ƒë·ªùi s·ªëng t√¢m linh c·ªßa nh√¢n v·∫≠t b·∫±ng m·ªôt ng√≤i b√∫t r·∫•t tinh t·∫ø, r·∫•t hi·ªÉu s·ª± ƒë·ªùi - ƒë√≥ l√† nh·ªØng v·∫ª ƒë·∫πp l·∫©n khu·∫•t b√™n trong t√¢m h·ªìn con ng∆∞·ªùi: t√¨nh th∆∞∆°ng, s·ª± c·∫£m th√¥ng, l√≤ng v·ªã tha gi·ªØa ng∆∞·ªùi v·ªõi ng∆∞·ªùi, gi·ªØa ng∆∞·ªùi v·ªõi v·∫≠t. Th·∫≠t c·∫£m ƒë·ªông tr∆∞·ªõc t√¨nh th∆∞∆°ng m√† b·ªçn tr·∫ª d√†nh cho l≈© chim non trong c∆°n gi√¥ng t·ªë, s·ª± s√°m h·ªëi b·ªüi m·ªôt ph√∫t gi·∫≠n d·ªØ ƒë√£ g√¢y b·∫•t h·∫°nh cho m·ªôt con ng∆∞·ªùi, s·ª± c·∫£m th√¥ng v·ªõi s·ªë ph·∫≠n ngh√®o kh·ªï c·ªßa nh·ªØng t·∫•m l√≤ng cao c·∫£, nh·ªØng t√¢m h·ªìn trong s√°ng, h·ªìn nhi√™n c·ªßa nh·ªØng em b√© ngh√®o n∆°i ph·ªë huy·ªán‚Ä¶ nh·ªØng con ng∆∞·ªùi nh·ªè b√©, b√¨nh th∆∞·ªùng ·∫•y b·ªóng v√∫t cao trong t√°c ph·∫©m Th·∫°ch Lam, g·ª£i s·ª± √°m ·∫£nh v·ªÅ nh√¢n c√°ch v√† t√¨nh ng∆∞·ªùi cao c·∫£. Ng√¥n ng·ªØ truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam l√† l·ªëi ng√¥n ng·ªØ d∆∞ ba, c√≥ s·ª©c ƒë·ªçng l·ªõn:
‚Äú‚Ä¶T√¥i ng·∫°c nhi√™n t·ª± h·ªèi sao m√¨nh h√£y c√≤n l√† ng∆∞·ªùi l∆∞∆°ng thi·ªán, kh√¥ng ph·∫£i l√† k·∫ª ƒÉn c·∫Øp, c√°i ƒë√≥ c≈©ng kh√¥ng khi·∫øn t√¥i l·∫•y l√†m ng·∫°c nhi√™n h∆°n. M√† c√≤n l√† ng∆∞·ªùi l∆∞∆°ng thi·ªán, t√¥i t·ª± th·∫•y m√¨nh c≈©ng ch·∫≥ng c√≥ g√¨ l√† ƒë√°ng khen. T√¥i nh·ªõ r√µ l√∫c ƒë√≥ kh√¥ng m·ªôt √Ω nghƒ© n√†o v·ªÅ danh d·ª±, v·ªÅ ƒëi·ªÅu ph·∫£i, ƒëi·ªÅu tr√°i ngƒÉn c·∫£n t√¥i, v√† khi·∫øn t√¥i ƒëi v√†o con ƒë∆∞·ªùng ngay, nh∆∞ ng∆∞·ªùi ta v·∫´n n√≥i. Kh√¥ng, kh√¥ng c√≥ m·ªôt ch√∫t g√¨ nh∆∞ th·∫ø. C√°i g√¨ ƒë√£ gi·ªØ t√¥i l·∫°i? T√¥i kh√¥ng bi·∫øt‚Ä¶ c√≥ l·∫Ω ch·ªâ c√≥ l·ªùi n√≥i kh√¥ng ƒë√¢u, m·ªôt c·ª≠ ch·ªâ n√†o ƒë·∫•y, v·ªÅ ph√≠a n√†y hay ph√≠a kia, ƒë√£ khi·∫øn t√¥i c√≥ ƒÉn c·∫Øp hay kh√¥ng ƒÉn c·∫Øp. Ch·ªâ m·ªôt s·ª£i t√≥c nh·ªè, m·ªôt ch√∫t g√¨ ƒë√≥, chia ƒë·ªãa gi·ªõi hai b√™n‚Ä¶‚Äù (S·ª£i t√≥c)
‚ÄúB√† C·∫£ h√¨nh nh∆∞ kh√¥ng nghe th·∫•y g√¨ n·ªØa. M·∫Øt b√† ƒë·ªù ra nh∆∞ ƒëang theo ƒëu·ªïi m·ªôt ∆∞·ªõc v·ªçng xa x√¥i, b√† ƒëang nghƒ© r·∫±ng kh√¥ng bao gi·ªù b√† bi·∫øt ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng n·ªói lo s·ª£ ·∫•y, b·ªüi kh√¥ng bao gi·ªù b√† ƒë∆∞·ª£c b·ªìng ƒë·ª©a con tr√™n tay, n√¢ng niu ·∫•p ·ªß m·ªôt c√°i m·∫ßm s·ªëng trong l√≤ng. Kh√¥ng bao gi·ªù‚Ä¶ gi√° b√† ƒë√°nh ƒë·ªïi t·∫•t c·∫£ c·ªßa c·∫£i ƒë·ªÉ l·∫•y ƒë·ª©a con‚Ä¶‚Äù (ƒê·ª©a con).
‚Äú‚Ä¶ H√¨nh nh∆∞ c√≥ nh·ªØng c√°i l·∫Ω t·ªëi tƒÉm l√†m cho n√†ng s·ª£ h√£i, kh√¥ng d√°m nh·∫≠n l·ªùi. Li√™n l·ªù m·ªù th·∫•y r·∫±ng n√†ng kh√¥ng ƒë·ªß can d·∫£m l√†m m·ªôt vi·ªác nh∆∞ th·∫ø, kh√¥ng ƒë·ªß qu·∫£ quy·∫øt v·ªõi m√¨nh ƒë·ªÉ ch·ªëng l·∫°i nh·ªØng c√°i cay nghi·ªát g√¢y n√™n xung quanh n√†ng. Kh√¥ng ph·∫£i v√¨ n√†ng quy·∫øn luy·∫øn ƒë·ª©a con l√™n s√°u: n√†ng kh√¥ng y√™u n√≥ v√¨ n√≥ x·∫•c l√°o nh∆∞ b·ªë. Nh∆∞ng b·ªè ch·ªìng b·ªè con ƒë·ªÉ l·∫•y T√¢m, ƒë·ªÉ ƒë∆∞·ª£c sung s∆∞·ªõng ri√™ng l·∫•y m√¨nh n√†ng, Li√™n cho nh∆∞ l√† m·ªôt s·ª± vi·ªác kh√¥ng bao gi·ªù c√≥ th·ªÉ l√†m ƒë∆∞·ª£c.‚Äù (M·ªôt ƒë·ªùi ng∆∞·ªùi)
Th·∫°ch Lam kh√¥ng g√¢n gu·ªëc, kh√¥ng ƒëao to b√∫a l·ªõn m√† lu√¥n th√¢m tr·∫ßm k√≠n ƒë√°o. V√† ƒë·∫±ng sau nh·ªØng d√≤ng ch·ªØ l·∫∑ng l·∫Ω ·∫•y l√† bao nhi√™u nh·ªØng d·∫±n v·∫∑t c·ªßa s·ª± th·ª©c t·ªânh nh√¢n c√°ch con ng∆∞·ªùi. M·ªói ng∆∞·ªùi ai r·ªìi c≈©ng s·∫Ω c√≥ t√¨nh hu·ªëng ph·∫£i l·ª±a ch·ªçn, nh·ªØng ph√∫t gi√¢y ch·ªëng ch·∫ønh b√™n b·ªù v·ª±c c·ªßa s·ª± sa ng√£ nh√¢n c√°ch. N·∫øu kh√¥ng s√°ng su·ªët v√† b·∫£n lƒ©nh ƒë·ªÉ chi·∫øn th·∫Øng ng∆∞·ªùi ta s·∫Ω ng√£, s·∫Ω t·ª± ƒë√°nh m·∫•t m√¨nh. Truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam v·ªõi nh·ªØng l·ªùi vƒÉn nh·∫π nh√†ng v√† k√≠n ƒë√°o, nh∆∞ nh·ªØng kh√∫c t√¢m t√¨nh gi√∫p ng∆∞·ªùi ta s√°ng su·ªët ƒë·ªÉ l·ª±a ch·ªçn cho m√¨nh l·ªëi ƒëi ƒë·∫πp nh·∫•t cho cu·ªôc ƒë·ªùi. Thu·ªü sinh th·ªùi, Th·∫°ch Lam lu√¥n t√¢m ni·ªám: ‚ÄúVƒÉn ch∆∞∆°ng kh√¥ng ph·∫£i l√† m·ªôt c√°ch ƒëem ƒë·∫øn cho ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc s·ª± tho√°t ly hay s·ª± qu√™n‚Ä¶, vƒÉn ch∆∞∆°ng l√† m·ªôt th·ª© kh√≠ gi·ªõi thanh cao v√† ƒë·∫Øc l·ª±c l√†m cho l√≤ng ng∆∞·ªùi th√™m trong s·∫°ch v√† phong ph√∫ h∆°n.‚Äù(Theo d√≤ng)
VƒÉn Th·∫°ch Lam nh·∫π nh√†ng, th·ªß th·ªâ nh∆∞ng c√≥ s·ª©c √°m ·∫£nh l·ªõn. L√† l·ªëi truy·ªán t√¢m t√¨nh, kh√¥ng c√≥ c·ªët truy·ªán, to√†n truy·ªán kh√¥ng h·ªÅ c√≥ h√†nh ƒë·ªông ph√°t tri·ªÉn xung ƒë·ªôt m√† ch·ªâ to√°t l√™n m·ªôt t√¢m tr·∫°ng, m·ªôt kh√¥ng kh√≠ nh∆∞ng l·∫°i r·∫•t th·ª±c, r·∫•t ƒë·ªùi. Truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam nh∆∞ m·ªôt t·∫•m g∆∞∆°ng s√°ng m√† ai soi v√†o ƒë√≥ c≈©ng th·∫•y c√≥ m√¨nh, th·∫•y ∆∞u ƒëi·ªÉm, nh∆∞·ª£c ƒëi·ªÉm ƒë·ªÉ hi·ªÉu m√¨nh h∆°n, hi·ªÉu ng∆∞·ªùi h∆°n, ƒë·ªÉ c·∫£m th√¥ng h∆°n v√† s·ªëng ƒë·∫πp h∆°n.
‚Äú‚Ä¶ T√¥i r√πng m√¨nh nghƒ© ƒë·∫øn s·ªë ph·∫≠n c·ªßa anh xe kh·ªën n·∫°n. Ba ƒë·ªìng b·∫°c ph·∫°t! Anh ta s·∫Ω ph·∫£i vay tr·∫£ cai xe ƒë·ªÉ n·ªôp ph·∫°t; nh∆∞ng ba ƒë·ªìng b·∫°c n·ª£ ·∫•y, bao gi·ªù anh m·ªõi tr·∫£ xong, sau nh·ªØng ng√†y nh·ªãn ƒë√≥i, b·ªã cai xe h√†nh h·∫° ƒë√°nh ƒë·∫≠p v√¨ th√π h·∫±n?
T√¥i c√†ng nghƒ© ƒë·∫øn bao nhi√™u c√†ng khinh b·ªâ t√¥i b·∫•y nhi√™u. Qua √¥ Y√™n Ph·ª•, nh√¨n th·∫•y nh·ªØng th·ª£ thuy·ªÅn t·∫•p n·∫≠p l√†m vi·ªác d∆∞·ªõi √°nh ƒë√®n trong nh·ªØng cƒÉn nh√† l√° l·ª•p x·ª•p, t√¥i r·∫£o b∆∞·ªõc ƒëi mau, h√¨nh nh∆∞ tr√¥ng th·∫•y t√¥i h·ªç s·∫Ω bi·∫øt c√°i h√†nh vi kh·ªën n·∫°n v√† nh·ªè nhen ƒë√°ng khinh b·ªâ c·ªßa t√¥i ban n√£y‚Ä¶ s·ª± h·ªëi h·∫≠n th·∫•m th√≠a v√†o l√≤ng t√¥i‚Ä¶‚Äù (M·ªôt c∆°n gi·∫≠n).
Th·∫°ch Lam l√† v·∫≠y ƒë√≥, lu√¥n lu√¥n l·∫Øng nghe, lu√¥n lu√¥n th·∫•u hi·ªÉu, hi·ªÉu l√≤ng m√¨nh ƒë·ªÉ hi·ªÉu v·ªÅ ng∆∞·ªùi kh√°c. √îng ƒë√£ ƒë·∫∑t m√¨nh v√†o v·ªã tr√≠ nh√¢n v·∫≠t ƒë·ªÉ n√≥i l√™n c·∫£m nghƒ© v·ªÅ s·ªë ph·∫≠n nh·ªØng ki·∫øp ng∆∞·ªùi nh·ªè b√© trong x√£ h·ªôi v√† ƒë·ªÉ t·ª´ ƒë√≥ to√°t l√™n s·ª± c·∫£m th√¥ng s√¢u s·∫Øc v·ªõi nh·ªØng c·∫£nh ƒë·ªùi nghi·ªát ng√£, kh·ªï ƒëau. Th·∫°ch Lam ƒë√£ t·ª´ng n√≥i: ‚ÄúNh√† vƒÉn c·ªët nh·∫•t ph·∫£i ƒëi s√¢u v√†o t√¢m h·ªìn m√¨nh, t√¨m th·∫•y nh·ªØng t√≠nh t√¨nh v√† c·∫£m gi√°c th√†nh th·ª±c; t·ª©c t√¨m th·∫•y t√¢m h·ªìn c·ªßa m·ªçi ng∆∞·ªùi qua t√¢m h·ªìn c·ªßa ch√≠nh m√¨nh, ƒëi ƒë·∫øn ch·ªó b·∫•t t·ª≠ m√† kh√¥ng t·ª± bi·∫øt v√† qua t√¢m h·ªìn ta, ch√∫ng ta c√≥ th·ªÉ ƒëo√°n bi·∫øt ƒë∆∞·ª£c t√¢m h·ªìn m·ªçi ng∆∞·ªùi. V√† ch·ªâ khi n√†o ch√∫ng ta hi·ªÉu bi·∫øt ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng tr·∫°ng th√°i t√¢m l√Ω ng∆∞·ªùi ngo√†i.‚Äù C√°i hi·ªán th·ª±c nh√† vƒÉn quan t√¢m b·∫≠c nh·∫•t l√† hi·ªán th·ª±c t√¢m tr·∫°ng, l√† l·ªëi nghƒ©, l·ªëi c·∫£m ·∫©n khu·∫•t b√™n trong m·ªói con ng∆∞·ªùi v√† nh√† vƒÉn d√πng n√≥ ƒë·ªÉ kh√°m ph√° th·∫ø gi·ªõi. C·∫£m x√∫c t√¢m tr·∫°ng c·ªßa nh√† vƒÉn bao gi·ªù c≈©ng xu·∫•t ph√°t t·ª´ th·∫ø gi·ªõi hi·ªán th·ª±c, nh∆∞ng ƒë∆∞·ª£c bi·ªÉu hi·ªán qua b√∫t ph√°p l√£ng m·∫°n, l√†m cho Th·∫°ch Lam v·ª´a g·∫ßn g≈©i v·ªõi c√°c nh√† hi·ªán th·ª±c, v·ª´a mang v√≥c d√°ng l√£ng m·∫°n, tr·ªØ t√¨nh.
L√† m·ªôt th√†nh vi√™n c·ªßa T·ª± l·ª±c vƒÉn ƒëo√†n, phong c√°ch Th·∫°ch Lam c√≥ ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa tr∆∞·ªùng ph√°i l√£ng m·∫°n. Song trong c√°i l√£ng m·∫°n c·ªßa Th·∫°ch Lam c√≥ v·∫ª t∆∞∆°i s√°ng c·ªßa ng√†y mai t·ªët ƒë·∫πp h∆°n ng√†y h√¥m nay, n√≥ th·ª©c t·ªânh trong s√¢u th·∫≥m con ng∆∞·ªùi m·ªôt ch√∫t m∆° m·ªông, m·ªôt ni·ªÅm vui s·ªëng. Gi·ªçng vƒÉn Th·∫°ch Lam c√≥ s·ª©c s√¥i cu·ªën k·ª≥ di·ªáu l√† v√¨ v·∫≠y. C√†ng ƒë·ªçc c√†ng say, c√†ng ƒë·ªçc c√†ng b·ªã cu·ªën h√∫t. N√≥ nh∆∞ ki·ªÉu ‚Äúl·∫°t m·ªÅm bu·ªôc ch·∫∑t‚Äù, c√†ng ƒëi s√¢u v√†o ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc c√†ng kh√¥ng th·ªÉ d·ª©t ra. Ch·∫•t gi·ªçng ·∫•y ƒë√£ di·ªÖn t·∫£ m·ªôt c√°ch tinh t·∫ø nh·ªØng cung b·∫≠c t√¨nh c·∫£m c·ªßa con ng∆∞·ªùi. M·ªôt n·ªói bu·ªìn khe kh·∫Ω, v∆° v·∫©n, m∆° h·ªì c·ªßa m·ªôt c√¥ b√© trong c·∫£nh chi·ªÅu t√†n n∆°i ph·ªë huy·ªán.
‚ÄúChi·ªÅu. Chi·ªÅu r·ªìi. M·ªôt chi·ªÅu √™m ·∫£ nh∆∞ ru, vƒÉng v·∫≥ng ti·∫øng ·∫øch nh√°i k√™u ngo√†i ƒë·ªìng ru·ªông theo gi√≥ nh·∫π ƒë∆∞a v√†o. Trong c·ª≠a h√†ng h∆°i t·ªëi, mu·ªói ƒë√£ b·∫Øt ƒë·∫ßu vo ve. Li√™n ng·ªìi y√™n l·∫∑ng b√™n m·∫•y qu·∫£ thu·ªëc s∆°n ƒëen: ƒë√¥i m·∫Øt ch·ªã b√≥ng t·ªëi ng·∫≠p ƒë·∫ßy d·∫ßn v√†o c√°i bu·ªìn c·ªßa bu·ªïi chi·ªÅu qu√™ th·∫•m th√≠a v√†o t√¢m h·ªìn ng√¢y th∆° c·ªßa ch·ªã; Li√™n kh√¥ng hi·ªÉu sao, nh∆∞ng ch·ªã th·∫•y l√≤ng bu·ªìn man m√°c tr∆∞·ªõc c√°i gi·ªù kh·∫Øc c·ªßa ng√†y t√†n.‚Äù (Hai ƒë·ª©a tr·∫ª)
S·ª± x√∫c ƒë·ªông khi nh√¨n th·∫•y ng∆∞·ªùi em g√°i x∆∞a: ‚Äú‚Ä¶M·ªôt s·ª± b√¢ng khu√¢ng nh·∫π nh√†ng d√¨u t√¢m h·ªìn ng∆∞·ªùi ƒë·∫øn nh·ªØng t√¨nh c·∫£m man m√°c, t√¥i b·ªóng th·∫•y c·∫£ ng∆∞·ªùi x√∫c ƒë·ªông v√¨ nh·∫≠n ra trong b·ªçn ng∆∞·ªùi l√°c ƒë√°c ·ªü b·∫øn m·ªôt c√°i xe ƒë·ªó v·ªôi, v√† tr√™n xe b∆∞·ªõc xu·ªëng m·ªôt ng∆∞·ªùi con g√°i ng∆° ng√°c nh√¨n v·ªÅ ph√≠a t√¥i.‚Äù (T√¨nh x∆∞a)
T·∫•t c·∫£ ƒë·ªÅu th·∫≠t k√≠n ƒë√°o, d·ªãu d√†ng v√† tinh t·∫ø bi·∫øt bao. Cu·ªôc s·ªëng phong ph√∫ v√† ƒëa d·∫°ng s·∫Ω ph·∫£i c√≥ nh·ªØng kho·∫£nh kh·∫Øc bu·ªìn, nh·ªØng tho√°ng vui, nh·ªØng ph√∫t gi√¢y c·∫£m ƒë·ªông v√† ti·∫øc nu·ªëi v·ªÅ m·ªôt c√°i g√¨ ƒë√≥, v·ªÅ m·ªôt ai ƒë√≥. Nh·ªØng x√∫c c·∫£m th·∫ßm k√≠n, nh·ªØng kho·∫£nh kh·∫Øc ƒë·∫πp ·∫•y lu√¥n l·∫©n khu·∫•t trong t√¢m h·ªìn con ng∆∞·ªùi m√† kh√¥ng ph·∫£i ai c≈©ng th·∫•y, c≈©ng c·∫£m nh·∫≠n ƒë∆∞·ª£c. Ph·∫£i r·∫•t tinh t·∫ø v√† nh·∫°y c·∫£m Th·∫°ch Lam m·ªõi ch·ªôp ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng ph√∫t gi√¢y rung ƒë·ªông th·∫≥m s√¢u trong ƒë·ªùi s·ªëng t√¢m linh ·∫•y c·ªßa nh√¢n v·∫≠t, ghi l·∫°i ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng tho√°ng ch·ªëc, nh·ªØng l√°t c·∫Øt t√¢m tr·∫°ng nh√¢n v·∫≠t trong s·ª± t∆∞∆°ng tranh gi·ªØa kh√¥ng gian, ngo·∫°i c·∫£nh v√† l√≤ng ng∆∞·ªùi. Ng√¥n ng·ªØ vƒÉn xu√¥i Th·∫°ch Lam c√≥ s·ª©c lay ƒë·ªông v√† √°m ·∫£nh l√† v√¨ th·∫ø.
L√† m·ªôt nh√¢n v·∫≠t y√™u c√°i ƒë·∫πp, lu√¥n ƒëi t√¨m c√°i ƒë·∫πp nh∆∞ng kh√°c v·ªõi nh·ªØng nh√† vƒÉn l√£ng m·∫°n ƒë∆∞∆°ng th·ªùi t√¨m ki·∫øm c√°i ƒë·∫πp trong c√µi m·ªông th·∫ßn ti√™n, Th·∫°ch Lam t√¨m v·ªÅ nh·ªØng c√°i ƒë·∫πp c·ªßa ƒë·ªùi th∆∞·ªùng, c·ªßa nh·ªØng t√¢m h·ªìn b√¨nh d·ªã, m·ªôc m·∫°c m√† tinh t·∫ø. √îng nh∆∞ m·ªôt ngh·ªá sƒ© t√¢m huy·∫øt m·∫£i mi·∫øt ƒëi t√¨m nh·ªØng h·∫°t ng·ªçc ƒë·∫πp ƒëang l·∫©n khu·∫•t ƒë√¢u ƒë√¢y gi·ªØa c√µi ƒë·ªùi th∆∞·ªùng. ƒê√≥ l√† nh·ªØng h·∫°t ng·ªçc ·∫©n ch·ª©a trong t√¢m h·ªìn con ng∆∞·ªùi. L√≤ng th∆∞∆°ng y√™u ƒë·ªìng lo·∫°i c·ªßa nh·ªØng ƒë·ª©a tr·∫ª h·ªìn h·∫≠u trong Gi√≥ l·∫°nh ƒë·∫ßu m√πa v√† c∆° s·ªü c·ªßa t√¨nh nh√¢n √°i ƒë√≥ b·∫Øt ngu·ªìn t·ª´ m·ªôt gia phong ƒë·∫πp, l√≤ng nh√¢n h·∫≠u c·ªßa ng∆∞·ªùi m·∫π ƒë√£ nu√¥i d∆∞·ª°ng t√¢m h·ªìn tr·∫ª th∆°. L√≤ng th∆∞∆°ng y√™u lo√†i v·∫≠t, nh·ªØng ti·∫øng k√™u th·∫£m thi·∫øt c·ªßa l≈© chim non trong c∆°n gi√¥ng t·ªë ƒë√£ lay ƒë·ªông t√¨nh th∆∞∆°ng trong l√≤ng b·ªçn tr·∫ª, ƒë√£ l√†m cho ch√∫ng ph·∫£i lo l·∫Øng, ph·∫£i thao th·ª©c tr∆∞·ªõc nh·ªØng sinh linh nh·ªè b√© ƒëang b·ªã d·∫≠p v√πi. L√† s·ª± s√°m h·ªëi c·ªßa con ng∆∞·ªùi tr∆∞·ªõc t·ªôi l·ªói, trong c√µi ƒë·ªùi n√†y ai trong ch√∫ng ta c≈©ng √≠t nh·∫•t m·ªôt l·∫ßn c√≥ l·ªói. Nh·∫≠n ra l·ªói l·∫ßm ƒë·ªÉ r·ªìi s√°m h·ªëi l√† r·∫•t kh√≥, xin l·ªói v√† s·ª≠a l·ªói l·∫°i c√†ng kh√≥ h∆°n nhi·ªÅu. Nh∆∞ng Thanh c·ªßa Th·∫°ch Lam ƒë√£ l√†m ƒë∆∞·ª£c ƒëi·ªÅu ƒë√≥. ‚ÄúNh·ªØng ng√†y h√¥m sau th·ª±c s·ª± l√† nh·ªØng ng√†y kh·ªï s·ªü c·ªßa t√¥i. L√≤ng h·ªëi h·∫≠n kh√¥ng ƒë·ªÉ t√¥i y√™n. H√¨nh nh∆∞ c√≥ m·ªôt c√°i g√¨ n·∫∑ng n·ªÅ ƒë√® n√©n tr√™n ng·ª±c l√†m cho t√¥i kh√≥ th·ªü v√† l√∫c n√†o h√¨nh ·∫£nh anh phu xe c≈©ng hi·ªán ra tr∆∞·ªõc m·∫Øt.
T√¥i nh·∫•t ƒë·ªãnh ƒëem ti·ªÅn ƒë·∫øn cho ng∆∞·ªùi xe kia ƒë·ªÉ chu·ªôc l·ªói c·ªßa m√¨nh‚Ä¶.‚Äù Cho d√π ƒë√£ mu·ªôn nh∆∞ng th·∫≠t ƒë√°ng qu√Ω, ƒë√°ng tr√¢n tr·ªçng. M·ªôt t√¢m h·ªìn d≈©ng c·∫£m v√† ƒë·∫ßy t√¨nh ng∆∞·ªùi.
Th·∫°ch Lam l√† ng∆∞·ªùi lu√¥n ch·∫Øt chiu c√°i ƒë·∫πp, kh√¥ng ch·ªâ l√† c√°i ƒë·∫πp c·ªßa h·ªìn ng∆∞·ªùi m√† c√≤n l√† c√°i ƒë·∫πp c·ªßa truy·ªÅn th·ªëng, c·ªßa qu√° kh·ª© ƒë√£ qua. Cu·ªôc s·ªëng nh∆∞ m·ªôt d√≤ng s√¥ng lu√¥n ch·∫£y v·ªÅ ph√≠a tr∆∞·ªõc. V√† con ng∆∞·ªùi, d√π r·∫•t y√™u qu√° kh·ª© c≈©ng kh√¥ng th·ªÉ gi·ªØ n√≥ m√£i b√™n m√¨nh. Nh∆∞ng n·∫øu c√≥ m·ªôt tr√°i tim nh·∫°y c·∫£m v√† m·ªôt t√¢m h·ªìn tinh t·∫ø, ta c√≥ th·ªÉ l∆∞u gi·ªØ l·∫°i cho m√¨nh nh·ªØng k√Ω ·ª©c ƒë·∫πp c·ªßa cu·ªôc ƒë·ªùi D∆∞·ªõi b√≥ng ho√†ng lan l√† m·ªôt s·ª± tr·ªü v·ªÅ, tr·ªü v·ªÅ v·ªõi qu√° kh·ª© ƒë·∫πp c·ªßa tu·ªïi th∆°, c·ªßa m·ªôt m√°i ƒë·∫ßu b·∫°c hi·ªÅn t·ª´ nh∆∞ trong c·ªï t√≠ch, c·ªßa ti·∫øng c∆∞·ªùi trong tr·∫ªo t·ª´ c√¥ h√†ng x√≥m, c·ªßa m·∫∑t ƒë·∫•t d∆∞·ªõi ch√¢n, c·ªßa m√πi h∆∞∆°ng quen thu·ªôc t·ª´ m·ªôt lo√†i hoa‚Ä¶ ƒê·ªÉ r·ªìi l√∫c ra ƒëi, ch√†ng thanh ni√™n kia ƒë√£ mang cho m√¨nh nh·ªØng h√†nh trang d·ªãu ng·ªçt, nh·ªØng d∆∞ v·ªã qu√™ h∆∞∆°ng r·∫•t c·∫ßn cho m·ªói ng∆∞·ªùi trong h√†nh tr√¨nh ƒëi t·ªõi t∆∞∆°ng lai.
B·∫±ng gi·ªçng vƒÉn nh·∫π nh√†ng, th·ªß th·ªâ, Th·∫°ch Lam ƒë√£ ƒë√°nh th·ª©c mi·ªÅn k√Ω ·ª©c c·ªßa m·ªói ng∆∞·ªùi, ƒë√°nh th·ª©c nh·ªØng x√∫c c·∫£m th·∫ßm k√≠n nh·∫•t, s√¢u xa nh·∫•t v·ªÅ nh·ªØng k·ª∑ ni·ªám y√™u d·∫•u ƒë√£ qua trong t√¢m h·ªìn m·ªói ng∆∞·ªùi. C√≥ m·ªôt ƒëi·ªÅu khi·∫øn cho Th·∫°ch Lam kh√°c v·ªõi c√°c nh√† vƒÉn kh√°c: √îng ƒë·ªÉ cho nh√¢n v·∫≠t c·ªßa m√¨nh th·ª©c t·ªânh m·ªôt c√°ch r·∫•t h·ªìn nhi√™n. H·∫ßu nh∆∞ ch·∫≥ng ph·∫£i ch·ªãu m·ªôt th·ª© lu√¢n l√Ω cao si√™u n√†o, c≈©ng nh∆∞ kh√¥ng h·ªÅ th√¥ng qua m·ªôt cu·ªôc ƒë·∫•u tranh t∆∞ t∆∞·ªüng n√†o.Truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam gi√†u ch·∫•t th∆° v√¨ v·∫≠y ch·ªâ th·ªß th·ªâ nh·∫π nh√†ng m√† kh√¥ng g√¢n gu·ªëc, tri·∫øt l√Ω xa x√¥i.
Nh∆∞ m·ªôt kh√°ch l·ªØ h√†nh m·∫£i mi·∫øt ƒëi t√¨m c√°i ƒë·∫πp gi·ªØa cu·ªôc ƒë·ªùi, c√°i ƒë·∫πp l·∫©n khu·∫•t b√™n trong nh·ªØng ph·ª©c t·∫°p c·ªßa cu·ªôc s·ªëng, th·∫ø gi·ªõi ngh·ªá thu·∫≠t c·ªßa Th·∫°ch Lam lu√¥n ·ªü trong s·ª± t∆∞∆°ng tranh c·ªßa kh√¥ng gian, l√≤ng ng∆∞·ªùi, s·ª± giao tranh gi·ªØa t·ªëi v√† s√°ng, l√†ng v√† ph·ªë, n√¥ng th√¥n v√† th√†nh th·ªã, tr·∫ßn t·ª•c v√† thanh cao‚Ä¶ C√°i t√¥i c·ªßa phong c√°ch Th·∫°ch Lam l√† t·ª´ s·ª± giao tranh gi·ªØa nh·ªØng ƒë·ªëi l·∫≠p ·∫•y, √¥ng t√¨m th·∫•y c√°i ƒë·∫πp v√† lu√¥n c√≥ xu h∆∞·ªõng kh·∫≥ng ƒë·ªãnh ch√¢n gi√° tr·ªã c·ªßa c√°i ƒë·∫πp, c√°i ƒë·∫πp lu√¥n th·∫Øng th·∫ø v√† t·ªìn t·∫°i vƒ©nh vi·ªÖn.
C√°i ƒë·∫πp l·ªõn nh·∫•t m√† phong c√°ch Th·∫°ch Lam ƒëem ƒë·∫øn cho m·ªçi ng∆∞·ªùi l√† t√¨nh y√™u v√¥ h·∫°n c·ªßa nh·ªØng ng∆∞·ªùi ph·ª• n·ªØ h·∫øt l√≤ng v√¨ gia ƒë√¨nh. M·ªôt ng∆∞·ªùi m·∫π ngh√®o n√†n ki·∫øm t·ª´ng h·∫°t th√≥c c√≤n s√≥t l·∫°i tr√™n c√°nh ƒë·ªìng. T∆∞·ªüng ch·ª´ng s·ª± ƒë√≥i ngh√®o kh·ªï s·ªü nh∆∞ th·∫ø th√¨ c√≤n l·∫•y ƒë√¢u ra c√°i ƒë·∫πp nh∆∞ng d∆∞·ªõi c√°i nh√¨n c·ªßa Th·∫°ch Lam, c√°i ƒë·∫πp ch·∫≥ng ph·∫£i l√† c√°i g√¨ cao v√∫t m√† l√† v·∫ª ƒë·∫πp r·∫•t b√¨nh d·ªã nh∆∞ng thanh cao, ƒë√°ng qu√Ω. S·ª± v·∫•t v·∫£ c·ªßa ng∆∞·ªùi m·∫π ƒë√£ ƒë∆∞·ª£c ƒë·ªÅn ƒë√°p b·∫±ng s·ª± ƒë·∫ßm ·∫•m c·ªßa gia ƒë√¨nh. ‚ÄúTh·∫≠t l√† sung s∆∞·ªõng, n·∫øu ch√∫ng mang v·ªÅ ƒë∆∞·ª£c m·ªôt l∆∞·ª£m, trong nh·ªØng ng√†y may m·∫Øn. V·ªôi v√†ng, b√°c L√™ ƒë·∫©y con ra v∆° l·∫•y b√≥ l√∫a, ƒëem ƒë·ªÉ xu·ªëng d∆∞·ªõi ch√¢n v√≤ n√°t, v√©t v·ªôi th√≥c, gi√£ l·∫•y g·∫°o. R·ªìi l√† m·ªôt b·ªØa c∆°m n√≥ng l√∫c bu·ªïi t·ªëi gi√° r√©t, m·∫π con ng·ªìi x√∫m quanh n·ªìi c∆°m b·ªëc h∆°i, trong khi b√™n ngo√†i gi√≥ l·∫°nh r√≠t qua m√°i tranh‚Äù (Nh√† m·∫π L√™). M·ªôt con ng∆∞·ªùi, ng∆∞·ªùi ch·ªã h·∫øt l√≤ng lo cho gia ƒë√¨nh, g√°nh h√†ng ƒëi t·ª´ l√∫c s∆∞∆°ng m√π c√≤n giƒÉng k√≠n c·∫£ b·∫ßu tr·ªùi, tr·ªü v·ªÅ nh√† l√∫c m·ªçi nh√† ƒë√£ l√™n ƒë√®n nh∆∞ng C√¥ h√†ng x√©n kh√¥ng m·ªôt l·ªùi k√™u ca. Lo cho cu·ªôc s·ªëng gia ƒë√¨nh c√¥ ph·∫£i hy sinh c·∫£ ∆∞·ªõc m∆° c·ªßa m·ªôt c√¥ g√°i m·ªõi l·ªõn. V·∫•t v·∫£, nh·ªçc nh·∫±n nh∆∞ng nghƒ© ƒë·∫øn c·∫£nh ƒë·∫ßm ·∫•m c·ªßa gia ƒë√¨nh bao nhi√™u kh√≥ nh·ªçc ti√™u tan c·∫£. V·∫ª ƒë·∫πp t√¢m h·ªìn c·ªßa Li√™n th·ªÉ hi·ªán qua s·ª± d√¢ng hi·∫øn, chu to√†n c·ªßa b·∫£n th√¢n ƒë·ªëi v·ªõi gia ƒë√¨nh.
Nh·ªØng ng∆∞·ªùi ph·ª• n·ªØ trong c√°c truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam l√† nh·ªØng ng∆∞·ªùi ch·ªãu nhi·ªÅu kh·ªï ƒëau, b·∫•t h·∫°nh nh∆∞ng h·ªç v·∫´n h∆∞·ªõng t·ªõi c√°i ƒë·∫πp, v·∫´n gi·ªØ cho m√¨nh nh·ªØng n√©t ƒë·∫πp trong t√¢m h·ªìn. Cho d√π nh√¨n b·ªÅ ngo√†i nh·ªØng ng∆∞·ªùi ·∫•y ta kh√¥ng c·∫£m t√¨nh v·ªõi h·ªç, nh∆∞ng Th·∫°ch Lam ho√†n to√†n kh√°c, √¥ng ƒë√£ m·∫´n c·∫£m v√† t√¨m th·∫•y ·ªü ƒë√°y s√¢u t√¢m h·ªìn h·ªç nh·ªØng kho·∫£ng s√°ng thanh cao. Li√™n v√† Hu·ªá trong T·ªëi ba m∆∞∆°i l√† nh·ªØng ng∆∞·ªùi l√†m c√°i ngh·ªÅ d∆∞·ªõi ƒë√°y c√πng c·ªßa x√£ h·ªôi. Nh·ªØng ng√†y L·ªÖ ‚Äì T·∫øt hai c√¥ v·∫´n nh·ªõ t·ªõi qu√™ h∆∞∆°ng l√†ng x√≥m v·ªõi m·ªôt m√°i nh√† y√™n ·∫•m, nh·ªõ t·ªõi √¥ng b√† t·ªï ti√™n c√πng tu·ªïi th∆° trong s√°ng c·ªßa m√¨nh. Cao h∆°n n·ªØa l√† m·ªôt ni·ªÅm ti·∫øc h·∫≠n, kh·ªï ƒëau cho th√¢n ph·∫≠n v√† cu·ªôc s·ªëng c·ªßa m√¨nh. Hai c√¥ v·∫´n ƒëau ƒë√°u ng√†y tr·ªü v·ªÅ trong s·ª± ho√†n l∆∞∆°ng: ‚Äú‚Ä¶ nh·ªØng gi·ªçt n∆∞·ªõc m·∫Øt ch·∫£y tr√†n mi, n√†ng kh√¥ng gi·ªØ ƒë∆∞·ª£c; Li√™n c·∫£m th·∫•y m·ªôt n·ªói t·ªßi c·ª±c m√™nh mang tr√†n kh·∫Øp ng∆∞·ªùi, m·ªôt n·ªói th∆∞∆°ng ti·∫øc v√¥ h·∫°n; t·∫•t c·∫£ th√¢n th·ªÉ n√†ng l∆∞·ªõt hi·ªán qua tr∆∞·ªõc m·∫Øt v·ªõi nh·ªØng ∆∞·ªõc mong tu·ªïi tr·∫ª, nh·ªØng th·∫•t v·ªçng ch√°n ch∆∞·ªùng‚Äù (T·ªëi ba m∆∞∆°i).
Khi vi·∫øt v·ªÅ nh·ªØng ng∆∞·ªùi d√¢n ngh√®o ‚Äì t·∫ßng l·ªõp d∆∞·ªõi ƒë√°y c·ªßa x√£ h·ªôi ng√≤i b√∫t Th·∫°ch Lam c≈©ng √°nh l√™n v·∫ª ƒë·∫πp thanh cao c·ªßa nh·ªØng t√¢m h·ªìn b·∫•t h·∫°nh v√† kh·ªï ƒëau. √îng ƒë·∫øn v·ªõi nh·ªØng ng∆∞·ªùi ngh√®o b·∫±ng c·∫£ t·∫•m l√≤ng c·ªßa m√¨nh b·∫±ng t√¨nh th∆∞∆°ng ƒë·ªìng lo·∫°i. S·ª± th∆∞∆°ng c·∫£m ·∫•y, n√≥ kh√°c xa ki·ªÉu ban ∆°n c·ªßa nh·ªØng nh√† ti·ªÉu thuy·∫øt l√£ng m·∫°n ng·∫£ c√¢u b√≠t v√† v√≤ng tay c·ªßa m√¨nh c·ª©u v·ªõt nh·ªØng con ng∆∞·ªùi nh·ªè b√©. M·ªçi ngu·ªìn c·∫£m h·ª©ng, m·ªçi n·ªói rung c·∫£m c·ªßa nh√† vƒÉn mu·ªën ƒë√≥ng g√≥p cho ƒë·ªùi ƒë·ªÅu b·∫Øt ngu·ªìn v√† n·∫£y n·ªü t·ª´ nh·ªØng ch√¢n c·∫£m ƒë·ªëi v·ªõi ng∆∞·ªùi ngh√®o.
Th∆∞∆°ng ng∆∞·ªùi m·ªôt c√°ch k√≠n ƒë√°o, l·∫°i c√≥ quan ni·ªám t√¨nh th∆∞∆°ng h·∫øt s·ª©c ti·∫øn b·ªô Th·∫°ch Lam x√¢y d·ª±ng c√°c nh√¢n v·∫≠t kh·ªï s·ªü, ngh√®o h√®n nh∆∞ng ch∆∞a bao gi·ªù √¥ng coi th∆∞·ªùng, xem nh·∫π. Tr√°i l·∫°i, √¥ng lu√¥n n√¢ng niu v·ªõi t√¨nh c·∫£m y√™u m·∫øn, tr√¢n tr·ªçng v√† lu√¥n gi√∫p h·ªç v∆∞∆°n t·ªõi c√°i thi·ªán, c√°i ƒë·∫πp.
L·∫∑ng l·∫Ω v√† s√¢u k√≠n, phong c√°ch Th·∫°ch Lam vi·∫øt v·ªÅ nh·ªØng con ng∆∞·ªùi b√¨nh th∆∞·ªùng v·ªõi ni·ªÅm tr·∫Øc ·∫©n m√™nh m√¥ng. Ni·ªÅm tr·∫Øc ·∫©n ƒë√≥ tr·ªü n√™n ƒë·∫∑c bi·ªát s√¢u s·∫Øc khi √¥ng nh·∫Øc ƒë·∫øn th√¢n ph·∫≠n c·ªßa nh·ªØng ng∆∞·ªùi m·∫π, ng∆∞·ªùi v·ª£ t·∫ßn t·∫£o, lu√¥n hy sinh th·∫ßm l·∫∑ng cho gia ƒë√¨nh, g√°nh ch·ªãu m·ªçi v·∫•t v·∫£ t·ªßi ph·∫≠n ƒë·ªÉ ƒëem ƒë·∫øn ni·ªÅm vui cho m·ªçi ng∆∞·ªùi trong gia ƒë√¨nh. ƒê√≥ l√† C√¥ h√†ng x√©n t·∫≠n tu·ªµ bu√¥n b√°n ƒë·ªÉ nu√¥i cha m·∫π v√† c√°c em, ƒë·∫øn khi l·∫•y ch·ªìng ph·∫£i lo l·∫Øng th√™m gia ƒë√¨nh ch·ªìng, m·ªôt m·∫π L√™ cho ƒë·∫øn l√∫c ch·∫øt v·∫´n ch∆∞a h·∫øt lo cho nh·ªØng ƒë·ª©a con th∆° d·∫°i, m·ªôt m·∫π Hi√™n d√π tho·∫£ng qua c≈©ng k·ªãp ƒë·ªÉ l·ªô ra ph·∫©m ch·∫•t t·ªët ƒë·∫πp c·ªßa ng∆∞·ªùi ƒë√†n b√† ngh√®o kh·ªï nh∆∞ng th·∫≠t th√†, t·ª± tr·ªçng, m·ªôt c√¥ Sen r·∫•t ch·ªãu ƒë·ª±ng v√¨ th∆∞∆°ng m·∫π‚Ä¶ Th·∫°ch Lam l·∫∑ng l·∫Ω √¢m th·∫ßm ph·∫£n √°nh ƒë·ªùi s·ªëng h·∫øt s·ª©c kh·ªën kh√≥ c·ªßa con ng∆∞·ªùi v·ªõi c√°i nh√¨n ƒë√¥n h·∫≠u v√† ƒë·∫ßy th∆∞∆°ng c·∫£m. √îng ƒë√£ t·∫°o ra nh·ªØng trang vƒÉn ƒë·∫πp gi·∫£n d·ªã nh∆∞ng v√¥ c√πng nh√¢n ƒë·∫°o. Nh·ªØng con ng∆∞·ªùi d√π b·ªã ch√† ƒë·∫°p v·∫´n c·ªë g·∫Øng v∆∞∆°n t·ªõi v·∫ª ƒë·∫πp thanh cao, nh·ªØng con ng∆∞·ªùi d√π kh·ªën kh√≥ v·∫´n t·ª± ƒë·∫•u tranh ƒë·ªÉ v∆∞∆°n t·ªõi c√°i ƒë·∫πp trong cu·ªôc s·ªëng. M·ªói ng∆∞·ªùi m·ªôt ho√†n c·∫£nh, m·ªôt cu·ªôc s·ªëng ri√™ng nh∆∞ng h·ªç ƒë·ªÅu c√≥ chung t√¢m tr·∫°ng d√†y v√≤, bu·ªìn r·∫ßu v√† l√≤ng kh√°t khao v∆∞∆°n t·ªõi m·ªôt cu·ªôc s·ªëng t·ªët ƒë·∫πp h∆°n, cao qu√Ω h∆°n.
Th·∫°ch Lam m·∫´n c·∫£m v√† nh√¢n h·∫≠u, √¥ng ƒëi s√¢u v√†o th·∫ø gi·ªõi n·ªôi t√¢m con ng∆∞·ªùi, bi·∫øt quan s√°t c√°i b√™n trong, bi·∫øt ƒëi s√¢u v√†o nh·ªØng b√≠ ·∫©n t√¢m l√Ω. T√°c gi·∫£ ƒë√£ h∆∞·ªõng c√°i nh√¨n c·ªßa m√¨nh v√†o nh·ªØng v√πng khu·∫•t t·ªëi nh·∫•t trong th·∫ø gi·ªõi n·ªôi t√¢m con ng∆∞·ªùi: c√°i kho·∫£ng t·ªëi ·∫©n n√°u s·ª± h√®n h·∫°, y·∫øu ƒëu·ªëi, x·∫•u xa ƒë√°ng lo·∫°i b·ªè ƒë·ªÉ t√¨m ra nh·ªØng kho·∫£ng s√°ng thanh cao. B·ªüi thi·∫øu c√°i ƒë·∫πp, cu·ªôc s·ªëng tr·ªü n√™n t·∫ßm th∆∞·ªùng bi·∫øt bao. Th·∫°ch Lam t·ª´ng quan ni·ªám:
‚ÄúC√°i ƒë·∫πp man m√°c kh·∫Øp v≈© tr·ª•, len l·ªèi kh·∫Øp hang c√πng ng√µ h·∫ªm, ti·ªÅm t√†ng ·ªü m·ªçi v·∫≠t b√¨nh th∆∞·ªùng. C√¥ng vi·ªác c·ªßa nh√† vƒÉn l√† ph·∫£i hi·ªÉu c√°i ƒë·∫πp ·ªü ch√≠nh ch·ªó m√† ng∆∞·ªùi ta kh√¥ng ng·ªù t·ªõi, t√¨m c√°i ƒë·∫πp k√≠n ƒë√°o v√† che l·∫•p c·ªßa s·ª± v·∫≠t cho ng∆∞·ªùi kh√°c m·ªôt b√†i h·ªçc tr√¥ng nh√¨n v√† th∆∞·ªüng th·ª©c.‚Äù
Th·∫°ch Lam, nh√† vƒÉn c·ªßa c√°i ƒë·∫πp b√¨nh d·ªã m√† thanh cao. VƒÉn ch∆∞∆°ng c·ªßa √¥ng lu√¥n c√≥ s·ª± h√†i ho√† gi·ªØa thi√™n nhi√™n v√† t√¢m tr·∫°ng, gi·ªØa c·∫£nh v√† t√¨nh. B·∫±ng l·ªëi ng√¥n ng·ªØ mi√™u t·∫£ gi√†u x√∫c c·∫£m v√† h√¨nh t∆∞·ª£ng, Th·∫°ch Lam ƒë∆∞a ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc tr·ªü v·ªÅ v·ªõi nh·ªØng mi·ªÅn qu√™ √™m ƒë·ªÅm, y√™n ·∫£ c·ªßa n√¥ng th√¥n Vi·ªát Nam:
‚ÄúThanh l√°ch c·ª≠a g·ªó ƒë·ªÉ kh√©p, nh·∫π nh√†ng b∆∞·ªõc v√†o. Ch√†ng th·∫•y m√°t h·∫≥n c·∫£ ng∆∞·ªùi, tr√™n con ƒë∆∞·ªùng g·∫°ch B√°t Tr√†ng r√™u ph·ªß, nh·ªØng v√≤ng √°nh s√°ng l·ªçt qua v√≤m c√¢y xu·ªëng nh·∫£y m√∫a theo chi·ªÅu gi√≥. M·ªôt m√πi l√° t∆∞∆°i non ph·∫£ng ph·∫•t trong kh√¥ng kh√≠‚Ä¶ Y√™n tƒ©nh qu√°, kh√¥ng m·ªôt ti·∫øng ƒë·ªông nh·ªè trong cƒÉn v∆∞·ªùn‚Ä¶ Thanh b∆∞·ªõc xu·ªëng gi√†n thi√™n l√Ω. C√≥ ti·∫øng ng∆∞·ªùi ƒëi, r·ªìi b√† ch√†ng m√°i t√≥c b·∫°c ph∆°, ch·ªëng g·∫≠y tr√∫c, ·ªü ngo√†i v∆∞·ªùn v√†o‚Ä¶ Ngo√†i khung c·ª≠a s·ªï, tr·ªùi xanh ng·∫Øt √°nh s√°ng, l√° c√¢y rung ƒë·ªông d∆∞·ªõi l√†n gi√≥ nh·∫π. M·ªôt th√¢n c√¢y b√∫t cao l√™n tr∆∞·ªõc m·∫∑t. C√πng m·ªôt l√∫c, ch√†ng l·∫©m b·∫©m: c√¢y ho√†ng lan!, m√πi h∆∞∆°ng th∆°m thoang tho·∫£ng ƒë∆∞a v√†o. Thanh nh·∫Øm m·∫Øt ng·ª≠i m√πi h∆∞∆°ng th∆°m v√† nh·ªõ ƒë·∫øn c√°i c√¢y ·∫•y ch√†ng th∆∞·ªùng hay ch∆°i d∆∞·ªõi g·ªëc nh·∫∑t hoa‚Ä¶‚Äù (D∆∞·ªõi b√≥ng ho√†ng lan).
M·ªôt th·∫ø gi·ªõi ho√†n to√†n y√™n b√¨nh, tƒ©nh l·∫∑ng v√† ƒë·∫πp nh∆∞ c·ªï t√≠ch. Con ƒë∆∞·ªùng g·∫°ch, gi√†n c√¢y, b√≥ng m√°t v√† ƒë·∫∑c bi·ªát l√† h∆∞∆°ng hoa ƒë√£ xoa d·ªãu t√¢m h·ªìn con ng∆∞·ªùi sau m·ªôt qu√£ng ƒë∆∞·ªùng d√†i ƒë·∫ßy b·ª•i b·∫∑m. Tr·ªü v·ªÅ v·ªõi qu√™ h∆∞∆°ng ch√≠nh l√† tr·ªü v·ªÅ v·ªõi d√¢n t·ªôc, tr·ªü v·ªÅ v·ªõi nh·ªØng n√©t ƒë·∫πp truy·ªÅn th·ªëng ƒë∆∞·ª£c l∆∞u gi·ªØ t·ª´ thu·ªü xa x∆∞a. Trong khung c·∫£nh ·∫•y, t√¢m h·ªìn con ng∆∞·ªùi tr·ªü n√™n trong s√°ng h∆°n, thu·∫ßn khi·∫øt h∆°n, ƒë·∫πp ƒë·∫Ω h∆°n. L·ªùi vƒÉn m∆∞·ª£t m√†, gi√†u ch·∫•t ho·∫°, ch·∫•t nh·∫°c ƒë√£ di·ªÖn t·∫£ m·ªôt c√°ch h√¨nh t∆∞·ª£ng c·∫£nh thi√™n nhi√™n c√πng v·ªõi nh·ªØng tinh t·∫ø c·ªßa t√¢m h·ªìn con ng∆∞·ªùi.
Con ng∆∞·ªùi lu√¥n chan ho√† v·ªõi thi√™n nhi√™n, ng√≤i b√∫t tr·ªØ t√¨nh tinh t·∫ø c·ªßa Th·∫°ch Lam ƒë√£ mi√™u t·∫£ m·ªôt c√°ch tinh vi, s·∫Øc s·∫£o s·ª± v·∫≠n ƒë·ªông c·ªßa n·ªôi t√¢m nh√¢n v·∫≠t c√πng v·ªõi s·ª± bi·∫øn chuy·ªÉn c·ªßa thi√™n nhi√™n. Ch√≠nh v√¨ v·∫≠y, trong truy·ªán ng·∫Øn c·ªßa Th·∫°ch Lam d∆∞·ªùng nh∆∞ m√†u s·∫Øc √¢m thanh, h∆∞∆°ng v·ªã t·ª± nhi√™n c·ªßa cu·ªôc s·ªëng ho√† tr·ªôn v·ªõi nhau v√† k·∫øt h·ª£p v·ªõi t√¢m h·ªìn con ng∆∞·ªùi t·∫°o n√™n ch·∫•t th∆° ch·∫•t nh·∫°c trong vƒÉn Th·∫°ch Lam: m√πi quen c·ªßa ƒë·∫•t m√†u, m√πi b√®o ·ªü d∆∞·ªõi ao, m√πi r·∫° ·∫©m ∆∞·ªõt, m√πi ph√¢n tr√¢u n·ªìng ·∫•m, r·ªìi ti·∫øng l√° tre kh√¥ xao x√°c, ti·∫øng gi√≥ th·ªïi qua ƒë·ªìng tr·ªëng nh·ªØng chi·ªÅu ƒë√¥ng l·∫°nh gi√°, ti·∫øng tr·ªëng thu kh√¥ng c·ªßa bu·ªïi chi·ªÅu t√†‚Ä¶ Th·∫°ch Lam ƒë√£ r·∫•t nh·∫°y c·∫£m v√† tinh t·∫ø khi di·ªÖn t·∫£ m·ªôt c√°ch ch√≠nh x√°c v√† sinh ƒë·ªông h∆∞∆°ng v·ªã t·ª± nhi√™n c·ªßa cu·ªôc s·ªëng th√¥n qu√™ ·∫•y.
C√°i ƒë·ªôc ƒë√°o trong th·∫ø gi·ªõi ngh·ªá thu·∫≠t truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam l√† ti·∫øp c·∫≠n v√† kh√°m ph√° th·∫ø gi·ªõi n·ªôi t√¢m con ng∆∞·ªùi. Nh√¢n v·∫≠t truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam l√† con ng∆∞·ªùi t√¢m h·ªìn v·ªõi nh·ªØng t√¢m tr·∫°ng, t√¢m t√¨nh, c·∫£m x√∫c, c·∫£m gi√°c. V·ªõi l·ªëi vƒÉn nh·∫π nh√†ng, ƒë·∫≠m ch·∫•t tr·ªØ t√¨nh man m√°c, gi√†u x√∫c c·∫£m, Th·∫°ch Lam di·ªÖn t·∫£ c·∫£m gi√°c c·ªßa con ng∆∞·ªùi v·ªõi nh·ªØng cung b·∫≠c kh√°c nhau.
ƒê·ªçc truy·ªán ƒê√≥i ta kh√¥ng ch·ªâ x√≥t th∆∞∆°ng cho c·∫£nh ƒë·ªõn ƒëau, c∆° c·ª±c c·ªßa Sinh m√† c√≤n c·∫£m th·∫•y r√πng m√¨nh khi c∆°n gi√≥ ƒëi qua trong c∆°n ƒë√≥i l·∫£. Ta c≈©ng c·∫£m th·∫•y m√πi th∆°m ng·∫≠y v√† quy·∫øn r≈© ƒë·∫øn ch·∫øt ng∆∞·ªùi c·ªßa nh·ªØng th·ª© ƒë·ªì ƒÉn ƒë√≥. Ch√≠nh c√°i c·∫£m gi√°c ƒë√£ t·∫°o n√™n trong vƒÉn Th·∫°ch Lam m·ªôt th·ª© m·∫≠t ngon m√† ƒë√£ ƒÉn th√¨ kh√¥ng th·ªÉ kh√¥ng nh·ªõ. Gi·ªçng vƒÉn n·ª≠a nh∆∞ m∆° h·ªì, n·ª≠a nh∆∞ kh√¥ng nh·ªõ r√µ th·ª±c hay m∆°, ng√¥n ng·ªØ d√πng m·ªôt c√°ch b√†ng quan c·ªßa c·∫£m gi√°c: hay l√†, tho√°ng qua, tho√°ng nghe, h√¨nh nh∆∞, mang m√°ng ƒë√£ di·ªÖn t·∫£ r·∫•t tinh t·∫ø t√¢m tr·∫°ng c·ªßa nh√¢n v·∫≠t.
‚ÄúM·ªôt c∆°n gi√≥ h·∫Øt hiu th·ªïi ƒë·∫øn l√†m cho ch√†ng r√πng m√¨nh. B·ªóng nhi√™n t·∫•t c·∫£ ng∆∞·ªùi ch√†ng chuy·ªÉn ƒë·ªông: ch√†ng v·ª´a tho√°ng ng·ª≠i th·∫•y c√°i m√πi th∆°m v√† b√©o c·ªßa nh·ªØng mi·∫øng th·ªãt ∆∞·ªõp m√† m·ª° c√≤n d√≠nh ·ªü tay.
C∆°n ƒë√≥i l·∫°i s√¥i n·ªïi d·∫≠y nh∆∞ c√†o x√© ru·ªôt gan, m√£nh li·ªát, √°t h·∫≥n c·∫£ n·ªói bu·ªìn. Ch√†ng mu·ªën ch·ªëng c·ª± l·∫°i, mu·ªën qu√™n ƒëi, nh∆∞ng kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c, c√°i c·∫£m gi√°c ƒë√≥i ƒë√£ l·∫©n kh·∫Øp c·∫£ ng∆∞·ªùi nh∆∞ n∆∞·ªõc tri·ªÅu tr√†n l√™n b√£i c√°t. M·ªói l·∫ßn c∆°n gi√≥, m·ªói l·∫ßn ch√†ng ng·ª≠i th·∫•y m√πi b√©o ng·∫≠y c·ªßa mi·∫øng th·ªãt ∆∞·ªõp, m√πi th∆°m c·ªßa chi·∫øc b√°nh v√†ng. M≈©i Sinh t·ª± nhi√™n n·ªü ra, h√≠t m·∫°nh v√†o, c√°i m√πi th∆°m th·∫•u t·∫≠n ru·ªôt, gan, nh∆∞ th·∫•m nhu·∫ßn v√†o x∆∞∆°ng tu·ª∑‚Äù (ƒê√≥i).
ƒêi v√†o th·∫ø gi·ªõi truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam nhi·ªÅu l√∫c ta ph·∫£i gi·∫≠t m√¨nh, ta nh·∫≠n ra ƒë∆∞·ª£c nhi·ªÅu ƒëi·ªÅu m√† t·ª´ng tr∆∞·ªõc ƒë·∫øn gi·ªù ph·∫£i chƒÉng v√¨ nh·ªè qua m√† ta ch∆∞a kh√°m ph√° ra? Tr∆∞·ªõc cu·ªôc s·ªëng ƒë√£ c√≥ l·∫ßn ta th·∫Øc m·∫Øc: ‚Äúc√≥ nh·ªØng ng√†y m√† t·ª± nhi√™n kh√¥ng hi·ªÉu sao ta th·∫•y kh√≥ ch·ªãu, hay g·∫Øt g·ªèng v√† kh√¥ng mu·ªën l√†m g√¨‚Äù (M·ªôt c∆°n gi·∫≠n). Con ng∆∞·ªùi b·ª±c d·ªçc, r·ªìi kh√¥ng ki·ªÉm so√°t ƒë∆∞·ª£c m√¨nh v√† d·∫´n ƒë·∫øn nh·ªØng sai l·∫ßm trong h√†nh ƒë·ªông ƒë·ªÉ r·ªìi l·∫°i h·ªëi h·∫≠n, ti·∫øc nu·ªëi, x√≥t xa. C√°i c·∫£m gi√°c h·ªëi h·∫≠n c≈©ng r·∫•t th·∫≠t: ‚ÄúNg√†y h√¥m sau th·ª±c l√† nh·ªØng ng√†y kh·ªï s·ªü cho t√¥i. L√≤ng h·ªëi h·∫≠n kh√¥ng ƒë·ªÉ t√¥i y√™n. H√¨nh nh∆∞ c√≥ m·ªôt c√°i g√¨ n·∫∑ng n·ªÅ ƒë√® n√©n tr√™n ng·ª±c l√†m cho t√¥i kh√≥ th·ªü, v√† l√∫c n√†o h√¨nh ·∫£nh anh phu xe c≈©ng bi·ªÉu hi·ªán ra tr∆∞·ªõc m·∫∑t‚Äù (M·ªôt c∆°n gi·∫≠n).
Nh√¢n v·∫≠t c·ªßa Th·∫°ch Lam l√† nh∆∞ v·∫≠y, lu√¥n hi·ªán l√™n v·ªõi ƒë·∫ßy ƒë·ªß c·∫£ c√°i thi·ªán v√† c√°i √°c, c·∫£ m·∫∑t t·ªët l·∫´n m·∫∑t x·∫•u nh∆∞ nh·ªØng con ng∆∞·ªùi th·ª±c ngo√†i ƒë·ªùi M·ªôt ƒë·ªùi ng∆∞·ªùi khi·∫øn ta c√≥ bi·∫øt bao suy nghƒ©, trƒÉn tr·ªü v√† l·ª±a ch·ªçn. Con ng∆∞·ªùi Li√™n c≈©ng c√≥ l√∫c nghƒ© th·∫ø, c≈©ng c√≥ l√∫c l·∫°i nghƒ© kh√°c ƒëi. Li√™n ƒë√£ ph·∫£i kh·ªï s·ªü r·∫•t nhi·ªÅu khi l·ª±a ch·ªçn ƒëi v·ªõi T√¢m ƒë·ªÉ ƒë∆∞·ª£c h∆∞·ªüng h·∫°nh ph√∫c ng·ªçt ng√†o c·ªßa t√¨nh y√™u hay ·ªü l·∫°i v·ªõi ch·ªìng con ƒë·ªÉ ch·ªãu ƒë·∫ßy ƒëo·∫°. V√† r·ªìi:
‚ÄúLi√™n l·ªù m·ªù th·∫•y r·∫±ng n√†ng kh√¥ng ƒë·ªß can ƒë·∫£m l√†m m·ªôt vi·ªác nh∆∞ th·∫ø kh√¥ng ƒë·ªß qu·∫£ quy·∫øt v·ªõi m√¨nh ƒë·ªÉ ch·ªëng l·∫°i nh·ªØng c√°i cay nghi·ªát g√¢y n√™n chung quanh n√†ng. kh√¥ng ph·∫£i n√†ng quy·∫øn luy·∫øn ƒë·ª©a con l√™n s√°u: n√†ng kh√¥ng y√™u n√≥ v√¨ n√≥ c≈©ng x·∫•c l√°o nh∆∞ b·ªë n√≥. Nh∆∞ng b·ªè ch·ªìng b·ªè con ƒë·ªÉ l·∫•y T√¢m, ƒë·ªÉ ƒë∆∞·ª£c sung s∆∞·ªõng ri√™ng m√¨nh n√†ng. Li√™n coi nh∆∞ l√† m·ªôt vi·ªác kh√¥ng bao gi·ªù c√≥ th·ªÉ l√†m ƒë∆∞·ª£c‚Äù (M·ªôt ƒë·ªùi ng∆∞·ªùi).
C·∫£m gi√°c d∆∞·ªùng nh∆∞ l√† ch·∫•t li·ªáu tr·ªçng y·∫øu ƒë·ªÉ Th·∫°ch Lam kh√°m ph√° th·∫ø gi·ªõi n·ªôi t√¢m con ng∆∞·ªùi. Tr∆∞·ªõc h√†nh ƒë·ªông kh√¥ng ƒë√∫ng, nh√¢n v·∫≠t c·∫£m gi√°c m√¨nh c√≥ l·ªói. Tr∆∞·ªõc m·ªôt ngh·ªãch c·∫£nh, nh√¢n v·∫≠t c·∫£m gi√°c m√¨nh kh√≥ c√≥ th·ªÉ v∆∞·ª£t qua. Tr∆∞·ªõc s·ª± ƒë·∫•u tranh gi√†nh quy·ªÅn h·∫°nh ph√∫c, nh√¢n v·∫≠t c·∫£m gi√°c m√¨nh kh√¥ng ƒë·ªß can ƒë·∫£m‚Ä¶ C·∫£m gi√°c l√† c√°i ng∆∞·ª°ng kh√¥ng cho nh√¢n v·∫≠t v∆∞·ª£t qua ranh gi·ªõi mong manh c·ªßa c√°i thi·ªán ƒë·ªÉ ng√£ m√¨nh sang c√°i √°c, c√°i x·∫•u xa t·ªôi l·ªói. Th·∫°ch Lam c≈©ng ƒë√£ ƒë·ªÉ cho nh√¢n v·∫≠t t·ª± ƒë·∫•u tranh ƒë·ªÉ ch·ªçn ra m·ªôt l·ªëi ƒëi th√≠ch h·ª£p. V√† bao gi·ªù c√°i thi·ªán, c√°i ƒë·∫πp c≈©ng chi·∫øn th·∫Øng. Con ng∆∞·ªùi l·∫°i tr·ªü v·ªÅ v·ªõi nh·ªØng ph·∫©m ch·∫•t t·ªët ƒë·∫πp c·ªßa m√¨nh. Nh√¢n v·∫≠t c·ªßa Th·∫°ch Lam kh√¥ng tha ho√°, kh√¥ng t·ªôi l·ªói l√† v√¨ v·∫≠y.
Th·∫°ch Lam l√† nh√† vƒÉn c·ªßa c·∫£m gi√°c. Tr∆∞·ªõc nh·ªØng bi·∫øn ƒë·ªông c·ªßa cu·ªôc s·ªëng nh√† vƒÉn ƒë√£ d√πng c·∫£m gi√°c ƒë·ªÉ gi·ªØ nh√¢n v·∫≠t c·ªßa m√¨nh ·ªü l·∫°i v·ªõi c√°i ƒë·∫πp. C√≤n tr∆∞·ªõc ƒë·ªïi thay c·ªßa th·ªùi ti·∫øt th√¨ sao? Nh√† vƒÉn l·∫°i c≈©ng ƒë√°nh th·ª©c c·∫£m gi√°c c·ªßa con ng∆∞·ªùi qua m·ªôt ƒë√™m tr·ªùi tr·ªü l·∫°nh:
‚ÄúBu·ªïi s√°ng h√¥m nay, m√πa ƒë√¥ng ƒë·ªôt nhi√™n ƒë·∫øn, kh√¥ng b√°o cho bi·∫øt tr∆∞·ªõc. V·ª´a m·ªõi ng√†y h√¥m qua tr·ªùi h√£y c√≤n n·∫Øng ·∫•m v√† hanh, c√°i n·∫Øng v·ªÅ cu·ªëi th√°ng m∆∞·ªùi l√†m n·ª©t n·∫ª ƒë·∫•t ru·ªông v√† l√†m gi√≤n kh√¥ nh·ªØng chi·∫øc l√° r∆°i. S∆°n v√† ch·ªã ch∆°i c·ªè g√† ngo√†i c√°nh ƒë·ªìng c√≤n th·∫•y n√≥ng b·ª©c, ch·∫£y m·ªì h√¥i.
Th·∫ø m√† qua m·ªôt ƒë√™m m∆∞a r√†o, tr·ªùi b·ªóng ƒë·ªïi gi√≥ b·∫•c, r·ªìi c√°i l·∫°nh ·ªü ƒë√¢u ƒë·∫øn l√†m cho ng∆∞·ªùi ta t∆∞·ªüng ƒëang ·ªü gi·ªØa m√πa ƒë√¥ng r√©t m∆∞·ªõt‚Äù (Gi√≥ l·∫°nh ƒë·∫ßu m√πa).
R·ªìi c·∫£m gi√°c v·ªÅ m√πi h∆∞∆°ng c√πng t√¨nh y√™u ·ªü bu·ªïi ƒë·∫ßu h√≤ h·∫πn: ‚Äú‚Ä¶ ƒëi qua hai b√™n b·ªù l√° ƒë√£ ∆∞·ªõt s∆∞∆°ng. M√πi ho√†ng lan thoang tho·∫£ng bay trong gi√≥ m√°t‚Ä¶ c√≥ c√°i g√¨ d·ªãu ng·ªçt chƒÉng t∆° ·ªü ƒë√¢u ƒë√¢y, khi·∫øn ch√†ng v∆∞∆°ng ph·∫£i‚Äù (D∆∞·ªõi b√≥ng ho√†ng lan).
Ai r·ªìi c≈©ng tr·∫£i qua m·ªëi t√¨nh ƒë·∫ßu ƒë·∫ßy ng·ªçt ng√†o v√† th∆° m·ªông. Ai r·ªìi c≈©ng c√≥ s·ª± h·ªìi h·ªôp c·ªßa bu·ªïi h√≤ h·∫πn ƒë·∫ßu ti√™n. ƒê·ªçc Th·∫°ch Lam t·∫•t c·∫£ nh·ªØng c·∫£m gi√°c v·ªÅ t·∫°o v·∫≠t, cu·ªôc s·ªëng v√† t√¨nh y√™u b·ªóng b·ª´ng d·∫≠y. N√≥ th·ª©c t·ªânh t√¢m h·ªìn con ng∆∞·ªùi, gi√∫p ta y√™u h∆°n, tr√¢n tr·ªçng h∆°n nh·ªØng x√∫c c·∫£m ng·ªçt ng√†o, nh·ªØng ph√∫t gi√¢y h·∫°nh ph√∫c ƒë√£ c√≥ v√† ƒëang c√≥ trong cu·ªôc ƒë·ªùi.
ƒê·ªÉ di·ªÖn t·∫£ nh·ªØng x√∫c c·∫£m m∆° h·ªì ·∫•y c·ªßa nh√¢n v·∫≠t, Th·∫°ch Lam r·∫•t hay s·ª≠ d·ª•ng t·ª´ c·∫£m gi√°c: ‚Äúch√†ng th·∫•y m·ªôt c·∫£m gi√°c m√°t l·∫°nh tr√†n l√™n hai vai‚Äù (Tr·ªü v·ªÅ); ‚Äúnh·ªõ l·∫°i c·∫£m gi√°c vui m·ª´ng khi th·∫•y b√¥ng l√∫a se s·∫Øt v√†o da th·ªãt‚Äù (Nh√† m·∫π L√™);‚ÄúDung th·∫•y m·ªôt c·∫£m gi√°c ch√°n n·∫£n v√† l·∫°nh l·∫Ωo‚Äù (Hai l·∫ßn ch·∫øt).
‚ÄúQua k·∫Ω l√° c·ªßa c√†nh b√†ng, h√†ng ng√†n ng√¥i sao l·∫•p l√°nh, m·ªôt con ƒëom ƒë√≥m v√†o d∆∞·ªõi m·∫Øt l√°, v√πng s√°ng nh·ªè xanh nh·∫•p nh√°y, r·ªìi hoa r·ª•ng xu·ªëng vai Li√™n khe kh·∫Ω, th·ªânh tho·∫£ng t·ª´ng h·∫°t. T√¢m h·ªìn Li√™n y√™n tƒ©nh h·∫≥n, c√≥ nh·ªØng c·∫£m gi√°c m∆° h·ªì kh√≥ hi·ªÉu‚Äù (Hai ƒë·ª©a tr·∫ª).
V√† nh·ªØng t·ª´ ch·ªâ c·∫£m gi√°c, di·ªÖn t·∫£ c·∫£m gi√°c nh∆∞: tho√°ng tr√¥ng th·∫•y, l·ªù m·ªù, c·∫£m th·∫•y, h√¨nh nh∆∞, h√¨nh nh∆∞ c·∫£m th·∫•y, t·ª±a nh∆∞‚Ä¶
‚ÄúTh√†nh t·ª±a nh∆∞ th·∫•y trong l√≤ng m∆∞a b·ª•i, bu·ªìn r·∫ßu v√† ch√°n n·∫£n, m·ªôt n·ªói bu·ªìn kh√¥ng s√¢u s·∫Øc, nh∆∞ng √™m ƒë·ªÅm l√†m t√™ li·ªát c·∫£ t√¢m h·ªìn‚Äù (Cu·ªën s√°ch b·ªè qu√™n).
‚ÄúCh√†ng v·ª´a tho√°ng ng·ª≠i th·∫•y c√°i m√πi th∆°m v√† b√©o c·ªßa nh·ªØng mi·∫øng th·ªãt ∆∞·ªõp m√† m·ª° c√≤n d√≠nh ·ªü tay‚Äù (ƒê√≥i).
‚ÄúCh√†ng m∆° m√†ng y√™u c√¥ th√¥n n·ªØ, v√† ∆∞·ªõc mong c√πng nhau s·ªëng trong c·∫£nh thanh b√¨nh d∆∞·ªõi m·ªôt t√∫p l·ªÅu tranh‚Äù(Tr·ªü v·ªÅ).
ƒêi s√¢u v√†o ƒë·ªùi s·ªëng t√¢m linh nh√¢n v·∫≠t v·ªõi nh·ªØng c·∫£m x√∫c v√† c·∫£m gi√°c tinh t·∫ø, ng√¥n ng·ªØ Th·∫°ch Lam nh·∫π nh√†ng, ƒë·∫≠m ch·∫•t tr·ªØ t√¨nh man m√°c. C√°i ƒë·∫πp c·ªßa ng√¥n ng·ªØ Th·∫°ch Lam l√† c√°i ƒë·∫πp c·ªßa th·ª© ng√¥n ng·ªØ v·ª´a cho ta nh√¨n v√† cho ta c·∫£m. T√¢m h·ªìn ƒëa c·∫£m v√† tinh t·∫ø ƒë·∫øn ƒë·ªô c√≥ th·ªÉ thu nh·∫≠n ƒë∆∞·ª£c s·ª± thay ƒë·ªïi v·ªÅ ƒë·ªô √°nh trƒÉng hay √¢m s·∫Øc c√°c lo·∫°i l√° kh√¥ r·ª•ng va v√†o ƒë·∫•t, ƒë√£ ƒëem ƒë·∫øn cho b·∫°n ƒë·ªçc nh·ªØng trang vƒÉn ƒë·∫°t ƒë·∫øn s·ª± trong s√°ng, thu·∫ßn khi·∫øt c·ªßa ti·∫øng Vi·ªát, c√≥ kh·∫£ nƒÉng di·ªÖn t·∫£ ƒë∆∞·ª£c m·ªôt c√°ch ƒë·∫ßy ƒë·ªß nh·ªØng cung b·∫≠c kh√°c nhau c·ªßa ƒë·ªùi s·ªëng n·ªôi t√¢m con ng∆∞·ªùi ·ªü ƒë·ªô tinh vi nh·∫•t. Trong m·ªói con ng∆∞·ªùi d∆∞·ªùng nh∆∞ ai c≈©ng c√≥ m·ªôt ƒë·ªùi s·ªëng n·ªôi t√¢m ƒë·∫ßy b√≠ m·∫≠t. V√† Th·∫°ch Lam, m·ªôt nh√† gi·∫£i ph·∫´u t√¢m l√Ω t√†i ba, ƒë√£ l√°ch s√¢u ng√≤i b√∫t c·ªßa m√¨nh v√†o m·ªçi ng√µ ng√°ch c·ªßa t√¢m h·ªìn ƒë·ªÉ kh√°m ph√° c√°i b√≠ m·∫≠t ·∫•y:
‚ÄúT√¥i c·∫£m th·∫•y m·ªôt c√°i th√∫ kho√°i l·∫°c k·ª≥ d·ªã, khe kh·∫Ω v√† th·∫ßm l·∫∑ng rung ƒë·ªông trong ng∆∞·ªùi, c√≥ l·∫Ω l√† c√°i kho√°i l·∫°c b·ªã c√°m d·ªó, m√† c≈©ng c√≥ l·∫Ω c√°i kho√°i l·∫°c ƒë√£ ƒë√® n√©n ƒë∆∞·ª£c s·ª± c√°m d·ªó. V√† m·ªôt m·ªëi nu·ªëi ti·∫øc ng·∫•m ng·∫ßm, t√¥i kh√¥ng t·ª± th√∫ cho t√¥i bi·∫øt v√† c≈©ng c·ªë √Ω kh√¥ng nghƒ© ƒë·∫øn, khi·∫øn cho c√°i c·∫£m gi√°c ·∫•y c·ªßa t√¢m h·ªìn t√¥i th√™m m·ªôt v·∫ª r·ªùn r·ª£n v√† s√¢u s·∫Øc‚Äù (S·ª£i t√≥c), m·ªôt c√°i g√¨ d·ªãu ng·ªçt chƒÉng t∆° ƒë√¢u d√¢y, m·ªôt s·ª± rung ƒë·ªông kh·∫Ω nh∆∞ c√°nh b∆∞·ªõm non hay nh·ªØng c√°i b√© nh·ªè, h√®n m·ªçn h√†ng ng√†y ƒëang ph√° ho·∫°i cu·ªôc ƒë·ªùi‚Ä¶
Tr√°i tim m·∫´n c·∫£m c·ªßa Th·∫°ch Lam ƒë√£ th·∫•u hi·ªÉu ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng x√∫c c·∫£m s√¢u k√≠n nh·∫•t b√™n trong t√¢m h·ªìn con ng∆∞·ªùi v√† √¥ng lu√¥n tr√¢n tr·ªçng nh·ªØng t√¨nh c·∫£m ·∫•y. T√¢m h·ªìn ƒëa c·∫£m c≈©ng ƒë√£ ƒëi v√†o nh·ªØng trang vi·∫øt c·ªßa √¥ng, t·∫°o cho √¥ng m·ªôt vƒÉn phong v√† c·ªët c√°ch ri√™ng bi·ªát. C√°i nh·∫π nh√†ng l·∫∑ng l·∫Ω t·ª´ cu·ªôc s·ªëng d∆∞·ªùng nh∆∞ n·∫øu b∆∞·ªõc ƒëi m·∫°nh th√¨ s·ª£ ƒë·∫•t ƒëau ƒë√£ chuy·ªÉn th√†nh gi·ªçng k·ªÉ nh·ªè nh·∫π, d·ªãu d√†ng m√† s√¢u l·∫Øng trong vƒÉn √¥ng. V≈© Ng·ªçc Phan cho r·∫±ng: ‚Äú√îng c√≥ m·ªôt ng√≤i b√∫t l·∫∑ng l·∫Ω, ƒëi·ªÅm tƒ©nh v√¥ c√πng, ng√≤i b√∫t chuy√™n t·∫£ t·ªâ m·ªâ nh·ªØng c√°i r·∫•t nh·ªè v√† r·∫•t ƒë·∫πp, nh·ªØng c·∫£m t√¨nh, c·∫£m gi√°c c·ªèn con n·∫£y n·ªü v√† bi·ªÉu l·ªô ·ªü ƒë·ªß c√°c h·∫°ng ng∆∞·ªùi m√† √¥ng t·∫£ m·ªôt c√°ch th·∫≠t tinh vi‚Ä¶‚Äù C√≤n gi√°o s∆∞ Phong L√™ th√¨ nh·∫≠n x√©t r·∫±ng: ‚ÄúTh·∫°ch Lam c√≥ m·ªôt b√∫t ph√°p tinh t·∫ø, tr·∫ßm tƒ©nh, kh√°ch quan ‚Äì nh∆∞ng kh√¥ng kh√°ch quan ch·ªß nghƒ©a, lu√¥n lu√¥n ·∫©n tho√°ng m·ªôt th√°i ƒë·ªô, m·ªôt t√¢m s·ª± k√≠n ƒë√°o m√† c√≥ s·ª©c th√¥ng b√°o v√† lan truy·ªÅn.‚Äù
Th·∫°ch Lam tr·∫ßm l·∫∑ng, c√°i s·ª± y√™u c·ªßa √¥ng c≈©ng tr·∫ßm l·∫∑ng, l·∫Øng s√¢u ƒë·ªÉ r·ªìi gi·ªçng vƒÉn ƒë·∫≠m ch·∫•t tr·ªØ t√¨nh. M·ªôt con ng∆∞·ªùi lu√¥n y√™u c√°i ƒë·∫πp, ch·∫Øt chiu t·ª´ng m·∫£nh ƒë·∫πp b·ªã v∆∞∆°ng v√£i ·ªü kh·∫Øp th·∫ø gian n√†y ƒë√£ ƒë·ªÉ l√≤ng m√¨nh rung l√™n, ho√† nh·∫≠p, c·∫£m th√¥ng, chia s·∫ª nh·ªØng ƒë·∫Øng cay c·ªßa cu·ªôc ƒë·ªùi c√πng nh·ªØng con ng∆∞·ªùi b·∫•t h·∫°nh. Tr√°i tim Th·∫°ch Lam ƒë√£ kh√¥ng bi·∫øt bao l·∫ßn ph·∫£i th·ªïn th·ª©c tr∆∞·ªõc nh·ªØng th√¢m ph·∫≠n nh·ªè b√©, kh·ªï ƒëau ·ªü c√µi ƒë·ªùi n√†y. V√† ch√≠nh v√¨ th·∫ø, vƒÉn Th·∫°ch Lam v·ª´a gi·∫£n d·ªã trong s√°ng, v·ª´a g·ª£i l√™n m·ªôt n·ªói bu·ªìn man m√°c, m·ªôt n·ªói bu·ªìn in ƒë·∫≠m trong vƒÉn Th·∫°ch Lam kh·∫Øc kho·∫£i ·ªü ch·ªó n√†y, b√†ng b·∫°c ·ªü ch·ªó kh√°c, tr·ªü th√†nh kh√≠ quy·ªÉn t√¢m tr·∫°ng bao ph·ªß nh·ªØng c·∫£nh ƒë·ªùi m√† nh√† vƒÉn d·∫´n ta v√†o.
Nh√¢n v·∫≠t c·ªßa Th·∫°ch Lam h·∫ßu h·∫øt ƒë·ªÅu c√≥ m·ªôt s·ªë ph·∫≠n ƒë√°ng bu·ªìn, m·ªôt c·∫£nh ƒë·ªùi ngh·ªã√™t ng√£. Cu·ªôc s·ªëng kh·ªën c√πng ƒë√£ khi·∫øn cho nhi·ªÅu th√¢n ph·∫≠n ƒëi ƒë·∫øn ng√µ c·ª•t v√† ph·∫£i t√¨m ƒë·∫øn c√°i ch·∫øt nh∆∞ m·∫π L√™ (Nh√† m·∫π L√™), Dung (Hai l·∫ßn ch·∫øt), B√†o (Ng∆∞·ªùi b·∫°n tr·∫ª)‚Ä¶ C√°i ch·∫øt c·ªßa h·ªç ƒë√£ t·∫°o cho √¢m ƒëi·ªáu c√¢u chuy·ªán ch√πng xu·ªëng b·ªüi qu√° th∆∞∆°ng t√¢m:
‚Äú‚Ä¶ b√°c L√™ l√™n c∆°n s·ªët. Nh·ªØng c√°i r√πng m√¨nh l·∫°nh l·∫Ωo n·ªëi nhau l∆∞·ªõt tr√™n da b√°c, manh chi·∫øu r√°ch kh√¥ng ƒë·ªß ƒë·∫Øp ·∫•m th√¢n. Trong l√∫c m√™ s·∫£ng, b√°c L√™ t∆∞·ªüng nh·ªõ l·∫°i cu·ªôc ƒë·ªùi m√¨nh, t·ª´ l√∫c c√≤n b√© ƒë·∫øn b√¢y gi·ªù, ch·ªâ to√†n nh·ªØng ng√†y kh·ªï s·ªü, nh·ªçc nh·∫±n. C√°i ngh√®o n√†n kh√¥ng bi·∫øt t·ª± bao gi·ªù ƒë√£ v√†o nh√† B√°c, l√∫c sinh ra b√°c ƒë√£ th·∫•y n√≥ r·ªìi, v√† t·ª´ ƒë·∫•y, n√≥ c·ª© theo li·ªÅn b√°c m√£i. Nh∆∞ng gi√° c·ª© c√≥ ng∆∞·ªùi m∆∞·ªõn l√†m th√¨ c≈©ng kh√¥ng ƒë·∫øn n·ªói b√°c nh·ªõ l·∫°i nh·ªØng bu·ªïi kh√≥ khƒÉn ƒëi l√†m, nh·ªØng l√∫c vui v·∫ª ƒë∆∞·ª£c lƒ©nh g·∫°o v·ªÅ cho con, nh·ªØng b·ªØa c∆°m n√≥ng m√πa r√©t‚Ä¶
‚Ä¶ ƒê·∫•y c√≤n l√† nh·ªØng ng√†y no ƒë·ªß. R·ªìi ƒë·∫øn nh·ªØng bu·ªïi ch·ª£ v·∫Øng, nh·ªØng ng√†y nh·ªãn ƒë√≥i nh∆∞ h√¥m nay. B√°c m∆° m√†ng th·∫•y v√†ng son ch√≥i l·ªçi trong nh√† √¥ng B√°, th·∫•y n√©t m·∫∑t gian √°c, tinh ngh·ªãch c·ªßa c·∫≠u Ph√∫c, con ch√≥ T√¢y nhe nanh ch·ªìm l√™n‚Ä¶‚Äù (Nh√† m·∫π L√™).
Cu·ªôc ƒë·ªùi c·ªßa m·∫π L√™ d∆∞·ªùng nh∆∞ ch·ªâ ƒë∆∞·ª£c g√≥i g·ªçn trong ch·ªØ ngh√®o h√®n ƒë·ªÉ r·ªìi ƒë√£ g√¢y ra b·∫•t h·∫°nh. B·∫•t h·∫°nh cho b√°c v√† b·∫•t h·∫°nh cho nh·ªØng ƒë·ª©a tr·∫ª m·ªì c√¥i. Cu·ªôc ƒë·ªùi ch√∫ng r·ªìi s·∫Ω ra sao, ch√∫ng s·∫Ω ƒëi v·ªÅ ƒë√¢u khi b√™n m√¨nh kh√¥ng c√≥ m·∫π, l·∫°i tay tr·∫Øng? N·ªói bu·ªìn ƒëau d∆∞·ªùng nh∆∞ ƒë∆∞·ª£c n√©n l·∫°i r·ªìi to·∫£ ra, n√©n l·∫°i trong l√≤ng t√°c gi·∫£ ƒë·ªÉ r·ªìi to·∫£ ra √¢m ƒëi·ªáu bu·ªìn cho ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc su·ªët c·∫£ c√¢u chuy·ªán.
Th·∫ø gi·ªõi ngh·ªá thu·∫≠t c·ªßa Th·∫°ch Lam l√† th·∫ø gi·ªõi c·ªßa nh·ªØng ng∆∞·ªùi ngh√®o kh√≥ cam ch·ªãu, th·∫ø gi·ªõi c·ªßa nh·ªØng ng∆∞·ªùi quanh nƒÉm ph·∫£i v·∫≠t l·ªôn v·ªõi mi·∫øng c∆°m manh √°o, b·ªã ng∆∞·ª£c ƒë√£i ƒë·∫øn th·∫≠m t·ªá: Li√™n (M·ªôt ƒë·ªùi ng∆∞·ªùi), Minh (C√°i ch√¢n qu√®), Sinh (ƒê√≥i)‚Ä¶ v√† cho d√π ch∆∞a ph·∫£i t√¨m ƒë·∫øn c√°i ch·∫øt nh∆∞ng nh·ªØng d·∫±n v·∫∑t, nh·ªØng kh·ªï ƒëau ƒë√£ l√†m cho h·ªç ƒëi√™u ƒë·ª©ng, t√†n t·∫°. K·∫øt th√∫c c√¢u chuy·ªán M·ªôt ƒë·ªùi ng∆∞·ªùi, gi·ªçng ƒëi·ªáu bu·ªìn man m√°c lan to·∫£ trong l√≤ng ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc tr∆∞·ªõc t∆∞∆°ng lai m√π m·ªãt c·ªßa Li√™n:
‚ÄúNg√†y n·ªç n·ªëi ti·∫øp n√†y kia, Li√™n ph·∫£i ch·ªãu c√°i ƒë·ªùi kh·ªï s·ªü, ƒëau ƒë·ªõn m·ªçi ng√†y. C√°i m·ªông cu·ªôc ƒë·ªùi sung s∆∞·ªõng v·ªõi T√¢m, Li√™n bu·ªìn r·∫ßu coi nh∆∞ l√† nh·ªØng v·∫≠t t·ªët ƒë·∫πp m√† n√†ng th·∫•y b·∫ßy trong t·ªß k√≠nh c√°c c·ª≠a h√†ng, nh·ªØng v·∫≠t qu√Ω gi√° m√† n√†ng t∆∞·ªüng kh√¥ng bao gi·ªù c√≥ th·ªÉ v·ªÅ n√†ng ƒë∆∞·ª£c‚Äù (M·ªôt ƒë·ªùi ng∆∞·ªùi).
M·ªôt s·ª± cam ch·ªãu ƒë·∫øn c√πng c·ª±c c·ªßa nh·ªØng con ng∆∞·ªùi c√≥ ƒë·ªô d∆∞ ph·∫©m ch·∫•t l√†m ng∆∞·ªùi. V√† ch√≠nh v√¨ v·∫≠y, kh√°c v·ªõi con ng∆∞·ªùi l√†m tr√≤, con ng∆∞·ªùi ƒë√°nh r∆°i ph·∫©m ch·∫•t l√†m ng∆∞·ªùi trong s√°ng t√°c c·ªßa Nguy·ªÖn C√¥ng Hoan, con ng∆∞·ªùi b·ªã v·∫≠t ho√°, b√°n d·∫ßn s·ª± s·ªëng nh∆∞ trong s√°ng t√°c c·ªßa Nam Cao, con ng∆∞·ªùi h√†nh ƒë·ªông c·∫£i t·∫°o x√£ h·ªôi v√¨ m·ª•c ti√™u c√° nh√¢n v·ªõi nh·ªØng ·∫£o t∆∞·ªüng xa v·ªùi c·ªßa Nh·∫•t Linh, Kh√°i H∆∞ng.. T√¢m h·ªìn Th·∫°ch Lam l√† ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng cho nh√† vƒÉn kh√°m ph√° mi√™u t·∫£. ƒê√≥ l√† m·ªôt kh·ªëi th·ªßy tinh trong su·ªët, mong manh, d·ªÖ v·ª°, kh√¥ng quen va ch·∫°m v·ªõi nh·ªØng xung ƒë·ªôt, m√¢u thu·∫´n kh·∫Øc nghi·ªát c·ªßa cu·ªôc ƒë·ªùi. √Çm ƒëi·ªáu bu·ªìn trong truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam c≈©ng v√¨ th·∫ø r·∫•t ri√™ng. Kh√¥ng bi th·∫£m nh∆∞ Nam Cao, kh√¥ng d·ªØ d·ªôi nh∆∞ V≈© Tr·ªçng Ph·ª•ng, kh√¥ng tuy·ªát v·ªçng nh∆∞ Nh·∫•t Linh, Kh√°i H∆∞ng‚Ä¶ Th·∫°ch Lam bu·ªìn m√† ƒë·∫πp, bu·ªìn nh·∫π nh√†ng nh∆∞ng day d·ª©t, √°m ·∫£nh kh√¥n ngu√¥i v·ªÅ th√¢n ph·∫≠n l√†m ng∆∞·ªùi.
V·ªõi ng√≤i b√∫t hi·ªán th·ª±c gi√†u t√≠nh nh√¢n ƒë·∫°o, h√¨nh ·∫£nh nh·ªØng ng∆∞·ªùi d√¢n ngh√®o t·ª´ th√†nh th·ªã ƒë·∫øn n√¥ng th√¥n, t·ª´ nh·ªØng ng∆∞·ªùi tr√≠ th·ª©c ƒë·∫øn nh·ªØng c√¥ g√°i b√°n th√¢n ƒë·ªÅu ƒë∆∞·ª£c Th·∫°ch Lam mi√™u t·∫£ h·∫øt s·ª©c ch√¢n th·∫≠t. K·∫øt th√∫c c√¢u chuy·ªán l√† t∆∞∆°ng lai ƒëen t·ªëi m·ªù m·ªãt c·ªßa nh·ªØng th√¢n ph·∫≠n ngh√®o kh√≥ nh·ªçc nh·∫±n. V√† gi·ªçng ƒëi·ªáu bu·ªìn tr·∫ßm g·ª£i ni·ªÅm x√≥t xa th∆∞∆°ng c·∫£m v·ªÅ s·ªë ph·∫≠n b·∫•p b√™nh c·ªßa con ng∆∞·ªùi d∆∞·ªõi x√£ h·ªôi c≈© l√† n√©t ƒë·∫∑c tr∆∞ng c·ªßa phong c√°ch truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam. M·ªôt n·ªói bu·ªìn man m√°c nh√® nh·∫π ph·ªß l√™n v√† th·∫•m v√†o ƒë·ªùi s·ªëng c·ªßa c√°c nh√¢n v·∫≠t, n·ªói bu·ªìn xa x√¥i, n·ªói bu·ªìn m∆° h·ªì. M·ªôt c√¥ h√†ng x√©n, m·ªôt c√¥ Li√™n, m·ªôt c√¥ Dung.. s·ªëng bu·ªìn b√£ trong gia ƒë√¨nh v√† c·∫£ ·ªü x√£ h·ªôi. M·ªôt ƒë·ª©a tr·∫ª c·ªë th·ª©c ƒë√™m ch·ªâ ƒë·ªÉ nh√¨n √°nh s√°ng ƒë√®n c·ªßa chuy·∫øn t√†u ƒë√™m v·ªõi hy v·ªçng ƒë∆∞·ª£c nh√¨n th·∫•y c·∫£nh n√°o nhi·ªát ·ªü s√¢n ga. Th·∫°ch Lam gieo v√†o l√≤ng ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc s·ª± th∆∞∆°ng c·∫£m cho nh·ªØng ki·∫øp ng∆∞·ªùi nh·ªçc nh·∫±n. h√¨nh ·∫£nh ng∆∞·ªùi b√°n b√°nh gi·∫ßy gi√≤ trong ƒë√™m khuya v·∫Øng l·∫∑ng, qua vi·ªác mi√™u t·∫£ ti·∫øng rao bu·ªìn th·∫£m, y·∫øu ·ªõt v√† u·ªÉ o·∫£i nh∆∞ mang m·ªôt n·ªói th·∫•t v·ªçng c√πng l·ªùi k·∫øt th√∫c b√πi ng√πi: ‚Äúc√°i ƒë·ªùi t·ªëi tƒÉm ·∫•y, nh·ªØng ƒë∆∞·ªùng ph·ªë xa, h·∫ªo l√°nh nh∆∞ kh√¥ng c√≤n mong m·ªèi ch√∫t g√¨‚Äù (C√¥ h√†ng x√©n). Nh√† vƒÉn v·ªõi gi·ªçng di·ªáu n√†y ƒë√£ kh√°i qu√°t l√™n c·∫£ m·ªôt b·ª©c tranh hi·ªán th·ª±c x√£ h·ªôi ƒë∆∞∆°ng th·ªùi. T·∫°i ƒë√≥ nh·ªØng ki·∫øp ng∆∞·ªùi lu√¥n ph·∫£i s·ªëng m·ªèi m√≤n, nh·ªçc nh·∫±n, v√¥ v·ªçng‚Ä¶ ƒêi·ªÅu n√†y cho th·∫•y s·ª± k·∫øt n·ªëi xuy√™n su·ªët trong c·∫£m h·ª©ng s√°ng t·∫°o c·ªßa Th·∫°ch Lam. Trong b·∫•t c·ª© th·ªÉ lo·∫°i n√†o, ng√≤i b√∫t c·ªßa √¥ng c≈©ng nghi√™ng v·ªÅ ph√≠a nh·ªØng con ng∆∞·ªùi nh·ªè b√© b·∫±ng m·ªôt gi·ªçng vƒÉn ƒë·∫ßy l√≤ng tr·∫Øc ·∫©n, cho th·∫•y ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng cu·ªôc s·ªëng t√π ƒë·ªçng, b·∫ø t·∫Øc c·ªßa c·∫£ ƒë·ªùi ng∆∞·ªùi. Ngay c·∫£ nh·ªØng ng∆∞·ªùi l·∫ßm l·ª° trong ch·ªën b√πn l·∫ßy c·ªßa x√£ h·ªôi √¥ng c≈©ng mi√™u t·∫£ h·ªç b·∫±ng gi·ªçng vƒÉn x√≥t xa, bu·ªìn ch·ª© kh√¥ng ch√¨ chi·∫øt, khinh r·∫ª. √îng c√≤n t√¨m s√¢u trong t√¢m can h·ªç nh·ªØng n√©t ƒë·∫πp c√≤n ti·ªÅm ·∫©n trong b·∫£n ch·∫•t c·ªßa h·ªç.
Th·∫°ch Lam ƒë√£ t·ª´ng quan ni·ªám: ‚Äúc√°i th·ª±c t√†i c·ªßa nh√† vƒÉn ngu·ªìn g·ªëc ch√≠nh l√† ·ªü t√¢m h·ªìn nh√† vƒÉn, m·ªôt ngh·ªá sƒ© ph·∫£i c√≥ m·ªôt t√¢m h·ªìn phong ph√∫, nh·ªØng t√¨nh c·∫£m d·ªìi d√†o. N·∫øu kh√¥ng, ngh·ªá sƒ© ƒë√≥ ch·ªâ l√† th·ª£ vƒÉn kh√©o th√¥i.‚Äù √îng ƒë√£ l·∫∑ng l·∫Ω t·ª± m·ªï x·∫ª m√¨nh ƒë·ªÉ x√¢y d·ª±ng n√™n nh·ªØng con ng∆∞·ªùi s·ªëng ƒë·ªông gi·ªØa cu·ªôc ƒë·ªùi th∆∞·ªùng. V√† t·ª´ ƒë√≥, ng√¥n ng·ªØ trong truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam l√† th·ª© ng√¥n ng·ªØ ƒë∆∞·ª£c ho√† tr·ªôn gi·ªØa ng√¥n ng·ªØ t√°c gi·∫£ v√† ng√¥n ng·ªØ nh√¢n v·∫≠t.
‚ÄúT√¢m th·∫•y ng√†y nay c≈©ng nh∆∞ m·ªçi ng√†y, ng√†y kia c≈©ng th·∫ø n·ªØa, t·∫•t c·∫£ cu·ªôc ƒë·ªùi n√†ng l√∫c n√†o c≈©ng ch·ªãu kh√≥ v√† h·∫øt s·ª©c nh∆∞ t·∫•m v·∫£i th√¥ d·ªát ƒë·ªÅu nhau. C√≥ ph·∫£i ƒë√¢u ch·ªâ m√¨nh c√¥; trong nh·ªØng lu·ªπ tre xanh kia, bao nhi√™u ng∆∞·ªùi c≈©ng nh∆∞ c√¥, c≈©ng ph·∫£i ch·ªãu kh√≥ v√† nh·ªçc nh·∫±n ƒë·ªÉ ki·∫øm ti·ªÅn nu√¥i ch·ªìng, nu√¥i con, nu√¥i c√°c em.‚Äù (C√¥ h√†ng x√©n).
Th·∫≠t kh√≥ c√≥ th·ªÉ ph√¢n bi·ªát ƒë√¢u l√† ng√¥n ng·ªØ t√°c gi·∫£ ƒë√¢u l√† ng√¥n ng·ªØ nh√¢n v·∫≠t . Nh√† vƒÉn ƒë√£ th·ª±c s·ª± ƒë·∫∑t m√¨nh v√†o ƒë·ªãa v·ªã nh√¢n v·∫≠t ƒë·ªÉ n√≥i l√™n suy nghƒ© v·ªÅ s·ªë ph·∫≠n v√† cu·ªôc ƒë·ªùi nh·ªØng c√¥ h√†ng x√©n ngh√®o kh√≥ s·ªõm t·ªëi ph·∫£i t·∫ßn t·∫£o v·∫•t v·∫£ v√¨ gia ƒë√¨nh. V√† Th·∫ø L·ªØ ƒë√£ r·∫•t x√∫c ƒë·ªông khi nh·ªõ v·ªÅ Th·∫°ch Lam: ‚ÄúS·ª± th·∫≠t t√¢m h·ªìn Th·∫°ch Lam di·ªÖn trong vƒÉn ch∆∞∆°ng ph·ª©c t·∫°p nhi·ªÅu h√¨nh, nhi·ªÅu v·∫ª, nh∆∞ng bao gi·ªù c≈©ng ƒë·∫±m th·∫Øm, th√¢n m·∫≠t, c≈©ng nh√¢n h·∫≠u, c≈©ng ngh·∫πn ng√†o m·ªôt ch√∫t l·ªá th·∫ßm k√≠n c·ªßa t√¨nh th∆∞∆°ng.‚Äù (Th·∫°ch Lam v√† vƒÉn ch∆∞∆°ng)
Th·∫°ch Lam lu√¥n y√™u th∆∞∆°ng v√† tr√¢n tr·ªçng ƒë·ªëi v·ªõi con ng∆∞·ªùi, gi·ªçng vƒÉn c·ªßa √¥ng c≈©ng v√¨ th·∫ø m√† mang m·ªôt h∆°i th·ªü ·∫•m √°p, c√≥ s·ª± ƒë·ªìng c·∫£m s√¢u s·∫Øc gi·ªØa ng∆∞·ªùi v·ªõi ng∆∞·ªùi, gi·ªØa nh√† vƒÉn v·ªõi nh√¢n v·∫≠t. Th·∫°ch Lam x∆∞ng h√¥ v·ªõi nh√¢n v·∫≠t r·∫•t nh·∫π nh√†ng v√† th√¢n m·∫≠t, b·∫±ng c√°ch g·ªçi t√™n: Li√™n, T√¢m, Sinh‚Ä¶ ho·∫∑c b·∫±ng c√°ch g·ªçi tr√¨u m·∫øn M·∫π, m·∫π L√™, ch√†ng, n√†ng‚Ä¶. Th·∫°ch Lam ƒë√£ r·∫•t ƒë·ªìng c·∫£m v·ªõi ng∆∞·ªùi lao ƒë·ªông v√† d∆∞·ªùng nh∆∞ cao h∆°n c√≤n l√† s·ª± ho√† nh·∫≠p v√†o d√≤ng ng∆∞·ªùi kh·ªën kh·ªï ·∫•y. Nh√¢n v·∫≠t Th·∫°ch Lam lu√¥n c√≥ m·ªôt c√°i t√™n r·∫•t nh·∫π, v·∫ßn kh√¥ng ho·∫∑c v·∫ßn b·∫±ng nh∆∞ ch√≠nh con ng∆∞·ªùi v√† t√¨nh c·∫£m trong su·ªët, d·ªãu d√†ng, m·ªèng manh c·ªßa h·ªç v·∫≠y.
C√πng vi·∫øt v·ªÅ n·ªói kh·ªï, c·∫£nh ng·ªô c·ªßa con ng∆∞·ªùi trong x√£ h·ªôi: s·ª± b∆∞∆°n ch·∫£i nh·ªçc nh·∫±n, s·ª± ngh√®o t√∫ng hay nh·ªØng k·∫ª ph·∫£i l√†m c√°i ngh·ªÅ b√°n th√¢n m·∫°t h·∫°ng nh·∫•t trong x√£ h·ªôi nh∆∞ng kh√°c v·ªõi c√°ch k·ªÉ c·ªßa Nam Cao l·∫°nh l√πng kh√°ch quan, hay kh√¥ng tr√†o ph√∫ng nh∆∞ V≈© Tr·ªçng Ph·ª•ng‚Ä¶ ng√¥n ng·ªØ Th·∫°ch Lam s·ª≠ d·ª•ng c√≥ t√°c d·ª•ng xoa d·ªãu n·ªói ƒëau, kh√¥ng c√≥ ranh gi·ªõi c·ªßa ƒë·∫≥ng c·∫•p, t·∫ßng l·ªõp x√£ h·ªôi.
T√°c ph·∫©m Th·∫°ch Lam c√†ng ƒë·ªçc c√†ng b·ªã l√¥i cu·ªën, c√†ng ƒë·ªçc c√†ng say. √îng ƒë√£ bi·∫øt ch·ªçn cho m√¨nh m·ªôt l·ªëi ng√¥n ng·ªØ r·∫•t ri√™ng, r·∫•t ƒë·ªôc ƒë√°o. Ng√¥n ng·ªØ l√† ch·∫•t li·ªáu, l√† ph∆∞∆°ng ti·ªán bi·ªÉu hi·ªán mang t√≠nh ƒë·∫∑c tr∆∞ng c·ªßa vƒÉn h·ªçc. Nh∆∞ng kh√¥ng ph·∫£i b·∫•t c·ª© ng√¥n ng·ªØ n√†o c≈©ng l√† ng√¥n ng·ªØ c·ªßa vƒÉn h·ªçc. Ch·ªâ trong ng√¥n ng·ªØ ƒë·ªùi s·ªëng ƒë∆∞·ª£c trau d·ªìi, m√†i d≈©a k·ªπ m·ªõi chuy·ªÉn t·∫£i ƒë∆∞·ª£c m·ªôt c√°ch ngh·ªá thu·∫≠t cu·ªôc s·ªëng h√†ng ng√†y. V√† m·ªói nh√† vƒÉn c√≥ phong c√°ch ƒë·ªÅu ƒë·ªÉ l·∫°i m·ªôt d·∫•u ·∫•n ri√™ng v·ªÅ ng√¥n ng·ªØ tr√™n vƒÉn ƒë√†n. Th·∫°ch Lam ƒë√£ l·ª±a ch·ªçn ng√¥n ng·ªØ th·ªÉ hi·ªán m√¨nh b·∫±ng ng√¥n t·ª´ gi·∫£n d·ªã, trong s√°ng, m∆∞·ª£t m√† nh∆∞ng s√¢u l·∫Øng, ƒë·∫±m th·∫Øm v√† th·∫•m ƒë∆∞·ª£m t√¨nh ng∆∞·ªùi. VƒÉn Th·∫°ch Lam nh·∫π nh√†ng nh∆∞ng s·ª©c g·ª£i m·ªü l·ªõn v√† c√≥ kh·∫£ nƒÉng kh∆°i s√¢u t√¨m v√†o c·∫£m gi√°c. √îng ƒë√£ d√πng th·ªß ph√°p so s√°nh ƒë·ªÉ mi√™u t·∫£ t√¢m h·ªìn nh√¢n v·∫≠t v√† thi√™n nhi√™n: ‚ÄúTi·∫øng m∆∞a reo v√† gi√≥ th·ªïi nh∆∞ m·ªôt th·ª© √¢m nh·∫°c vui vui, ru ng·ªß ng∆∞·ªùi ta d·∫ßn d·∫ßn‚Äù (Ti·∫øng chim k√™u);‚ÄúT√¢m h·ªìn Th√†nh tr∆° tr·ªçi nh∆∞ m·ªôt c√°nh ƒë·ªìng th·∫•p m√† l√∫a ƒë√£ g·∫∑t r·ªìi‚Äù (Cu·ªën s√°ch b·ªã b·ªè qu√™n); ‚Äúb√† c·ª• gi√† l√™ nh√≠ch l·∫°i g·∫ßn, c√∫i xu·ªëng khe kh·∫Ω k√©o l·∫°i nh∆∞ c√≥ m·ªôt v·∫øt th∆∞∆°ng ch∆∞a kh·ªèi‚Äù (Nh√† m·∫π L√™).
S·ª≠ d·ª•ng nhi·ªÅu th·ªß ph√°p so s√°nh nh∆∞ng kh√¥ng nh√†m ch√°n, ng∆∞·ª£c l·∫°i, r·∫•t ƒë·∫Øt, r·∫•t hay. N√≥ l√†m cho c√¢u vƒÉn gi√†u h√¨nh t∆∞·ª£ng v√† s·ª©c bi·ªÉu c·∫£m. So s√°nh c√πng v·ªõi c·∫£nh ng·∫Øt nh·ªãp c√¢u d√†i, ng·∫Øn nh·ªãp nh√†ng uy·ªÉn chuy·ªÉn t·∫°o cho t√°c ph·∫©m gi√†u nh·∫°c ƒëi·ªáu:
‚ÄúChi·ªÅu, chi·ªÅu r·ªìi. M·ªôt chi·ªÅu √™m ·∫£ nh∆∞ ru‚Ä¶‚Äù (Hai ƒë·ª©a tr·∫ª); ‚Äúc√≥ c√°i g√¨ d·ªãu ng·ªçt, chƒÉng t∆° ƒë√¢u ƒë√¢y‚Äù (D∆∞·ªõi b√≥ng ho√†ng lan); ‚Äúnh·ªØng th·ª© h√†ng nho nh·ªè, kh√°c nhau v√† xinh x·∫Øn: cu·ªôn ch·ªâ, bao kim, h·ªôp b√∫t, c√∫c √°o, gi·∫•y l∆° m·ªôt trƒÉm th·ª© l·∫∑t v·∫°t qua l·∫°i tr√™n ng√≥n tay nh·ªè b√© c·ªßa thi·∫øu n·ªØ, v·ª´a qu√Ω b√°u l·∫°i v·ª´a √≠t ·ªèi‚Äù (C√¥ h√†ng x√©n)‚Ä¶ t·∫•t c·∫£ ƒë·ªÅu t·∫°o n√™n m·ªôt √¢m thanh d·ªãu nh·∫π, trong tr·∫ªo, man m√°c khi·∫øn cho l√≤ng ng∆∞·ªùi v·ª´a thanh th·∫£n, b·∫±ng l·∫∑ng v·ª´a n√≠u k√©o, √°m ·∫£nh kh√¥n ngu√¥i.
Trong truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam, nh√¢n v·∫≠t th∆∞·ªùng s·ªëng b·∫±ng th·∫ø gi·ªõi c·∫£m gi√°c v·ªõi nh·ªØng kho·∫£ng kh√¥ng gian, th·ªùi gian mang t√≠nh t√¢m tr·∫°ng, kh∆°i m·∫°ch t√¢m tr·∫°ng v√† th∆∞·ªùng t√¨m v√†o th·∫ø gi·ªõi n·ªôi t√¢m ch√¨m khu·∫•t b√™n trong c·ªßa nh·ªØng con ng∆∞·ªùi nh·ªè b√©, ƒë·ªùi th∆∞·ªùng trong s·ª± b·ªßa v√¢y c·ªßa cu·ªôc s·ªëng t√†n √∫a, m√≤n m·ªèi ƒë·ªÉ l·ªôt t·∫£ nh·ªØng bi·∫øn th√°i tinh vi s√¢u s·∫Øc c·ªßa cu·ªôc ƒë·ªùi m√† v·∫´n gi·ªØ ƒë∆∞·ª£c v·∫ª ƒë·∫πp thanh cao. V√† v√¨ v·∫≠y, gi·ªçng ƒëi·ªáu ·ªü ƒë√≥ th∆∞·ªùng l√† gi·ªçng ƒëi·ªáu tr·ªØ t√¨nh √™m √°i v·ªõi l·ªëi ng√¥n ng·ªØ bi·ªÉu c·∫£m, gi√†u h√¨nh t∆∞·ª£ng.
Th·∫°ch Lam ra ƒëi ·ªü tu·ªïi sung s·ª©c nh·∫•t c·ªßa m·ªôt ng∆∞·ªùi ngh·ªá sƒ© s√°ng t√°c. M·∫´n c·∫£m tr∆∞·ªõc s·ªë ph·∫≠n ng·∫Øn ng·ªßi c·ªßa cu·ªôc ƒë·ªùi ph·∫£i chƒÉng ƒë√£ gi√∫p √¥ng y√™u h∆°n cu·ªôc s·ªëng n√†y. L√† nh√† vƒÉn lu√¥n tr√¢n tr·ªçng v√† ch·∫Øt chiu c√°i ƒë·∫πp, Th·∫°ch Lam ƒë√£ ƒë·ªÉ l·∫°i m·ªôt d·∫•u ·∫•n ƒë·∫πp tr√™n vƒÉn ƒë√†n: phong c√°ch ƒë·ªôc ƒë√°o c·ªßa nh√† truy·ªán ng·∫Øn t√¢m t√¨nh.
(t·∫≠p s√°ch k·ªâ ni·ªám 50 nƒÉm th√†nh l·∫≠p Khoa VƒÉn h·ªçc)
NXB ƒêHQGHN, HN, 2006, tr. 341-357.
C√°c em sau khi ƒë·ªçc b√†i phong c√°ch s√°ng t√°c c·ªßa Th·∫°ch Lam,
T√¨m hi·ªÉu th√™m

markdown:
**PHONG C√ÅCH S√ÅNG T√ÅC C·ª¶A TH·∫†CH LAM - NG√îN NG·ªÆ V√Ä GI·ªåNG ƒêI·ªÜU **
VƒÉn ch∆∞∆°ng l√† ngh·ªá thu·∫≠t c·ªßa ng√¥n t·ª´ v√† m·ªói nh√† vƒÉn l·ªõn ƒë·ªÅu l√† nh·ªØng ngh·ªá sƒ© b·∫≠c th·∫ßy v·ªÅ ti·∫øng n√≥i. Kh√°c v·ªõi ng√¥n ng·ªØ kh√¥ng c√≥ t√≠nh ngh·ªá thu·∫≠t, ch·ªâ nh·∫±m m·ª•c ƒë√≠ch ch·ªß y·∫øu l√† th√¥ng tin, truy·ªÅn ƒë·∫°t m·ªôt ƒëi·ªÅu g√¨ ƒë√≥ ch√≠nh x√°c, n·ªôi dung ƒë∆∞·ª£c gi·ªõi h·∫°n ch·∫∑t ch·∫Ω. Ng√¥n ng·ªØ ngh·ªá thu·∫≠t bao gi·ªù c≈©ng t√¨m c√°ch truy·ªÅn c√°c quan ƒëi·ªÉm c·ªßa ngh·ªá sƒ© v√†o ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng ƒë∆∞·ª£c mi√™u t·∫£, truy·ªÅn v√†o ƒë·∫•y m·ªôt l·ªëi nh√¨n s·ª± v·∫≠t, c√°ch nh·∫≠n th·ª©c v√† c·∫£m quan v·ªÅ th·∫ø gi·ªõi c·ªßa nh√† vƒÉn, n√≥i c√°ch kh√°c l√† ng√¥n ng·ªØ mang d·∫•u ·∫•n c·ªßa c√° t√≠nh v√† phong c√°ch ngh·ªá sƒ©.
Xu·∫•t hi·ªán tr√™n vƒÉn ƒë√†n c√πng th·ªùi v·ªõi r·∫•t nhi·ªÅu nh√† vƒÉn kh√°c, Th·∫°ch Lam mang m·ªôt d·∫•u ·∫•n r·∫•t ri√™ng. Kh√¥ng tr√†o l·ªông nh∆∞ V≈© Tr·ªçng Ph·ª•ng, kh√¥ng h√†i h∆∞·ªõc nh∆∞ Nguy·ªÖn C√¥ng Hoan, kh√¥ng tri·∫øt l√Ω nh∆∞ Nam Cao. Th·∫°ch Lam nh·∫π nh√†ng v√† tinh t·∫ø. Ng√¥n ng·ªØ v√† gi·ªçng ƒëi·ªáu tr·ªØ t√¨nh c≈©ng v√¨ th·∫ø l√† ƒë·∫∑c tr∆∞ng c∆° b·∫£n c·ªßa truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam. M·ªói truy·ªán ng·∫Øn c·ªßa √¥ng nh∆∞ m·ªôt b√†i th∆° v·ªÅ nh·ªØng cu·ªôc ƒë·ªùi, nh·ªØng th√¢n ph·∫≠n nh·ªè b√©, c√¥i c√∫t v√† b·∫•t h·∫°nh, g·ª£i s·ª± th∆∞∆°ng c·∫£m, x√≥t xa s√¢u s·∫Øc c·ªßa t√¨nh ng∆∞·ªùi. Gi·∫£n d·ªã m√† s√¢u s·∫Øc, ch·ª©a chan t√¨nh nh√¢n √°i, Th·∫°ch Lam h∆∞·ªõng ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc t·ªõi s·ª± thanh cao c·ªßa c√°i ƒë·∫πp, c√°i thi·ªán. √îng lu√¥n ƒëi s√¢u v√†o kh√°m ph√° ƒë·ªùi s·ªëng t√¢m linh c·ªßa nh√¢n v·∫≠t b·∫±ng m·ªôt ng√≤i b√∫t r·∫•t tinh t·∫ø, r·∫•t hi·ªÉu s·ª± ƒë·ªùi - ƒë√≥ l√† nh·ªØng v·∫ª ƒë·∫πp l·∫©n khu·∫•t b√™n trong t√¢m h·ªìn con ng∆∞·ªùi: t√¨nh th∆∞∆°ng, s·ª± c·∫£m th√¥ng, l√≤ng v·ªã tha gi·ªØa ng∆∞·ªùi v·ªõi ng∆∞·ªùi, gi·ªØa ng∆∞·ªùi v·ªõi v·∫≠t. Th·∫≠t c·∫£m ƒë·ªông tr∆∞·ªõc t√¨nh th∆∞∆°ng m√† b·ªçn tr·∫ª d√†nh cho l≈© chim non trong c∆°n gi√¥ng t·ªë, s·ª± s√°m h·ªëi b·ªüi m·ªôt ph√∫t gi·∫≠n d·ªØ ƒë√£ g√¢y b·∫•t h·∫°nh cho m·ªôt con ng∆∞·ªùi, s·ª± c·∫£m th√¥ng v·ªõi s·ªë ph·∫≠n ngh√®o kh·ªï c·ªßa nh·ªØng t·∫•m l√≤ng cao c·∫£, nh·ªØng t√¢m h·ªìn trong s√°ng, h·ªìn nhi√™n c·ªßa nh·ªØng em b√© ngh√®o n∆°i ph·ªë huy·ªán‚Ä¶ nh·ªØng con ng∆∞·ªùi nh·ªè b√©, b√¨nh th∆∞·ªùng ·∫•y b·ªóng v√∫t cao trong t√°c ph·∫©m Th·∫°ch Lam, g·ª£i s·ª± √°m ·∫£nh v·ªÅ nh√¢n c√°ch v√† t√¨nh ng∆∞·ªùi cao c·∫£. Ng√¥n ng·ªØ truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam l√† l·ªëi ng√¥n ng·ªØ d∆∞ ba, c√≥ s·ª©c ƒë·ªçng l·ªõn:
*‚Äú‚Ä¶T√¥i ng·∫°c nhi√™n t·ª± h·ªèi sao m√¨nh h√£y c√≤n l√† ng∆∞·ªùi l∆∞∆°ng thi·ªán, kh√¥ng ph·∫£i l√† k·∫ª ƒÉn c·∫Øp, c√°i ƒë√≥ c≈©ng kh√¥ng khi·∫øn t√¥i l·∫•y l√†m ng·∫°c nhi√™n h∆°n. M√† c√≤n l√† ng∆∞·ªùi l∆∞∆°ng thi·ªán, t√¥i t·ª± th·∫•y m√¨nh c≈©ng ch·∫≥ng c√≥ g√¨ l√† ƒë√°ng khen. T√¥i nh·ªõ r√µ l√∫c ƒë√≥ kh√¥ng m·ªôt √Ω nghƒ© n√†o v·ªÅ danh d·ª±, v·ªÅ ƒëi·ªÅu ph·∫£i, ƒëi·ªÅu tr√°i ngƒÉn c·∫£n t√¥i, v√† khi·∫øn t√¥i ƒëi v√†o con ƒë∆∞·ªùng ngay, nh∆∞ ng∆∞·ªùi ta v·∫´n n√≥i. Kh√¥ng, kh√¥ng c√≥ m·ªôt ch√∫t g√¨ nh∆∞ th·∫ø. C√°i g√¨ ƒë√£ gi·ªØ t√¥i l·∫°i? T√¥i kh√¥ng bi·∫øt‚Ä¶ c√≥ l·∫Ω ch·ªâ c√≥ l·ªùi n√≥i kh√¥ng ƒë√¢u, m·ªôt c·ª≠ ch·ªâ n√†o ƒë·∫•y, v·ªÅ ph√≠a n√†y hay ph√≠a kia, ƒë√£ khi·∫øn t√¥i c√≥ ƒÉn c·∫Øp hay kh√¥ng ƒÉn c·∫Øp. Ch·ªâ m·ªôt s·ª£i t√≥c nh·ªè, m·ªôt ch√∫t g√¨ ƒë√≥, chia ƒë·ªãa gi·ªõi hai b√™n‚Ä¶‚Äù* ( *S·ª£i t√≥c*) *‚ÄúB√† C·∫£ h√¨nh nh∆∞ kh√¥ng nghe th·∫•y g√¨ n·ªØa. M·∫Øt b√† ƒë·ªù ra nh∆∞ ƒëang theo ƒëu·ªïi m·ªôt ∆∞·ªõc v·ªçng xa x√¥i, b√† ƒëang nghƒ© r·∫±ng kh√¥ng bao gi·ªù b√† bi·∫øt ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng n·ªói lo s·ª£ ·∫•y, b·ªüi kh√¥ng bao gi·ªù b√† ƒë∆∞·ª£c b·ªìng ƒë·ª©a con tr√™n tay, n√¢ng niu ·∫•p ·ªß m·ªôt c√°i m·∫ßm s·ªëng trong l√≤ng. Kh√¥ng bao gi·ªù‚Ä¶ gi√° b√† ƒë√°nh ƒë·ªïi t·∫•t c·∫£ c·ªßa c·∫£i ƒë·ªÉ l·∫•y ƒë·ª©a con‚Ä¶‚Äù* ( *ƒê·ª©a con*). *‚Äú‚Ä¶ H√¨nh nh∆∞ c√≥ nh·ªØng c√°i l·∫Ω t·ªëi tƒÉm l√†m cho n√†ng s·ª£ h√£i, kh√¥ng d√°m nh·∫≠n l·ªùi. Li√™n l·ªù m·ªù th·∫•y r·∫±ng n√†ng kh√¥ng ƒë·ªß can d·∫£m l√†m m·ªôt vi·ªác nh∆∞ th·∫ø, kh√¥ng ƒë·ªß qu·∫£ quy·∫øt v·ªõi m√¨nh ƒë·ªÉ ch·ªëng l·∫°i nh·ªØng c√°i cay nghi·ªát g√¢y n√™n xung quanh n√†ng. Kh√¥ng ph·∫£i v√¨ n√†ng quy·∫øn luy·∫øn ƒë·ª©a con l√™n s√°u: n√†ng kh√¥ng y√™u n√≥ v√¨ n√≥ x·∫•c l√°o nh∆∞ b·ªë. Nh∆∞ng b·ªè ch·ªìng b·ªè con ƒë·ªÉ l·∫•y T√¢m, ƒë·ªÉ ƒë∆∞·ª£c sung s∆∞·ªõng ri√™ng l·∫•y m√¨nh n√†ng, Li√™n cho nh∆∞ l√† m·ªôt s·ª± vi·ªác kh√¥ng bao gi·ªù c√≥ th·ªÉ l√†m ƒë∆∞·ª£c.‚Äù *( *M·ªôt ƒë·ªùi ng∆∞·ªùi*)
Th·∫°ch Lam kh√¥ng g√¢n gu·ªëc, kh√¥ng ƒëao to b√∫a l·ªõn m√† lu√¥n th√¢m tr·∫ßm k√≠n ƒë√°o. V√† ƒë·∫±ng sau nh·ªØng d√≤ng ch·ªØ l·∫∑ng l·∫Ω ·∫•y l√† bao nhi√™u nh·ªØng d·∫±n v·∫∑t c·ªßa s·ª± th·ª©c t·ªânh nh√¢n c√°ch con ng∆∞·ªùi. M·ªói ng∆∞·ªùi ai r·ªìi c≈©ng s·∫Ω c√≥ t√¨nh hu·ªëng ph·∫£i l·ª±a ch·ªçn, nh·ªØng ph√∫t gi√¢y ch·ªëng ch·∫ønh b√™n b·ªù v·ª±c c·ªßa s·ª± sa ng√£ nh√¢n c√°ch. N·∫øu kh√¥ng s√°ng su·ªët v√† b·∫£n lƒ©nh ƒë·ªÉ chi·∫øn th·∫Øng ng∆∞·ªùi ta s·∫Ω ng√£, s·∫Ω t·ª± ƒë√°nh m·∫•t m√¨nh. Truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam v·ªõi nh·ªØng l·ªùi vƒÉn nh·∫π nh√†ng v√† k√≠n ƒë√°o, nh∆∞ nh·ªØng kh√∫c t√¢m t√¨nh gi√∫p ng∆∞·ªùi ta s√°ng su·ªët ƒë·ªÉ l·ª±a ch·ªçn cho m√¨nh l·ªëi ƒëi ƒë·∫πp nh·∫•t cho cu·ªôc ƒë·ªùi. Thu·ªü sinh th·ªùi, Th·∫°ch Lam lu√¥n t√¢m ni·ªám:
*‚ÄúVƒÉn ch∆∞∆°ng kh√¥ng ph·∫£i l√† m·ªôt c√°ch ƒëem ƒë·∫øn cho ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc s·ª± tho√°t ly hay s·ª± qu√™n‚Ä¶, vƒÉn ch∆∞∆°ng l√† m·ªôt th·ª© kh√≠ gi·ªõi thanh cao v√† ƒë·∫Øc l·ª±c l√†m cho l√≤ng ng∆∞·ªùi th√™m trong s·∫°ch v√† phong ph√∫ h∆°n.‚Äù*( *Theo d√≤ng*)
VƒÉn Th·∫°ch Lam nh·∫π nh√†ng, th·ªß th·ªâ nh∆∞ng c√≥ s·ª©c √°m ·∫£nh l·ªõn. L√† l·ªëi truy·ªán t√¢m t√¨nh, kh√¥ng c√≥ c·ªët truy·ªán, to√†n truy·ªán kh√¥ng h·ªÅ c√≥ h√†nh ƒë·ªông ph√°t tri·ªÉn xung ƒë·ªôt m√† ch·ªâ to√°t l√™n m·ªôt t√¢m tr·∫°ng, m·ªôt kh√¥ng kh√≠ nh∆∞ng l·∫°i r·∫•t th·ª±c, r·∫•t ƒë·ªùi. Truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam nh∆∞ m·ªôt t·∫•m g∆∞∆°ng s√°ng m√† ai soi v√†o ƒë√≥ c≈©ng th·∫•y c√≥ m√¨nh, th·∫•y ∆∞u ƒëi·ªÉm, nh∆∞·ª£c ƒëi·ªÉm ƒë·ªÉ hi·ªÉu m√¨nh h∆°n, hi·ªÉu ng∆∞·ªùi h∆°n, ƒë·ªÉ c·∫£m th√¥ng h∆°n v√† s·ªëng ƒë·∫πp h∆°n.
*‚Äú‚Ä¶ T√¥i r√πng m√¨nh nghƒ© ƒë·∫øn s·ªë ph·∫≠n c·ªßa anh xe kh·ªën n·∫°n. Ba ƒë·ªìng b·∫°c ph·∫°t! Anh ta s·∫Ω ph·∫£i vay tr·∫£ cai xe ƒë·ªÉ n·ªôp ph·∫°t; nh∆∞ng ba ƒë·ªìng b·∫°c n·ª£ ·∫•y, bao gi·ªù anh m·ªõi tr·∫£ xong, sau nh·ªØng ng√†y nh·ªãn ƒë√≥i, b·ªã cai xe h√†nh h·∫° ƒë√°nh ƒë·∫≠p v√¨ th√π h·∫±n?* *T√¥i c√†ng nghƒ© ƒë·∫øn bao nhi√™u c√†ng khinh b·ªâ t√¥i b·∫•y nhi√™u. Qua √¥ Y√™n Ph·ª•, nh√¨n th·∫•y nh·ªØng th·ª£ thuy·ªÅn t·∫•p n·∫≠p l√†m vi·ªác d∆∞·ªõi √°nh ƒë√®n trong nh·ªØng cƒÉn nh√† l√° l·ª•p x·ª•p, t√¥i r·∫£o b∆∞·ªõc ƒëi mau, h√¨nh nh∆∞ tr√¥ng th·∫•y t√¥i h·ªç s·∫Ω bi·∫øt c√°i h√†nh vi kh·ªën n·∫°n v√† nh·ªè nhen ƒë√°ng khinh b·ªâ c·ªßa t√¥i ban n√£y‚Ä¶ s·ª± h·ªëi h·∫≠n th·∫•m th√≠a v√†o l√≤ng t√¥i‚Ä¶‚Äù* ( *M·ªôt c∆°n gi·∫≠n*).
Th·∫°ch Lam l√† v·∫≠y ƒë√≥, lu√¥n lu√¥n l·∫Øng nghe, lu√¥n lu√¥n th·∫•u hi·ªÉu, hi·ªÉu l√≤ng m√¨nh ƒë·ªÉ hi·ªÉu v·ªÅ ng∆∞·ªùi kh√°c. √îng ƒë√£ ƒë·∫∑t m√¨nh v√†o v·ªã tr√≠ nh√¢n v·∫≠t ƒë·ªÉ n√≥i l√™n c·∫£m nghƒ© v·ªÅ s·ªë ph·∫≠n nh·ªØng ki·∫øp ng∆∞·ªùi nh·ªè b√© trong x√£ h·ªôi v√† ƒë·ªÉ t·ª´ ƒë√≥ to√°t l√™n s·ª± c·∫£m th√¥ng s√¢u s·∫Øc v·ªõi nh·ªØng c·∫£nh ƒë·ªùi nghi·ªát ng√£, kh·ªï ƒëau. Th·∫°ch Lam ƒë√£ t·ª´ng n√≥i:
*‚ÄúNh√† vƒÉn c·ªët nh·∫•t ph·∫£i ƒëi s√¢u v√†o t√¢m h·ªìn m√¨nh, t√¨m th·∫•y nh·ªØng t√≠nh t√¨nh v√† c·∫£m gi√°c th√†nh th·ª±c; t·ª©c t√¨m th·∫•y t√¢m h·ªìn c·ªßa m·ªçi ng∆∞·ªùi qua t√¢m h·ªìn c·ªßa ch√≠nh m√¨nh, ƒëi ƒë·∫øn ch·ªó b·∫•t t·ª≠ m√† kh√¥ng t·ª± bi·∫øt v√† qua t√¢m h·ªìn ta, ch√∫ng ta c√≥ th·ªÉ ƒëo√°n bi·∫øt ƒë∆∞·ª£c t√¢m h·ªìn m·ªçi ng∆∞·ªùi. V√† ch·ªâ khi n√†o ch√∫ng ta hi·ªÉu bi·∫øt ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng tr·∫°ng th√°i t√¢m l√Ω ng∆∞·ªùi ngo√†i.‚Äù* C√°i hi·ªán th·ª±c nh√† vƒÉn quan t√¢m b·∫≠c nh·∫•t l√† hi·ªán th·ª±c t√¢m tr·∫°ng, l√† l·ªëi nghƒ©, l·ªëi c·∫£m ·∫©n khu·∫•t b√™n trong m·ªói con ng∆∞·ªùi v√† nh√† vƒÉn d√πng n√≥ ƒë·ªÉ kh√°m ph√° th·∫ø gi·ªõi. *C·∫£m x√∫c t√¢m tr·∫°ng c·ªßa nh√† vƒÉn bao gi·ªù c≈©ng xu·∫•t ph√°t t·ª´ th·∫ø gi·ªõi hi·ªán th·ª±c, nh∆∞ng ƒë∆∞·ª£c bi·ªÉu hi·ªán qua b√∫t ph√°p l√£ng m·∫°n, l√†m cho Th·∫°ch Lam v·ª´a g·∫ßn g≈©i v·ªõi c√°c nh√† hi·ªán th·ª±c, v·ª´a mang v√≥c d√°ng l√£ng m·∫°n, tr·ªØ t√¨nh.*
L√† m·ªôt th√†nh vi√™n c·ªßa T·ª± l·ª±c vƒÉn ƒëo√†n,
** phong c√°ch Th·∫°ch Lam** c√≥ ·∫£nh h∆∞·ªüng c·ªßa tr∆∞·ªùng ph√°i l√£ng m·∫°n. Song trong c√°i l√£ng m·∫°n c·ªßa Th·∫°ch Lam c√≥ v·∫ª t∆∞∆°i s√°ng c·ªßa ng√†y mai t·ªët ƒë·∫πp h∆°n ng√†y h√¥m nay, n√≥ th·ª©c t·ªânh trong s√¢u th·∫≥m con ng∆∞·ªùi m·ªôt ch√∫t m∆° m·ªông, m·ªôt ni·ªÅm vui s·ªëng. Gi·ªçng vƒÉn Th·∫°ch Lam c√≥ s·ª©c s√¥i cu·ªën k·ª≥ di·ªáu l√† v√¨ v·∫≠y. C√†ng ƒë·ªçc c√†ng say, c√†ng ƒë·ªçc c√†ng b·ªã cu·ªën h√∫t. N√≥ nh∆∞ ki·ªÉu ‚Äúl·∫°t m·ªÅm bu·ªôc ch·∫∑t‚Äù, c√†ng ƒëi s√¢u v√†o ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc c√†ng kh√¥ng th·ªÉ d·ª©t ra. Ch·∫•t gi·ªçng ·∫•y ƒë√£ di·ªÖn t·∫£ m·ªôt c√°ch tinh t·∫ø nh·ªØng cung b·∫≠c t√¨nh c·∫£m c·ªßa con ng∆∞·ªùi. M·ªôt n·ªói bu·ªìn khe kh·∫Ω, v∆° v·∫©n, m∆° h·ªì c·ªßa m·ªôt c√¥ b√© trong c·∫£nh chi·ªÅu t√†n n∆°i ph·ªë huy·ªán. *‚ÄúChi·ªÅu. Chi·ªÅu r·ªìi. M·ªôt chi·ªÅu √™m ·∫£ nh∆∞ ru, vƒÉng v·∫≥ng ti·∫øng ·∫øch nh√°i k√™u ngo√†i ƒë·ªìng ru·ªông theo gi√≥ nh·∫π ƒë∆∞a v√†o. Trong c·ª≠a h√†ng h∆°i t·ªëi, mu·ªói ƒë√£ b·∫Øt ƒë·∫ßu vo ve. Li√™n ng·ªìi y√™n l·∫∑ng b√™n m·∫•y qu·∫£ thu·ªëc s∆°n ƒëen: ƒë√¥i m·∫Øt ch·ªã b√≥ng t·ªëi ng·∫≠p ƒë·∫ßy d·∫ßn v√†o c√°i bu·ªìn c·ªßa bu·ªïi chi·ªÅu qu√™ th·∫•m th√≠a v√†o t√¢m h·ªìn ng√¢y th∆° c·ªßa ch·ªã; Li√™n kh√¥ng hi·ªÉu sao, nh∆∞ng ch·ªã th·∫•y l√≤ng bu·ªìn man m√°c tr∆∞·ªõc c√°i gi·ªù kh·∫Øc c·ªßa ng√†y t√†n.‚Äù* ( *Hai ƒë·ª©a tr·∫ª*)
S·ª± x√∫c ƒë·ªông khi nh√¨n th·∫•y ng∆∞·ªùi em g√°i x∆∞a:
* ‚Äú‚Ä¶M·ªôt s·ª± b√¢ng khu√¢ng nh·∫π nh√†ng d√¨u t√¢m h·ªìn ng∆∞·ªùi ƒë·∫øn nh·ªØng t√¨nh c·∫£m man m√°c, t√¥i b·ªóng th·∫•y c·∫£ ng∆∞·ªùi x√∫c ƒë·ªông v√¨ nh·∫≠n ra trong b·ªçn ng∆∞·ªùi l√°c ƒë√°c ·ªü b·∫øn m·ªôt c√°i xe ƒë·ªó v·ªôi, v√† tr√™n xe b∆∞·ªõc xu·ªëng m·ªôt ng∆∞·ªùi con g√°i ng∆° ng√°c nh√¨n v·ªÅ ph√≠a t√¥i.‚Äù *( *T√¨nh x∆∞a*)
T·∫•t c·∫£ ƒë·ªÅu th·∫≠t k√≠n ƒë√°o, d·ªãu d√†ng v√† tinh t·∫ø bi·∫øt bao. Cu·ªôc s·ªëng phong ph√∫ v√† ƒëa d·∫°ng s·∫Ω ph·∫£i c√≥ nh·ªØng kho·∫£nh kh·∫Øc bu·ªìn, nh·ªØng tho√°ng vui, nh·ªØng ph√∫t gi√¢y c·∫£m ƒë·ªông v√† ti·∫øc nu·ªëi v·ªÅ m·ªôt c√°i g√¨ ƒë√≥, v·ªÅ m·ªôt ai ƒë√≥. Nh·ªØng x√∫c c·∫£m th·∫ßm k√≠n, nh·ªØng kho·∫£nh kh·∫Øc ƒë·∫πp ·∫•y lu√¥n l·∫©n khu·∫•t trong t√¢m h·ªìn con ng∆∞·ªùi m√† kh√¥ng ph·∫£i ai c≈©ng th·∫•y, c≈©ng c·∫£m nh·∫≠n ƒë∆∞·ª£c. Ph·∫£i r·∫•t tinh t·∫ø v√† nh·∫°y c·∫£m Th·∫°ch Lam m·ªõi ch·ªôp ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng ph√∫t gi√¢y rung ƒë·ªông th·∫≥m s√¢u trong ƒë·ªùi s·ªëng t√¢m linh ·∫•y c·ªßa nh√¢n v·∫≠t, ghi l·∫°i ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng tho√°ng ch·ªëc, nh·ªØng l√°t c·∫Øt t√¢m tr·∫°ng nh√¢n v·∫≠t trong s·ª± t∆∞∆°ng tranh gi·ªØa kh√¥ng gian, ngo·∫°i c·∫£nh v√† l√≤ng ng∆∞·ªùi. Ng√¥n ng·ªØ vƒÉn xu√¥i Th·∫°ch Lam c√≥ s·ª©c lay ƒë·ªông v√† √°m ·∫£nh l√† v√¨ th·∫ø.
L√† m·ªôt nh√¢n v·∫≠t y√™u c√°i ƒë·∫πp, lu√¥n ƒëi t√¨m c√°i ƒë·∫πp nh∆∞ng kh√°c v·ªõi nh·ªØng nh√† vƒÉn l√£ng m·∫°n ƒë∆∞∆°ng th·ªùi t√¨m ki·∫øm c√°i ƒë·∫πp trong c√µi m·ªông th·∫ßn ti√™n, Th·∫°ch Lam t√¨m v·ªÅ nh·ªØng c√°i ƒë·∫πp c·ªßa ƒë·ªùi th∆∞·ªùng, c·ªßa nh·ªØng t√¢m h·ªìn b√¨nh d·ªã, m·ªôc m·∫°c m√† tinh t·∫ø. √îng nh∆∞ m·ªôt ngh·ªá sƒ© t√¢m huy·∫øt m·∫£i mi·∫øt ƒëi t√¨m nh·ªØng h·∫°t ng·ªçc ƒë·∫πp ƒëang l·∫©n khu·∫•t ƒë√¢u ƒë√¢y gi·ªØa c√µi ƒë·ªùi th∆∞·ªùng. ƒê√≥ l√† nh·ªØng h·∫°t ng·ªçc ·∫©n ch·ª©a trong t√¢m h·ªìn con ng∆∞·ªùi. L√≤ng th∆∞∆°ng y√™u ƒë·ªìng lo·∫°i c·ªßa nh·ªØng ƒë·ª©a tr·∫ª h·ªìn h·∫≠u trong
*Gi√≥ l·∫°nh ƒë·∫ßu m√πa* v√† c∆° s·ªü c·ªßa t√¨nh nh√¢n √°i ƒë√≥ b·∫Øt ngu·ªìn t·ª´ m·ªôt gia phong ƒë·∫πp, l√≤ng nh√¢n h·∫≠u c·ªßa ng∆∞·ªùi m·∫π ƒë√£ nu√¥i d∆∞·ª°ng t√¢m h·ªìn tr·∫ª th∆°. L√≤ng th∆∞∆°ng y√™u lo√†i v·∫≠t, nh·ªØng ti·∫øng k√™u th·∫£m thi·∫øt c·ªßa l≈© chim non trong c∆°n gi√¥ng t·ªë ƒë√£ lay ƒë·ªông t√¨nh th∆∞∆°ng trong l√≤ng b·ªçn tr·∫ª, ƒë√£ l√†m cho ch√∫ng ph·∫£i lo l·∫Øng, ph·∫£i thao th·ª©c tr∆∞·ªõc nh·ªØng sinh linh nh·ªè b√© ƒëang b·ªã d·∫≠p v√πi. L√† s·ª± s√°m h·ªëi c·ªßa con ng∆∞·ªùi tr∆∞·ªõc t·ªôi l·ªói, trong c√µi ƒë·ªùi n√†y ai trong ch√∫ng ta c≈©ng √≠t nh·∫•t m·ªôt l·∫ßn c√≥ l·ªói. Nh·∫≠n ra l·ªói l·∫ßm ƒë·ªÉ r·ªìi s√°m h·ªëi l√† r·∫•t kh√≥, xin l·ªói v√† s·ª≠a l·ªói l·∫°i c√†ng kh√≥ h∆°n nhi·ªÅu. Nh∆∞ng Thanh c·ªßa Th·∫°ch Lam ƒë√£ l√†m ƒë∆∞·ª£c ƒëi·ªÅu ƒë√≥. *‚ÄúNh·ªØng ng√†y h√¥m sau th·ª±c s·ª± l√† nh·ªØng ng√†y kh·ªï s·ªü c·ªßa t√¥i. L√≤ng h·ªëi h·∫≠n kh√¥ng ƒë·ªÉ t√¥i y√™n. H√¨nh nh∆∞ c√≥ m·ªôt c√°i g√¨ n·∫∑ng n·ªÅ ƒë√® n√©n tr√™n ng·ª±c l√†m cho t√¥i kh√≥ th·ªü v√† l√∫c n√†o h√¨nh ·∫£nh anh phu xe c≈©ng hi·ªán ra tr∆∞·ªõc m·∫Øt.* *T√¥i nh·∫•t ƒë·ªãnh ƒëem ti·ªÅn ƒë·∫øn cho ng∆∞·ªùi xe kia ƒë·ªÉ chu·ªôc l·ªói c·ªßa m√¨nh‚Ä¶.‚Äù *Cho d√π ƒë√£ mu·ªôn nh∆∞ng th·∫≠t ƒë√°ng qu√Ω, ƒë√°ng tr√¢n tr·ªçng. M·ªôt t√¢m h·ªìn d≈©ng c·∫£m v√† ƒë·∫ßy t√¨nh ng∆∞·ªùi.
Th·∫°ch Lam l√† ng∆∞·ªùi lu√¥n ch·∫Øt chiu c√°i ƒë·∫πp, kh√¥ng ch·ªâ l√† c√°i ƒë·∫πp c·ªßa h·ªìn ng∆∞·ªùi m√† c√≤n l√† c√°i ƒë·∫πp c·ªßa truy·ªÅn th·ªëng, c·ªßa qu√° kh·ª© ƒë√£ qua. Cu·ªôc s·ªëng nh∆∞ m·ªôt d√≤ng s√¥ng lu√¥n ch·∫£y v·ªÅ ph√≠a tr∆∞·ªõc. V√† con ng∆∞·ªùi, d√π r·∫•t y√™u qu√° kh·ª© c≈©ng kh√¥ng th·ªÉ gi·ªØ n√≥ m√£i b√™n m√¨nh. Nh∆∞ng n·∫øu c√≥ m·ªôt tr√°i tim nh·∫°y c·∫£m v√† m·ªôt t√¢m h·ªìn tinh t·∫ø, ta c√≥ th·ªÉ l∆∞u gi·ªØ l·∫°i cho m√¨nh nh·ªØng k√Ω ·ª©c ƒë·∫πp c·ªßa cu·ªôc ƒë·ªùi
*D∆∞·ªõi b√≥ng ho√†ng lan* l√† m·ªôt s·ª± tr·ªü v·ªÅ, tr·ªü v·ªÅ v·ªõi qu√° kh·ª© ƒë·∫πp c·ªßa tu·ªïi th∆°, c·ªßa m·ªôt m√°i ƒë·∫ßu b·∫°c hi·ªÅn t·ª´ nh∆∞ trong c·ªï t√≠ch, c·ªßa ti·∫øng c∆∞·ªùi trong tr·∫ªo t·ª´ c√¥ h√†ng x√≥m, c·ªßa m·∫∑t ƒë·∫•t d∆∞·ªõi ch√¢n, c·ªßa m√πi h∆∞∆°ng quen thu·ªôc t·ª´ m·ªôt lo√†i hoa‚Ä¶ ƒê·ªÉ r·ªìi l√∫c ra ƒëi, ch√†ng thanh ni√™n kia ƒë√£ mang cho m√¨nh nh·ªØng h√†nh trang d·ªãu ng·ªçt, nh·ªØng d∆∞ v·ªã qu√™ h∆∞∆°ng r·∫•t c·∫ßn cho m·ªói ng∆∞·ªùi trong h√†nh tr√¨nh ƒëi t·ªõi t∆∞∆°ng lai.
B·∫±ng gi·ªçng vƒÉn nh·∫π nh√†ng, th·ªß th·ªâ, Th·∫°ch Lam ƒë√£ ƒë√°nh th·ª©c mi·ªÅn k√Ω ·ª©c c·ªßa m·ªói ng∆∞·ªùi, ƒë√°nh th·ª©c nh·ªØng x√∫c c·∫£m th·∫ßm k√≠n nh·∫•t, s√¢u xa nh·∫•t v·ªÅ nh·ªØng k·ª∑ ni·ªám y√™u d·∫•u ƒë√£ qua trong t√¢m h·ªìn m·ªói ng∆∞·ªùi. C√≥ m·ªôt ƒëi·ªÅu khi·∫øn cho Th·∫°ch Lam kh√°c v·ªõi c√°c nh√† vƒÉn kh√°c:
*√îng ƒë·ªÉ cho nh√¢n v·∫≠t c·ªßa m√¨nh th·ª©c t·ªânh m·ªôt c√°ch r·∫•t h·ªìn nhi√™n. H·∫ßu nh∆∞ ch·∫≥ng ph·∫£i ch·ªãu m·ªôt th·ª© lu√¢n l√Ω cao si√™u n√†o, c≈©ng nh∆∞ kh√¥ng h·ªÅ th√¥ng qua m·ªôt cu·ªôc ƒë·∫•u tranh t∆∞ t∆∞·ªüng n√†o.*Truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam gi√†u ch·∫•t th∆° v√¨ v·∫≠y ch·ªâ th·ªß th·ªâ nh·∫π nh√†ng m√† kh√¥ng g√¢n gu·ªëc, tri·∫øt l√Ω xa x√¥i.
Nh∆∞ m·ªôt kh√°ch l·ªØ h√†nh m·∫£i mi·∫øt ƒëi t√¨m c√°i ƒë·∫πp gi·ªØa cu·ªôc ƒë·ªùi, c√°i ƒë·∫πp l·∫©n khu·∫•t b√™n trong nh·ªØng ph·ª©c t·∫°p c·ªßa cu·ªôc s·ªëng, th·∫ø gi·ªõi ngh·ªá thu·∫≠t c·ªßa Th·∫°ch Lam lu√¥n ·ªü trong s·ª± t∆∞∆°ng tranh c·ªßa kh√¥ng gian, l√≤ng ng∆∞·ªùi, s·ª± giao tranh gi·ªØa t·ªëi v√† s√°ng, l√†ng v√† ph·ªë, n√¥ng th√¥n v√† th√†nh th·ªã, tr·∫ßn t·ª•c v√† thanh cao‚Ä¶ C√°i t√¥i c·ªßa phong c√°ch Th·∫°ch Lam l√† t·ª´ s·ª± giao tranh gi·ªØa nh·ªØng ƒë·ªëi l·∫≠p ·∫•y, √¥ng t√¨m th·∫•y c√°i ƒë·∫πp v√† lu√¥n c√≥ xu h∆∞·ªõng kh·∫≥ng ƒë·ªãnh ch√¢n gi√° tr·ªã c·ªßa c√°i ƒë·∫πp, c√°i ƒë·∫πp lu√¥n th·∫Øng th·∫ø v√† t·ªìn t·∫°i vƒ©nh vi·ªÖn.
C√°i ƒë·∫πp l·ªõn nh·∫•t m√† phong c√°ch Th·∫°ch Lam ƒëem ƒë·∫øn cho m·ªçi ng∆∞·ªùi l√† t√¨nh y√™u v√¥ h·∫°n c·ªßa nh·ªØng ng∆∞·ªùi ph·ª• n·ªØ h·∫øt l√≤ng v√¨ gia ƒë√¨nh. M·ªôt ng∆∞·ªùi m·∫π ngh√®o n√†n ki·∫øm t·ª´ng h·∫°t th√≥c c√≤n s√≥t l·∫°i tr√™n c√°nh ƒë·ªìng. T∆∞·ªüng ch·ª´ng s·ª± ƒë√≥i ngh√®o kh·ªï s·ªü nh∆∞ th·∫ø th√¨ c√≤n l·∫•y ƒë√¢u ra c√°i ƒë·∫πp nh∆∞ng d∆∞·ªõi c√°i nh√¨n c·ªßa Th·∫°ch Lam, c√°i ƒë·∫πp ch·∫≥ng ph·∫£i l√† c√°i g√¨ cao v√∫t m√† l√† v·∫ª ƒë·∫πp r·∫•t b√¨nh d·ªã nh∆∞ng thanh cao, ƒë√°ng qu√Ω. S·ª± v·∫•t v·∫£ c·ªßa ng∆∞·ªùi m·∫π ƒë√£ ƒë∆∞·ª£c ƒë·ªÅn ƒë√°p b·∫±ng s·ª± ƒë·∫ßm ·∫•m c·ªßa gia ƒë√¨nh.
*‚ÄúTh·∫≠t l√† sung s∆∞·ªõng, n·∫øu ch√∫ng mang v·ªÅ ƒë∆∞·ª£c m·ªôt l∆∞·ª£m, trong nh·ªØng ng√†y may m·∫Øn. V·ªôi v√†ng, b√°c L√™ ƒë·∫©y con ra v∆° l·∫•y b√≥ l√∫a, ƒëem ƒë·ªÉ xu·ªëng d∆∞·ªõi ch√¢n v√≤ n√°t, v√©t v·ªôi th√≥c, gi√£ l·∫•y g·∫°o. R·ªìi l√† m·ªôt b·ªØa c∆°m n√≥ng l√∫c bu·ªïi t·ªëi gi√° r√©t, m·∫π con ng·ªìi x√∫m quanh n·ªìi c∆°m b·ªëc h∆°i, trong khi b√™n ngo√†i gi√≥ l·∫°nh r√≠t qua m√°i tranh‚Äù* ( *Nh√† m·∫π L√™*). M·ªôt con ng∆∞·ªùi, ng∆∞·ªùi ch·ªã h·∫øt l√≤ng lo cho gia ƒë√¨nh, g√°nh h√†ng ƒëi t·ª´ l√∫c s∆∞∆°ng m√π c√≤n giƒÉng k√≠n c·∫£ b·∫ßu tr·ªùi, tr·ªü v·ªÅ nh√† l√∫c m·ªçi nh√† ƒë√£ l√™n ƒë√®n nh∆∞ng C√¥ h√†ng x√©n kh√¥ng m·ªôt l·ªùi k√™u ca. Lo cho cu·ªôc s·ªëng gia ƒë√¨nh c√¥ ph·∫£i hy sinh c·∫£ ∆∞·ªõc m∆° c·ªßa m·ªôt c√¥ g√°i m·ªõi l·ªõn. V·∫•t v·∫£, nh·ªçc nh·∫±n nh∆∞ng nghƒ© ƒë·∫øn c·∫£nh ƒë·∫ßm ·∫•m c·ªßa gia ƒë√¨nh bao nhi√™u kh√≥ nh·ªçc ti√™u tan c·∫£. V·∫ª ƒë·∫πp t√¢m h·ªìn c·ªßa Li√™n th·ªÉ hi·ªán qua s·ª± d√¢ng hi·∫øn, chu to√†n c·ªßa b·∫£n th√¢n ƒë·ªëi v·ªõi gia ƒë√¨nh.
Nh·ªØng ng∆∞·ªùi ph·ª• n·ªØ trong c√°c truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam l√† nh·ªØng ng∆∞·ªùi ch·ªãu nhi·ªÅu kh·ªï ƒëau, b·∫•t h·∫°nh nh∆∞ng h·ªç v·∫´n h∆∞·ªõng t·ªõi c√°i ƒë·∫πp, v·∫´n gi·ªØ cho m√¨nh nh·ªØng n√©t ƒë·∫πp trong t√¢m h·ªìn. Cho d√π nh√¨n b·ªÅ ngo√†i nh·ªØng ng∆∞·ªùi ·∫•y ta kh√¥ng c·∫£m t√¨nh v·ªõi h·ªç, nh∆∞ng Th·∫°ch Lam ho√†n to√†n kh√°c, √¥ng ƒë√£ m·∫´n c·∫£m v√† t√¨m th·∫•y ·ªü ƒë√°y s√¢u t√¢m h·ªìn h·ªç nh·ªØng kho·∫£ng s√°ng thanh cao. Li√™n v√† Hu·ªá trong
*T·ªëi ba m∆∞∆°i* l√† nh·ªØng ng∆∞·ªùi l√†m c√°i ngh·ªÅ d∆∞·ªõi ƒë√°y c√πng c·ªßa x√£ h·ªôi. Nh·ªØng ng√†y L·ªÖ ‚Äì T·∫øt hai c√¥ v·∫´n nh·ªõ t·ªõi qu√™ h∆∞∆°ng l√†ng x√≥m v·ªõi m·ªôt m√°i nh√† y√™n ·∫•m, nh·ªõ t·ªõi √¥ng b√† t·ªï ti√™n c√πng tu·ªïi th∆° trong s√°ng c·ªßa m√¨nh. Cao h∆°n n·ªØa l√† m·ªôt ni·ªÅm ti·∫øc h·∫≠n, kh·ªï ƒëau cho th√¢n ph·∫≠n v√† cu·ªôc s·ªëng c·ªßa m√¨nh. Hai c√¥ v·∫´n ƒëau ƒë√°u ng√†y tr·ªü v·ªÅ trong s·ª± ho√†n l∆∞∆°ng: *‚Äú‚Ä¶ nh·ªØng gi·ªçt n∆∞·ªõc m·∫Øt ch·∫£y tr√†n mi, n√†ng kh√¥ng gi·ªØ ƒë∆∞·ª£c; Li√™n c·∫£m th·∫•y m·ªôt n·ªói t·ªßi c·ª±c m√™nh mang tr√†n kh·∫Øp ng∆∞·ªùi, m·ªôt n·ªói th∆∞∆°ng ti·∫øc v√¥ h·∫°n; t·∫•t c·∫£ th√¢n th·ªÉ n√†ng l∆∞·ªõt hi·ªán qua tr∆∞·ªõc m·∫Øt v·ªõi nh·ªØng ∆∞·ªõc mong tu·ªïi tr·∫ª, nh·ªØng th·∫•t v·ªçng ch√°n ch∆∞·ªùng*‚Äù * (T·ªëi ba m∆∞∆°i)*.
Khi vi·∫øt v·ªÅ nh·ªØng ng∆∞·ªùi d√¢n ngh√®o ‚Äì t·∫ßng l·ªõp d∆∞·ªõi ƒë√°y c·ªßa x√£ h·ªôi ng√≤i b√∫t Th·∫°ch Lam c≈©ng √°nh l√™n v·∫ª ƒë·∫πp thanh cao c·ªßa nh·ªØng t√¢m h·ªìn b·∫•t h·∫°nh v√† kh·ªï ƒëau. √îng ƒë·∫øn v·ªõi nh·ªØng ng∆∞·ªùi ngh√®o b·∫±ng c·∫£ t·∫•m l√≤ng c·ªßa m√¨nh b·∫±ng t√¨nh th∆∞∆°ng ƒë·ªìng lo·∫°i. S·ª± th∆∞∆°ng c·∫£m ·∫•y,
*n√≥ kh√°c xa ki·ªÉu ban ∆°n c·ªßa nh·ªØng nh√† ti·ªÉu thuy·∫øt l√£ng m·∫°n ng·∫£ c√¢u b√≠t v√† v√≤ng tay c·ªßa m√¨nh c·ª©u v·ªõt nh·ªØng con ng∆∞·ªùi nh·ªè b√©. M·ªçi ngu·ªìn c·∫£m h·ª©ng, m·ªçi n·ªói rung c·∫£m c·ªßa nh√† vƒÉn mu·ªën ƒë√≥ng g√≥p cho ƒë·ªùi ƒë·ªÅu b·∫Øt ngu·ªìn v√† n·∫£y n·ªü t·ª´ nh·ªØng ch√¢n c·∫£m ƒë·ªëi v·ªõi ng∆∞·ªùi ngh√®o.*
Th∆∞∆°ng ng∆∞·ªùi m·ªôt c√°ch k√≠n ƒë√°o, l·∫°i c√≥ quan ni·ªám t√¨nh th∆∞∆°ng h·∫øt s·ª©c ti·∫øn b·ªô Th·∫°ch Lam x√¢y d·ª±ng c√°c nh√¢n v·∫≠t kh·ªï s·ªü, ngh√®o h√®n nh∆∞ng ch∆∞a bao gi·ªù √¥ng coi th∆∞·ªùng, xem nh·∫π. Tr√°i l·∫°i, √¥ng lu√¥n n√¢ng niu v·ªõi t√¨nh c·∫£m y√™u m·∫øn, tr√¢n tr·ªçng v√† lu√¥n gi√∫p h·ªç v∆∞∆°n t·ªõi c√°i thi·ªán, c√°i ƒë·∫πp.
L·∫∑ng l·∫Ω v√† s√¢u k√≠n, phong c√°ch Th·∫°ch Lam vi·∫øt v·ªÅ nh·ªØng con ng∆∞·ªùi b√¨nh th∆∞·ªùng v·ªõi ni·ªÅm tr·∫Øc ·∫©n m√™nh m√¥ng. Ni·ªÅm tr·∫Øc ·∫©n ƒë√≥ tr·ªü n√™n ƒë·∫∑c bi·ªát s√¢u s·∫Øc khi √¥ng nh·∫Øc ƒë·∫øn th√¢n ph·∫≠n c·ªßa nh·ªØng ng∆∞·ªùi m·∫π, ng∆∞·ªùi v·ª£ t·∫ßn t·∫£o, lu√¥n hy sinh th·∫ßm l·∫∑ng cho gia ƒë√¨nh, g√°nh ch·ªãu m·ªçi v·∫•t v·∫£ t·ªßi ph·∫≠n ƒë·ªÉ ƒëem ƒë·∫øn ni·ªÅm vui cho m·ªçi ng∆∞·ªùi trong gia ƒë√¨nh. ƒê√≥ l√†
*C√¥ h√†ng x√©n* t·∫≠n tu·ªµ bu√¥n b√°n ƒë·ªÉ nu√¥i cha m·∫π v√† c√°c em, ƒë·∫øn khi l·∫•y ch·ªìng ph·∫£i lo l·∫Øng th√™m gia ƒë√¨nh ch·ªìng, m·ªôt m·∫π L√™ cho ƒë·∫øn l√∫c ch·∫øt v·∫´n ch∆∞a h·∫øt lo cho nh·ªØng ƒë·ª©a con th∆° d·∫°i, m·ªôt m·∫π Hi√™n d√π tho·∫£ng qua c≈©ng k·ªãp ƒë·ªÉ l·ªô ra ph·∫©m ch·∫•t t·ªët ƒë·∫πp c·ªßa ng∆∞·ªùi ƒë√†n b√† ngh√®o kh·ªï nh∆∞ng th·∫≠t th√†, t·ª± tr·ªçng, m·ªôt c√¥ Sen r·∫•t ch·ªãu ƒë·ª±ng v√¨ th∆∞∆°ng m·∫π‚Ä¶ Th·∫°ch Lam l·∫∑ng l·∫Ω √¢m th·∫ßm ph·∫£n √°nh ƒë·ªùi s·ªëng h·∫øt s·ª©c kh·ªën kh√≥ c·ªßa con ng∆∞·ªùi v·ªõi c√°i nh√¨n ƒë√¥n h·∫≠u v√† ƒë·∫ßy th∆∞∆°ng c·∫£m. √îng ƒë√£ t·∫°o ra nh·ªØng trang vƒÉn ƒë·∫πp gi·∫£n d·ªã nh∆∞ng v√¥ c√πng nh√¢n ƒë·∫°o. Nh·ªØng con ng∆∞·ªùi d√π b·ªã ch√† ƒë·∫°p v·∫´n c·ªë g·∫Øng v∆∞∆°n t·ªõi v·∫ª ƒë·∫πp thanh cao, nh·ªØng con ng∆∞·ªùi d√π kh·ªën kh√≥ v·∫´n t·ª± ƒë·∫•u tranh ƒë·ªÉ v∆∞∆°n t·ªõi c√°i ƒë·∫πp trong cu·ªôc s·ªëng. M·ªói ng∆∞·ªùi m·ªôt ho√†n c·∫£nh, m·ªôt cu·ªôc s·ªëng ri√™ng nh∆∞ng h·ªç ƒë·ªÅu c√≥ chung t√¢m tr·∫°ng d√†y v√≤, bu·ªìn r·∫ßu v√† l√≤ng kh√°t khao v∆∞∆°n t·ªõi m·ªôt cu·ªôc s·ªëng t·ªët ƒë·∫πp h∆°n, cao qu√Ω h∆°n.
Th·∫°ch Lam m·∫´n c·∫£m v√† nh√¢n h·∫≠u, √¥ng ƒëi s√¢u v√†o th·∫ø gi·ªõi n·ªôi t√¢m con ng∆∞·ªùi, bi·∫øt quan s√°t c√°i b√™n trong, bi·∫øt ƒëi s√¢u v√†o nh·ªØng b√≠ ·∫©n t√¢m l√Ω. T√°c gi·∫£ ƒë√£ h∆∞·ªõng c√°i nh√¨n c·ªßa m√¨nh v√†o nh·ªØng v√πng khu·∫•t t·ªëi nh·∫•t trong th·∫ø gi·ªõi n·ªôi t√¢m con ng∆∞·ªùi: c√°i kho·∫£ng t·ªëi ·∫©n n√°u s·ª± h√®n h·∫°, y·∫øu ƒëu·ªëi, x·∫•u xa ƒë√°ng lo·∫°i b·ªè ƒë·ªÉ t√¨m ra nh·ªØng kho·∫£ng s√°ng thanh cao. B·ªüi thi·∫øu c√°i ƒë·∫πp, cu·ªôc s·ªëng tr·ªü n√™n t·∫ßm th∆∞·ªùng bi·∫øt bao. Th·∫°ch Lam t·ª´ng quan ni·ªám:
*‚ÄúC√°i ƒë·∫πp man m√°c kh·∫Øp v≈© tr·ª•, len l·ªèi kh·∫Øp hang c√πng ng√µ h·∫ªm, ti·ªÅm t√†ng ·ªü m·ªçi v·∫≠t b√¨nh th∆∞·ªùng. C√¥ng vi·ªác c·ªßa nh√† vƒÉn l√† ph·∫£i hi·ªÉu c√°i ƒë·∫πp ·ªü ch√≠nh ch·ªó m√† ng∆∞·ªùi ta kh√¥ng ng·ªù t·ªõi, t√¨m c√°i ƒë·∫πp k√≠n ƒë√°o v√† che l·∫•p c·ªßa s·ª± v·∫≠t cho ng∆∞·ªùi kh√°c m·ªôt b√†i h·ªçc tr√¥ng nh√¨n v√† th∆∞·ªüng th·ª©c.‚Äù*
Th·∫°ch Lam, nh√† vƒÉn c·ªßa c√°i ƒë·∫πp b√¨nh d·ªã m√† thanh cao. VƒÉn ch∆∞∆°ng c·ªßa √¥ng lu√¥n c√≥ s·ª± h√†i ho√† gi·ªØa thi√™n nhi√™n v√† t√¢m tr·∫°ng, gi·ªØa c·∫£nh v√† t√¨nh. B·∫±ng l·ªëi ng√¥n ng·ªØ mi√™u t·∫£ gi√†u x√∫c c·∫£m v√† h√¨nh t∆∞·ª£ng, Th·∫°ch Lam ƒë∆∞a ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc tr·ªü v·ªÅ v·ªõi nh·ªØng mi·ªÅn qu√™ √™m ƒë·ªÅm, y√™n ·∫£ c·ªßa n√¥ng th√¥n Vi·ªát Nam:
*‚ÄúThanh l√°ch c·ª≠a g·ªó ƒë·ªÉ kh√©p, nh·∫π nh√†ng b∆∞·ªõc v√†o. Ch√†ng th·∫•y m√°t h·∫≥n c·∫£ ng∆∞·ªùi, tr√™n con ƒë∆∞·ªùng g·∫°ch B√°t Tr√†ng r√™u ph·ªß, nh·ªØng v√≤ng √°nh s√°ng l·ªçt qua v√≤m c√¢y xu·ªëng nh·∫£y m√∫a theo chi·ªÅu gi√≥. M·ªôt m√πi l√° t∆∞∆°i non ph·∫£ng ph·∫•t trong kh√¥ng kh√≠‚Ä¶ Y√™n tƒ©nh qu√°, kh√¥ng m·ªôt ti·∫øng ƒë·ªông nh·ªè trong cƒÉn v∆∞·ªùn‚Ä¶ Thanh b∆∞·ªõc xu·ªëng gi√†n thi√™n l√Ω. C√≥ ti·∫øng ng∆∞·ªùi ƒëi, r·ªìi b√† ch√†ng m√°i t√≥c b·∫°c ph∆°, ch·ªëng g·∫≠y tr√∫c, ·ªü ngo√†i v∆∞·ªùn v√†o‚Ä¶ Ngo√†i khung c·ª≠a s·ªï, tr·ªùi xanh ng·∫Øt √°nh s√°ng, l√° c√¢y rung ƒë·ªông d∆∞·ªõi l√†n gi√≥ nh·∫π. M·ªôt th√¢n c√¢y b√∫t cao l√™n tr∆∞·ªõc m·∫∑t. C√πng m·ªôt l√∫c, ch√†ng l·∫©m b·∫©m: c√¢y ho√†ng lan!, m√πi h∆∞∆°ng th∆°m thoang tho·∫£ng ƒë∆∞a v√†o. Thanh nh·∫Øm m·∫Øt ng·ª≠i m√πi h∆∞∆°ng th∆°m v√† nh·ªõ ƒë·∫øn c√°i c√¢y ·∫•y ch√†ng th∆∞·ªùng hay ch∆°i d∆∞·ªõi g·ªëc nh·∫∑t hoa‚Ä¶‚Äù* ( *D∆∞·ªõi b√≥ng ho√†ng lan*).
M·ªôt th·∫ø gi·ªõi ho√†n to√†n y√™n b√¨nh, tƒ©nh l·∫∑ng v√† ƒë·∫πp nh∆∞ c·ªï t√≠ch. Con ƒë∆∞·ªùng g·∫°ch, gi√†n c√¢y, b√≥ng m√°t v√† ƒë·∫∑c bi·ªát l√† h∆∞∆°ng hoa ƒë√£ xoa d·ªãu t√¢m h·ªìn con ng∆∞·ªùi sau m·ªôt qu√£ng ƒë∆∞·ªùng d√†i ƒë·∫ßy b·ª•i b·∫∑m. Tr·ªü v·ªÅ v·ªõi qu√™ h∆∞∆°ng ch√≠nh l√† tr·ªü v·ªÅ v·ªõi d√¢n t·ªôc, tr·ªü v·ªÅ v·ªõi nh·ªØng n√©t ƒë·∫πp truy·ªÅn th·ªëng ƒë∆∞·ª£c l∆∞u gi·ªØ t·ª´ thu·ªü xa x∆∞a. Trong khung c·∫£nh ·∫•y, t√¢m h·ªìn con ng∆∞·ªùi tr·ªü n√™n trong s√°ng h∆°n, thu·∫ßn khi·∫øt h∆°n, ƒë·∫πp ƒë·∫Ω h∆°n. L·ªùi vƒÉn m∆∞·ª£t m√†, gi√†u ch·∫•t ho·∫°, ch·∫•t nh·∫°c ƒë√£ di·ªÖn t·∫£ m·ªôt c√°ch h√¨nh t∆∞·ª£ng c·∫£nh thi√™n nhi√™n c√πng v·ªõi nh·ªØng tinh t·∫ø c·ªßa t√¢m h·ªìn con ng∆∞·ªùi.
Con ng∆∞·ªùi lu√¥n chan ho√† v·ªõi thi√™n nhi√™n, ng√≤i b√∫t tr·ªØ t√¨nh tinh t·∫ø c·ªßa Th·∫°ch Lam ƒë√£ mi√™u t·∫£ m·ªôt c√°ch tinh vi, s·∫Øc s·∫£o s·ª± v·∫≠n ƒë·ªông c·ªßa n·ªôi t√¢m nh√¢n v·∫≠t c√πng v·ªõi s·ª± bi·∫øn chuy·ªÉn c·ªßa thi√™n nhi√™n. Ch√≠nh v√¨ v·∫≠y, trong truy·ªán ng·∫Øn c·ªßa Th·∫°ch Lam d∆∞·ªùng nh∆∞ m√†u s·∫Øc √¢m thanh, h∆∞∆°ng v·ªã t·ª± nhi√™n c·ªßa cu·ªôc s·ªëng ho√† tr·ªôn v·ªõi nhau v√† k·∫øt h·ª£p v·ªõi t√¢m h·ªìn con ng∆∞·ªùi t·∫°o n√™n ch·∫•t th∆° ch·∫•t nh·∫°c trong vƒÉn Th·∫°ch Lam: m√πi quen c·ªßa ƒë·∫•t m√†u, m√πi b√®o ·ªü d∆∞·ªõi ao, m√πi r·∫° ·∫©m ∆∞·ªõt, m√πi ph√¢n tr√¢u n·ªìng ·∫•m, r·ªìi ti·∫øng l√° tre kh√¥ xao x√°c, ti·∫øng gi√≥ th·ªïi qua ƒë·ªìng tr·ªëng nh·ªØng chi·ªÅu ƒë√¥ng l·∫°nh gi√°, ti·∫øng tr·ªëng thu kh√¥ng c·ªßa bu·ªïi chi·ªÅu t√†‚Ä¶ Th·∫°ch Lam ƒë√£ r·∫•t nh·∫°y c·∫£m v√† tinh t·∫ø khi di·ªÖn t·∫£ m·ªôt c√°ch ch√≠nh x√°c v√† sinh ƒë·ªông h∆∞∆°ng v·ªã t·ª± nhi√™n c·ªßa cu·ªôc s·ªëng th√¥n qu√™ ·∫•y.
C√°i ƒë·ªôc ƒë√°o trong th·∫ø gi·ªõi ngh·ªá thu·∫≠t truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam l√† ti·∫øp c·∫≠n v√† kh√°m ph√° th·∫ø gi·ªõi n·ªôi t√¢m con ng∆∞·ªùi. Nh√¢n v·∫≠t truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam l√† con ng∆∞·ªùi t√¢m h·ªìn v·ªõi nh·ªØng t√¢m tr·∫°ng, t√¢m t√¨nh, c·∫£m x√∫c, c·∫£m gi√°c. V·ªõi l·ªëi vƒÉn nh·∫π nh√†ng, ƒë·∫≠m ch·∫•t tr·ªØ t√¨nh man m√°c, gi√†u x√∫c c·∫£m, Th·∫°ch Lam di·ªÖn t·∫£ c·∫£m gi√°c c·ªßa con ng∆∞·ªùi v·ªõi nh·ªØng cung b·∫≠c kh√°c nhau.
ƒê·ªçc truy·ªán
*ƒê√≥i* ta kh√¥ng ch·ªâ x√≥t th∆∞∆°ng cho c·∫£nh ƒë·ªõn ƒëau, c∆° c·ª±c c·ªßa Sinh m√† c√≤n c·∫£m th·∫•y r√πng m√¨nh khi c∆°n gi√≥ ƒëi qua trong c∆°n ƒë√≥i l·∫£. Ta c≈©ng c·∫£m th·∫•y m√πi th∆°m ng·∫≠y v√† quy·∫øn r≈© ƒë·∫øn ch·∫øt ng∆∞·ªùi c·ªßa nh·ªØng th·ª© ƒë·ªì ƒÉn ƒë√≥. Ch√≠nh c√°i c·∫£m gi√°c ƒë√£ t·∫°o n√™n trong vƒÉn Th·∫°ch Lam m·ªôt th·ª© m·∫≠t ngon m√† ƒë√£ ƒÉn th√¨ kh√¥ng th·ªÉ kh√¥ng nh·ªõ. Gi·ªçng vƒÉn n·ª≠a nh∆∞ m∆° h·ªì, n·ª≠a nh∆∞ kh√¥ng nh·ªõ r√µ th·ª±c hay m∆°, ng√¥n ng·ªØ d√πng m·ªôt c√°ch b√†ng quan c·ªßa c·∫£m gi√°c: *hay l√†, tho√°ng qua, tho√°ng nghe, h√¨nh nh∆∞, mang m√°ng *ƒë√£ di·ªÖn t·∫£ r·∫•t tinh t·∫ø t√¢m tr·∫°ng c·ªßa nh√¢n v·∫≠t. *‚ÄúM·ªôt c∆°n gi√≥ h·∫Øt hiu th·ªïi ƒë·∫øn l√†m cho ch√†ng r√πng m√¨nh. B·ªóng nhi√™n t·∫•t c·∫£ ng∆∞·ªùi ch√†ng chuy·ªÉn ƒë·ªông: ch√†ng v·ª´a tho√°ng ng·ª≠i th·∫•y c√°i m√πi th∆°m v√† b√©o c·ªßa nh·ªØng mi·∫øng th·ªãt ∆∞·ªõp m√† m·ª° c√≤n d√≠nh ·ªü tay.* *C∆°n ƒë√≥i l·∫°i s√¥i n·ªïi d·∫≠y nh∆∞ c√†o x√© ru·ªôt gan, m√£nh li·ªát, √°t h·∫≥n c·∫£ n·ªói bu·ªìn. Ch√†ng mu·ªën ch·ªëng c·ª± l·∫°i, mu·ªën qu√™n ƒëi, nh∆∞ng kh√¥ng ƒë∆∞·ª£c, c√°i c·∫£m gi√°c ƒë√≥i ƒë√£ l·∫©n kh·∫Øp c·∫£ ng∆∞·ªùi nh∆∞ n∆∞·ªõc tri·ªÅu tr√†n l√™n b√£i c√°t. M·ªói l·∫ßn c∆°n gi√≥, m·ªói l·∫ßn ch√†ng ng·ª≠i th·∫•y m√πi b√©o ng·∫≠y c·ªßa mi·∫øng th·ªãt ∆∞·ªõp, m√πi th∆°m c·ªßa chi·∫øc b√°nh v√†ng. M≈©i Sinh t·ª± nhi√™n n·ªü ra, h√≠t m·∫°nh v√†o, c√°i m√πi th∆°m th·∫•u t·∫≠n ru·ªôt, gan, nh∆∞ th·∫•m nhu·∫ßn v√†o x∆∞∆°ng tu·ª∑‚Äù* *(ƒê√≥i*).
ƒêi v√†o th·∫ø gi·ªõi truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam nhi·ªÅu l√∫c ta ph·∫£i gi·∫≠t m√¨nh, ta nh·∫≠n ra ƒë∆∞·ª£c nhi·ªÅu ƒëi·ªÅu m√† t·ª´ng tr∆∞·ªõc ƒë·∫øn gi·ªù ph·∫£i chƒÉng v√¨ nh·ªè qua m√† ta ch∆∞a kh√°m ph√° ra? Tr∆∞·ªõc cu·ªôc s·ªëng ƒë√£ c√≥ l·∫ßn ta th·∫Øc m·∫Øc:
*‚Äúc√≥ nh·ªØng ng√†y m√† t·ª± nhi√™n kh√¥ng hi·ªÉu sao ta th·∫•y kh√≥ ch·ªãu, hay g·∫Øt g·ªèng v√† kh√¥ng mu·ªën l√†m g√¨‚Äù *( *M·ªôt c∆°n gi·∫≠n*). Con ng∆∞·ªùi b·ª±c d·ªçc, r·ªìi kh√¥ng ki·ªÉm so√°t ƒë∆∞·ª£c m√¨nh v√† d·∫´n ƒë·∫øn nh·ªØng sai l·∫ßm trong h√†nh ƒë·ªông ƒë·ªÉ r·ªìi l·∫°i h·ªëi h·∫≠n, ti·∫øc nu·ªëi, x√≥t xa. C√°i c·∫£m gi√°c h·ªëi h·∫≠n c≈©ng r·∫•t th·∫≠t: *‚ÄúNg√†y h√¥m sau th·ª±c l√† nh·ªØng ng√†y kh·ªï s·ªü cho t√¥i. L√≤ng h·ªëi h·∫≠n kh√¥ng ƒë·ªÉ t√¥i y√™n. H√¨nh nh∆∞ c√≥ m·ªôt c√°i g√¨ n·∫∑ng n·ªÅ ƒë√® n√©n tr√™n ng·ª±c l√†m cho t√¥i kh√≥ th·ªü, v√† l√∫c n√†o h√¨nh ·∫£nh anh phu xe c≈©ng bi·ªÉu hi·ªán ra tr∆∞·ªõc m·∫∑t‚Äù* ( *M·ªôt c∆°n gi·∫≠n*).
Nh√¢n v·∫≠t c·ªßa Th·∫°ch Lam l√† nh∆∞ v·∫≠y, lu√¥n hi·ªán l√™n v·ªõi ƒë·∫ßy ƒë·ªß c·∫£ c√°i thi·ªán v√† c√°i √°c, c·∫£ m·∫∑t t·ªët l·∫´n m·∫∑t x·∫•u nh∆∞ nh·ªØng con ng∆∞·ªùi th·ª±c ngo√†i ƒë·ªùi
*M·ªôt ƒë·ªùi ng∆∞·ªùi* khi·∫øn ta c√≥ bi·∫øt bao suy nghƒ©, trƒÉn tr·ªü v√† l·ª±a ch·ªçn. Con ng∆∞·ªùi Li√™n c≈©ng c√≥ l√∫c nghƒ© th·∫ø, c≈©ng c√≥ l√∫c l·∫°i nghƒ© kh√°c ƒëi. Li√™n ƒë√£ ph·∫£i kh·ªï s·ªü r·∫•t nhi·ªÅu khi l·ª±a ch·ªçn ƒëi v·ªõi T√¢m ƒë·ªÉ ƒë∆∞·ª£c h∆∞·ªüng h·∫°nh ph√∫c ng·ªçt ng√†o c·ªßa t√¨nh y√™u hay ·ªü l·∫°i v·ªõi ch·ªìng con ƒë·ªÉ ch·ªãu ƒë·∫ßy ƒëo·∫°. V√† r·ªìi: *‚ÄúLi√™n l·ªù m·ªù th·∫•y r·∫±ng n√†ng kh√¥ng ƒë·ªß can ƒë·∫£m l√†m m·ªôt vi·ªác nh∆∞ th·∫ø kh√¥ng ƒë·ªß qu·∫£ quy·∫øt v·ªõi m√¨nh ƒë·ªÉ ch·ªëng l·∫°i nh·ªØng c√°i cay nghi·ªát g√¢y n√™n chung quanh n√†ng. kh√¥ng ph·∫£i n√†ng quy·∫øn luy·∫øn ƒë·ª©a con l√™n s√°u: n√†ng kh√¥ng y√™u n√≥ v√¨ n√≥ c≈©ng x·∫•c l√°o nh∆∞ b·ªë n√≥. Nh∆∞ng b·ªè ch·ªìng b·ªè con ƒë·ªÉ l·∫•y T√¢m, ƒë·ªÉ ƒë∆∞·ª£c sung s∆∞·ªõng ri√™ng m√¨nh n√†ng. Li√™n coi nh∆∞ l√† m·ªôt vi·ªác kh√¥ng bao gi·ªù c√≥ th·ªÉ l√†m ƒë∆∞·ª£c‚Äù* ( *M·ªôt ƒë·ªùi ng∆∞·ªùi*).
C·∫£m gi√°c d∆∞·ªùng nh∆∞ l√† ch·∫•t li·ªáu tr·ªçng y·∫øu ƒë·ªÉ Th·∫°ch Lam kh√°m ph√° th·∫ø gi·ªõi n·ªôi t√¢m con ng∆∞·ªùi. Tr∆∞·ªõc h√†nh ƒë·ªông kh√¥ng ƒë√∫ng, nh√¢n v·∫≠t c·∫£m gi√°c m√¨nh c√≥ l·ªói. Tr∆∞·ªõc m·ªôt ngh·ªãch c·∫£nh, nh√¢n v·∫≠t c·∫£m gi√°c m√¨nh kh√≥ c√≥ th·ªÉ v∆∞·ª£t qua. Tr∆∞·ªõc s·ª± ƒë·∫•u tranh gi√†nh quy·ªÅn h·∫°nh ph√∫c, nh√¢n v·∫≠t c·∫£m gi√°c m√¨nh kh√¥ng ƒë·ªß can ƒë·∫£m‚Ä¶ C·∫£m gi√°c l√† c√°i ng∆∞·ª°ng kh√¥ng cho nh√¢n v·∫≠t v∆∞·ª£t qua ranh gi·ªõi mong manh c·ªßa c√°i thi·ªán ƒë·ªÉ ng√£ m√¨nh sang c√°i √°c, c√°i x·∫•u xa t·ªôi l·ªói. Th·∫°ch Lam c≈©ng ƒë√£ ƒë·ªÉ cho nh√¢n v·∫≠t t·ª± ƒë·∫•u tranh ƒë·ªÉ ch·ªçn ra m·ªôt l·ªëi ƒëi th√≠ch h·ª£p. V√† bao gi·ªù c√°i thi·ªán, c√°i ƒë·∫πp c≈©ng chi·∫øn th·∫Øng. Con ng∆∞·ªùi l·∫°i tr·ªü v·ªÅ v·ªõi nh·ªØng ph·∫©m ch·∫•t t·ªët ƒë·∫πp c·ªßa m√¨nh. Nh√¢n v·∫≠t c·ªßa Th·∫°ch Lam kh√¥ng tha ho√°, kh√¥ng t·ªôi l·ªói l√† v√¨ v·∫≠y.
Th·∫°ch Lam l√† nh√† vƒÉn c·ªßa c·∫£m gi√°c. Tr∆∞·ªõc nh·ªØng bi·∫øn ƒë·ªông c·ªßa cu·ªôc s·ªëng nh√† vƒÉn ƒë√£ d√πng
*c·∫£m gi√°c* ƒë·ªÉ gi·ªØ nh√¢n v·∫≠t c·ªßa m√¨nh ·ªü l·∫°i v·ªõi c√°i ƒë·∫πp. C√≤n tr∆∞·ªõc ƒë·ªïi thay c·ªßa th·ªùi ti·∫øt th√¨ sao? Nh√† vƒÉn l·∫°i c≈©ng ƒë√°nh th·ª©c c·∫£m gi√°c c·ªßa con ng∆∞·ªùi qua m·ªôt ƒë√™m tr·ªùi tr·ªü l·∫°nh: *‚ÄúBu·ªïi s√°ng h√¥m nay, m√πa ƒë√¥ng ƒë·ªôt nhi√™n ƒë·∫øn, kh√¥ng b√°o cho bi·∫øt tr∆∞·ªõc. V·ª´a m·ªõi ng√†y h√¥m qua tr·ªùi h√£y c√≤n n·∫Øng ·∫•m v√† hanh, c√°i n·∫Øng v·ªÅ cu·ªëi th√°ng m∆∞·ªùi l√†m n·ª©t n·∫ª ƒë·∫•t ru·ªông v√† l√†m gi√≤n kh√¥ nh·ªØng chi·∫øc l√° r∆°i. S∆°n v√† ch·ªã ch∆°i c·ªè g√† ngo√†i c√°nh ƒë·ªìng c√≤n th·∫•y n√≥ng b·ª©c, ch·∫£y m·ªì h√¥i.* *Th·∫ø m√† qua m·ªôt ƒë√™m m∆∞a r√†o, tr·ªùi b·ªóng ƒë·ªïi gi√≥ b·∫•c, r·ªìi c√°i l·∫°nh ·ªü ƒë√¢u ƒë·∫øn l√†m cho ng∆∞·ªùi ta t∆∞·ªüng ƒëang ·ªü gi·ªØa m√πa ƒë√¥ng r√©t m∆∞·ªõt‚Äù* ( *Gi√≥ l·∫°nh ƒë·∫ßu m√πa*).
R·ªìi c·∫£m gi√°c v·ªÅ m√πi h∆∞∆°ng c√πng t√¨nh y√™u ·ªü bu·ªïi ƒë·∫ßu h√≤ h·∫πn:
*‚Äú‚Ä¶ ƒëi qua hai b√™n b·ªù l√° ƒë√£ ∆∞·ªõt s∆∞∆°ng. M√πi ho√†ng lan thoang tho·∫£ng bay trong gi√≥ m√°t‚Ä¶ c√≥ c√°i g√¨ d·ªãu ng·ªçt chƒÉng t∆° ·ªü ƒë√¢u ƒë√¢y, khi·∫øn ch√†ng v∆∞∆°ng ph·∫£i‚Äù* *(D∆∞·ªõi b√≥ng ho√†ng lan).*
Ai r·ªìi c≈©ng tr·∫£i qua m·ªëi t√¨nh ƒë·∫ßu ƒë·∫ßy ng·ªçt ng√†o v√† th∆° m·ªông. Ai r·ªìi c≈©ng c√≥ s·ª± h·ªìi h·ªôp c·ªßa bu·ªïi h√≤ h·∫πn ƒë·∫ßu ti√™n. ƒê·ªçc Th·∫°ch Lam t·∫•t c·∫£ nh·ªØng c·∫£m gi√°c v·ªÅ t·∫°o v·∫≠t, cu·ªôc s·ªëng v√† t√¨nh y√™u b·ªóng b·ª´ng d·∫≠y. N√≥ th·ª©c t·ªânh t√¢m h·ªìn con ng∆∞·ªùi, gi√∫p ta y√™u h∆°n, tr√¢n tr·ªçng h∆°n nh·ªØng x√∫c c·∫£m ng·ªçt ng√†o, nh·ªØng ph√∫t gi√¢y h·∫°nh ph√∫c ƒë√£ c√≥ v√† ƒëang c√≥ trong cu·ªôc ƒë·ªùi.
ƒê·ªÉ di·ªÖn t·∫£ nh·ªØng x√∫c c·∫£m m∆° h·ªì ·∫•y c·ªßa nh√¢n v·∫≠t, Th·∫°ch Lam r·∫•t hay s·ª≠ d·ª•ng t·ª´ c·∫£m gi√°c:
*‚Äúch√†ng th·∫•y m·ªôt c·∫£m gi√°c m√°t l·∫°nh tr√†n l√™n hai vai‚Äù* ( *Tr·ªü v·ªÅ*); *‚Äúnh·ªõ l·∫°i c·∫£m gi√°c vui m·ª´ng khi th·∫•y b√¥ng l√∫a se s·∫Øt v√†o da th·ªãt‚Äù* ( *Nh√† m·∫π L√™*); *‚ÄúDung th·∫•y m·ªôt c·∫£m gi√°c ch√°n n·∫£n v√† l·∫°nh l·∫Ωo‚Äù* ( *Hai l·∫ßn ch·∫øt*). *‚ÄúQua k·∫Ω l√° c·ªßa c√†nh b√†ng, h√†ng ng√†n ng√¥i sao l·∫•p l√°nh, m·ªôt con ƒëom ƒë√≥m v√†o d∆∞·ªõi m·∫Øt l√°, v√πng s√°ng nh·ªè xanh nh·∫•p nh√°y, r·ªìi hoa r·ª•ng xu·ªëng vai Li√™n khe kh·∫Ω, th·ªânh tho·∫£ng t·ª´ng h·∫°t. T√¢m h·ªìn Li√™n y√™n tƒ©nh h·∫≥n, c√≥ nh·ªØng c·∫£m gi√°c m∆° h·ªì kh√≥ hi·ªÉu‚Äù* ( *Hai ƒë·ª©a tr·∫ª*).
V√† nh·ªØng t·ª´ ch·ªâ c·∫£m gi√°c, di·ªÖn t·∫£
*c·∫£m gi√°c* nh∆∞: *tho√°ng tr√¥ng th·∫•y, l·ªù m·ªù, c·∫£m th·∫•y, h√¨nh nh∆∞, h√¨nh nh∆∞ c·∫£m th·∫•y, t·ª±a nh∆∞‚Ä¶* *‚ÄúTh√†nh t·ª±a nh∆∞ th·∫•y trong l√≤ng m∆∞a b·ª•i, bu·ªìn r·∫ßu v√† ch√°n n·∫£n, m·ªôt n·ªói bu·ªìn kh√¥ng s√¢u s·∫Øc, nh∆∞ng √™m ƒë·ªÅm l√†m t√™ li·ªát c·∫£ t√¢m h·ªìn‚Äù* ( *Cu·ªën s√°ch b·ªè qu√™n*). *‚ÄúCh√†ng v·ª´a tho√°ng ng·ª≠i th·∫•y c√°i m√πi th∆°m v√† b√©o c·ªßa nh·ªØng mi·∫øng th·ªãt ∆∞·ªõp m√† m·ª° c√≤n d√≠nh ·ªü tay‚Äù* ( *ƒê√≥i*). *‚ÄúCh√†ng m∆° m√†ng y√™u c√¥ th√¥n n·ªØ, v√† ∆∞·ªõc mong c√πng nhau s·ªëng trong c·∫£nh thanh b√¨nh d∆∞·ªõi m·ªôt t√∫p l·ªÅu tranh‚Äù*( *Tr·ªü v·ªÅ*).
ƒêi s√¢u v√†o ƒë·ªùi s·ªëng t√¢m linh nh√¢n v·∫≠t v·ªõi nh·ªØng c·∫£m x√∫c v√† c·∫£m gi√°c tinh t·∫ø, ng√¥n ng·ªØ Th·∫°ch Lam nh·∫π nh√†ng, ƒë·∫≠m ch·∫•t tr·ªØ t√¨nh man m√°c.
*C√°i ƒë·∫πp c·ªßa ng√¥n ng·ªØ Th·∫°ch Lam l√† c√°i ƒë·∫πp c·ªßa th·ª© ng√¥n ng·ªØ v·ª´a cho ta nh√¨n v√† cho ta c·∫£m. T√¢m h·ªìn ƒëa c·∫£m v√† tinh t·∫ø ƒë·∫øn ƒë·ªô c√≥ th·ªÉ thu nh·∫≠n ƒë∆∞·ª£c s·ª± thay ƒë·ªïi v·ªÅ ƒë·ªô √°nh trƒÉng hay √¢m s·∫Øc c√°c lo·∫°i l√° kh√¥ r·ª•ng va v√†o ƒë·∫•t*, ƒë√£ ƒëem ƒë·∫øn cho b·∫°n ƒë·ªçc nh·ªØng trang vƒÉn ƒë·∫°t ƒë·∫øn s·ª± trong s√°ng, thu·∫ßn khi·∫øt c·ªßa ti·∫øng Vi·ªát, c√≥ kh·∫£ nƒÉng di·ªÖn t·∫£ ƒë∆∞·ª£c m·ªôt c√°ch ƒë·∫ßy ƒë·ªß nh·ªØng cung b·∫≠c kh√°c nhau c·ªßa ƒë·ªùi s·ªëng n·ªôi t√¢m con ng∆∞·ªùi ·ªü ƒë·ªô tinh vi nh·∫•t. Trong m·ªói con ng∆∞·ªùi d∆∞·ªùng nh∆∞ ai c≈©ng c√≥ m·ªôt ƒë·ªùi s·ªëng n·ªôi t√¢m ƒë·∫ßy b√≠ m·∫≠t. V√† Th·∫°ch Lam, m·ªôt nh√† gi·∫£i ph·∫´u t√¢m l√Ω t√†i ba, ƒë√£ l√°ch s√¢u ng√≤i b√∫t c·ªßa m√¨nh v√†o m·ªçi ng√µ ng√°ch c·ªßa t√¢m h·ªìn ƒë·ªÉ kh√°m ph√° c√°i b√≠ m·∫≠t ·∫•y: *‚ÄúT√¥i c·∫£m th·∫•y m·ªôt c√°i th√∫ kho√°i l·∫°c k·ª≥ d·ªã, khe kh·∫Ω v√† th·∫ßm l·∫∑ng rung ƒë·ªông trong ng∆∞·ªùi, c√≥ l·∫Ω l√† c√°i kho√°i l·∫°c b·ªã c√°m d·ªó, m√† c≈©ng c√≥ l·∫Ω c√°i kho√°i l·∫°c ƒë√£ ƒë√® n√©n ƒë∆∞·ª£c s·ª± c√°m d·ªó. V√† m·ªôt m·ªëi nu·ªëi ti·∫øc ng·∫•m ng·∫ßm, t√¥i kh√¥ng t·ª± th√∫ cho t√¥i bi·∫øt v√† c≈©ng c·ªë √Ω kh√¥ng nghƒ© ƒë·∫øn, khi·∫øn cho c√°i c·∫£m gi√°c ·∫•y c·ªßa t√¢m h·ªìn t√¥i th√™m m·ªôt v·∫ª r·ªùn r·ª£n v√† s√¢u s·∫Øc‚Äù *( *S·ª£i t√≥c*), m·ªôt *c√°i g√¨ d·ªãu ng·ªçt chƒÉng t∆° ƒë√¢u d√¢y*, m·ªôt *s·ª± rung ƒë·ªông kh·∫Ω nh∆∞ c√°nh b∆∞·ªõm non* hay nh·ªØng c√°i b√© nh·ªè, h√®n m·ªçn h√†ng ng√†y ƒëang ph√° ho·∫°i cu·ªôc ƒë·ªùi‚Ä¶
Tr√°i tim m·∫´n c·∫£m c·ªßa Th·∫°ch Lam ƒë√£ th·∫•u hi·ªÉu ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng x√∫c c·∫£m s√¢u k√≠n nh·∫•t b√™n trong t√¢m h·ªìn con ng∆∞·ªùi v√† √¥ng lu√¥n tr√¢n tr·ªçng nh·ªØng t√¨nh c·∫£m ·∫•y. T√¢m h·ªìn ƒëa c·∫£m c≈©ng ƒë√£ ƒëi v√†o nh·ªØng trang vi·∫øt c·ªßa √¥ng, t·∫°o cho √¥ng m·ªôt vƒÉn phong v√† c·ªët c√°ch ri√™ng bi·ªát. C√°i nh·∫π nh√†ng l·∫∑ng l·∫Ω t·ª´ cu·ªôc s·ªëng
*d∆∞·ªùng nh∆∞ n·∫øu b∆∞·ªõc ƒëi m·∫°nh th√¨ s·ª£ ƒë·∫•t ƒëau ƒë√£ chuy·ªÉn th√†nh gi·ªçng k·ªÉ nh·ªè nh·∫π, d·ªãu d√†ng m√† s√¢u l·∫Øng* trong vƒÉn √¥ng. V≈© Ng·ªçc Phan cho r·∫±ng: ‚Äú√îng c√≥ m·ªôt ng√≤i b√∫t l·∫∑ng l·∫Ω, ƒëi·ªÅm tƒ©nh v√¥ c√πng, ng√≤i b√∫t chuy√™n t·∫£ t·ªâ m·ªâ nh·ªØng c√°i r·∫•t nh·ªè v√† r·∫•t ƒë·∫πp, nh·ªØng c·∫£m t√¨nh, c·∫£m gi√°c c·ªèn con n·∫£y n·ªü v√† bi·ªÉu l·ªô ·ªü ƒë·ªß c√°c h·∫°ng ng∆∞·ªùi m√† √¥ng t·∫£ m·ªôt c√°ch th·∫≠t tinh vi‚Ä¶‚Äù C√≤n gi√°o s∆∞ Phong L√™ th√¨ nh·∫≠n x√©t r·∫±ng: ‚ÄúTh·∫°ch Lam c√≥ m·ªôt b√∫t ph√°p tinh t·∫ø, tr·∫ßm tƒ©nh, kh√°ch quan ‚Äì nh∆∞ng kh√¥ng kh√°ch quan ch·ªß nghƒ©a, lu√¥n lu√¥n ·∫©n tho√°ng m·ªôt th√°i ƒë·ªô, m·ªôt t√¢m s·ª± k√≠n ƒë√°o m√† c√≥ s·ª©c th√¥ng b√°o v√† lan truy·ªÅn.‚Äù
Th·∫°ch Lam tr·∫ßm l·∫∑ng, c√°i s·ª± y√™u c·ªßa √¥ng c≈©ng tr·∫ßm l·∫∑ng, l·∫Øng s√¢u ƒë·ªÉ r·ªìi gi·ªçng vƒÉn ƒë·∫≠m ch·∫•t tr·ªØ t√¨nh. M·ªôt con ng∆∞·ªùi lu√¥n y√™u c√°i ƒë·∫πp, ch·∫Øt chiu t·ª´ng m·∫£nh ƒë·∫πp b·ªã v∆∞∆°ng v√£i ·ªü kh·∫Øp th·∫ø gian n√†y ƒë√£ ƒë·ªÉ l√≤ng m√¨nh rung l√™n, ho√† nh·∫≠p, c·∫£m th√¥ng, chia s·∫ª nh·ªØng ƒë·∫Øng cay c·ªßa cu·ªôc ƒë·ªùi c√πng nh·ªØng con ng∆∞·ªùi b·∫•t h·∫°nh. Tr√°i tim Th·∫°ch Lam ƒë√£ kh√¥ng bi·∫øt bao l·∫ßn ph·∫£i th·ªïn th·ª©c tr∆∞·ªõc nh·ªØng th√¢m ph·∫≠n nh·ªè b√©, kh·ªï ƒëau ·ªü c√µi ƒë·ªùi n√†y. V√† ch√≠nh v√¨ th·∫ø, vƒÉn Th·∫°ch Lam v·ª´a gi·∫£n d·ªã trong s√°ng, v·ª´a g·ª£i l√™n m·ªôt n·ªói bu·ªìn man m√°c, m·ªôt n·ªói bu·ªìn in ƒë·∫≠m trong vƒÉn Th·∫°ch Lam kh·∫Øc kho·∫£i ·ªü ch·ªó n√†y, b√†ng b·∫°c ·ªü ch·ªó kh√°c, tr·ªü th√†nh kh√≠ quy·ªÉn t√¢m tr·∫°ng bao ph·ªß nh·ªØng c·∫£nh ƒë·ªùi m√† nh√† vƒÉn d·∫´n ta v√†o.
Nh√¢n v·∫≠t c·ªßa Th·∫°ch Lam h·∫ßu h·∫øt ƒë·ªÅu c√≥ m·ªôt s·ªë ph·∫≠n ƒë√°ng bu·ªìn, m·ªôt c·∫£nh ƒë·ªùi ngh·ªã√™t ng√£. Cu·ªôc s·ªëng kh·ªën c√πng ƒë√£ khi·∫øn cho nhi·ªÅu th√¢n ph·∫≠n ƒëi ƒë·∫øn ng√µ c·ª•t v√† ph·∫£i t√¨m ƒë·∫øn c√°i ch·∫øt nh∆∞ m·∫π L√™ (
*Nh√† m·∫π L√™*), Dung ( *Hai l·∫ßn ch·∫øt*), B√†o ( *Ng∆∞·ªùi b·∫°n tr·∫ª*)‚Ä¶ C√°i ch·∫øt c·ªßa h·ªç ƒë√£ t·∫°o cho √¢m ƒëi·ªáu c√¢u chuy·ªán ch√πng xu·ªëng b·ªüi qu√° th∆∞∆°ng t√¢m: *‚Äú‚Ä¶ b√°c L√™ l√™n c∆°n s·ªët. Nh·ªØng c√°i r√πng m√¨nh l·∫°nh l·∫Ωo n·ªëi nhau l∆∞·ªõt tr√™n da b√°c, manh chi·∫øu r√°ch kh√¥ng ƒë·ªß ƒë·∫Øp ·∫•m th√¢n. Trong l√∫c m√™ s·∫£ng, b√°c L√™ t∆∞·ªüng nh·ªõ l·∫°i cu·ªôc ƒë·ªùi m√¨nh, t·ª´ l√∫c c√≤n b√© ƒë·∫øn b√¢y gi·ªù, ch·ªâ to√†n nh·ªØng ng√†y kh·ªï s·ªü, nh·ªçc nh·∫±n. C√°i ngh√®o n√†n kh√¥ng bi·∫øt t·ª± bao gi·ªù ƒë√£ v√†o nh√† B√°c, l√∫c sinh ra b√°c ƒë√£ th·∫•y n√≥ r·ªìi, v√† t·ª´ ƒë·∫•y, n√≥ c·ª© theo li·ªÅn b√°c m√£i. Nh∆∞ng gi√° c·ª© c√≥ ng∆∞·ªùi m∆∞·ªõn l√†m th√¨ c≈©ng kh√¥ng ƒë·∫øn n·ªói b√°c nh·ªõ l·∫°i nh·ªØng bu·ªïi kh√≥ khƒÉn ƒëi l√†m, nh·ªØng l√∫c vui v·∫ª ƒë∆∞·ª£c lƒ©nh g·∫°o v·ªÅ cho con, nh·ªØng b·ªØa c∆°m n√≥ng m√πa r√©t‚Ä¶* *‚Ä¶ ƒê·∫•y c√≤n l√† nh·ªØng ng√†y no ƒë·ªß. R·ªìi ƒë·∫øn nh·ªØng bu·ªïi ch·ª£ v·∫Øng, nh·ªØng ng√†y nh·ªãn ƒë√≥i nh∆∞ h√¥m nay. B√°c m∆° m√†ng th·∫•y v√†ng son ch√≥i l·ªçi trong nh√† √¥ng B√°, th·∫•y n√©t m·∫∑t gian √°c, tinh ngh·ªãch c·ªßa c·∫≠u Ph√∫c, con ch√≥ T√¢y nhe nanh ch·ªìm l√™n‚Ä¶‚Äù* ( *Nh√† m·∫π L√™*).
Cu·ªôc ƒë·ªùi c·ªßa m·∫π L√™ d∆∞·ªùng nh∆∞ ch·ªâ ƒë∆∞·ª£c g√≥i g·ªçn trong ch·ªØ ngh√®o h√®n ƒë·ªÉ r·ªìi ƒë√£ g√¢y ra b·∫•t h·∫°nh. B·∫•t h·∫°nh cho b√°c v√† b·∫•t h·∫°nh cho nh·ªØng ƒë·ª©a tr·∫ª m·ªì c√¥i. Cu·ªôc ƒë·ªùi ch√∫ng r·ªìi s·∫Ω ra sao, ch√∫ng s·∫Ω ƒëi v·ªÅ ƒë√¢u khi b√™n m√¨nh kh√¥ng c√≥ m·∫π, l·∫°i tay tr·∫Øng? N·ªói bu·ªìn ƒëau d∆∞·ªùng nh∆∞ ƒë∆∞·ª£c n√©n l·∫°i r·ªìi to·∫£ ra, n√©n l·∫°i trong l√≤ng t√°c gi·∫£ ƒë·ªÉ r·ªìi to·∫£ ra √¢m ƒëi·ªáu bu·ªìn cho ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc su·ªët c·∫£ c√¢u chuy·ªán.
Th·∫ø gi·ªõi ngh·ªá thu·∫≠t c·ªßa Th·∫°ch Lam l√† th·∫ø gi·ªõi c·ªßa nh·ªØng ng∆∞·ªùi ngh√®o kh√≥ cam ch·ªãu, th·∫ø gi·ªõi c·ªßa nh·ªØng ng∆∞·ªùi quanh nƒÉm ph·∫£i v·∫≠t l·ªôn v·ªõi mi·∫øng c∆°m manh √°o, b·ªã ng∆∞·ª£c ƒë√£i ƒë·∫øn th·∫≠m t·ªá: Li√™n (
*M·ªôt ƒë·ªùi ng∆∞·ªùi*), Minh ( *C√°i ch√¢n qu√®*), Sinh ( *ƒê√≥i*)‚Ä¶ v√† cho d√π ch∆∞a ph·∫£i t√¨m ƒë·∫øn c√°i ch·∫øt nh∆∞ng nh·ªØng d·∫±n v·∫∑t, nh·ªØng kh·ªï ƒëau ƒë√£ l√†m cho h·ªç ƒëi√™u ƒë·ª©ng, t√†n t·∫°. K·∫øt th√∫c c√¢u chuy·ªán M·ªôt ƒë·ªùi ng∆∞·ªùi, gi·ªçng ƒëi·ªáu bu·ªìn man m√°c lan to·∫£ trong l√≤ng ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc tr∆∞·ªõc t∆∞∆°ng lai m√π m·ªãt c·ªßa Li√™n: *‚ÄúNg√†y n·ªç n·ªëi ti·∫øp n√†y kia, Li√™n ph·∫£i ch·ªãu c√°i ƒë·ªùi kh·ªï s·ªü, ƒëau ƒë·ªõn m·ªçi ng√†y. C√°i m·ªông cu·ªôc ƒë·ªùi sung s∆∞·ªõng v·ªõi T√¢m, Li√™n bu·ªìn r·∫ßu coi nh∆∞ l√† nh·ªØng v·∫≠t t·ªët ƒë·∫πp m√† n√†ng th·∫•y b·∫ßy trong t·ªß k√≠nh c√°c c·ª≠a h√†ng, nh·ªØng v·∫≠t qu√Ω gi√° m√† n√†ng t∆∞·ªüng kh√¥ng bao gi·ªù c√≥ th·ªÉ v·ªÅ n√†ng ƒë∆∞·ª£c‚Äù* ( *M·ªôt ƒë·ªùi ng∆∞·ªùi*).
M·ªôt s·ª± cam ch·ªãu ƒë·∫øn c√πng c·ª±c c·ªßa nh·ªØng con ng∆∞·ªùi c√≥
*ƒë·ªô d∆∞ ph·∫©m ch·∫•t l√†m ng∆∞·ªùi*. V√† ch√≠nh v√¨ v·∫≠y, kh√°c v·ªõi con ng∆∞·ªùi l√†m tr√≤, con ng∆∞·ªùi ƒë√°nh r∆°i ph·∫©m ch·∫•t l√†m ng∆∞·ªùi trong s√°ng t√°c c·ªßa Nguy·ªÖn C√¥ng Hoan, con ng∆∞·ªùi b·ªã v·∫≠t ho√°, b√°n d·∫ßn s·ª± s·ªëng nh∆∞ trong s√°ng t√°c c·ªßa Nam Cao, con ng∆∞·ªùi h√†nh ƒë·ªông c·∫£i t·∫°o x√£ h·ªôi v√¨ m·ª•c ti√™u c√° nh√¢n v·ªõi nh·ªØng ·∫£o t∆∞·ªüng xa v·ªùi c·ªßa Nh·∫•t Linh, Kh√°i H∆∞ng.. T√¢m h·ªìn Th·∫°ch Lam l√† ƒë·ªëi t∆∞·ª£ng cho nh√† vƒÉn kh√°m ph√° mi√™u t·∫£. ƒê√≥ l√† m·ªôt kh·ªëi th·ªßy tinh trong su·ªët, mong manh, d·ªÖ v·ª°, kh√¥ng quen va ch·∫°m v·ªõi nh·ªØng xung ƒë·ªôt, m√¢u thu·∫´n kh·∫Øc nghi·ªát c·ªßa cu·ªôc ƒë·ªùi. √Çm ƒëi·ªáu bu·ªìn trong truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam c≈©ng v√¨ th·∫ø r·∫•t ri√™ng. Kh√¥ng bi th·∫£m nh∆∞ Nam Cao, kh√¥ng d·ªØ d·ªôi nh∆∞ V≈© Tr·ªçng Ph·ª•ng, kh√¥ng tuy·ªát v·ªçng nh∆∞ Nh·∫•t Linh, Kh√°i H∆∞ng‚Ä¶ Th·∫°ch Lam bu·ªìn m√† ƒë·∫πp, bu·ªìn nh·∫π nh√†ng nh∆∞ng day d·ª©t, √°m ·∫£nh kh√¥n ngu√¥i v·ªÅ th√¢n ph·∫≠n l√†m ng∆∞·ªùi.
V·ªõi ng√≤i b√∫t hi·ªán th·ª±c gi√†u t√≠nh nh√¢n ƒë·∫°o, h√¨nh ·∫£nh nh·ªØng ng∆∞·ªùi d√¢n ngh√®o t·ª´ th√†nh th·ªã ƒë·∫øn n√¥ng th√¥n, t·ª´ nh·ªØng ng∆∞·ªùi tr√≠ th·ª©c ƒë·∫øn nh·ªØng c√¥ g√°i b√°n th√¢n ƒë·ªÅu ƒë∆∞·ª£c Th·∫°ch Lam mi√™u t·∫£ h·∫øt s·ª©c ch√¢n th·∫≠t. K·∫øt th√∫c c√¢u chuy·ªán l√† t∆∞∆°ng lai ƒëen t·ªëi m·ªù m·ªãt c·ªßa nh·ªØng th√¢n ph·∫≠n ngh√®o kh√≥ nh·ªçc nh·∫±n. V√† gi·ªçng ƒëi·ªáu bu·ªìn tr·∫ßm g·ª£i ni·ªÅm x√≥t xa th∆∞∆°ng c·∫£m v·ªÅ s·ªë ph·∫≠n b·∫•p b√™nh c·ªßa con ng∆∞·ªùi d∆∞·ªõi x√£ h·ªôi c≈© l√† n√©t ƒë·∫∑c tr∆∞ng c·ªßa phong c√°ch truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam. M·ªôt n·ªói bu·ªìn man m√°c nh√® nh·∫π ph·ªß l√™n v√† th·∫•m v√†o ƒë·ªùi s·ªëng c·ªßa c√°c nh√¢n v·∫≠t, n·ªói bu·ªìn xa x√¥i, n·ªói bu·ªìn m∆° h·ªì. M·ªôt c√¥ h√†ng x√©n, m·ªôt c√¥ Li√™n, m·ªôt c√¥ Dung.. s·ªëng bu·ªìn b√£ trong gia ƒë√¨nh v√† c·∫£ ·ªü x√£ h·ªôi. M·ªôt ƒë·ª©a tr·∫ª c·ªë th·ª©c ƒë√™m ch·ªâ ƒë·ªÉ nh√¨n √°nh s√°ng ƒë√®n c·ªßa chuy·∫øn t√†u ƒë√™m v·ªõi hy v·ªçng ƒë∆∞·ª£c nh√¨n th·∫•y c·∫£nh n√°o nhi·ªát ·ªü s√¢n ga. Th·∫°ch Lam gieo v√†o l√≤ng ng∆∞·ªùi ƒë·ªçc s·ª± th∆∞∆°ng c·∫£m cho nh·ªØng ki·∫øp ng∆∞·ªùi nh·ªçc nh·∫±n. h√¨nh ·∫£nh ng∆∞·ªùi b√°n b√°nh gi·∫ßy gi√≤ trong ƒë√™m khuya v·∫Øng l·∫∑ng, qua vi·ªác mi√™u t·∫£ ti·∫øng rao bu·ªìn th·∫£m, y·∫øu ·ªõt v√† u·ªÉ o·∫£i nh∆∞ mang m·ªôt n·ªói th·∫•t v·ªçng c√πng l·ªùi k·∫øt th√∫c b√πi ng√πi: ‚Äú
*c√°i ƒë·ªùi t·ªëi tƒÉm ·∫•y, nh·ªØng ƒë∆∞·ªùng ph·ªë xa, h·∫ªo l√°nh nh∆∞ kh√¥ng c√≤n mong m·ªèi ch√∫t g√¨*‚Äù ( *C√¥ h√†ng x√©n*). Nh√† vƒÉn v·ªõi gi·ªçng di·ªáu n√†y ƒë√£ kh√°i qu√°t l√™n c·∫£ m·ªôt b·ª©c tranh hi·ªán th·ª±c x√£ h·ªôi ƒë∆∞∆°ng th·ªùi. T·∫°i ƒë√≥ nh·ªØng ki·∫øp ng∆∞·ªùi lu√¥n ph·∫£i s·ªëng m·ªèi m√≤n, nh·ªçc nh·∫±n, v√¥ v·ªçng‚Ä¶ ƒêi·ªÅu n√†y cho th·∫•y s·ª± k·∫øt n·ªëi xuy√™n su·ªët trong c·∫£m h·ª©ng s√°ng t·∫°o c·ªßa Th·∫°ch Lam. Trong b·∫•t c·ª© th·ªÉ lo·∫°i n√†o, ng√≤i b√∫t c·ªßa √¥ng c≈©ng nghi√™ng v·ªÅ ph√≠a nh·ªØng con ng∆∞·ªùi nh·ªè b√© b·∫±ng m·ªôt gi·ªçng vƒÉn ƒë·∫ßy l√≤ng tr·∫Øc ·∫©n, cho th·∫•y ƒë∆∞·ª£c nh·ªØng cu·ªôc s·ªëng t√π ƒë·ªçng, b·∫ø t·∫Øc c·ªßa c·∫£ ƒë·ªùi ng∆∞·ªùi. Ngay c·∫£ nh·ªØng ng∆∞·ªùi l·∫ßm l·ª° trong ch·ªën b√πn l·∫ßy c·ªßa x√£ h·ªôi √¥ng c≈©ng mi√™u t·∫£ h·ªç b·∫±ng gi·ªçng vƒÉn x√≥t xa, bu·ªìn ch·ª© kh√¥ng ch√¨ chi·∫øt, khinh r·∫ª. √îng c√≤n t√¨m s√¢u trong t√¢m can h·ªç nh·ªØng n√©t ƒë·∫πp c√≤n ti·ªÅm ·∫©n trong b·∫£n ch·∫•t c·ªßa h·ªç.
Th·∫°ch Lam ƒë√£ t·ª´ng quan ni·ªám:
*‚Äúc√°i th·ª±c t√†i c·ªßa nh√† vƒÉn ngu·ªìn g·ªëc ch√≠nh l√† ·ªü t√¢m h·ªìn nh√† vƒÉn, m·ªôt ngh·ªá sƒ© ph·∫£i c√≥ m·ªôt t√¢m h·ªìn phong ph√∫, nh·ªØng t√¨nh c·∫£m d·ªìi d√†o. N·∫øu kh√¥ng, ngh·ªá sƒ© ƒë√≥ ch·ªâ l√† th·ª£ vƒÉn kh√©o th√¥i.‚Äù* √îng ƒë√£ l·∫∑ng l·∫Ω t·ª± m·ªï x·∫ª m√¨nh ƒë·ªÉ x√¢y d·ª±ng n√™n nh·ªØng con ng∆∞·ªùi s·ªëng ƒë·ªông gi·ªØa cu·ªôc ƒë·ªùi th∆∞·ªùng. V√† t·ª´ ƒë√≥, ng√¥n ng·ªØ trong truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam l√† th·ª© ng√¥n ng·ªØ ƒë∆∞·ª£c ho√† tr·ªôn gi·ªØa ng√¥n ng·ªØ t√°c gi·∫£ v√† ng√¥n ng·ªØ nh√¢n v·∫≠t. *‚ÄúT√¢m th·∫•y ng√†y nay c≈©ng nh∆∞ m·ªçi ng√†y, ng√†y kia c≈©ng th·∫ø n·ªØa, t·∫•t c·∫£ cu·ªôc ƒë·ªùi n√†ng l√∫c n√†o c≈©ng ch·ªãu kh√≥ v√† h·∫øt s·ª©c nh∆∞ t·∫•m v·∫£i th√¥ d·ªát ƒë·ªÅu nhau. C√≥ ph·∫£i ƒë√¢u ch·ªâ m√¨nh c√¥; trong nh·ªØng lu·ªπ tre xanh kia, bao nhi√™u ng∆∞·ªùi c≈©ng nh∆∞ c√¥, c≈©ng ph·∫£i ch·ªãu kh√≥ v√† nh·ªçc nh·∫±n ƒë·ªÉ ki·∫øm ti·ªÅn nu√¥i ch·ªìng, nu√¥i con, nu√¥i c√°c em.‚Äù* ( *C√¥ h√†ng x√©n*).
Th·∫≠t kh√≥ c√≥ th·ªÉ ph√¢n bi·ªát ƒë√¢u l√† ng√¥n ng·ªØ t√°c gi·∫£ ƒë√¢u l√† ng√¥n ng·ªØ nh√¢n v·∫≠t . Nh√† vƒÉn ƒë√£ th·ª±c s·ª± ƒë·∫∑t m√¨nh v√†o ƒë·ªãa v·ªã nh√¢n v·∫≠t ƒë·ªÉ n√≥i l√™n suy nghƒ© v·ªÅ s·ªë ph·∫≠n v√† cu·ªôc ƒë·ªùi nh·ªØng c√¥ h√†ng x√©n ngh√®o kh√≥ s·ªõm t·ªëi ph·∫£i t·∫ßn t·∫£o v·∫•t v·∫£ v√¨ gia ƒë√¨nh. V√† Th·∫ø L·ªØ ƒë√£ r·∫•t x√∫c ƒë·ªông khi nh·ªõ v·ªÅ Th·∫°ch Lam: ‚ÄúS·ª± th·∫≠t t√¢m h·ªìn Th·∫°ch Lam di·ªÖn trong vƒÉn ch∆∞∆°ng ph·ª©c t·∫°p nhi·ªÅu h√¨nh, nhi·ªÅu v·∫ª, nh∆∞ng bao gi·ªù c≈©ng ƒë·∫±m th·∫Øm, th√¢n m·∫≠t, c≈©ng nh√¢n h·∫≠u, c≈©ng ngh·∫πn ng√†o m·ªôt ch√∫t l·ªá th·∫ßm k√≠n c·ªßa t√¨nh th∆∞∆°ng.‚Äù (
*Th·∫°ch Lam v√† vƒÉn ch∆∞∆°ng*)
Th·∫°ch Lam lu√¥n y√™u th∆∞∆°ng v√† tr√¢n tr·ªçng ƒë·ªëi v·ªõi con ng∆∞·ªùi, gi·ªçng vƒÉn c·ªßa √¥ng c≈©ng v√¨ th·∫ø m√† mang m·ªôt h∆°i th·ªü ·∫•m √°p, c√≥ s·ª± ƒë·ªìng c·∫£m s√¢u s·∫Øc gi·ªØa ng∆∞·ªùi v·ªõi ng∆∞·ªùi, gi·ªØa nh√† vƒÉn v·ªõi nh√¢n v·∫≠t. Th·∫°ch Lam x∆∞ng h√¥ v·ªõi nh√¢n v·∫≠t r·∫•t nh·∫π nh√†ng v√† th√¢n m·∫≠t, b·∫±ng c√°ch g·ªçi t√™n: Li√™n, T√¢m, Sinh‚Ä¶ ho·∫∑c b·∫±ng c√°ch g·ªçi tr√¨u m·∫øn M·∫π, m·∫π L√™, ch√†ng, n√†ng‚Ä¶. Th·∫°ch Lam ƒë√£ r·∫•t ƒë·ªìng c·∫£m v·ªõi ng∆∞·ªùi lao ƒë·ªông v√† d∆∞·ªùng nh∆∞ cao h∆°n c√≤n l√† s·ª± ho√† nh·∫≠p v√†o d√≤ng ng∆∞·ªùi kh·ªën kh·ªï ·∫•y. Nh√¢n v·∫≠t Th·∫°ch Lam lu√¥n c√≥ m·ªôt c√°i t√™n r·∫•t nh·∫π, v·∫ßn kh√¥ng ho·∫∑c v·∫ßn b·∫±ng nh∆∞ ch√≠nh con ng∆∞·ªùi v√† t√¨nh c·∫£m trong su·ªët, d·ªãu d√†ng, m·ªèng manh c·ªßa h·ªç v·∫≠y.
C√πng vi·∫øt v·ªÅ n·ªói kh·ªï, c·∫£nh ng·ªô c·ªßa con ng∆∞·ªùi trong x√£ h·ªôi: s·ª± b∆∞∆°n ch·∫£i nh·ªçc nh·∫±n, s·ª± ngh√®o t√∫ng hay nh·ªØng k·∫ª ph·∫£i l√†m c√°i ngh·ªÅ b√°n th√¢n m·∫°t h·∫°ng nh·∫•t trong x√£ h·ªôi nh∆∞ng kh√°c v·ªõi c√°ch k·ªÉ c·ªßa Nam Cao l·∫°nh l√πng kh√°ch quan, hay kh√¥ng tr√†o ph√∫ng nh∆∞ V≈© Tr·ªçng Ph·ª•ng‚Ä¶ ng√¥n ng·ªØ Th·∫°ch Lam s·ª≠ d·ª•ng c√≥ t√°c d·ª•ng xoa d·ªãu n·ªói ƒëau, kh√¥ng c√≥ ranh gi·ªõi c·ªßa ƒë·∫≥ng c·∫•p, t·∫ßng l·ªõp x√£ h·ªôi.
T√°c ph·∫©m Th·∫°ch Lam c√†ng ƒë·ªçc c√†ng b·ªã l√¥i cu·ªën, c√†ng ƒë·ªçc c√†ng say. √îng ƒë√£ bi·∫øt ch·ªçn cho m√¨nh m·ªôt l·ªëi ng√¥n ng·ªØ r·∫•t ri√™ng, r·∫•t ƒë·ªôc ƒë√°o. Ng√¥n ng·ªØ l√† ch·∫•t li·ªáu, l√† ph∆∞∆°ng ti·ªán bi·ªÉu hi·ªán mang t√≠nh ƒë·∫∑c tr∆∞ng c·ªßa vƒÉn h·ªçc. Nh∆∞ng kh√¥ng ph·∫£i b·∫•t c·ª© ng√¥n ng·ªØ n√†o c≈©ng l√† ng√¥n ng·ªØ c·ªßa vƒÉn h·ªçc. Ch·ªâ trong ng√¥n ng·ªØ ƒë·ªùi s·ªëng ƒë∆∞·ª£c trau d·ªìi, m√†i d≈©a k·ªπ m·ªõi chuy·ªÉn t·∫£i ƒë∆∞·ª£c m·ªôt c√°ch ngh·ªá thu·∫≠t cu·ªôc s·ªëng h√†ng ng√†y. V√† m·ªói nh√† vƒÉn c√≥ phong c√°ch ƒë·ªÅu ƒë·ªÉ l·∫°i m·ªôt d·∫•u ·∫•n ri√™ng v·ªÅ ng√¥n ng·ªØ tr√™n vƒÉn ƒë√†n. Th·∫°ch Lam ƒë√£ l·ª±a ch·ªçn ng√¥n ng·ªØ th·ªÉ hi·ªán m√¨nh b·∫±ng ng√¥n t·ª´ gi·∫£n d·ªã, trong s√°ng, m∆∞·ª£t m√† nh∆∞ng s√¢u l·∫Øng, ƒë·∫±m th·∫Øm v√† th·∫•m ƒë∆∞·ª£m t√¨nh ng∆∞·ªùi. VƒÉn Th·∫°ch Lam nh·∫π nh√†ng nh∆∞ng s·ª©c g·ª£i m·ªü l·ªõn v√† c√≥ kh·∫£ nƒÉng kh∆°i s√¢u t√¨m v√†o c·∫£m gi√°c. √îng ƒë√£ d√πng th·ªß ph√°p so s√°nh ƒë·ªÉ mi√™u t·∫£ t√¢m h·ªìn nh√¢n v·∫≠t v√† thi√™n nhi√™n:
*‚ÄúTi·∫øng m∆∞a reo v√† gi√≥ th·ªïi nh∆∞ m·ªôt th·ª© √¢m nh·∫°c vui vui, ru ng·ªß ng∆∞·ªùi ta d·∫ßn d·∫ßn‚Äù* ( *Ti·∫øng chim k√™u*); *‚ÄúT√¢m h·ªìn Th√†nh tr∆° tr·ªçi nh∆∞ m·ªôt c√°nh ƒë·ªìng th·∫•p m√† l√∫a ƒë√£ g·∫∑t r·ªìi‚Äù* ( *Cu·ªën s√°ch b·ªã b·ªè qu√™n*); ‚Äú *b√† c·ª• gi√† l√™ nh√≠ch l·∫°i g·∫ßn, c√∫i xu·ªëng khe kh·∫Ω k√©o l·∫°i nh∆∞ c√≥ m·ªôt v·∫øt th∆∞∆°ng ch∆∞a kh·ªèi‚Äù* ( *Nh√† m·∫π L√™*).
S·ª≠ d·ª•ng nhi·ªÅu th·ªß ph√°p so s√°nh nh∆∞ng kh√¥ng nh√†m ch√°n, ng∆∞·ª£c l·∫°i, r·∫•t ƒë·∫Øt, r·∫•t hay. N√≥ l√†m cho c√¢u vƒÉn gi√†u h√¨nh t∆∞·ª£ng v√† s·ª©c bi·ªÉu c·∫£m. So s√°nh c√πng v·ªõi c·∫£nh ng·∫Øt nh·ªãp c√¢u d√†i, ng·∫Øn nh·ªãp nh√†ng uy·ªÉn chuy·ªÉn t·∫°o cho t√°c ph·∫©m gi√†u nh·∫°c ƒëi·ªáu:
*‚ÄúChi·ªÅu, chi·ªÅu r·ªìi. M·ªôt chi·ªÅu √™m ·∫£ nh∆∞ ru‚Ä¶‚Äù* ( *Hai ƒë·ª©a tr·∫ª*); *‚Äúc√≥ c√°i g√¨ d·ªãu ng·ªçt, chƒÉng t∆° ƒë√¢u ƒë√¢y‚Äù* ( *D∆∞·ªõi b√≥ng ho√†ng lan*); *‚Äúnh·ªØng th·ª© h√†ng nho nh·ªè, kh√°c nhau v√† xinh x·∫Øn: cu·ªôn ch·ªâ, bao kim, h·ªôp b√∫t, c√∫c √°o, gi·∫•y l∆° m·ªôt trƒÉm th·ª© l·∫∑t v·∫°t qua l·∫°i tr√™n ng√≥n tay nh·ªè b√© c·ªßa thi·∫øu n·ªØ, v·ª´a qu√Ω b√°u l·∫°i v·ª´a √≠t ·ªèi‚Äù* ( *C√¥ h√†ng x√©n*)‚Ä¶ t·∫•t c·∫£ ƒë·ªÅu t·∫°o n√™n m·ªôt √¢m thanh d·ªãu nh·∫π, trong tr·∫ªo, man m√°c khi·∫øn cho l√≤ng ng∆∞·ªùi v·ª´a thanh th·∫£n, b·∫±ng l·∫∑ng v·ª´a n√≠u k√©o, √°m ·∫£nh kh√¥n ngu√¥i.
Trong truy·ªán ng·∫Øn Th·∫°ch Lam, nh√¢n v·∫≠t th∆∞·ªùng s·ªëng b·∫±ng th·∫ø gi·ªõi c·∫£m gi√°c v·ªõi nh·ªØng kho·∫£ng kh√¥ng gian, th·ªùi gian mang t√≠nh t√¢m tr·∫°ng, kh∆°i m·∫°ch t√¢m tr·∫°ng v√† th∆∞·ªùng t√¨m v√†o th·∫ø gi·ªõi n·ªôi t√¢m ch√¨m khu·∫•t b√™n trong c·ªßa nh·ªØng con ng∆∞·ªùi nh·ªè b√©, ƒë·ªùi th∆∞·ªùng trong s·ª± b·ªßa v√¢y c·ªßa cu·ªôc s·ªëng t√†n √∫a, m√≤n m·ªèi ƒë·ªÉ l·ªôt t·∫£ nh·ªØng bi·∫øn th√°i tinh vi s√¢u s·∫Øc c·ªßa cu·ªôc ƒë·ªùi m√† v·∫´n gi·ªØ ƒë∆∞·ª£c v·∫ª ƒë·∫πp thanh cao. V√† v√¨ v·∫≠y, gi·ªçng ƒëi·ªáu ·ªü ƒë√≥ th∆∞·ªùng l√† gi·ªçng ƒëi·ªáu tr·ªØ t√¨nh √™m √°i v·ªõi l·ªëi ng√¥n ng·ªØ bi·ªÉu c·∫£m, gi√†u h√¨nh t∆∞·ª£ng.
Th·∫°ch Lam ra ƒëi ·ªü tu·ªïi sung s·ª©c nh·∫•t c·ªßa m·ªôt ng∆∞·ªùi ngh·ªá sƒ© s√°ng t√°c. M·∫´n c·∫£m tr∆∞·ªõc s·ªë ph·∫≠n ng·∫Øn ng·ªßi c·ªßa cu·ªôc ƒë·ªùi ph·∫£i chƒÉng ƒë√£ gi√∫p √¥ng y√™u h∆°n cu·ªôc s·ªëng n√†y. L√† nh√† vƒÉn lu√¥n tr√¢n tr·ªçng v√† ch·∫Øt chiu c√°i ƒë·∫πp, Th·∫°ch Lam ƒë√£ ƒë·ªÉ l·∫°i m·ªôt d·∫•u ·∫•n ƒë·∫πp tr√™n vƒÉn ƒë√†n: phong c√°ch ƒë·ªôc ƒë√°o c·ªßa nh√† truy·ªán ng·∫Øn t√¢m t√¨nh.
*H√† VƒÉn ƒê·ª©c* *Nh·ªØng v·∫•n ƒë·ªÅ m·ªõi trong nghi√™n c·ª©u v√† gi·∫£ng d·∫°y vƒÉn h·ªçc*,
(t·∫≠p s√°ch k·ªâ ni·ªám 50 nƒÉm th√†nh l·∫≠p Khoa VƒÉn h·ªçc)
NXB ƒêHQGHN, HN, 2006, tr. 341-357.
C√°c em sau khi ƒë·ªçc b√†i phong c√°ch s√°ng t√°c c·ªßa Th·∫°ch Lam,
**T√¨m hi·ªÉu th√™m **

Server: Apache/2.2.15 (CentOS)

Cache-Control: no-cache, pre-check=0, post-check=0

Set-Cookie: nv3c_Ocrtu_nvvithemever=lg%2C%2C; expires=Sat, 13-Oct-2018 09:10:40 GMT; path=/; domain=.thpt.daytot.vn; httponly

Content-Language: vi