text:
California
California (phát âm như "Ca-li-pho-ni-a" hay "Ca-li-phoóc-ni-a", nếu nhanh: "Ca-li-phoóc-nha"), còn được người Việt gọi vắn tắt là Ca Li, là một tiểu bang ven biển phía tây của Hoa Kỳ. Với dân số là 38 triệu người[1] và diện tích 410,000 km2 (158,402 mi2), California là tiểu bang đông dân nhất Hoa Kỳ và lớn thứ ba theo diện tích.
Mục lục
Địa lý[sửa | sửa mã nguồn]
California kề cận với Thái Bình Dương, Oregon, Nevada, Arizona và tiểu bang Baja California của México. Tiểu bang này có nhiều cảnh tự nhiên rất đẹp, bao gồm Central Valley rộng rãi, núi cao, sa mạc nóng nực, và hàng trăm dặm bờ biển đẹp. Với diện tích 411,000 km2 (160,000 mi2), nó là tiểu bang lớn thứ ba của Hoa Kỳ và lớn hơn cả nước Đức và cũng như Việt Nam. Hầu hết các thành phố lớn của tiểu bang nằm sát hay gần bờ biển Thái Bình Dương, đáng chú ý là Los Angeles, San Francisco, San Jose, Long Beach, Oakland, Santa Ana/Quận Cam, và San Diego. Tuy nhiên, thủ phủ của tiểu bang, Sacramento, là một thành phố lớn nằm trong thung lũng Trung tâm. Trung tâm địa lý của tiểu bang thuộc về Bắc Fork, California.
Địa lý California phong phú, phức tạp và đa dạng. Giữa tiểu bang có thung lũng Trung tâm, một thung lũng lớn, màu mỡ được bao quanh bởi những dãy núi bờ biển ở phía tây, dãy núi đá granit Sierra Nevada ở phía đông, dãy núi Cascade có đá lửa ở miền bắc, và dãy núi Tehachapi ở miền nam. Các sông, đập nước, và kênh chảy từ các núi để tưới thung lũng Trung tâm. Nguồn nước của phần lớn tiểu bang do Dự án Nước Tiểu bang cung cấp. Dự án Thung lũng Trung tâm hỗ trợ hệ thống nước của một số thành phố, nhưng chủ yếu cung cấp cho việc tưới tiêu nông nghiệp. Nhờ nạo vét, vài con sông đã đủ rộng và sâu để cho vài thành phố nội địa (nhất là Stockton) được trở thành hải cảng. Trung lũng Trung tâm nóng nực và màu mỡ là trung tâm nông nghiệp của California và trồng một phần lớn cây lương thực của Mỹ. Tuy nhiên, việc trồng trọt bị tàn phá bởi nhiệt độ thấp gần điểm đông trong mùa đông. Phía nam của thung lũng, một phần là sa mạc, được gọi là thung lũng San Joaquin, do nước chảy xuống sông San Joaquin, còn phía bắc được gọi là thung lũng Sacramento, do nước chảy xuống sông Sacramento. Châu thổ vịnh Sacramento – San Joaquin vừa là cửa sông quan trọng hỗ trợ hệ sinh thái nước mặn và vừa là nguồn nước chủ yếu của phần lớn dân cư tiểu bang.
Dãy núi Sierra Nevada (tức "dãy núi tuyết" trong tiếng Tây Ban Nha) ở phía đông và trung tâm tiểu bang, có núi Whitney là đỉnh núi cao nhất trong 48 tiểu bang (4,421 mét (14,505 feet)). Trong dãy Sierra còn có Công viên Quốc gia Yosemite và hồ Tahoe (một hồ nước ngọt sâu và là hồ lớn nhất của tiểu bang theo thể tích). Bên phía đông của dãy Sierra là thung lũng Owens và hồ Mono – nơi sinh sống chủ yếu của chim biển. Còn bên phía tây là hồ Clear, hồ nước ngọt lớn nhất của California theo diện tích. Vào mùa đông, nhiệt độ ở dãy Sierra Nevada xuống tới nhiệt độ đóng băng và ở đây có hàng chục dòng sông băng nhỏ, trong đó có sông băng cực nam của Hoa Kỳ, sông băng Palisade.
Rừng che phủ khoảng 35% tổng diện tích tiểu bang và California có nhiều loại thông hơn bất cứ tiểu bang nào khác. Về diện tích rừng, California chỉ đứng sau Alaska mặc dù tỉ lệ rừng theo diện tích nhỏ hơn một số tiểu bang khác. Phần lớn của rừng ở đây ở phía tây bắc tiểu bang và triền phía tây dãy Sierra Nevada. Những cánh rừng nhỏ hơn với chủ yếu là cây sồi dọc theo những dãy núi California gần bờ biển hơn, và cả những đồi thấp dưới chân dãy Sierra Nevada. Những rừng thông nhỏ hơn có ở các dãy núi San Gabriel và San Bernardino ở miền Nam California cũng như trên những vùng núi ở miền trung Quận San Diego.
Các sa mạc ở California chiếm 25% tổng diện tích. Ở miền nam có dãy núi Transverse và một hồ nước mặn lớn – biển Salton. Sa mạc phía trung nam được gọi là Mojave. Phía đông nam của sa mạc này là thung lũng Chết, là nơi có Badwater Flat – điểm thấp nhất và nóng nhất của Bắc Mỹ. Điểm thấp nhất của thung lũng Chết cách đỉnh của núi Whitney ít hơn 322 km (200 dặm). Con người đã vài lần cố gắng đi bộ từ điểm này tới điểm kia và người nổi tiếng nhất là Lee Bergthold. Thực sự hầu như cả miền đông nam California là sa mạc khô cằn và nóng bức, và các thung lũng Coachella và Imperial thường có nhiệt độ rất cao vào mùa hè.
Nằm theo bờ biển dài và đông đúc dân cư của California là vài khu vực đô thị lớn, bao gồm San Jose–San Francisco–Oakland, Los Angeles–Long Beach, Santa Ana–Irvine–Anaheim, và San Diego. Thời tiết gần Thái Bình Dương rất ôn hòa so với những khí hậu trong đất liền. Nhiệt độ không bao giờ xuống tới điểm đông vào mùa đông (hầu như không có tuyết) và nhiệt độ hiếm khi lên trên 30°C (gần 80°F).
California được biết đến với động đất vì có nhiều vết đứt gãy, nhất là vết đứt gãy San Andreas. Tuy ở nhiều tiểu bang khác như Alaska, Washington, Oregon, và Missouri đã xảy ra các trận động đất rất mạnh (gây ra bởi vết đứt gãy New Madrid), nhưng nhiều người biết đến những động đất ở California hơn vì chúng xảy ra thường xuyên và hay xảy ra ở những vùng đông dân cư.
California cũng có vài núi lửa, một số còn hoạt động như núi lửa Mammoth. Những núi lửa khác bao gồm đỉnh Lassen, nó phun nham thạch từ 1914 đến 1921, và núi lửa Shasta.
Các thành phố quan trọng[sửa | sửa mã nguồn]
Tiểu bang California có 478 thành phố, trong đó phần lớn nằm trong những khu vực đô thị lớn. 68% của dân cư California sống trong hai khu vực đô thị lớn nhất gồm vùng Đại Los Angeles và vùng vịnh San Francisco.
Dân số vài thành phố lớn (2000):
- Los Angeles: 3.694.820
- San Jose: 894.943
- San Francisco: 776.733
- San Diego: 1.223.400
Các công viên quốc gia[sửa | sửa mã nguồn]
Dịch vụ Vườn Quốc gia (NPS) quản lý nhiều công viên quốc gia ở California:
- Đảo Alcatraz gần San Francisco
- Đài kỷ niệm Quốc gia Cabrillo tại San Diego
- Đường mòn California
- Công viên Quốc gia Quần đảo Eo biển gần Ventura
- Công viên Quốc gia Thung lũng Chết
- Đài kỷ niệm Quốc gia Devils Postpile gần Mammoth Lakes
- Khu tưởng niệm Eugene O'Neill tại Danville
- Pháo đài Pointtại Presidio
- Khu giải trí Quốc gia Cổng Vàng trong San Francisco
- Khu tưởng niệm John Muir tại Martinez
- Công viên Quốc gia Joshua Tree, trụ sở tại Twentynine Palms
- Đường mòn Juan Bautista de Anza
- Công viên Quốc gia Kings Canyon
- Công viên Quốc gia Núi lửa Lassen gần Mineral
- Đài kỷ niệm Quốc gia Lớp dung nham gần Tulelake
- Trại giam Manzanar tại Independence
- Khu bảo tồn Quốc gia Mojave, trụ sở tại Barstow
- Đài kỷ niệm Quốc gia Muir Woods tại Thung lũng Mill
- Đường mòn Tây Ban Nha Cũ
- Đài kỷ niệm Quốc gia Pinnacles gần Paicines
- Bờ biển Quốc gia Mũi Reyes gần Mũi Reyes
- Đường mòn Pony Express
- Đài kỷ niệm Quốc gia Kho đạn Hải quân Cảng Chicago tại Trạm Vũ khí Hải quân Concord
- Công viên Quốc gia Redwood
- Công viên lịch sử Quốc gia Hậu phương Chiến tranh thế giới thứ hai Rosie the Riveter tại Richmond
- Công viên lịch sử Quốc gia Hàng hải San Francisco
- Khu giải trí Quốc gia Dãy núi Santa Monica
- Công viên Quốc gia Củ tùng
- Khu giải trí Quốc gia Whiskeytown gần Whiskeytown
- Công viên Quốc gia Yosemite
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Trước khi người châu Âu đến California thì đây là một trong những vùng đa dạng về văn hóa và ngôn ngữ nhất ở Bắc Mỹ thời thổ dân. Nhiều người ở bờ biển phía tây Hoa Kỳ săn những con thú biển, câu cá hồi và thu nhặt tôm cua, trong khi những dân tộc cơ động hơn ở bên trong California đi săn thú rừng và hái lượm những quả hạch, quả đầu, và quả mọng. Các dân tộc ở California có nhiều hình thức tổ chức khác nhau như nhóm, bộ lạc, tiểu bộ lạc, và các cộng đồng lớn hơn trên bờ biền dồi dào tài nguyên như dân tộc Chumash, Pomo, và Salinas. Việc buôn bán, hôn nhân khác dân tộc, và liên minh quân sự làm cho những dân tộc khác nhau có nhiều mối liên hệ xã hội và kinh tế.
João Rodrigues Cabrilho người Bồ Đào Nha là người châu Âu đầu tiên thám hiểm một phần bờ biển California năm 1542. Còn Francis Drake là người đầu tiên thám hiểm cả bờ biển và tuyên bố chủ quyền đối với vùng đất này năm 1579. Từ cuối thế kỷ 18, các hội truyền giáo Tây Ban Nha đã xây dựng các ngôi làng rất nhỏ trên những vùng đất trợ cấp lớn khổng lồ thuộc miền rộng rãi về phía bắc của Baja California.
Ban đầu, vùng đất có tên California bao gồm vùng tây bắc của Đế quốc Tây Ban Nha, tức là bán đảo Baja California (Hạ California), và phần lớn những vùng đất hiện nay của các tiểu bang California, Nevada, Utah, Arizona, và Wyoming, được gọi là Alta California (Thượng California). Trong thời kỳ đầu, những ranh giới của biển Cortez và bờ biển Thái Bình Dương chưa được thám hiểm đầy đủ, cho nên California được vẽ như một hòn đảo trên những bản đồ thời đó. Tên California được đặt ra cho vùng này theo hòn đảo lạc viên California trong Las sergas de Esplandián (Các truyện phiêu lưu của Splandian), một tiểu thuyết tiếng Tây Ban Nha do Garci Rodríguez de Montalvo viết vào thế kỷ 16.
Vùng đất này có người thổ dân trước khi có các cuộc thám hiểm lác đác của người châu Âu vào thế kỷ 16. Đến cuối thế kỷ 18, Tây Ban Nha chiếm vùng này thành thuộc địa của mình. Và khi Mexico giành được độc lập trong cuộc Chiến tranh Độc lập Mexico (1810–1821), California thành một phần của nước này. Hơn 200 năm sau khi Mexico giành được độc lập, California là tỉnh xa thuộc miền bắc của quốc gia. Các trại rất lớn nuôi bò, được gọi rancho, trở thành chế độ chính của California thuộc Mexico. Các thương gia và thực dân bắt đầu đến từ Hoa Kỳ, báo hiệu những thay đổi quyết liệt sẽ xảy ra khắp miền California.
Vào thời kỳ này, một số quý tộc Nga cũng thử thám hiểm và tuyên bố chủ quyền một phần California, nhưng các lần thám hiểm này không thành công do Sa hoàng không quan tâm và do chính phủ Mexico xây dựng một số pháo đài (presidio) để chặn những cuộc xâm nhập vào miền này. California không có nhiều người sinh sống cho đến khi y học hiện đại loại trừ được sự bùng nổ các bệnh sốt vàng, sốt rét, và dịch hạch gây ra bởi muỗi và bọ chét, những loài sẽ bị giết chết khi bị đông cứng, mà ở California lại thiếu điều này.
Khi Mexico giành được độc lập từ Tây Ban Nha thì các hội truyền giáo Tây Ban Nha tại California thuộc về chính phủ Mexico, và họ vội vàng giải tán và bãi bỏ những hội này. Tuy nhiên, nhiều thành phố lớn của California đã phát triển xung quanh những hội truyền giáo này, bởi vậy những thành phố đó có tên thánh, thí dụ như Los Angeles được đặt tên theo Đức Bà Maria, San Francisco theo Thánh Phanxicô thành Assisi, San Jose theo Thánh Giuse, và San Diego theo Thánh Điđacô.
Vào Chiến tranh Mỹ-Mexico (1846–1848), người dân Mỹ nổi lên chống lại chính phủ Mexico. Năm đầu tiên của cuộc chiến, 1846, Cộng hòa California được thành lập và Cờ Gấu tung bay. Trên lá cờ này có hình một con gấu vàng và một ngôi sao. Tuy nhiên, nền cộng hòa bị chấm dứt đột ngột khi Thiếu tướng John D. Sloat của Hải quân Hoa Kỳ tiến vào vịnh San Francisco và tuyên bố chủ quyền của Hoa Kỳ đối với California. Sau chiến tranh, California bị chia thành 2 phần thuộc Mexico (phía nam) và Hoa Kỳ (phía bắc). Phần phía bắc, đầu tiên được gọi Alta California, rồi trở thành tiểu bang California thuộc Hoa Kỳ; còn phần phía nam được Mexico chia thành hai tiểu bang Baja California và Baja California Sur.
Vào năm 1848, có khoảng 4.000 người Tây Ban Nha ở vùng thượng California tới vào người, nhưng vàng đã được phát hiệm gần Sacramento, làm cho nhiều người đến đây từ Mỹ, Âu Châu, và những nơi khác với hy vọng tìm vàng trong cuộc đổ xô tìm vàng ở California năm 1849. Do đó, rất nhiều người nhập cư vào miền này, và California được trở thành tiểu bang thứ 31 của Hoa Kỳ năm 1850. Khi tiểu bang này gia nhập Liên bang, nó được coi là một trong những tiểu bang tự do, tức là nó cấm chế độ nô lệ.
Đầu tiên, việc đi lại lại giữa miền Tây và các trung tâm ở miền Đông tốn thì giờ và nguy hiểm. Hành khách phải đi theo các chuyến đường biển dài hoặc đi bằng xe ngựa hay đi bộ rất khó khăn trên những con đường đất. Năm 1869, đường xe lửa xuyên lục địa đầu tiên được hoàn thành, tạo ra một lối đi thẳng hơn. Sau đó, hàng trăm ngàn người Mỹ tới California, nơi những người mới đến khám phá ra rằng nếu tưới đất vào những tháng hè khô cạn, đất đó rất hợp để trồng cây ăn quả và làm nông nghiệp nói chung. Các loại cây giống cam quýt được trồng phổ biến (nhất là cây cam), và từ đó ngành sản xuất nông nghiệp California bắt đầu rất thành công đến ngày nay.
Đầu thế kỷ 20, sự di trú đến California tăng nhanh sau khi hoàn thành những con đường xuyên lục địa lớn như Đường Lincoln và Xa lộ 66. Từ 1900 đến 1965, dân số California tăng tới gần một triệu và California trở thành tiểu bang đông dân nhất Liên bang. Từ năm 1965 đến nay, nhân khẩu của tiểu bang thay đổi hoàn toàn làm California trở thành một trong những địa điểm có nhiều loại người nhất trên thế giới. Nói chung, tiểu bang có khuynh hướng tự do, hiểu biết về kỹ thuật và văn hóa, và là trung tâm quốc tế về công ty kỹ thuật, ngành công nghiệp điện ảnh và truyền hình, công nghiệp âm nhạc, và ngành sản xuất nông nghiệp đã nói ở trên.
Nhân khẩu[sửa | sửa mã nguồn]
Dân số[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 2006, California có khoảng 36.132.147 người, tăng 290.109 người hay 0,8% so với năm 2005 và tăng 2.260.494 người hay 6,7% so với năm 2000. Với tỷ lệ tăng này, California đứng hàng thứ 13 trong số các tiểu bang tăng dân số nhanh nhất. Số người tăng lên gồm 1.557.112 tăng trưởng tự nhiên (2.781.539 người sinh trừ 1.224.427 người chết) và 751.419 người nhập cư. California là tiểu bang đông dân nhất với trên 12% người Mỹ sống tại đây. Nếu là một quốc gia riêng, California sẽ là nước đông dân thứ 34 trên thế giới. California nhiều hơn Canada 4 triệu dân.
Chủng tộc[sửa | sửa mã nguồn]
Không sắc tộc nào chiếm đa số tại California. Đây là một trong ba tiểu bang (California, Hawaii và New Mexico) mà người thiểu số nhiều hơn người da trắng. Người da trắng không có gốc từ châu Mỹ Latinh vẫn là nhóm đông nhất, nhưng họ không chiếm đại đa số. Người gốc từ châu Mỹ Latinh chiếm trên một phần ba số dân; các nhóm khác, theo thứ tự là: Người Mỹ gốc Á, Người Mỹ gốc Phi và Người thổ dân da đỏ.
Vì có nhiều người nhập cư từ châu Mỹ Latinh, nhất là từ México, và tỉ lệ sinh sản của người gốc châu Mỹ Latinh cao hơn, các nhà nghiên cứu phỏng đoán rằng họ sẽ chiếm đa số vào năm 2040. California có tỉ lệ người gốc châu Á cao thứ nhì toàn quốc, chỉ sau Hawaii.
Ngôn ngữ[sửa | sửa mã nguồn]
Tính đến năm 2000, số người California từ 5 tuổi trở lên sử dụng tiếng Anh và tiếng Tây Ban Nha tại nhà lần lượt là 60,5% và 25,8%. Tiếng Trung Quốc đứng thứ ba với 2,6%, sau đó là tiếng Tagalog (2,0%) và tiếng Việt (1,3%).[7]
Có trên 100 ngôn ngữ thổ dân tại đây, nhưng hầu hết đang ở tình trạng mai một. Từ năm 1986, Hiến pháp California đã chỉ định tiếng Anh làm ngôn ngữ phổ thông và chính thức trong tiểu bang.
Tôn giáo[sửa | sửa mã nguồn]
Người dân California theo các tôn giáo sau:
- Kitô giáo – 75%
- Tin Lành – 38%
- Baptist – 8%
- Trưởng Lão – 3%
- Giám Lý – 2%
- Giáo hội Luther – 2%
- Các giáo hội Kháng Cách khác – 23%
- Giáo hội Công giáo Rôma – 34%
- Các giáo phái Kitô khác – 3%
- Tin Lành – 38%
- Do Thái giáo – 2%
- Hồi giáo – 2%
- Các tôn giáo khác – 3%
- Không tôn giáo – 20%
Như các tiểu bang miền tây khác, số người tự nhận là "không tôn giáo" cao hơn các nơi khác tại Hoa Kỳ.
Kinh tế[sửa | sửa mã nguồn]
Tuy tiểu bang có tiếng về thái độ thoải mái khi so sánh với các tiểu bang ở bờ biển đông Hoa Kỳ, nền kinh tế California lớn thứ sáu trên thế giới và đóng góp 13% vào tổng sản phẩm quốc nội (GDP) Hoa Kỳ. Các ngành công nghiệp lớn nhất của tiểu bang bao gồm nông nghiệp, hàng không vũ trụ, giải trí, công nghiệp nhẹ, và du lịch. California cũng có vài trung tâm kinh tế quan trọng như Hollywood (về điện ảnh), thung lũng Trung tâm California (về nông nghiệp), thung lũng Silicon (về máy tính và công nghệ cao), và vùng Rượu vang (về rượu vang).
Chính phủ[sửa | sửa mã nguồn]
Giống chính phủ liên bang Hoa Kỳ, California có chính phủ kiểu cộng hòa, với ba nhánh chính phủ: hành pháp gồm Thống đốc California và các quan chức được bầu riêng rẽ; lập pháp gồm Hạ viện và Thượng viện; và tư pháp có Tòa án Tối cao California và các tòa cấp dưới. Tiểu bang cũng để cử tri tham gia vào quá trình chính phủ qua kiến nghị, trưng cầu dân ý, bãi miễn, và phê chuẩn.
Giáo dục[sửa | sửa mã nguồn]
Do một tu chính án của hiến pháp tiểu bang, California phải chi phí 40% của thu nhập tiểu bang cho hệ thống trường công. California là tiểu bang duy nhất có điều khoản như vậy.
Các trường tiểu học công lập có chất lượng khác nhau tùy theo trường. Chất lượng của các trường địa phương phần lớn tùy theo tiền thuế ở vùng đấy và cỡ của ban phụ trách các trường. Ở một số vùng, chi phí quản lý tốn một phần lớn của tiền đã dùng cho giáo dục. Ở những vùng nghèo, tỷ lệ người biết đọc viết có thể ít hơn 70% dân cư.
Hệ thống trường trung học công lập dạy những lớp tùy chọn về nghề nghiệp, ngôn ngữ, và khoa học nhân văn có cấp riêng cho những học sinh giỏi, sinh viên tương lai, và học sinh công nghiệp. Họ nhận học sinh bắt đầu từ khoảng 14–18 tuổi, và chính phủ ngừng đòi hỏi người phải đi học khi đến 16 tuổi. Ở nhiều khu vực trường học, những trường trung học cơ sở có lớp tùy chọn với chương trình tập trung vào cách học, người 11–13 tuổi đi những trường học này. Những trường tiểu học chỉ dạy về cách học, lịch sử, và xã hội, và có trường mẫu giáo tùy chọn nửa ngày bắt đầu từ 5 tuổi. Chính phủ đòi hỏi trẻ em phải đến trường từ 6 tuổi.
Hệ thống các viện đại học nghiên cứu chính của tiểu bang là hệ thống Viện Đại học California (UC), có nhiều nhà nghiên cứu đã đoạt giải Nobel hơn bất cứ cơ sở nào trên thế giới và được coi như một trong những hệ thống viện đại học công lập hàng đầu của Hoa Kỳ. UC có 10 viện đại học thành viên: UC-Berkeley, UC-San Francisco, UC-Los Angeles, UC-San Diego, UC-Davis, UC-Santa Cruz, UC-Santa Barbara, UC-Irvine, UC-Riverside, và UC-Merced. UC-San Franscico chỉ dạy những sinh viên sau đại học ngành y, và Trường Đại học Luật Hastings(Hastings College of Law; một trong những cơ sở trực thuộc hệ thống UC, ngoài 10 thành viên chính, cũng ở San Francisco) là một trong bốn trường luật của UC. Hệ thống UC có mục đích nhận 12,5% của những học sinh cao điểm nhất và thực hiện nghiên cứu sau đại học. UC cũng quản lý một số phòng thí nghiệm liên bang cho Bộ Năng lượng Hoa Kỳ: Phòng thí nghiệm Quốc gia Lawrence tại Livermore, Phòng thí nghiệm Quốc gia Lawrence tại Berkeley, và Phòng thí nghiệm Quốc gia Los Alamos.
Hệ thống Viện Đại học California State (CSU) cũng được coi như một trong những hệ thống trường học ưu việt trên thế giới. Hệ thống CSU bao gồm 23 viện đại học:
- Đại học Tiểu bang Humboldt
- Đại học Tiểu bang Chico
- Đại học Tiểu bang Sonoma
- Đại học Tiểu bang Sacramento
- Đại học Tiểu bang San Francisco
- Đại học Tiểu bang California tại Vịnh Đông
- Đại học Tiểu bang California tại Bakersfield
- Đại học Tiểu bang California tại Quần đảo Eo biển
- Đại học Tiểu bang California tại Dominguez Hills
- Đại học Tiểu bang California tại Fresno
- Đại học Tiểu bang California tại Fullerton
- Đại học Tiểu bang California tại Long Beach
- Đại học Tiểu bang California tại Los Angeles
- Học viện Hàng hải California
- Đại học Tiểu bang California tại Vịnh Monterey
- Đại học Tiểu bang California tại Northridge
- Đại học Bách khoa Tiểu bang California tại Pomona
- Đại học Tiểu bang California tại San Bernardino
- Đại học Tiểu bang San Diego
- Đại học Tiểu bang San Jose
- Đại học Bách khoa Tiểu bang California tại San Luis Obispo
- Đại học Tiểu bang California tại San Marcos
- Đại học Tiểu bang California tại Stanislaus
Với hơn 400.000 sinh viên, hệ thống CSU là hệ thống viện đại học lớn nhất của Hoa Kỳ. Nó có mục đích nhận phần ba học sinh trung học phổ thông cao điểm nhất. Các viện đại học thuộc hệ thống CSU phần nhiều dành cho sinh viên đại học, nhưng nhiều trường lớn trong hệ thống, như là CSU-Long Beach, CSU-Fresno, San Diego State University, và San Jose State University, đang quan tâm thêm về nghiên cứu, nhất là về những ngành khoa học ứng dụng. SCU sắp làm trái với một phần của Sơ đồ Kerr năm 1960 vào năm 2007 khi họ bắt đầu phong học vị tiến sĩ (Ph.D.) về giáo dục. Cán bộ Thư viện Tiểu bang Kevin Star và các người khác đã nói rằng thay đổi nhỏ này là bước đầu tiên để cải tổ hệ thống đại học ở California.
Hệ thống Trường Đại học Cộng đồng California (California Community Colleges) cung cấp những lớp "giáo dục tổng quát", có thể chuyển đơn vị lớp học qua những hệ thống CSU và UC, và cũng cung cấp chương trình dạy nghề, dạy lớp thấp, và học tiếp. Các trường này cấp giấy chứng nhận và bằng cao đẳng (associate's degree). Nó bao gồm 109 trường đại học được tổ chức thành 72 khu vực, dạy hơn 2,9 triệu sinh viên.
Những viện đại học tư thục có tiếng bao gồm Viện Đại học Stanford, Viện Đại học Nam California (USC), Viện Đại học Santa Clara (SCU), Viện Đại học Claremont, và Viện Công nghệ California (Caltech). Caltech cũng quản lý Phòng thí nghiệm Chuyển động Phản lực cho NASA.
California có thêm hàng trăm trường và viện đại học tư thục, bao gồm nhiều học viện tôn giáo và học viện chuyên biệt. Bởi vậy California có nhiều cơ hội đặc biệt về giải trí và giáo dục cho dân cư. Cho thí dụ, miền nam California, một trong những vùng đông đại học nhất trên thế giới, có rất nhiều người hát giỏi mà thi trong đại hội ca đoàn lớn. Gần Los Angeles có nhiều học viện nghệ thuật và điện ảnh, bao gồm Học viện Nghệ thuật California (CalArts).
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ 36.810.358 người. Tiểu bang California, Bộ Tài chính, Ước lượng Dân số E-4 cho các Thành phố, các Quận và Tiểu bang, 2001–2005, dùng tiêu chuẩn DRU năm 2000. Sacramento, California, tháng 5 năm 2005. Theo Thống kê Dân số Hoa Kỳ 2000, tiểu bang này có dân số 33.871.648 người.
- ^ Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
dof.ca.gov
- ^ “1990 Census of Population and Housing, Unit Counts,United States, 1990 CPH-2-1” (PDF). Population and Housing Unit Counts, Population Estimates 1790–1990, pages 26–27. United States Census Bureau, Hoa Kỳ Department of Commerce Economics and Statistics Administration. Ngày 20 tháng 8 năm 1993. Truy cập ngày 1 tháng 1 năm 2012.
- ^ “California QuickFacts from the US Census Bureau:”. US Census Bureau. Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2009.
- ^ “INDIANS of CALIFORNIA – American Period”. Cabrillo.edu. Truy cập ngày 21 tháng 3 năm 2012.[nguồn không đáng tin?]
- ^ “American Indian Civics Project: Indians of Northern California: A Case Study of Federal, State, and Vigilante Intervention, 1850–1860”. Americanindiantah.com. Truy cập ngày 21 tháng 3 năm 2012.
- ^ “Detailed List of Languages Spoken at Home for the Population 5 Years and Over by State: 2000” (PDF). Thống kê Dân số và Gia cư Hoa Kỳ năm 2000. Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ. 2003. Truy cập 11 tháng 4 năm 2006.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Welcome to California – Chính phủ California (tiếng Anh)
- Counting California – Thư viện Đại học California (tiếng Anh)

markdown:
# California
[California (định hướng)](/w/index.php?title=California_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)&action=edit&redlink=1).
|Bang California|
|
|
![]()
|
|[Huy hiệu](/w/index.php?title=Seal_of_California&action=edit&redlink=1) *Biệt danh:*The Golden State (Tiểu bang [Vàng](/wiki/V%C3%A0ng)) [Tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh) [Sacramento](/wiki/Sacramento,_California) [Los Angeles](/wiki/Los_Angeles) [km²](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng)( [hạng 3](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)) [2015](/wiki/2015)) [hạng 1](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3_theo_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)) [hạng 11](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)) [Núi Whitney](/wiki/N%C3%BAi_Whitney), 4.421 m [Thung lũng Chết](/wiki/Thung_l%C5%A9ng_Ch%E1%BA%BFt), −86 m [9 tháng 9](/wiki/9_th%C3%A1ng_9)năm [1850](/wiki/1850)( [thứ 31](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3_theo_ng%C3%A0y_tr%E1%BB%9F_th%C3%A0nh_ti%E1%BB%83u_bang)) [Thống đốc](/w/index.php?title=Th%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BB%91c_California&action=edit&redlink=1) [Jerry Brown](/wiki/Jerry_Brown)( [Dân chủ](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_(Hoa_K%E1%BB%B3))) [Thượng nghị sĩ Hoa Kỳ](/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_Ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n_Hoa_K%E1%BB%B3) [Dianne Feinstein](/w/index.php?title=Dianne_Feinstein&action=edit&redlink=1) (DC) [Kamela Harris](/w/index.php?title=Kamela_Harris&action=edit&redlink=1)(DC) [PST](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng)( [UTC](/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)−8) [PDT](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%9D_h%C3%A8_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1)(UTC−7) [CA](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_vi%E1%BA%BFt_t%E1%BA%AFt_b%C6%B0u_%C4%91i%E1%BB%87n_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1) [Calif. Ca.](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_ch%E1%BB%AF_vi%E1%BA%BFt_t%E1%BA%AFt_c%C5%A9_c%E1%BB%A7a_ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1) [US-CA](/wiki/ISO_3166-2) [www.ca.gov](http://www.ca.gov/) **California** (phát âm như "Ca-li-pho-ni-a" hay "Ca-li-phoóc-ni-a", nếu nhanh: "Ca-li-phoóc-nha"), còn được [người Việt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t) gọi vắn tắt là **Ca Li**, là một [tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [ven biển phía tây](/w/index.php?title=B%E1%BB%9D_bi%E1%BB%83n_t%C3%A2y_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1) của [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Với dân số là 38 triệu người và diện tích 410,000 [1] [km](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng)(158,402 2 [mi](/wiki/D%E1%BA%B7m_vu%C3%B4ng_Anh)), California là tiểu bang 2 [đông dân nhất](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3_theo_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)Hoa Kỳ và [lớn thứ ba theo diện tích](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch).
## Mục lục
## Địa lý[
[sửa](/w/index.php?title=California&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=California&action=edit§ion=1)]
California kề cận với
[Thái Bình Dương](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng), [Oregon](/wiki/Oregon), [Nevada](/wiki/Nevada), [Arizona](/wiki/Arizona) và tiểu bang [Baja California](/wiki/Baja_California) của [México](/wiki/M%C3%A9xico). Tiểu bang này có nhiều cảnh tự nhiên rất đẹp, bao gồm Central Valley rộng rãi, núi cao, sa mạc nóng nực, và hàng trăm dặm bờ biển đẹp. Với diện tích 411,000 km 2 (160,000 [mi 2](/wiki/D%E1%BA%B7m_vu%C3%B4ng_Anh)), nó là tiểu bang lớn thứ ba của Hoa Kỳ và lớn hơn cả nước [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)và cũng như [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). Hầu hết các thành phố lớn của tiểu bang nằm sát hay gần bờ biển Thái Bình Dương, đáng chú ý là [Los Angeles](/wiki/Los_Angeles), [San Francisco](/wiki/San_Francisco), [San Jose](/wiki/San_Jose,_California), [Long Beach](/wiki/Long_Beach,_California), [Oakland](/wiki/Oakland,_California), [Santa Ana](/wiki/Santa_Ana,_California)/ [Quận Cam](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Cam,_California), và [San Diego](/wiki/San_Diego). Tuy nhiên, [thủ phủ](/wiki/Th%E1%BB%A7_ph%E1%BB%A7)của tiểu bang, [Sacramento](/wiki/Sacramento,_California), là một thành phố lớn nằm trong [thung lũng Trung tâm](/wiki/Thung_l%C5%A9ng_Trung_t%C3%A2m_(California)). Trung tâm địa lý của tiểu bang thuộc về [Bắc Fork, California](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_Fork,_California&action=edit&redlink=1).
Địa lý California phong phú, phức tạp và đa dạng. Giữa tiểu bang có thung lũng Trung tâm, một
[thung lũng](/wiki/Thung_l%C5%A9ng) lớn, màu mỡ được bao quanh bởi những [dãy núi bờ biển](/w/index.php?title=D%C3%A3y_n%C3%BAi_b%E1%BB%9D_bi%E1%BB%83n_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) ở [phía tây](/w/index.php?title=Mi%E1%BB%81n_t%C3%A2y_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1), dãy núi đá [granit](/wiki/%C4%90%C3%A1_hoa_c%C6%B0%C6%A1ng) [Sierra Nevada](/wiki/Sierra_Nevada_(Hoa_K%E1%BB%B3)) ở phía đông, [dãy núi Cascade](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Cascade) có [đá lửa](/wiki/%C4%90%C3%A1_m%C3%A1cma) ở [miền bắc](/w/index.php?title=Mi%E1%BB%81n_B%E1%BA%AFc_California&action=edit&redlink=1), và [dãy núi Tehachapi](/w/index.php?title=D%C3%A3y_n%C3%BAi_Tehachapi&action=edit&redlink=1) ở [miền nam](/wiki/Mi%E1%BB%81n_Nam_California). Các [sông](/wiki/S%C3%B4ng), [đập nước](/wiki/%C4%90%E1%BA%ADp), và kênh chảy từ các núi để tưới thung lũng Trung tâm. Nguồn nước của phần lớn tiểu bang do [Dự án Nước Tiểu bang](/w/index.php?title=B%E1%BB%99_T%C3%A0i_nguy%C3%AAn_N%C6%B0%E1%BB%9Bc_California&action=edit&redlink=1) cung cấp. [Dự án Thung lũng Trung tâm](/w/index.php?title=D%E1%BB%B1_%C3%A1n_Thung_l%C5%A9ng_Trung_t%C3%A2m&action=edit&redlink=1) hỗ trợ hệ thống nước của một số thành phố, nhưng chủ yếu cung cấp cho việc tưới tiêu [nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p). Nhờ nạo vét, vài con sông đã đủ rộng và sâu để cho vài thành phố nội địa (nhất là [Stockton](/wiki/Stockton,_California)) được trở thành [hải cảng](/wiki/C%E1%BA%A3ng). Trung lũng Trung tâm nóng nực và màu mỡ là trung tâm nông nghiệp của California và trồng một phần lớn cây lương thực của Mỹ. Tuy nhiên, việc trồng trọt bị tàn phá bởi nhiệt độ thấp gần [điểm đông](/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%83m_%C4%91%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) trong [mùa đông](/wiki/M%C3%B9a_%C4%91%C3%B4ng). Phía nam của thung lũng, một phần là sa mạc, được gọi là [thung lũng San Joaquin](/w/index.php?title=Thung_l%C5%A9ng_San_Joaquin&action=edit&redlink=1), do nước chảy xuống [sông San Joaquin](/wiki/S%C3%B4ng_San_Joaquin), còn phía bắc được gọi là [thung lũng Sacramento](/w/index.php?title=Thung_l%C5%A9ng_Sacramento&action=edit&redlink=1), do nước chảy xuống [sông Sacramento](/wiki/S%C3%B4ng_Sacramento). [Châu thổ vịnh Sacramento – San Joaquin](/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_th%E1%BB%95_s%C3%B4ng_Sacramento&action=edit&redlink=1) vừa là cửa sông quan trọng hỗ trợ [hệ sinh thái](/wiki/H%E1%BB%87_sinh_th%C3%A1i) [nước mặn](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc_m%E1%BA%B7n) và vừa là nguồn nước chủ yếu của phần lớn dân cư tiểu bang. ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/42/Sequoiadendron1.jpg/220px-Sequoiadendron1.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/42/Sequoiadendron1.jpg/220px-Sequoiadendron1.jpg)
[lùm Mariposa](/w/index.php?title=L%C3%B9m_Mariposa&action=edit&redlink=1). Công viên Quốc gia Yosemite với các [cây củ tùng](/w/index.php?title=C%C3%A2y_c%E1%BB%A7_t%C3%B9ng&action=edit&redlink=1)khổng lồ, loài cây lớn nhất trên thế giới.
Dãy núi Sierra Nevada (tức "dãy núi tuyết" trong
[tiếng Tây Ban Nha](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha)) ở phía đông và trung tâm tiểu bang, có [núi Whitney](/wiki/N%C3%BAi_Whitney) là đỉnh núi cao nhất trong 48 tiểu bang (4,421 [mét](/wiki/M%C3%A9t) (14,505 [feet](/wiki/Feet))). Trong dãy Sierra còn có [Công viên Quốc gia Yosemite](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Yosemite) và [hồ Tahoe](/wiki/H%E1%BB%93_Tahoe) (một hồ nước ngọt sâu và là hồ lớn nhất của tiểu bang theo thể tích). Bên phía đông của dãy Sierra là [thung lũng Owens](/w/index.php?title=Thung_l%C5%A9ng_Owens&action=edit&redlink=1) và [hồ Mono](/wiki/H%E1%BB%93_Mono) – nơi sinh sống chủ yếu của [chim biển](/wiki/Chim_bi%E1%BB%83n). Còn bên phía tây là [hồ Clear](/w/index.php?title=H%E1%BB%93_Clear&action=edit&redlink=1), hồ nước ngọt lớn nhất của California theo diện tích. Vào mùa đông, nhiệt độ ở dãy Sierra Nevada xuống tới nhiệt độ đóng băng và ở đây có hàng chục [dòng sông băng](/wiki/S%C3%B4ng_b%C4%83ng) nhỏ, trong đó có sông băng cực nam của Hoa Kỳ, [sông băng Palisade](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_b%C4%83ng_Palisade&action=edit&redlink=1).
Rừng che phủ khoảng 35% tổng diện tích tiểu bang và California có nhiều loại
[thông](/wiki/Chi_Th%C3%B4ng) hơn bất cứ tiểu bang nào khác. Về diện tích rừng, California chỉ đứng sau [Alaska](/wiki/Alaska) mặc dù tỉ lệ rừng theo diện tích nhỏ hơn một số tiểu bang khác. Phần lớn của rừng ở đây ở phía tây bắc tiểu bang và triền phía tây dãy Sierra Nevada. Những cánh rừng nhỏ hơn với chủ yếu là [cây sồi](/w/index.php?title=C%C3%A2y_s%E1%BB%93i&action=edit&redlink=1) dọc theo những dãy núi California gần bờ biển hơn, và cả những đồi thấp dưới chân dãy Sierra Nevada. Những rừng thông nhỏ hơn có ở các [dãy núi San Gabriel](/w/index.php?title=D%C3%A3y_n%C3%BAi_San_Gabriel&action=edit&redlink=1) và [San Bernardino](/w/index.php?title=D%C3%A3y_n%C3%BAi_San_Bernadino&action=edit&redlink=1) ở miền Nam California cũng như trên những vùng núi ở miền trung [Quận San Diego](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_San_Diego&action=edit&redlink=1).
Các sa mạc ở California chiếm 25% tổng diện tích. Ở miền nam có
[dãy núi Transverse](/w/index.php?title=D%C3%A3y_n%C3%BAi_Transverse&action=edit&redlink=1) và một hồ nước mặn lớn – [biển Salton](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Salton). Sa mạc phía trung nam được gọi là [Mojave](/wiki/Hoang_m%E1%BA%A1c_Mojave). Phía đông nam của sa mạc này là [thung lũng Chết](/wiki/Thung_l%C5%A9ng_Ch%E1%BA%BFt), là nơi có [Badwater Flat](/w/index.php?title=Badwater_Flat&action=edit&redlink=1) – điểm thấp nhất và nóng nhất của [Bắc Mỹ](/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9). Điểm thấp nhất của thung lũng Chết cách đỉnh của núi Whitney ít hơn 322 km (200 dặm). Con người đã vài lần cố gắng đi bộ từ điểm này tới điểm kia và người nổi tiếng nhất là [Lee Bergthold](/w/index.php?title=Lee_Bergthold&action=edit&redlink=1). Thực sự hầu như cả miền đông nam California là sa mạc khô cằn và nóng bức, và các [thung lũng Coachella](/w/index.php?title=Thung_l%C5%A9ng_Coachella&action=edit&redlink=1) và [Imperial](/w/index.php?title=Thung_l%C5%A9ng_Imperial&action=edit&redlink=1) thường có nhiệt độ rất cao vào mùa hè.
Nằm theo bờ biển dài và đông đúc dân cư của California là vài
[khu vực đô thị](/wiki/V%C3%B9ng_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B) lớn, bao gồm San Jose–San Francisco–Oakland, Los Angeles–Long Beach, Santa Ana– [Irvine](/wiki/Irvine,_California)– [Anaheim](/wiki/Anaheim,_California), và San Diego. Thời tiết gần Thái Bình Dương rất ôn hòa so với những khí hậu trong đất liền. Nhiệt độ không bao giờ xuống tới điểm đông vào mùa đông (hầu như không có tuyết) và nhiệt độ hiếm khi lên trên 30 [°C](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_Celsius) (gần 80 [°F](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_Fahrenheit)).
California được biết đến với
[động đất](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t) vì có nhiều [vết đứt gãy](/w/index.php?title=V%E1%BA%BFt_%C4%91%E1%BB%A9t_g%C3%A3y&action=edit&redlink=1), nhất là [vết đứt gãy San Andreas](/w/index.php?title=V%E1%BA%BFt_%C4%91%E1%BB%A9t_g%C3%A3y_San_Andreas&action=edit&redlink=1). Tuy ở nhiều tiểu bang khác như [Alaska](/wiki/Alaska), [Washington](/wiki/Washington_(ti%E1%BB%83u_bang)), [Oregon](/wiki/Oregon), và [Missouri](/wiki/Missouri) đã xảy ra các trận động đất rất mạnh (gây ra bởi [vết đứt gãy New Madrid](/w/index.php?title=V%E1%BA%BFt_%C4%91%E1%BB%A9t_g%C3%A3y_New_Madrid&action=edit&redlink=1)), nhưng nhiều người biết đến những động đất ở California hơn vì chúng xảy ra thường xuyên và hay xảy ra ở những vùng đông dân cư.
California cũng có vài
[núi lửa](/wiki/N%C3%BAi_l%E1%BB%ADa), một số còn hoạt động như [núi lửa Mammoth](/w/index.php?title=N%C3%BAi_Mammoth&action=edit&redlink=1). Những núi lửa khác bao gồm [đỉnh Lassen](/wiki/%C4%90%E1%BB%89nh_Lassen), nó phun nham thạch từ [1914](/wiki/1914) đến [1921](/wiki/1921), và [núi lửa Shasta](/wiki/N%C3%BAi_Shasta).
### Các thành phố quan trọng[
[sửa](/w/index.php?title=California&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=California&action=edit§ion=2)]
Tiểu bang California có 478 thành phố, trong đó phần lớn nằm trong những khu vực đô thị lớn. 68% của dân cư California sống trong hai khu vực đô thị lớn nhất gồm
[vùng Đại Los Angeles](/wiki/V%C3%B9ng_%C4%90%E1%BA%A1i_Los_Angeles) và [vùng vịnh San Francisco](/wiki/Khu_v%E1%BB%B1c_v%E1%BB%8Bnh_San_Francisco).
Dân số vài thành phố lớn (2000):
- Los Angeles: 3.694.820
- San Jose: 894.943
- San Francisco: 776.733
- San Diego: 1.223.400
### Các công viên quốc gia[
[sửa](/w/index.php?title=California&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=California&action=edit§ion=3)] [Dịch vụ Vườn Quốc gia](/w/index.php?title=D%E1%BB%8Bch_v%E1%BB%A5_V%C6%B0%E1%BB%9Dn_Qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1) (NPS) quản lý nhiều công viên quốc gia ở California: [Đảo Alcatraz](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Alcatraz)gần San Francisco [Đài kỷ niệm Quốc gia Cabrillo](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_k%E1%BB%B7_ni%E1%BB%87m_Qu%E1%BB%91c_gia_Cabrillo&action=edit&redlink=1)tại San Diego [Đường mòn California](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_m%C3%B2n_California&action=edit&redlink=1) [Công viên Quốc gia Quần đảo Eo biển](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_gia_Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Eo_bi%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1)gần [Ventura](/wiki/Ventura,_California) [Công viên Quốc gia Thung lũng Chết](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_gia_Thung_l%C5%A9ng_Ch%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1) [Đài kỷ niệm Quốc gia Devils Postpile](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_k%E1%BB%B7_ni%E1%BB%87m_Qu%E1%BB%91c_gia_Devils_Postpile&action=edit&redlink=1)gần [Mammoth Lakes](/w/index.php?title=Mammoth_Lakes,_California&action=edit&redlink=1) [Khu tưởng niệm Eugene O'Neill](/w/index.php?title=Khu_t%C6%B0%E1%BB%9Fng_ni%E1%BB%87m_Eugene_O%27Neill&action=edit&redlink=1)tại [Danville](/w/index.php?title=Danville,_California&action=edit&redlink=1) [Pháo đài Point](/w/index.php?title=Ph%C3%A1o_%C4%91%C3%A0i_Point&action=edit&redlink=1)tại [Presidio](/w/index.php?title=Presidio,_California&action=edit&redlink=1) [Khu giải trí Quốc gia Cổng Vàng](/w/index.php?title=Khu_gi%E1%BA%A3i_tr%C3%AD_Qu%E1%BB%91c_gia_C%E1%BB%95ng_V%C3%A0ng&action=edit&redlink=1)trong San Francisco [Khu tưởng niệm John Muir](/w/index.php?title=Khu_t%C6%B0%E1%BB%9Fng_ni%E1%BB%87m_John_Muir&action=edit&redlink=1)tại [Martinez](/w/index.php?title=Martinez,_California&action=edit&redlink=1) [Công viên Quốc gia Joshua Tree](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_gia_Joshua_Tree&action=edit&redlink=1), trụ sở tại [Twentynine Palms](/w/index.php?title=Twentynine_Palms,_California&action=edit&redlink=1) [Đường mòn Juan Bautista de Anza](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_m%C3%B2n_Juan_Bautista_de_Anza&action=edit&redlink=1) [Công viên Quốc gia Kings Canyon](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_gia_Kings_Canyon&action=edit&redlink=1) [Công viên Quốc gia Núi lửa Lassen](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_gia_N%C3%BAi_l%E1%BB%ADa_Lassen&action=edit&redlink=1)gần [Mineral](/w/index.php?title=Mineral,_California&action=edit&redlink=1) [Đài kỷ niệm Quốc gia Lớp dung nham](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_k%E1%BB%B7_ni%E1%BB%87m_Qu%E1%BB%91c_gia_L%E1%BB%9Bp_dung_nham&action=edit&redlink=1)gần [Tulelake](/w/index.php?title=Tulelake,_California&action=edit&redlink=1) [Trại giam Manzanar](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A1i_giam_Manzanar&action=edit&redlink=1)tại [Independence](/w/index.php?title=Independence,_California&action=edit&redlink=1) [Khu bảo tồn Quốc gia Mojave](/w/index.php?title=Khu_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n_Qu%E1%BB%91c_gia_Mojave&action=edit&redlink=1), trụ sở tại [Barstow](/w/index.php?title=Barstow,_California&action=edit&redlink=1) [Đài kỷ niệm Quốc gia Muir Woods](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_k%E1%BB%B7_ni%E1%BB%87m_Qu%E1%BB%91c_gia_Muir_Woods&action=edit&redlink=1)tại [Thung lũng Mill](/w/index.php?title=Thung_l%C5%A9ng_Mill,_California&action=edit&redlink=1) [Đường mòn Tây Ban Nha Cũ](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_m%C3%B2n_T%C3%A2y_Ban_Nha_C%C5%A9&action=edit&redlink=1) [Đài kỷ niệm Quốc gia Pinnacles](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_k%E1%BB%B7_ni%E1%BB%87m_Qu%E1%BB%91c_gia_Pinnacles&action=edit&redlink=1)gần [Paicines](/w/index.php?title=Paicines,_California&action=edit&redlink=1) [Bờ biển Quốc gia Mũi Reyes](/w/index.php?title=B%E1%BB%9D_bi%E1%BB%83n_Qu%E1%BB%91c_gia_M%C5%A9i_Reyes&action=edit&redlink=1)gần [Mũi Reyes](/w/index.php?title=M%C5%A9i_Reyes,_California&action=edit&redlink=1) [Đường mòn Pony Express](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_m%C3%B2n_Pony_Express&action=edit&redlink=1) [Đài kỷ niệm Quốc gia Kho đạn Hải quân Cảng Chicago](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A0i_k%E1%BB%B7_ni%E1%BB%87m_Qu%E1%BB%91c_gia_Kho_%C4%91%E1%BA%A1n_H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_C%E1%BA%A3ng_Chicago&action=edit&redlink=1)tại [Trạm Vũ khí Hải quân Concord](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A1m_V%C5%A9_kh%C3%AD_H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Concord&action=edit&redlink=1) [Công viên Quốc gia Redwood](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_gia_Redwood&action=edit&redlink=1) [Công viên lịch sử Quốc gia Hậu phương Chiến tranh thế giới thứ hai Rosie the Riveter](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Qu%E1%BB%91c_gia_H%E1%BA%ADu_ph%C6%B0%C6%A1ng_Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai_Rosie_the_Riveter&action=edit&redlink=1)tại [Richmond](/wiki/Richmond,_California) [Công viên lịch sử Quốc gia Hàng hải San Francisco](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Qu%E1%BB%91c_gia_H%C3%A0ng_h%E1%BA%A3i_San_Francisco&action=edit&redlink=1) [Khu giải trí Quốc gia Dãy núi Santa Monica](/w/index.php?title=Khu_gi%E1%BA%A3i_tr%C3%AD_Qu%E1%BB%91c_gia_D%C3%A3y_n%C3%BAi_Santa_Monica&action=edit&redlink=1) [Công viên Quốc gia Củ tùng](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_vi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_gia_C%E1%BB%A7_t%C3%B9ng&action=edit&redlink=1) [Khu giải trí Quốc gia Whiskeytown](/w/index.php?title=Khu_gi%E1%BA%A3i_tr%C3%AD_Qu%E1%BB%91c_gia_Whiskeytown&action=edit&redlink=1)gần [Whiskeytown](/w/index.php?title=Whiskeytown,_California&action=edit&redlink=1) [Công viên Quốc gia Yosemite](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Yosemite)
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=California&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=California&action=edit§ion=4)]
Trước khi người
[châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) đến California thì đây là một trong những vùng đa dạng về văn hóa và ngôn ngữ nhất ở Bắc Mỹ thời [thổ dân](/w/index.php?title=Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1). Nhiều người ở bờ biển phía tây Hoa Kỳ săn những con thú biển, câu [cá hồi](/wiki/C%C3%A1_h%E1%BB%93i) và thu nhặt tôm cua, trong khi những dân tộc cơ động hơn ở bên trong California đi săn thú rừng và hái lượm những [quả hạch](/wiki/Qu%E1%BA%A3_h%E1%BA%A1ch), [quả đầu](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3_%C4%91%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1), và [quả mọng](/wiki/Qu%E1%BA%A3_m%E1%BB%8Dng). Các dân tộc ở California có nhiều hình thức tổ chức khác nhau như nhóm, bộ lạc, tiểu bộ lạc, và các cộng đồng lớn hơn trên bờ biền dồi dào tài nguyên như dân tộc [Chumash](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Chumash&action=edit&redlink=1), [Pomo](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Pomo&action=edit&redlink=1), và [Salinas](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Salinas&action=edit&redlink=1). Việc buôn bán, hôn nhân khác dân tộc, và liên minh quân sự làm cho những dân tộc khác nhau có nhiều mối liên hệ xã hội và kinh tế. [João Rodrigues Cabrilho](/w/index.php?title=Jo%C3%A3o_Rodrigues_Cabrilho&action=edit&redlink=1) [người Bồ Đào Nha](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha) là người châu Âu đầu tiên thám hiểm một phần bờ biển California năm [1542](/wiki/1542). Còn [Francis Drake](/wiki/Francis_Drake) là người đầu tiên thám hiểm cả bờ biển và tuyên bố chủ quyền đối với vùng đất này năm [1579](/wiki/1579). Từ cuối [thế kỷ 18](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18), các hội truyền giáo Tây Ban Nha đã xây dựng các ngôi làng rất nhỏ trên những vùng đất trợ cấp lớn khổng lồ thuộc miền rộng rãi về phía bắc của Baja California.
Ban đầu, vùng đất có tên
*California* bao gồm vùng tây bắc của [Đế quốc Tây Ban Nha](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_T%C3%A2y_Ban_Nha), tức là bán đảo *, và phần lớn những vùng đất hiện nay của các tiểu bang California, Nevada, Utah, Arizona, và Wyoming, được gọi là Baja California (Hạ California)* *(Thượng California). Trong thời kỳ đầu, những ranh giới của* [Alta California](/w/index.php?title=Alta_California&action=edit&redlink=1) [biển Cortez](/w/index.php?title=Bi%E1%BB%83n_Cortez&action=edit&redlink=1)và bờ biển Thái Bình Dương chưa được thám hiểm đầy đủ, cho nên California được vẽ như một hòn đảo trên những bản đồ thời đó. Tên *California*được đặt ra cho vùng này theo [hòn đảo lạc viên California](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_California)trong *Las sergas de Esplandián*(Các truyện phiêu lưu của Splandian), một tiểu thuyết tiếng Tây Ban Nha do [Garci Rodríguez de Montalvo](/w/index.php?title=Garci_Rodr%C3%ADguez_de_Montalvo&action=edit&redlink=1)viết vào [thế kỷ 16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16).
Vùng đất này có người thổ dân trước khi có các cuộc thám hiểm lác đác của người châu Âu vào
[thế kỷ 16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16). Đến cuối thế kỷ 18, [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) chiếm vùng này thành [thuộc địa](/wiki/Thu%E1%BB%99c_%C4%91%E1%BB%8Ba) của mình. Và khi Mexico giành được độc lập trong cuộc [Chiến tranh Độc lập Mexico](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%90%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp_Mexico&action=edit&redlink=1) (1810–1821), California thành một phần của nước này. Hơn 200 năm sau khi Mexico giành được độc lập, California là tỉnh xa thuộc miền bắc của quốc gia. Các trại rất lớn nuôi bò, được gọi *rancho*, trở thành chế độ chính của California thuộc Mexico. Các thương gia và thực dân bắt đầu đến từ Hoa Kỳ, báo hiệu những thay đổi quyết liệt sẽ xảy ra khắp miền California.
Vào thời kỳ này, một số quý tộc
[Nga](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga) cũng thử thám hiểm và tuyên bố chủ quyền một phần California, nhưng các lần thám hiểm này không thành công do [Sa hoàng](/wiki/Sa_ho%C3%A0ng) không quan tâm và do chính phủ Mexico xây dựng một số pháo đài ( *presidio*) để chặn những cuộc xâm nhập vào miền này. California không có nhiều người sinh sống cho đến khi y học hiện đại loại trừ được sự bùng nổ các [bệnh sốt vàng](/wiki/B%E1%BB%87nh_s%E1%BB%91t_v%C3%A0ng), [sốt rét](/wiki/S%E1%BB%91t_r%C3%A9t), và [dịch hạch](/wiki/D%E1%BB%8Bch_h%E1%BA%A1ch) gây ra bởi [muỗi](/wiki/Mu%E1%BB%97i) và [bọ chét](/wiki/B%E1%BB%8D_ch%C3%A9t), những loài sẽ bị giết chết khi bị đông cứng, mà ở California lại thiếu điều này.
Khi Mexico giành được độc lập từ Tây Ban Nha thì các
[hội truyền giáo Tây Ban Nha tại California](/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_truy%E1%BB%81n_gi%C3%A1o_T%C3%A2y_Ban_Nha_t%E1%BA%A1i_California&action=edit&redlink=1) thuộc về chính phủ Mexico, và họ vội vàng giải tán và bãi bỏ những hội này. Tuy nhiên, nhiều thành phố lớn của California đã phát triển xung quanh những hội truyền giáo này, bởi vậy những thành phố đó có tên thánh, thí dụ như Los Angeles được đặt tên theo [Đức Bà Maria](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%A9c_B%C3%A0_Maria&action=edit&redlink=1), San Francisco theo Thánh [Phanxicô thành Assisi](/wiki/Phanxic%C3%B4_th%C3%A0nh_Assisi), San Jose theo [Thánh Giuse](/wiki/Th%C3%A1nh_Giuse), và San Diego theo [Thánh Điđacô](/wiki/%C4%90i%C4%91ac%C3%B4_th%C3%A0nh_Alcal%C3%A1).
Vào
[Chiến tranh Mỹ-Mexico](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Hoa_K%E1%BB%B3-M%C3%A9xico) (1846–1848), người dân Mỹ nổi lên chống lại chính phủ Mexico. Năm đầu tiên của cuộc chiến, 1846, [Cộng hòa California](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_California&action=edit&redlink=1) được thành lập và [Cờ Gấu](/w/index.php?title=L%C3%A1_c%E1%BB%9D_California&action=edit&redlink=1) tung bay. Trên lá cờ này có hình một con [gấu vàng](/wiki/G%E1%BA%A5u_n%C3%A2u) và một ngôi sao. Tuy nhiên, nền cộng hòa bị chấm dứt đột ngột khi Thiếu tướng [John D. Sloat](/w/index.php?title=John_D._Sloat&action=edit&redlink=1) của [Hải quân Hoa Kỳ](/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Hoa_K%E1%BB%B3) tiến vào [vịnh San Francisco](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_San_Francisco) và tuyên bố chủ quyền của Hoa Kỳ đối với California. Sau chiến tranh, California bị chia thành 2 phần thuộc Mexico (phía nam) và Hoa Kỳ (phía bắc). Phần phía bắc, đầu tiên được gọi *Alta California*, rồi trở thành tiểu bang California thuộc Hoa Kỳ; còn phần phía nam được Mexico chia thành hai tiểu bang [Baja California](/wiki/Baja_California) và [Baja California Sur](/wiki/Baja_California_Sur). ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/US_66_%281961_cutout%29.svg/220px-US_66_%281961_cutout%29.svg.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/US_66_%281961_cutout%29.svg/220px-US_66_%281961_cutout%29.svg.png)
[1985](/wiki/1985), nhưng California vẫn giữ một phần là [Bang lộ 66](/w/index.php?title=Bang_l%E1%BB%99_66_California&action=edit&redlink=1)để kỷ niệm con đường này.
Vào năm
[1848](/wiki/1848), có khoảng 4.000 người Tây Ban Nha ở vùng thượng California tới vào người, nhưng [vàng](/wiki/V%C3%A0ng) đã được phát hiệm gần Sacramento, làm cho nhiều người đến đây từ Mỹ, Âu Châu, và những nơi khác với hy vọng tìm vàng trong cuộc [đổ xô tìm vàng ở California](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%95_x%C3%B4_t%C3%ACm_v%C3%A0ng_%E1%BB%9F_California&action=edit&redlink=1) năm [1849](/wiki/1849). Do đó, rất nhiều người nhập cư vào miền này, và California được trở thành tiểu bang thứ 31 của Hoa Kỳ năm [1850](/wiki/1850). Khi tiểu bang này gia nhập Liên bang, nó được coi là một trong những [tiểu bang tự do](/w/index.php?title=Ti%E1%BB%83u_bang_t%E1%BB%B1_do&action=edit&redlink=1), tức là nó cấm [chế độ nô lệ](/wiki/Ch%E1%BA%BF_%C4%91%E1%BB%99_n%C3%B4_l%E1%BB%87).
Đầu tiên, việc đi lại lại giữa miền Tây và các trung tâm ở miền Đông tốn thì giờ và nguy hiểm. Hành khách phải đi theo các chuyến đường biển dài hoặc đi bằng xe ngựa hay đi bộ rất khó khăn trên những con đường đất. Năm
[1869](/wiki/1869), [đường xe lửa xuyên lục địa](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_xe_l%E1%BB%ADa_xuy%C3%AAn_l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba&action=edit&redlink=1) đầu tiên được hoàn thành, tạo ra một lối đi thẳng hơn. Sau đó, hàng trăm ngàn người Mỹ tới California, nơi những người mới đến khám phá ra rằng nếu tưới đất vào những tháng hè khô cạn, đất đó rất hợp để trồng cây ăn quả và làm nông nghiệp nói chung. Các loại cây [giống cam quýt](/w/index.php?title=Gi%E1%BB%91ng_cam_qu%C3%BDt&action=edit&redlink=1) được trồng phổ biến (nhất là [cây cam](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3_cam&action=edit&redlink=1)), và từ đó ngành sản xuất nông nghiệp California bắt đầu rất thành công đến ngày nay.
Đầu
[thế kỷ 20](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20), sự di trú đến California tăng nhanh sau khi hoàn thành những con đường xuyên lục địa lớn như [Đường Lincoln](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_Lincoln&action=edit&redlink=1) và [Xa lộ 66](/w/index.php?title=Xa_l%E1%BB%99_66_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1). Từ 1900 đến 1965, dân số California tăng tới gần một triệu và California trở thành tiểu bang đông dân nhất Liên bang. Từ năm 1965 đến nay, nhân khẩu của tiểu bang thay đổi hoàn toàn làm California trở thành một trong những địa điểm có nhiều loại người nhất trên thế giới. Nói chung, tiểu bang có khuynh hướng tự do, hiểu biết về kỹ thuật và văn hóa, và là trung tâm quốc tế về công ty kỹ thuật, ngành công nghiệp [điện ảnh](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_%E1%BA%A3nh) và [truyền hình](/wiki/Truy%E1%BB%81n_h%C3%ACnh), công nghiệp [âm nhạc](/wiki/%C3%82m_nh%E1%BA%A1c), và ngành sản xuất nông nghiệp đã nói ở trên.
## Nhân khẩu[
[sửa](/w/index.php?title=California&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=California&action=edit§ion=5)]
### Dân số[
[sửa](/w/index.php?title=California&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=California&action=edit§ion=6)]
|Lịch sử dân số|
|Năm điều tra||Dân số||Tỉ lệ|
|
||92.597||
|
|
||379.994||310.4%|
|
||560.247||47.4%|
|
||864.694||54.3%|
|
||1.213.398||40.3%|
|
||1.485.053||22.4%|
|
||2.377.549||60.1%|
|
||3.426.861||44.1%|
|
||5.677.251||65.7%|
|
||6.907.387||21.7%|
|
||10.586.223||53.3%|
|
||15.717.204||48.5%|
|
||19.953.134||27.0%|
|
||23.667.902||18.6%|
|
||29.760.021||25.7%|
|
||33.871.648||13.8%|
|
||37.253.956||10.0%|
|
|Ước tính 2014 |38.340.000||2.9%|
|Nguồn: 1790–1990, 2000, 2010
|
Bảng xếp hạng không bao gồm số liệu dân số bản
địa nghiên cứu cho thấy những người Mỹ bản địa
dân số ở California vào năm 1850 là gần 150.000
trước khi giảm xuống 15.000 vào năm 1900.
Năm 2006, California có khoảng 36.132.147 người, tăng 290.109 người hay 0,8% so với năm 2005 và tăng 2.260.494 người hay 6,7% so với năm 2000. Với tỷ lệ tăng này, California đứng hàng thứ 13 trong số các tiểu bang tăng dân số nhanh nhất. Số người tăng lên gồm 1.557.112 tăng trưởng tự nhiên (2.781.539 người sinh trừ 1.224.427 người chết) và 751.419 người nhập cư. California là tiểu bang đông dân nhất với trên 12% người Mỹ sống tại đây. Nếu là một quốc gia riêng, California sẽ là nước đông dân thứ 34 trên thế giới. California nhiều hơn
[Canada](/wiki/Canada) 4 triệu dân.
### Chủng tộc[
[sửa](/w/index.php?title=California&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=California&action=edit§ion=7)]
|Điều tra dân số 2000
|[[2]](http://www.census.gov/popest/states/asrh/tables/SC-EST2003-03/SC-EST2003-03-28.pdf) [Người da trắng](/w/index.php?title=M%E1%BB%B9_tr%E1%BA%AFng&action=edit&redlink=1) [Người gốc Hispanic](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_g%E1%BB%91c_Hispanic&action=edit&redlink=1)/ [Mỹ Latinh](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_g%E1%BB%91c_M%E1%BB%B9_Latinh&action=edit&redlink=1) [Người châu Á](/w/index.php?title=M%E1%BB%B9_g%E1%BB%91c_%C3%81&action=edit&redlink=1) [Người da đen](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%E1%BB%B9_g%E1%BB%91c_Phi) [Người thổ dân da đỏ](/w/index.php?title=Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)và [Inuit](/wiki/Inuit) [Người thổ dân Hawaii](/w/index.php?title=Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_Hawaii&action=edit&redlink=1)và các đảo [Thái Bình Dương](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng)
Không sắc tộc nào chiếm đa số tại California. Đây là một trong ba tiểu bang (California,
[Hawaii](/wiki/Hawaii) và [New Mexico](/wiki/New_Mexico)) mà người thiểu số nhiều hơn người da trắng. Người da trắng không có gốc từ châu Mỹ Latinh vẫn là nhóm đông nhất, nhưng họ không chiếm đại đa số. Người gốc từ châu Mỹ Latinh chiếm trên một phần ba số dân; các nhóm khác, theo thứ tự là: Người Mỹ gốc Á, [Người Mỹ gốc Phi](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%E1%BB%B9_g%E1%BB%91c_Phi) và [Người thổ dân da đỏ](/w/index.php?title=Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1).
Vì có nhiều người nhập cư từ
[châu Mỹ Latinh](/wiki/M%E1%BB%B9_Latinh), nhất là từ [México](/wiki/M%C3%A9xico), và tỉ lệ sinh sản của người gốc châu Mỹ Latinh cao hơn, các nhà nghiên cứu phỏng đoán rằng họ sẽ chiếm đa số vào năm [2040](/wiki/2040). California có tỉ lệ người gốc châu Á cao thứ nhì toàn quốc, chỉ sau Hawaii.
### Ngôn ngữ[
[sửa](/w/index.php?title=California&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=California&action=edit§ion=8)]
Tính đến năm 2000, số người California từ 5 tuổi trở lên sử dụng
[tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh) và [tiếng Tây Ban Nha](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha) tại nhà lần lượt là 60,5% và 25,8%. [Tiếng Trung Quốc](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung_Qu%E1%BB%91c) đứng thứ ba với 2,6%, sau đó là [tiếng Tagalog](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Tagalog) (2,0%) và [tiếng Việt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t) (1,3%). [[7]](#cite_note-Th.E1.BB.91ng_k.C3.AA_ng.C3.B4n_ng.E1.BB.AF-7)
Có trên 100
[ngôn ngữ thổ dân tại đây](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_th%E1%BB%95_d%C3%A2n_California&action=edit&redlink=1), nhưng hầu hết đang ở tình trạng mai một. Từ năm [1986](/wiki/1986), [Hiến pháp California](/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_California&action=edit&redlink=1) đã chỉ định tiếng Anh làm ngôn ngữ phổ thông và chính thức trong tiểu bang.
### Tôn giáo[
[sửa](/w/index.php?title=California&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=California&action=edit§ion=9)]
Người dân California theo các tôn giáo sau:
[Kitô giáo](/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o)– 75% [Tin Lành](/wiki/Tin_L%C3%A0nh)– 38% [Baptist](/wiki/B%C3%A1p-t%C3%ADt)– 8% [Trưởng Lão](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_Nhi%E1%BB%87m)– 3% [Giám Lý](/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Gi%C3%A1m_L%C3%BD)– 2% [Giáo hội Luther](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Luther)– 2%
- Các giáo hội
[Kháng Cách](/wiki/Tin_L%C3%A0nh)khác – 23%
-
[Giáo hội Công giáo Rôma](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma)– 34%
- Các giáo phái Kitô khác – 3%
-
[Do Thái giáo](/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o)– 2% [Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o)– 2%
- Các tôn giáo khác – 3%
- Không tôn giáo – 20%
Như các tiểu bang miền tây khác, số người tự nhận là "không tôn giáo" cao hơn các nơi khác tại Hoa Kỳ.
## Kinh tế[
[sửa](/w/index.php?title=California&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=California&action=edit§ion=10)]
Tuy tiểu bang có tiếng về thái độ thoải mái khi so sánh với các tiểu bang ở
[bờ biển đông Hoa Kỳ](/wiki/B%E1%BB%9D_bi%E1%BB%83n_%C4%91%C3%B4ng_Hoa_K%E1%BB%B3), nền kinh tế California lớn thứ sáu trên thế giới và đóng góp 13% vào [tổng sản phẩm quốc nội](/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba) (GDP) Hoa Kỳ. Các ngành công nghiệp lớn nhất của tiểu bang bao gồm nông nghiệp, [hàng không](/wiki/H%C3%A0ng_kh%C3%B4ng) [vũ trụ](/wiki/V%C5%A9_tr%E1%BB%A5), [giải trí](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_tr%C3%AD), công nghiệp nhẹ, và [du lịch](/wiki/Du_l%E1%BB%8Bch). California cũng có vài trung tâm kinh tế quan trọng như [Hollywood](/wiki/Hollywood) (về điện ảnh), thung lũng Trung tâm California (về nông nghiệp), [thung lũng Silicon](/wiki/Silicon_Valley) (về [máy tính](/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh) và [công nghệ cao](/wiki/C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_cao)), và [vùng Rượu vang](/w/index.php?title=V%C3%B9ng_R%C6%B0%E1%BB%A3u_vang&action=edit&redlink=1) (về [rượu vang](/wiki/R%C6%B0%E1%BB%A3u_vang)).
## Chính phủ[
[sửa](/w/index.php?title=California&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=California&action=edit§ion=11)]
Giống chính phủ liên bang Hoa Kỳ, California có chính phủ kiểu
[cộng hòa](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a), với ba [nhánh chính phủ](/wiki/Tam_quy%E1%BB%81n_ph%C3%A2n_l%E1%BA%ADp): [hành pháp](/wiki/Quy%E1%BB%81n_h%C3%A0nh_ph%C3%A1p) gồm [Thống đốc California](/w/index.php?title=Th%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BB%91c_California&action=edit&redlink=1) và các quan chức được bầu riêng rẽ; [lập pháp](/wiki/C%C6%A1_quan_l%E1%BA%ADp_ph%C3%A1p) gồm [Hạ viện](/w/index.php?title=H%E1%BA%A1_vi%E1%BB%87n_California&action=edit&redlink=1) và [Thượng viện](/w/index.php?title=Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_vi%E1%BB%87n_California&action=edit&redlink=1); và [tư pháp](/wiki/T%C6%B0_ph%C3%A1p) có [Tòa án Tối cao California](/w/index.php?title=T%C3%B2a_%C3%A1n_T%E1%BB%91i_cao_California&action=edit&redlink=1) và các tòa cấp dưới. Tiểu bang cũng để cử tri tham gia vào quá trình chính phủ qua [kiến nghị](/w/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_ngh%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1), [trưng cầu dân ý](/wiki/Tr%C6%B0ng_c%E1%BA%A7u_d%C3%A2n_%C3%BD), [bãi miễn](/w/index.php?title=B%C3%A3i_mi%E1%BB%85n&action=edit&redlink=1), và [phê chuẩn](/w/index.php?title=Ph%C3%AA_chu%E1%BA%A9n&action=edit&redlink=1).
## Giáo dục[
[sửa](/w/index.php?title=California&veaction=edit§ion=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=California&action=edit§ion=12)]
Do một tu chính án của hiến pháp tiểu bang, California phải chi phí 40% của thu nhập tiểu bang cho hệ thống trường công. California là tiểu bang duy nhất có điều khoản như vậy.
Các
[trường tiểu học công lập](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_ti%E1%BB%83u_h%E1%BB%8Dc) có chất lượng khác nhau tùy theo trường. Chất lượng của các trường địa phương phần lớn tùy theo tiền thuế ở vùng đấy và cỡ của ban phụ trách các trường. Ở một số vùng, chi phí quản lý tốn một phần lớn của tiền đã dùng cho giáo dục. Ở những vùng nghèo, tỷ lệ người biết đọc viết có thể ít hơn 70% dân cư.
Hệ thống
[trường trung học công lập](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_trung_h%E1%BB%8Dc) dạy những lớp tùy chọn về nghề nghiệp, ngôn ngữ, và khoa học nhân văn có cấp riêng cho những học sinh giỏi, sinh viên tương lai, và học sinh công nghiệp. Họ nhận học sinh bắt đầu từ khoảng 14–18 tuổi, và chính phủ ngừng đòi hỏi người phải đi học khi đến 16 tuổi. Ở nhiều khu vực trường học, những trường trung học cơ sở có lớp tùy chọn với chương trình tập trung vào cách học, người 11–13 tuổi đi những trường học này. Những trường tiểu học chỉ dạy về cách học, lịch sử, và xã hội, và có [trường mẫu giáo](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_m%E1%BA%ABu_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1) tùy chọn nửa ngày bắt đầu từ 5 tuổi. Chính phủ đòi hỏi trẻ em phải đến trường từ 6 tuổi.
Hệ thống các
[viện đại học](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc) nghiên cứu chính của tiểu bang là hệ thống [Viện Đại học California](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_California) (UC), có nhiều nhà nghiên cứu đã đoạt [giải Nobel](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel) hơn bất cứ cơ sở nào trên thế giới và được coi như một trong những hệ thống [viện đại học](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc) công lập hàng đầu của Hoa Kỳ. UC có 10 viện đại học thành viên: [UC-Berkeley](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_California_t%E1%BA%A1i_Berkeley), [UC-San Francisco](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_California_t%E1%BA%A1i_San_Francisco&action=edit&redlink=1), [UC-Los Angeles](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_California_t%E1%BA%A1i_Los_Angeles), [UC-San Diego](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_California_t%E1%BA%A1i_San_Diego&action=edit&redlink=1), [UC-Davis](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_California_t%E1%BA%A1i_Davis&action=edit&redlink=1), [UC-Santa Cruz](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_California_t%E1%BA%A1i_Santa_Cruz&action=edit&redlink=1), [UC-Santa Barbara](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_California_t%E1%BA%A1i_Santa_Barbara&action=edit&redlink=1), [UC-Irvine](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_California_t%E1%BA%A1i_Irvine&action=edit&redlink=1), [UC-Riverside](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_California_t%E1%BA%A1i_Riverside&action=edit&redlink=1), và [UC-Merced](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_California_t%E1%BA%A1i_Merced&action=edit&redlink=1). [UC-San Franscico](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_California_t%E1%BA%A1i_San_Francisco&action=edit&redlink=1) chỉ dạy những sinh viên sau đại học ngành y, và [Trường Đại học Luật Hastings](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Lu%E1%BA%ADt_Hastings&action=edit&redlink=1)(Hastings College of Law; một trong những cơ sở trực thuộc hệ thống UC, ngoài 10 thành viên chính, cũng ở San Francisco) là một trong bốn trường luật của UC. Hệ thống UC có mục đích nhận 12,5% của những học sinh cao điểm nhất và thực hiện nghiên cứu sau đại học. UC cũng quản lý một số phòng thí nghiệm liên bang cho [Bộ Năng lượng Hoa Kỳ](/wiki/B%E1%BB%99_N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_Hoa_K%E1%BB%B3): [Phòng thí nghiệm Quốc gia Lawrence tại Livermore](/w/index.php?title=Ph%C3%B2ng_th%C3%AD_nghi%E1%BB%87m_Qu%E1%BB%91c_gia_Lawrence_t%E1%BA%A1i_Livermore&action=edit&redlink=1), [Phòng thí nghiệm Quốc gia Lawrence tại Berkeley](/w/index.php?title=Ph%C3%B2ng_th%C3%AD_nghi%E1%BB%87m_Qu%E1%BB%91c_gia_Lawrence_t%E1%BA%A1i_Berkeley&action=edit&redlink=1), và [Phòng thí nghiệm Quốc gia Los Alamos](/wiki/Ph%C3%B2ng_th%C3%AD_nghi%E1%BB%87m_Qu%E1%BB%91c_gia_Los_Alamos).
Hệ thống
[Viện Đại học California State](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_California&action=edit&redlink=1) (CSU) cũng được coi như một trong những hệ thống trường học ưu việt trên thế giới. Hệ thống CSU bao gồm 23 [viện đại học](/wiki/Vi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc): [Đại học Tiểu bang Humboldt](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_Humboldt&action=edit&redlink=1) [Đại học Tiểu bang Chico](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_Chico&action=edit&redlink=1) [Đại học Tiểu bang Sonoma](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_Sonoma&action=edit&redlink=1) [Đại học Tiểu bang Sacramento](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_Sacramento&action=edit&redlink=1) [Đại học Tiểu bang San Francisco](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_San_Francisco&action=edit&redlink=1) [Đại học Tiểu bang California tại Vịnh Đông](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_California_t%E1%BA%A1i_V%E1%BB%8Bnh_%C4%90%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) [Đại học Tiểu bang California tại Bakersfield](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_California_t%E1%BA%A1i_Bakersfield&action=edit&redlink=1) [Đại học Tiểu bang California tại Quần đảo Eo biển](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_California_t%E1%BA%A1i_Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Eo_bi%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1) [Đại học Tiểu bang California tại Dominguez Hills](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_California_t%E1%BA%A1i_Dominguez_Hills&action=edit&redlink=1) [Đại học Tiểu bang California tại Fresno](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_California_t%E1%BA%A1i_Fresno&action=edit&redlink=1) [Đại học Tiểu bang California tại Fullerton](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_California_t%E1%BA%A1i_Fullerton&action=edit&redlink=1) [Đại học Tiểu bang California tại Long Beach](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_California_t%E1%BA%A1i_Long_Beach&action=edit&redlink=1) [Đại học Tiểu bang California tại Los Angeles](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_California_t%E1%BA%A1i_Los_Angeles&action=edit&redlink=1) [Học viện Hàng hải California](/w/index.php?title=H%E1%BB%8Dc_vi%E1%BB%87n_H%C3%A0ng_h%E1%BA%A3i_California&action=edit&redlink=1) [Đại học Tiểu bang California tại Vịnh Monterey](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_California_t%E1%BA%A1i_V%E1%BB%8Bnh_Monterey&action=edit&redlink=1) [Đại học Tiểu bang California tại Northridge](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_California_t%E1%BA%A1i_Northridge&action=edit&redlink=1) [Đại học Bách khoa Tiểu bang California tại Pomona](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_B%C3%A1ch_khoa_Ti%E1%BB%83u_bang_California_t%E1%BA%A1i_Pomona&action=edit&redlink=1) [Đại học Tiểu bang California tại San Bernardino](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_California_t%E1%BA%A1i_San_Bernardino&action=edit&redlink=1) [Đại học Tiểu bang San Diego](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_San_Diego&action=edit&redlink=1) [Đại học Tiểu bang San Jose](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_San_Jose&action=edit&redlink=1) [Đại học Bách khoa Tiểu bang California tại San Luis Obispo](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_B%C3%A1ch_khoa_Ti%E1%BB%83u_bang_California_t%E1%BA%A1i_San_Luis_Obispo&action=edit&redlink=1) [Đại học Tiểu bang California tại San Marcos](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_California_t%E1%BA%A1i_San_Marcos&action=edit&redlink=1) [Đại học Tiểu bang California tại Stanislaus](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_California_t%E1%BA%A1i_Stanislaus&action=edit&redlink=1)
Với hơn 400.000 sinh viên, hệ thống CSU là hệ thống viện đại học lớn nhất của Hoa Kỳ. Nó có mục đích nhận phần ba học sinh trung học phổ thông cao điểm nhất. Các viện đại học thuộc hệ thống CSU phần nhiều dành cho sinh viên đại học, nhưng nhiều trường lớn trong hệ thống, như là
[CSU-Long Beach](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_California_t%E1%BA%A1i_Long_Beach&action=edit&redlink=1), [CSU-Fresno](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_California_t%E1%BA%A1i_Fresno&action=edit&redlink=1), [San Diego State University](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_San_Diego&action=edit&redlink=1), và [San Jose State University](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ti%E1%BB%83u_bang_San_Jose&action=edit&redlink=1), đang quan tâm thêm về nghiên cứu, nhất là về những ngành khoa học ứng dụng. SCU sắp làm trái với một phần của Sơ đồ Kerr năm 1960 vào năm 2007 khi họ bắt đầu phong học vị tiến sĩ (Ph.D.) về giáo dục. Cán bộ Thư viện Tiểu bang Kevin Star và các người khác đã nói rằng thay đổi nhỏ này là bước đầu tiên để cải tổ hệ thống đại học ở California.
Hệ thống Trường Đại học Cộng đồng California (California Community Colleges) cung cấp những lớp "giáo dục tổng quát", có thể chuyển đơn vị lớp học qua những hệ thống CSU và UC, và cũng cung cấp chương trình dạy nghề, dạy lớp thấp, và học tiếp. Các trường này cấp giấy chứng nhận và bằng cao đẳng (associate's degree). Nó bao gồm 109 trường đại học được tổ chức thành 72 khu vực, dạy hơn 2,9 triệu sinh viên.
Những viện đại học
[tư thục](/wiki/T%C6%B0_th%E1%BB%A5c) có tiếng bao gồm [Viện Đại học Stanford](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Stanford), [Viện Đại học Nam California](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Nam_California) (USC), [Viện Đại học Santa Clara](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Santa_Clara&action=edit&redlink=1) (SCU), [Viện Đại học Claremont](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Claremont&action=edit&redlink=1), và [Viện Công nghệ California](/wiki/Vi%E1%BB%87n_C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_California) (Caltech). Caltech cũng quản lý [Phòng thí nghiệm Chuyển động Phản lực](/w/index.php?title=Ph%C3%B2ng_th%C3%AD_nghi%E1%BB%87m_Chuy%E1%BB%83n_%C4%91%E1%BB%99ng_Ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1) cho [NASA](/wiki/NASA).
California có thêm hàng trăm trường và viện đại học tư thục, bao gồm nhiều học viện tôn giáo và học viện chuyên biệt. Bởi vậy California có nhiều cơ hội đặc biệt về giải trí và giáo dục cho dân cư. Cho thí dụ, miền nam California, một trong những vùng đông đại học nhất trên thế giới, có rất nhiều người hát giỏi mà thi trong đại hội ca đoàn lớn. Gần Los Angeles có nhiều học viện nghệ thuật và điện ảnh, bao gồm
[Học viện Nghệ thuật California](/w/index.php?title=California_Institute_of_the_Arts&action=edit&redlink=1) (CalArts).
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=California&veaction=edit§ion=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=California&action=edit§ion=13)] **36.810.358 người. Tiểu bang California,** [^](#cite_ref-.C6.AF.E1.BB.9Bc_l.C6.B0.E1.BB.A3ng_D.C3.A2n_s.E1.BB.91_2005_1-0) [Bộ Tài chính](/w/index.php?title=B%E1%BB%99_T%C3%A0i_ch%C3%ADnh_California&action=edit&redlink=1), Ước lượng Dân số E-4 cho các Thành phố, các Quận và Tiểu bang, 2001–2005, dùng tiêu chuẩn DRU năm 2000. Sacramento, California, tháng 5 năm 2005. Theo [Thống kê Dân số Hoa Kỳ 2000](/w/index.php?title=Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3_2000&action=edit&redlink=1), tiểu bang này có dân số 33.871.648 người. **Lỗi chú thích: Thẻ** [^](#cite_ref-dof.ca.gov_2-0)
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
dof.ca.gov
[^](#cite_ref-census_1790_1990_3-0) [“1990 Census of Population and Housing, Unit Counts,United States, 1990 CPH-2-1”](http://www.census.gov/prod/cen1990/cph2/cph-2-1-1.pdf)(PDF). *Population and Housing Unit Counts, Population Estimates 1790–1990, pages 26–27*. [United States Census Bureau](/w/index.php?title=United_States_Census_Bureau&action=edit&redlink=1), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)Department of Commerce Economics and Statistics Administration. Ngày 20 tháng 8 năm 1993. Truy cập ngày 1 tháng 1 năm 2012. [^](#cite_ref-CensusQuickFacts_4-0) [“California QuickFacts from the US Census Bureau:”](http://quickfacts.census.gov/qfd/states/06000.html). US Census Bureau. Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2009. [^](#cite_ref-cabrillo1_5-0) [“INDIANS of CALIFORNIA – American Period”](http://www.cabrillo.edu/~crsmith/anth6_americanperiod.html). Cabrillo.edu. Truy cập ngày 21 tháng 3 năm 2012. [^](#cite_ref-americanindiantah1_6-0) [“American Indian Civics Project: Indians of Northern California: A Case Study of Federal, State, and Vigilante Intervention, 1850–1860”](http://americanindiantah.com/lesson_plans/ml_indians_in_northern_california.html). Americanindiantah.com. Truy cập ngày 21 tháng 3 năm 2012. [^](#cite_ref-Th.E1.BB.91ng_k.C3.AA_ng.C3.B4n_ng.E1.BB.AF_7-0) [“Detailed List of Languages Spoken at Home for the Population 5 Years and Over by State: 2000”](http://www.census.gov/population/cen2000/phc-t20/tab05.pdf)(PDF). *.* [Thống kê Dân số và Gia cư Hoa Kỳ](/w/index.php?title=Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1)năm 2000 [Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3). 2003. Truy cập 11 tháng 4 năm 2006.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=California&veaction=edit§ion=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=California&action=edit§ion=14)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|![]()
|
|
|
|![]()
|
| có văn bản gốc Anh ngữ liên quan với bài:
[Welcome to California](http://www.ca.gov/)– Chính phủ California (tiếng Anh) [Counting California](http://countingcalifornia.cdlib.org/)– Thư viện [Đại học California](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_California)(tiếng Anh)
|
|

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache-Status: hit

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

X-Cache: cp1054 hit/2, cp1054 miss

X-Content-Type-Options: nosniff

Via: 1.1 varnish-v4, 1.1 varnish-v4

Accept-Ranges: bytes

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Content-Language: vi

Link: </static/images/project-logos/viwiki.png>;rel=preload;as=image;media=not all and (min-resolution: 1.5dppx),</static/images/project-logos/viwiki-1.5x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 1.5dppx) and (max-resolution: 1.999999dppx),</static/images/project-logos/viwiki-2x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 2dppx)


text:
Saint-André-de-Briouze
Tọa độ: 48°43′50″B 0°19′37″T / 48,7305555556°B 0,326944444444°T
Saint-André-de-Briouze là một xã trong tỉnh Orne, vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã Saint-André-de-Briouze nằm ở khu vực có độ cao trung bình 263 mét trên mực nước biển.

markdown:
# Saint-André-de-Briouze
[Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [48°43′50″B 0°19′37″T / 48,7305555556°B 0,326944444444°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Saint-Andr%C3%A9-de-Briouze¶ms=48.7305555556_N_-0.326944444444_E_region:FR_type:city)
|
|
|Hành chính|
|
| ![ Quốc kỳ Pháp](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
![ Quốc kỳ Pháp](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Normandie](/wiki/Normandie) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Orne](/wiki/Orne) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Argentan](/wiki/Argentan_(qu%E1%BA%ADn)) [Tổng](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Xã (thị) trưởng](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng)
(2008-2014)
[Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99)
(bình quân 263 m/863 ft)
1 2(4,71 sq mi) [INSEE](/wiki/M%C3%A3_INSEE)/Mã bưu chính [61361](http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=61361-COM)/ [61220](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_Ph%C3%A1p) **Saint-André-de-Briouze** là một [xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) trong [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Ph%C3%A1p)) [Orne](/wiki/Orne), [vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Normandie](/wiki/Normandie) tây bắc nước [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p). Xã Saint-André-de-Briouze nằm ở khu vực có độ cao trung bình 263 [mét](/wiki/M%C3%A9t) trên [mực nước biển](/wiki/M%E1%BB%B1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_bi%E1%BB%83n).

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

X-Cache-Status: miss

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

X-Cache: cp1055 miss, cp1054 miss

Connection: close

X-UA-Compatible: IE=Edge


text:
Nó vẫn còn bước đường dài còn lại của mùa giải để nói về Leicester có vô địch hay không nhưng hiện nay họ có khoảng cách với đội nhì bảng rất an toàn (5 điểm) khi giải đấu còn 13 lượt trận nữa.
Chiến lược gia người Ý Ranieri đang trở thành hiện tượng đáng nghiên cứu
“Cáo bạc” Ranieri, chiến lược gia người Ý đã làm gì với Leicester để biến đội bóng nhỏ bé này thành người khổng lồ tại giải ngoại hạng Anh mùa này? Reuters đã đi tìm câu trả lời bằng việc trò chuyện cùng ba cựu trụ cột của Chelsea từng có thời gian dài làm việc cùng chiến lược gia Ý này.
+ Mario Melchiot (165 lần khoác áo Chelsea từ 1999 đến 2004): Cầu thủ luôn trong trạng thái khỏe mạnh, sung mãn là tiêu chí hàng đầu của Ranieri. Ông ấy luôn thực thi triết lý phải “nắm” trận đấu và tập trung cao độ nhất cho đến khi tiếng còi tan trận vang lên. Không bao giờ tha thứ cho cầu thủ ra sân với thái độ mệt mỏi, mắc lỗi ngớ ngẫn. Ông ấy là kẻ chiến thắng thật sự, ông ấy biết giao niềm tin ấy vào cầu thủ của mình trong từng đường bóng của từng buổi tập và từng trận đấu.
Mario Melchiot
+ Geremi (109 lần khoác áo Chelsea từ 2003 đến 2007): Ông ấy là vị HLV mà tôi rất thích được làm việc, được phục tùng là một nhà chiến lược giàu kinh nghiệm. Ông đòi hỏi rất cao trong tập luyện, ông ấy luôn đẩy chúng tôi lên những mức giới hạn mới. Là một người chẳng hề dễ dãi trong công việc. Cách chơi của một đội bóng nó thể hiện triết lý và tính nghiêm túc của một HLV và Leicester hiện nay là hình ảnh của Ranieri. Triết lý của ông ấy “Thao trường đổ mồ hôi, chiến trường bớt đổ máu”.
+ Ed De Goey (179 lần khoác áo Chelsea từ 1997 đến 2003): Là một HLV rặt chất huấn luyện theo phong cách Ý, luôn đẩy nền thể lực lên cao, tạo sự sắc bén trong đội và đặc biệt là các buổi tập rất dài và khối lượng công việc cực lớn. Chạy nhiều, làm việc cật lực trong thi đấu và tập luyện.
. HLV Ranieri là HLV chất lượng nhất hiện nay chứ?
Geremi
+ Melchiot: Điều quan trọng là ông ấy ấn vào các vị trí trên sân đúng là những cầu thủ tốt nhất của vị trí ấy mà không một ai khác hơn. Phòng ngự của đội này hiện nay là đặc trưng của lối phòng ngự hiện đại và tối ưu.
+ Geremi: Không còn nghi ngờ gì nữa Ranieri hiện là HLV tốt nhất là một người của tính kỷ luật. Trước đây khi làm Chelsea nhiều cầu thủ không muốn ông ấy dùng cầu thủ theo chế độ xoay tour. Nhưng đó là cách tốt nhất vì Chelsea là đội bóng lớn nhiều cầu thủ giỏi. Leicester hiện nay cũng vận hành theo cách đó. Ông ấy luôn làm chủ trong mọi tình huống của đội, khi còn làm Chelsea cũng thế. Và đội đạt kết quả rất tốt.
+ Ed Goey: Ông ấy biến hóa đội hình là cách chơi trước từng đối thủ là rất hay. Ông ấy cũng nắm được điểm mạnh và yếu của đối phương rất giỏi, đó là thế mạnh nhất của nhà cầm quân người Ý.
. Các anh có ngạc nhiên về thành tích của Leiceter như hiện nay?
+ Melchiot: Không những riêng tôi là hầu hết mọi người đều rất ngạc nhiên về phong độ của Leicester hiện nay, vì mùa năm ngoái họ chỉ trụ hạng khi cuối giải mà mùa này họ chót vót ngôi đầu quả là điều lạ thường của bóng đá Anh.
+ Geremi: Các cầu thủ đã thực thi những gì mà Ranieri làm rất tốt.Sự thành công đó bắt đầu từ hai phía, cầu thủ thực thi ý đồ của HLV tốt. HLV giáo dục cầu thủ tốt.
Ed De Goey
+ De Goey: Cả một tập thể đồng lòng, cùng một tập thể ra sân là hướng về một hướng, cầu thủ luôn cố gắng làm những điều ngạc nhiên cho đối thủ. Họ chuyển thế trận từ phòng ngự sang tấn công và ngược lại cực nhanh.
. Vì sao các anh nghĩ Ranieri làm tốt tại Leicester?
+ Melchiot: Trong sâu xa HLV người Ý muốn đoạt chức vô địch bằng đội hình bình thường và cầu thủ cũng biết điều đó. Nhưng điều quan trọng là Ranieri biết cách ngăn cản cầu thủ không bị ảnh hưởng bởi truyền thông đầy áp lực. Mùa bóng cuối cùng trước khi rời Chelsea ông ấy đã giúp Chelsea á quân.
+ Geremi: Đầu mùa này Leicester trông rất ỏi và có thể họ thất bại, tuy nhiên họ đã có một HLV giỏi đang viết nên lịch sử. Đến thời điểm này thì họ tin họ có thể đoạt ngôi vô địch.
+ De Goey: Làm việc cật lực luôn là chìa khóa của thành công.Tuy nhiên với Leicester thì quả là phi thường. Những đội như Chelsea, MU, Arsenal, Man. City, Tottenham thì dễ nhưng với Leicester thì quả là kỳ tích.Bây giờ chúng ta cần phải tiếp tục chờ đợi kết thúc mùa giải này ra sao.
TẤN PHƯỚC

markdown:
Nó vẫn còn bước đường dài còn lại của mùa giải để nói về Leicester có vô địch hay không nhưng hiện nay họ có khoảng cách với đội nhì bảng rất an toàn (5 điểm) khi giải đấu còn 13 lượt trận nữa.
*Chiến lược gia người Ý Ranieri đang trở thành hiện tượng đáng nghiên cứu*
“Cáo bạc” Ranieri, chiến lược gia người Ý đã làm gì với Leicester để biến đội bóng nhỏ bé này thành người khổng lồ tại giải ngoại hạng Anh mùa này? Reuters đã đi tìm câu trả lời bằng việc trò chuyện cùng ba cựu trụ cột của Chelsea từng có thời gian dài làm việc cùng chiến lược gia Ý này.
+
**Mario Melchiot** (165 lần khoác áo Chelsea từ 1999 đến 2004): Cầu thủ luôn trong trạng thái khỏe mạnh, sung mãn là tiêu chí hàng đầu của Ranieri. Ông ấy luôn thực thi triết lý phải “nắm” trận đấu và tập trung cao độ nhất cho đến khi tiếng còi tan trận vang lên. Không bao giờ tha thứ cho cầu thủ ra sân với thái độ mệt mỏi, mắc lỗi ngớ ngẫn. Ông ấy là kẻ chiến thắng thật sự, ông ấy biết giao niềm tin ấy vào cầu thủ của mình trong từng đường bóng của từng buổi tập và từng trận đấu. *Mario Melchiot*
+
**Geremi** (109 lần khoác áo Chelsea từ 2003 đến 2007): Ông ấy là vị HLV mà tôi rất thích được làm việc, được phục tùng là một nhà chiến lược giàu kinh nghiệm. Ông đòi hỏi rất cao trong tập luyện, ông ấy luôn đẩy chúng tôi lên những mức giới hạn mới. Là một người chẳng hề dễ dãi trong công việc. Cách chơi của một đội bóng nó thể hiện triết lý và tính nghiêm túc của một HLV và Leicester hiện nay là hình ảnh của Ranieri. Triết lý của ông ấy “Thao trường đổ mồ hôi, chiến trường bớt đổ máu”.
+
**Ed De Goey** (179 lần khoác áo Chelsea từ 1997 đến 2003): Là một HLV rặt chất huấn luyện theo phong cách Ý, luôn đẩy nền thể lực lên cao, tạo sự sắc bén trong đội và đặc biệt là các buổi tập rất dài và khối lượng công việc cực lớn. Chạy nhiều, làm việc cật lực trong thi đấu và tập luyện.
.
*HLV Ranieri là HLV chất lượng nhất hiện nay chứ?* *Geremi*
+ Melchiot: Điều quan trọng là ông ấy ấn vào các vị trí trên sân đúng là những cầu thủ tốt nhất của vị trí ấy mà không một ai khác hơn. Phòng ngự của đội này hiện nay là đặc trưng của lối phòng ngự hiện đại và tối ưu.
+ Geremi: Không còn nghi ngờ gì nữa Ranieri hiện là HLV tốt nhất là một người của tính kỷ luật. Trước đây khi làm Chelsea nhiều cầu thủ không muốn ông ấy dùng cầu thủ theo chế độ xoay tour. Nhưng đó là cách tốt nhất vì Chelsea là đội bóng lớn nhiều cầu thủ giỏi. Leicester hiện nay cũng vận hành theo cách đó. Ông ấy luôn làm chủ trong mọi tình huống của đội, khi còn làm Chelsea cũng thế. Và đội đạt kết quả rất tốt.
+ Ed Goey: Ông ấy biến hóa đội hình là cách chơi trước từng đối thủ là rất hay. Ông ấy cũng nắm được điểm mạnh và yếu của đối phương rất giỏi, đó là thế mạnh nhất của nhà cầm quân người Ý.
*. Các anh có ngạc nhiên về thành tích của Leiceter như hiện nay?*
+ Melchiot: Không những riêng tôi là hầu hết mọi người đều rất ngạc nhiên về phong độ của Leicester hiện nay, vì mùa năm ngoái họ chỉ trụ hạng khi cuối giải mà mùa này họ chót vót ngôi đầu quả là điều lạ thường của bóng đá Anh.
+ Geremi: Các cầu thủ đã thực thi những gì mà Ranieri làm rất tốt.Sự thành công đó bắt đầu từ hai phía, cầu thủ thực thi ý đồ của HLV tốt. HLV giáo dục cầu thủ tốt.
*Ed De Goey*
+ De Goey: Cả một tập thể đồng lòng, cùng một tập thể ra sân là hướng về một hướng, cầu thủ luôn cố gắng làm những điều ngạc nhiên cho đối thủ. Họ chuyển thế trận từ phòng ngự sang tấn công và ngược lại cực nhanh.
*. Vì sao các anh nghĩ Ranieri làm tốt tại Leicester?*
+ Melchiot: Trong sâu xa HLV người Ý muốn đoạt chức vô địch bằng đội hình bình thường và cầu thủ cũng biết điều đó. Nhưng điều quan trọng là Ranieri biết cách ngăn cản cầu thủ không bị ảnh hưởng bởi truyền thông đầy áp lực. Mùa bóng cuối cùng trước khi rời Chelsea ông ấy đã giúp Chelsea á quân.
+ Geremi: Đầu mùa này Leicester trông rất ỏi và có thể họ thất bại, tuy nhiên họ đã có một HLV giỏi đang viết nên lịch sử. Đến thời điểm này thì họ tin họ có thể đoạt ngôi vô địch.
+ De Goey: Làm việc cật lực luôn là chìa khóa của thành công.Tuy nhiên với Leicester thì quả là phi thường. Những đội như Chelsea, MU, Arsenal, Man. City, Tottenham thì dễ nhưng với Leicester thì quả là kỳ tích.Bây giờ chúng ta cần phải tiếp tục chờ đợi kết thúc mùa giải này ra sao.
TẤN PHƯỚC

WARC-Identified-Payload-Type: application/xhtml+xml

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Vary: Accept-Encoding

Cache-Control: private

X-Cache: MISS from cache30


text:
Hải quan Indonesia kiểm tra số hàng bị nghi là nguyên liệu chế tạo bom do một tàu Malaysia chuyên chở vào ngày 22.9.2016
Trong những ngày qua, cảnh sát Malaysia vẫn ráo riết điều tra vụ mất cắp nguyên liệu phóng xạ tại một công ty dầu khí có trụ sở tại quận Klang, bang Selangor.
Trang Malay Mail Online dẫn nguồn tin không nêu tên cho hay cảnh sát đã phát hiện một số vật giống bom tại một bãi thu mua phế liệu ở quận Klang hôm 9.2. Điều tra ban đầu cho thấy nguyên liệu phóng xạ tại bãi phế liệu này bị đánh cắp từ công ty thăm dò dầu khí không nêu tên nói trên. Theo nguồn tin, cảnh sát đã bắt giữ 8 người liên quan, trong đó có một số người tại chung cư Seri Ara. Một số thiết bị chứa nguyên liệu phóng xạ cũng được tìm thấy tại chung cư này.
Tờ New Straits Times dẫn lời chuyên gia phòng chống khủng bố Malaysia Andrin Raj cho hay các nhóm cực đoan như tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) luôn tìm kiếm nguyên liệu phóng xạ Iridium-192 để chế tạo bom bẩn. Theo ông, Đông Nam Á đang đối diện nguy cơ từ vũ khí hóa học, sinh học, phóng xạ, hạt nhân và chất nổ. “Nguyên liệu Iridium-192 tìm thấy ở Klang là dấu hiệu đáng ngại cho thấy Malaysia đang trở thành một điểm trung chuyển chính và căn cứ của những nhóm tôn giáo và bạo lực cực đoan”, ông cảnh báo và cho rằng vụ việc trên là một “lời cảnh tỉnh” cho Malaysia vì Iridium-192 có thể tìm thấy dễ dàng tại nước này chứ không như tại các nước thành viên ASEAN khác.
Theo Ủy ban Kiểm soát hạt nhân Mỹ (NRC), Iridium-192 là một trong những chất đồng vị phóng xạ dễ bị mất cắp nhất trên thế giới do có thể dùng để chế tạo bom bẩn.
Mexico mất cắp nguyên liệu phóng xạ
Hãng Sputnik ngày 15.2 đưa tin điều phối viên quốc gia về bảo vệ dân sự Mexico Luis Felipe Puente đã ban hành cảnh báo tại 6 bang sau khi một thiết bị chứa nguyên liệu phóng xạ bị mất cắp. “Nếu mọi người phát hiện thì hãy gọi 911 chứ đừng mở thiết bị đó ra”, ông Puente cảnh báo nhưng chưa thông tin chi tiết về loại nguyên liệu phóng xạ.
Nguy cơ phơi nhiễm
Sau vụ việc, cơ quan chức năng đã khuyên người dân tại chung cư Seri Ara theo dõi tình trạng sức khỏe do việc tiếp xúc với Iridium-192 có thể gây bỏng, ngộ độc, thậm chí tử vong. Theo Hội đồng cấp phép năng lượng nguyên tử Malaysia (AELB), con người có thể chịu được tia gamma ở mức 20 millisievert mỗi năm trong khi thiết bị chứa phóng xạ bị mất cắp có cường độ tia gamma lên đến 300 millisievert mỗi giờ.
Ông Hasmadi Hassan, Giám đốc bộ phận quản lý phóng xạ của AELB, kêu gọi người dân nên liên hệ với cơ quan này để xét nghiệm máu. “Chúng tôi muốn chắc chắn rằng người dân được an toàn và không bị nguy hiểm”, ông nói và kêu gọi những người gần nơi phát hiện nguyên liệu phóng xạ nên gọi ngay cho AELB nếu thấy buồn nôn hay chóng mặt.
Theo New Straits Times, lo ngại dâng cao sau khi 2 ống phóng xạ bị mất cắp đã bị tháo rời tại hiện trường. Theo cảnh sát trưởng quận Klang Alzafny Ahmad, vẫn chưa rõ thiết bị chứa nguyên liệu phóng xạ bị tháo ra ở đâu và khi nào. Ông cũng yêu cầu các nhân viên điều tra tại hiện trường đi thử máu.
Theo điều tra, các nghi can tuổi từ 26 - 37 và có 4 người là nhân viên công ty thăm dò dầu khí. “Các thiết bị chứa chất phóng xạ trên có thể bán giá khoảng 80.000 ringgit (17.795 USD)”, ông Ahmad ước tính. Cảnh sát cũng cho biết các nghi can dùng một xe tải nhỏ chở các thiết bị chứa nguyên liệu phóng xạ ra khỏi công ty và sau đó đã quay lại để trả xe.
Theo AELB, chính phủ Malaysia sẽ sửa đổi Đạo luật 304 về cấp phép năng lượng nguyên tử nhằm tăng cường an toàn, an ninh và bảo vệ nguyên liệu phóng xạ. New Straits Times ngày 14.2 dẫn lời Tổng giám đốc AELB Hamrah Mohd Ali cho rằng đã đến lúc Malaysia cập nhật đạo luật hơn 30 năm tuổi này nhằm đáp ứng sự phát triển toàn cầu và các yêu cầu của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA). “Đạo luật hiện hành tập trung nhiều vào phương diện an toàn trong sử dụng năng lượng nguyên tử. Việc sửa đổi sẽ cho chúng ta cái nhìn chính xác hơn về an ninh và bảo vệ vốn ngày càng trở nên quan trọng”, ông nói.
Khánh An

markdown:
Hải quan Indonesia kiểm tra số hàng bị nghi là nguyên liệu chế tạo bom do một tàu Malaysia chuyên chở vào ngày 22.9.2016
Trong những ngày qua, cảnh sát Malaysia vẫn ráo riết điều tra vụ mất cắp nguyên liệu phóng xạ tại một công ty dầu khí có trụ sở tại quận Klang, bang Selangor.
Trang
* Malay Mail Online *dẫn nguồn tin không nêu tên cho hay cảnh sát đã phát hiện một số vật giống bom tại một bãi thu mua phế liệu ở quận Klang hôm 9.2. Điều tra ban đầu cho thấy nguyên liệu phóng xạ tại bãi phế liệu này bị đánh cắp từ công ty thăm dò dầu khí không nêu tên nói trên. Theo nguồn tin, cảnh sát đã bắt giữ 8 người liên quan, trong đó có một số người tại chung cư Seri Ara. Một số thiết bị chứa nguyên liệu phóng xạ cũng được tìm thấy tại chung cư này.
Tờ
* New Straits Times *dẫn lời chuyên gia phòng chống khủng bố Malaysia Andrin Raj cho hay các nhóm cực đoan như tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS) luôn tìm kiếm nguyên liệu phóng xạ Iridium-192 để chế tạo bom bẩn. Theo ông, Đông Nam Á đang đối diện nguy cơ từ vũ khí hóa học, sinh học, phóng xạ, hạt nhân và chất nổ. “Nguyên liệu Iridium-192 tìm thấy ở Klang là dấu hiệu đáng ngại cho thấy Malaysia đang trở thành một điểm trung chuyển chính và căn cứ của những nhóm tôn giáo và bạo lực cực đoan”, ông cảnh báo và cho rằng vụ việc trên là một “lời cảnh tỉnh” cho Malaysia vì Iridium-192 có thể tìm thấy dễ dàng tại nước này chứ không như tại các nước thành viên ASEAN khác.
Theo Ủy ban Kiểm soát hạt nhân Mỹ (NRC), Iridium-192 là một trong những chất đồng vị phóng xạ dễ bị mất cắp nhất trên thế giới do có thể dùng để chế tạo bom bẩn.
**Mexico mất cắp nguyên liệu phóng xạ**
Hãng Sputnik ngày 15.2 đưa tin điều phối viên quốc gia về bảo vệ dân sự Mexico Luis Felipe Puente đã ban hành cảnh báo tại 6 bang sau khi một thiết bị chứa nguyên liệu phóng xạ bị mất cắp. “Nếu mọi người phát hiện thì hãy gọi 911 chứ đừng mở thiết bị đó ra”, ông Puente cảnh báo nhưng chưa thông tin chi tiết về loại nguyên liệu phóng xạ.
**Nguy cơ phơi nhiễm**
Sau vụ việc, cơ quan chức năng đã khuyên người dân tại chung cư Seri Ara theo dõi tình trạng sức khỏe do việc tiếp xúc với Iridium-192 có thể gây bỏng, ngộ độc, thậm chí tử vong. Theo Hội đồng cấp phép năng lượng nguyên tử Malaysia (AELB), con người có thể chịu được tia gamma ở mức 20 millisievert mỗi năm trong khi thiết bị chứa phóng xạ bị mất cắp có cường độ tia gamma lên đến 300 millisievert mỗi giờ.
Ông Hasmadi Hassan, Giám đốc bộ phận quản lý phóng xạ của AELB, kêu gọi người dân nên liên hệ với cơ quan này để xét nghiệm máu. “Chúng tôi muốn chắc chắn rằng người dân được an toàn và không bị nguy hiểm”, ông nói và kêu gọi những người gần nơi phát hiện nguyên liệu phóng xạ nên gọi ngay cho AELB nếu thấy buồn nôn hay chóng mặt.
Theo
* New Straits Times,* lo ngại dâng cao sau khi 2 ống phóng xạ bị mất cắp đã bị tháo rời tại hiện trường. Theo cảnh sát trưởng quận Klang Alzafny Ahmad, vẫn chưa rõ thiết bị chứa nguyên liệu phóng xạ bị tháo ra ở đâu và khi nào. Ông cũng yêu cầu các nhân viên điều tra tại hiện trường đi thử máu.
Theo điều tra, các nghi can tuổi từ 26 - 37 và có 4 người là nhân viên công ty thăm dò dầu khí. “Các thiết bị chứa chất phóng xạ trên có thể bán giá khoảng 80.000 ringgit (17.795 USD)”, ông Ahmad ước tính. Cảnh sát cũng cho biết các nghi can dùng một xe tải nhỏ chở các thiết bị chứa nguyên liệu phóng xạ ra khỏi công ty và sau đó đã quay lại để trả xe.
Theo AELB, chính phủ Malaysia sẽ sửa đổi Đạo luật 304 về cấp phép năng lượng nguyên tử nhằm tăng cường an toàn, an ninh và bảo vệ nguyên liệu phóng xạ.
*New Straits Times* ngày 14.2 dẫn lời Tổng giám đốc AELB Hamrah Mohd Ali cho rằng đã đến lúc Malaysia cập nhật đạo luật hơn 30 năm tuổi này nhằm đáp ứng sự phát triển toàn cầu và các yêu cầu của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA). “Đạo luật hiện hành tập trung nhiều vào phương diện an toàn trong sử dụng năng lượng nguyên tử. Việc sửa đổi sẽ cho chúng ta cái nhìn chính xác hơn về an ninh và bảo vệ vốn ngày càng trở nên quan trọng”, ông nói. **Khánh An**

X-Cache: MISS from xCache11-01