text:
CNM365.Chào ngày mới 15 tháng 3. Wikipedia Ngày này năm xưa. Ngày Quyền Người tiêu dùng Thế giới (World Consumer Rights Day). Năm 44 TCN – Julius Caesar, lãnh tụ quân sự và chính trị của La Mã, nhà độc tài vĩnh viễn của Cộng hòa La Mã, và là một trong những người có ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử thế giới bị hàng chục nguyên lão sát hại tại một buổi họp của Viện Nguyên lão. Năm 1874 – Chính phủ Pháp và triều Nguyễn Việt Nam ký kết Hòa ước Giáp Tuất, công nhận chủ quyền vĩnh viễn của Pháp đối với Nam Kỳ.
15 tháng 3
Ngày 15 tháng 3 là ngày thứ 74 (75 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 291 ngày trong năm.
Mục lục
Sự kiện
- 44 TCN – Nhà độc tài vĩnh viễn của Cộng hòa La Mã Julius Caesar bị hàng chục nguyên lão sát hại tại một buổi họp của Viện Nguyên lão.
- 1493 – Cristoforo Colombo trở lại Tây Ban Nha sau khi ông tìm ra châu Mỹ
- 1874 – Chính phủ Pháp và triều Nguyễn Việt Nam ký kết Hòa ước Giáp Tuất, công nhận chủ quyền vĩnh viễn của Pháp đối với Nam Kỳ.
- 1892 – Doanh nhân người Anh John Houlding thành lập câu lạc bộ bóng đá Liverpool, tách ra từ câu lạc bộ bóng đá Everton.
- 1906 – Rolls-Royce được thành lập
- 1917 – Sau Cách mạng Tháng Hai, Sa hoàng Nikolai II thoái vị, trở thành người cuối cùng nắm giữ các tước hiệu Sa hoàng Nga, Đại công tước Phần Lan và Quốc vương Ba Lan.
- 1943 – Chiến tranh thế giới thứ hai: Chiến dịch Donets kết thúc với kết quả là quân Đức tái chiếm thành phố Kharkov từ Liên Xô.
- 1972 – Bố già được phát hành, bộ phim này dựa trên tiểu thuyết cùng tên của Mario Puzo, đạo diễn là Francis Ford Coppola.
Sinh
- 938 – Romanos II, hoàng đế Byzantine
- 1275 – Margaret Plantagenet, công chúa người Anh (m. 1318)
- 1455 – Pietro Accolti, hồng y giáo chủ thiên chúa người Ý (m. 1532)
- 1493 – Anne de Montmorency, Pháp Constable (m. 1567)
- 1591 – Alexandre de Rhodes, thầy tu dòng Tên người truyền giáo người Pháp (m. 1660)
- 1666 – George Bähr, kiến trúc sư người Đức (m. 1738)
- 1684 – Francesco Durante, nhà soạn nhạc người Ý (m. 1755)
- 1713 – Nicolas Louis de Lacaille, nhà thiên văn người Pháp (m. 1762)
- 1767 – Andrew Jackson, tổng thống Mỹ thứ 7 (m. 1845)
- 1779 – Lord Melbourne, thủ tướng Anh (m. 1848)
- 1790 – Ludwig Immanuel Magnus, nhà toán học người Đức (m. 1861)
- 1791 – Charles Knight, nhà xuất bản người Anh (m. 1873)
- 1809 – Joseph Jenkins Roberts, tổng thống Liberia đầu tiên (m. 1876)
- 1809 – Karl Josef von Hefele, nhà thần học người Đức (m. 1893)
- 1821 – William Milligan, nhà thần học người Scotland (m. 1892)
- 1821 – Eduard Heine, nhà toán học người Đức (m. 1881)
- 1821 – Johann Josef Loschmidt, nhà khoa học người Áo (m. 1895)
- 1824 – Jules Chevalier, thầy tu người Pháp (m. 1907)
- 1830 – Paul Heyse, nhà văn, giải thưởng Nobel người Đức (m. 1914)
- 1830 – Élisée Reclus, Geographer người Pháp (m. 1905)
- 1831 – Daniel Comboni, người truyền giáo người Ý (m. 1881)
- 1835 – Eduard Strauss, nhà soạn nhạc người Áo (m. 1916)
- 1838 – Karl Davydov, nghệ sĩ vĩ cầm người Nga (m. 1889)
- 1851 – William Mitchell Ramsay, nhà khảo cổ người Scotland (m. 1939)
- 1864 – Johan Halvorsen, nhà soạn nhạc người Na Uy (m. 1935)
- 1866 – Matthew Charlton, chính khách người Úc (m. 1948)
- 1866 – Johan Vaaler, nhà phát minh người Na Uy (m. 1910)
- 1867 – Lionel Johnson, nhà thơ người Anh (m. 1902)
- 1868 – Grace Chisholm Young, nhà toán học người Anh (m. 1944)
- 1869 – Stanisław Wojciechowski, tổng thống Ba Lan (m. 1953)
- 1882 – Jim Lightbody, người chạy đua người Mỹ (m. 1953)
- 1887 – Marjorie Merriweather Post, người giao thiệp rộng, nữ doanh nhân người Mỹ (m. 1973)
- 1890 – Boris Nikolaevich Delaunay, nhà toán học người Nga (m. 1980)
- 1897 – Jackson Scholz, người chạy đua người Mỹ (m. 1986)
- 1899 – George Brent, diễn viên người Mỹ (m. 1979)
- 1907 – Zarah Leander, nữ diễn viên, ca sĩ người Thụy Điển (m. 1981)
- 1912 – Lightnin’ Hopkins, nhạc sĩ người Mỹ (m. 1982)
- 1913 – MacDonald Carey, diễn viên người Mỹ (m. 1994)
- 1913 – Jack Fairman, người đua xe người Anh (m. 2002)
- 1914 – Aniello Dellacroce, găngxtơ người Mỹ (m. 1985)
- 1915 – Joe E. Ross, diễn viên, diễn viên hài người Mỹ (m. 1982)
- 1916 – Fadil Hoxha, chính khách người Nam Tư (m. 2001)
- 1918 – Richard Ellmann, Biographer người Mỹ (m. 1987)
- 1919 – Lawrence Tierney, diễn viên người Mỹ (m. 2002)
- 1920 – Nguyễn Thị Định, nữ tướng Việt Nam (m. 1992)
- 1920 – Lawrence Sanders, tiểu thuyết gia người Mỹ (m. 1998)
- 1924 – Walter Gotell, diễn viên người Đức (m. 1997)
- 1925 – Bert Bolin, Meteorologist người Thụy Điển
- 1926 – Norm Van Brocklin, cầu thủ bóng đá người Mỹ (m. 1983)
- 1926 – Ben Johnston, nhà soạn nhạc người Mỹ
- 1927 – Stanisław Kania, chính khách người Ba Lan
- 1927 – Carl Smith, ca sĩ người Mỹ
- 1927 – Christian Marquand, diễn viên, người đạo diễn người Pháp (m. 2000)
- 1929 – Cecil Taylor, nhạc Jazz nghệ sĩ dương cầm người Mỹ
- 1930 – Zhores Ivanovich Alferov, nhà vật lí, giải thưởng Nobel người Nga
- 1932 – Alan Bean, nhà du hành vũ trụ người Mỹ
- 1933 – Philippe de Broca, đạo diễn phim người Pháp (m. 2004)
- 1934 – Aldo Giorgini, nghệ sĩ người Ý
- 1935 – Judd Hirsch, diễn viên người Mỹ
- 1935 – Jimmy Swaggart, televangelist người Mỹ
- 1936 – Paul Zindel, tác gia, nhà soạn kịch, nhà sư phạm người Mỹ (m. 2003)
- 1936 – Howard Greenfield, người sáng tác bài hát người Mỹ (m. 1986)
- 1936 – David Andrews, chính khách người Ireland
- 1939 – Jack Whyte, tác gia người Scotland
- 1940 – Frank Dobson, chính khách người Anh
- 1943 – David Cronenberg, đạo diễn phim người Canada
- 1944 – Sly Stone, nhạc sĩ người Mỹ
- 1944 – Jacques Doillon, đạo diễn phim người Pháp
- 1944 – Chi Cheng, vận động viên, chính khách người Đài Loan
- 1946 – Bobby Bonds, vận động viên bóng chày người Mỹ (m. 2003)
- 1947 – Ry Cooder, nghệ sĩ đàn ghita người Mỹ
- 1947 – Juraj Kukura, diễn viên người Slovakia
- 1948 – Sérgio Vieira de Mello, nhà ngoại giao người Brasil (m. 2003)
- 1948 – Kate-bornstein, tác gia người Mỹ
- 1950 – Jørgen Olsen, ca sĩ người Đan Mạch
- 1953 – Richard Bruton, chính khách người Ireland
- 1954 – Craig Wasson, diễn viên người Mỹ
- 1956 – Clay Matthews, cầu thủ bóng đá người Mỹ
- 1957 – Park Overall, nữ diễn viên người Mỹ
- 1957 – David Silverman, họa sĩ phim hoạt hình người Mỹ
- 1957 – Víctor Muñoz, ông bầu bóng đá người Tây Ban Nha
- 1959 – Harold Baines, vận động viên bóng chày người Mỹ
- 1959 – Renny Harlin, đạo diễn phim người Phần Lan
- 1959 – Lisa Holton, nhà văn người Mỹ
- 1959 – Fabio Lanzoni, người mẫu, người Ý
- 1960 – Chris Sanders, họa sĩ phim hoạt hình, người đạo diễn người Mỹ
- 1961 – Terry Cummings, cầu thủ bóng rổ người Mỹ
- 1961 – Craig Ludwig, vận động viên khúc côn cầu trên băng người Mỹ
- 1962 – Sananda Maitreya (formerly Terence Trent D’Arby), ca sĩ người Mỹ
- 1962 – Jimmy Baio, diễn viên người Mỹ
- 1964 – Davide Pinato, cầu thủ bóng đá người Ý
- 1967 – Naoko Takeuchi, nghệ sĩ người Nhật Bản
- 1968 – Kahimi Karie, ca sĩ người Nhật Bản
- 1968 – Sabrina Salerno, ca sĩ người Ý
- 1969 – Rona Ambrose, chính khách người Canada
- 1969 – Timo Kotipelto, nhạc sĩ người Phần Lan
- 1969 – Kim Raver, nữ diễn viên người Mỹ
- 1969 – Gianluca Festa, cầu thủ bóng đá người Ý
- 1969 – Yutaka Take, vận động viên đua ngựa người Nhật Bản
- 1970 – Derek Parra, vận động viên trượt băng tốc độ người Mỹ.
- 1970– Ca sĩ Hồng Nhung của Việt Nam.
- 1971 – Penny Lancaster, người mẫu, người Anh
- 1975 – Eva Longoria, nữ diễn viên người Mỹ
- 1975 – Will.i.am, nhạc sĩ người Mỹ
- 1975 – Veselin Topalov, đấu thủ cờ vua người Bulgaria
- 1975 – Eva Longoria, diễn viên người Mỹ
- 1975 – Darcy Tucker, vận động viên khúc côn cầu người Canada
- 1976 – Jennifer 8. Lee, nhà báo người Mỹ
- 1976 – Cara Pifko, nữ diễn viên người Canada
- 1976 – Jose Sanchez Zolliker, nhà văn người Mexico
- 1977 – Joe Hahn, nhạc sĩ người Mỹ
- 1977 – Brian Tee, diễn viên người Mỹ
- 1979 – Kevin Youkilis, vận động viên bóng chày người Mỹ
- 1980 – Freddie Bynum, vận động viên bóng chày người Mỹ
- 1981 – Mikael Forssell, cầu thủ bóng đá người Phần Lan
- 1981 – Young Buck, ca sĩ nhạc Rapp người Mỹ
- 1982 – Emily Tyndall, nữ diễn viên người Mỹ
- 1982 – Rafael Pérez, vận động viên bóng chày người Dominica
- 1983 – Sean Biggerstaff, diễn viên người Scotland
- 1983 – Daryl Murphy, cầu thủ bóng đá người Ireland
- 1984 – Kostas Vassiliadis, cầu thủ bóng rổ người Hy Lạp
- 1985 – James MacLurcan, diễn viên người Úc
- 1985 – F.V.A. Morriello, tác gia người Canada
- 1985 – Eva Amurri, nữ diễn viên người Mỹ
- 1985 – Tom Chilton, người đua xe người Anh
- 1988 – Ever Guzman, cầu thủ bóng đá người Mexico
- 1989 – Caitlin Wachs, nữ diễn viên người Mỹ
Mất
- 44 TCN – Julius Caesar, tướng La Mã (s. 100 TCN)
- 1575 – Annibale Padovano, nhà soạn nhạc người Ý (s. 1527)
- 1673 – Salvator Rosa, họa sĩ, nhà thơ người Ý (s. 1615)
- 1701 – Jean Renaud de Segrais, nhà văn người Pháp (s. 1624)
- 1842 – Luigi Cherubini, nhà soạn nhạc người Ý (s. 1760)
- 1849 – Giuseppe Caspar Mezzofanti, giáo chủ hồng y, nhà ngôn ngữ học người Ý (s. 1774)
- 1879 – Gottfried Semper, kiến trúc sư Đức (s. 1803)
- 1891 – Théodore de Banville, nhà văn người Pháp (s. 1823)
- 1891 – Joseph Bazalgette, kĩ sư dân sự người Anh (s. 1819)
- 1898 – Henry Bessemer, kỹ sư Anh (s. 1813)
- 1937 – H. P. Lovecraft, nhà văn người Mỹ (s. 1890)
- 1941 – Alexej von Jawlensky, họa sĩ người Nga (s. 1864)
- 1951 – John S. Paraskevopoulos, nhà thiên văn người Hy Lạp (s. 1889)
- 1959 – Lester Young, nhạc sĩ người Mỹ (s. 1909)
- 1962 – Arthur Compton, nhà vật lí, giải thưởng Nobel người Mỹ (s. 1892)
- 1966 – Abe Saperstein, bóng rổ người điều hành người Mỹ (s. 1902)
- 1970 – Tarjei Vesaas, nhà văn người Na Uy (s. 1897)
- 1972 – Aleksandr Ivanovich Laktionov, họa sĩ người Nga (s. 1910)
- 1975 – Aristotle Onassis, tỷ phú Hy Lạp, ngành vận tải biển (s. 1906)
- 1977 – Antonino Rocca, đô vật Wrestling chuyên nghiệp người Argentina
- 1981 – René Clair, đạo diễn phim người Pháp (s. 1898)
- 1983 – Rebecca West, nhà văn người Anh (s. 1892)
- 1985 – Radha Krishna Choudhary, sử gia, nhà văn Ấn Độ (s. 1921)
- 1989 – Muhammad Jameel Didi, nhà thơ người Maldives (s. 1915)
- 1990 – Tom Harmon, cầu thủ bóng đá, phát thanh viên truyền thanh người Mỹ (s. 1919)
- 1991 – Bud Freeman, nhạc Jazz nhạc sĩ người Mỹ (s. 1906)
- 1997 – Gail Davis, nữ diễn viên người Mỹ (s. 1925)
- 1997 – Victor Vasarely, họa sĩ người Hungary (s. 1906)
- 1998 – Benjamin Spock, Pediatrician, nhà văn người Mỹ (s. 1903)
- 2001 – Ann Sothern, nữ diễn viên người Mỹ (s. 1909)
- 2003 – Dame Thora Hird, nữ diễn viên người Anh (s. 1911)
- 2004 – John Pople, nhà hóa học, giải thưởng Nobel người Anh (s. 1925)
- 2005 – Bob Bellear, quan tòa người Úc (s. 1944)
- 2006 – George Rallis, thủ tướng Hy Lạp (s. 1918)
- 2012 – Hoài An, nhạc sĩ, sinh 1929
Ngày lễ và kỷ niệm
- Ngày Quyền Người tiêu dùng Thế giới (World Consumer Rights Day)
- Ngày thành lập ngành điện ảnh Việt Nam.[1]
Tham khảo
- ^ “Hội điện ảnh Việt Nam » Lịch sử điện ảnh Việt Nam » Sự hình thành một nền điện ảnh mới” (Thông cáo báo chí). Ngày Hội Điện Ảnh. Truy cập 15/3/2011.
Julius Caesar
Gāius Jūlius Caesar (phát âm như “Gai-us Giu-li-us Xê-da“; trong tiếng Latin như “Khai-xơ”; 12 tháng 7 hoặc 13 tháng 7 năm 100 TCN – 15 tháng 3 năm 44 TCN) là một lãnh tụ quân sự và chính trị của La Mã và là một trong những người có ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử thế giới. Ông đóng một vai trò then chốt trong sự chuyển đổi Cộng hòa La Mã thành Đế chế La Mã. Một trong những chiến tích quang vinh nhất của ông[1] – cuộc chinh phục xứ Gaule (bao gồm Pháp, Bắc Ý, Bỉ, Tây Thụy Sĩ, v.v… ngày nay) của ông mở cho La Mã con đường tiếp cận Đại Tây Dương, và ông còn là người phát động cuộc xâm lăng đầu tiên của La Mã vào xứ Britannia (nước Anh ngày nay) năm 55 TCN. Caesar được xem là một trong những nhà quân sự lỗi lạc nhất, chính trị gia xuất sắc nhất và là một trong những lãnh tụ vĩ đại nhất của lịch sử thế giới thời La Mã cổ đại.
Vào năm 42 TCN, hai năm sau khi Caesar bị mưu sát, viện nguyên lão La Mã chính thức thánh hóa, xem ông là một trong những vị thần của La Mã.
Dẫn đầu binh đoàn lê dương của mình vượt qua sông Rubicon, Caesar tiến hành một cuộc Nội chiến vào năm 49 TCN, và đánh bại kẻ thù của ông là Pompey trong trận đánh quyết định tại Pharsalus là chiến thắng vĩ đại nhất trong sự nghiệp quân sự của ông.[2] Với chiến thắng của ông trong cuộc Nội chiến, ông vươn lên trở thành một “lãnh tụ tuyệt đối” của La Mã. Sau khi hoàn toàn kiểm soát chính quyền, Caesar tiến hành những cuộc cải cách rộng lớn nhất về mặt xã hội và chính quyền. Ông được tuyên bố là “Lãnh tụ suốt đời”, và ông kiểm soát toàn bộ nền cộng hòa. Mỉa mai thay, chính điều này đã khiến một trong những người bạn của ông, Marcus Junius Brutus, người về sau hiệp lực cùng những kẻ bất mãn vời Caesar để mưu sát ông và khôi phục nền cộng hòa. Cuộc mưu sát Caesar xảy ra vào ngày Ides of March (15 tháng 3) năm 44 TCN và khơi mào cho một cuộc nội chiến khác của La Mã.
Những chiến dịch quân sự của Caesar được biết đến một cách chi tiết qua những bài viết Commentarii (bài tường thuật) của ông, và nhiều chi tiết khác về cuộc đời của ông được ghi nhận lại bởi những sử gia như Appain, Suetonius, Plutarch, Cassius Dio và Strabo. Những thông tin khác được thu thập từ những nguồn thông tin (xuất hiện cùng thời Caesar), như là những bức thư và bài diễn văn của Cicero, kẻ thù chính trị của Caesar, những bài thơ của Catullus, và những bài viết của sử gia Sallus.
Mục lục
- 1 Cuộc đời
- 1.1 Thời trẻ
- 1.2 Thành tựu ban đầu
- 1.3 Bị hải tặc bắt cóc
- 1.4 Pontifex Maximus và công cuộc cầm quyền ở Hispania
- 1.5 Nhiệm kỳ chấp chính và chế độ Tam Đầu chế đầu tiên
- 1.6 Cuộc chinh phạt xứ Gaule
- 1.7 Sự sụp đổ của Tam đầu chế thứ nhất
- 1.8 Cuộc nội chiến
- 1.9 Sau nội chiến
- 1.10 Âm mưu ám sát Caesar
- 1.11 La Mã sau khi Caesar bị ám sát
- 2 Sự nghiệp văn chương
- 3 Sự nghiệp quân sự
- 4 Gia đình Caesar
- 5 Tình nhân
- 6 Danh hiệu của Caesar
- 7 Những tác phẩm của Caesar
- 8 Nguồn gốc bài viết
- 9 Xem thêm
Cuộc đời
Thời trẻ
Caesar sinh trong một gia đình quý tộc thuộc dòng dõi Julius, dòng dõi cho rằng mình được thừa hưởng dòng máu của Iulus, con của hoàng tử Aeneas của thành Troia, con của thần tình yêu Venus.[3] Thần thoại nói rằng Caesar được sinh mổ,[4] nhưng có lẽ là không đúng lắm vì vào thời ấy sự sinh mổ chỉ có thể được thực hiện trên những người phụ nữ đã chết, trong khi mẹ của Caesar sống rất lâu sau khi ông ra đời.
Dù cho có một nguồn gốc và địa vị hoàn hảo, dòng tộc Julii-Caesares không giàu có lắm (so với mức bình thường của các quý tộc La Mã khác). Không thành viên nào trong gia đình Caesar làm được điều gì nổi bật vào thời gian này, mặc dù thế hệ cha của Caesar đã phục hồi phần nào sự thịnh vượng của gia tộc. Cha của Caesar, cũng được gọi là Gaius Julius Caesar, đã làm tới chức pháp quan,[5] có lẽ bởi vì sự ảnh hưởng của Gaius Marius, anh hùng chiến tranh và một nhà chính trị nổi bật lúc bấy giờ, người đã cưới chị của cha Caesar, Julia. Mẹ của Caesar là con gái của một gia đình có uy thế, gia đình mà đã có rất nhiều người làm tới chức quan Chấp chính tối cao. Cả gia đình ông sống trong một căn nhà khiêm tốn tại vùng Subura, một khu vực nghèo lân cận La Mã,[6] nơi mà Marcus Antonius Gnipho, một nhà hùng biện đồng thời là một nhà văn phạm đến từ xứ Gaule,[7] được mướn làm thầy dạy học cho Caesar. Ngoài Caesar, gia đình ông còn có hai con gái (cả hai đều được gọi là Julia). Vài điều ít ỏi này được ghi nhận là tuổi thơ của Caesar. Bản tiểu sử về Caesar của Suetonius và Plutarch bắt đầu vào tuổi thiếu niên của Caesar. Những điều trước đó đã không tìm thấy một sự ghi nhận nào.[8]
Caesar trưởng thành trong thời kỳ hỗn loạn của La Mã. Cuộc chiến tranh Liên Minh giữa La Mã và các đồng minh của họ (91 TCN – 88 TCN) nổi lên vì sự tranh cãi về quyền của công dân La Mã. Khi mà vua Mithridates VI xứ Pontos đe dọa các tỉnh phương đông của La Mã; thì ở trong nội bộ, La Mã bị chia rẽ thành hai phe: Phe Quý Tộc (Optimates), phe mà muốn giữ quyền hành thống trị cho các quý tộc, và phe Đại Chúng (Populares) phe muốn ngay lập tức sự chia sẻ quyền lực rộng rãi hơn thông qua quyền bầu cử trực tiếp.[9]
Chú Marius của Caesar là một người thuộc phe Đại chúng; người bảo trợ và đối thủ của ông Lucius Cornelius Sulla là một người thuộc phe Quý Tộc. Cả hai nổi lên trong cuộc chiến Xã hội, và cải hai đều muốn chỉ huy cuộc chiến tranh chống lại vua Mithridates VI, điều mà ban đầu được giao cho Sulla; nhưng khi Sulla rời La Mã để chỉ huy lực lượng của mình một Hộ Dân quan La Mã thông qua một bộ luật trao lại quyền lực cho Marius. Một thông điêp được gửi đến Sulla nói rằng ông ta sẽ không thể rời khỏi doanh trại của mình mà còn sống. Sulla tiến quân về La Mã. Marius buộc phải lưu vong, nhưng khi Sulla quay trở lại cuộc chiến của mình; một đồng minh của ông, Lucius Cornelius Cinna chiếm lấy La Mã và công khai tuyên bố Sulla là “một kẻ thù của xã hội”.
Lực lượng của Marius trả thù những người theo Sulla rất tàn bạo. Marius chết ở năm 84 TCN nhưng phe của ông ta vẫn còn rất mạnh.
Năm 84 TCN cha của Caesar chết bất ngờ khi đang mang giày vào một buổi sáng,[10] và ở tuổi 16 Caesar trở thành người chủ gia đình. Những năm tiếp theo, Caesar được đề bạt cho chức Flamen Dialis (Tổng thầy tế của Jupiter — Lucius Cornelius Merula,[11] người tiền nhiệm, đã bị sát hại trong cuộc thanh trừng của Marius) và sau khi được giữ chức này Caesar không những trở thành một quý tộc mà còn cưới con gái của một quý tộc. Ông bội hôn ước của mình với Cossutia, một con gái của một gia đình giàu có mà ông được hứa hôn từ thời niên thiếu, và cưới con gái của Cinna, Cornelia.[12]
Sulla sau khi buộc vua Mithridates VI phải ký kết hòa ước, Sulla quay trở lại để kết thúc cuộc nội chiến với quân của Marian. Sau một chiến dịch khắp Italia ông ta cuối cùng cũng tiêu diệt hoàn toàn quân Marians ở Trận Colline Gate vào tháng 17 năm 82 TCN. Bởi vì cả hai quan chấp chính đều đã chết, Sulla bóng gió gợi ý Viện Nguyên Lão đưa ông ta lên nắm chức Người đứng đầu lâm thời (chức vụ này sẽ có quyền lực tuyệt đối như là một tên độc tài). Viện Nguyên lão dễ dàng chấp nhận điều này thông qua một cuộc bỏ phiếu mở rộng. Sau khi lên nắm quyền, Sulla bắt đầu một chuỗi những cuộc thanh trừng đẫm máu những kẻ thù chính trị của mình. Tượng của Marius bị gỡ bỏ. Cinna thì bị binh lính của mình giết trong một cuộc nổi loạn.[13] Caesar vì là cháu trai của Marius và con rể của Cinna, bị tước bỏ quyền thừa kế, của hồi môn của vợ mình và chức giáo sĩ của mình, nhưng ông từ chối ly dị Cornelia và buộc phải bỏ trốn. Mối đe dọa đối với ông chỉ bị bãi bỏ khi khi gia đình của mẹ ông, dòng họ Cottae (người giúp đỡ Sulla) và những Trinh nữ Vestal, can thiệp. Sulla miễn cưỡng chấp nhận, và mọi người nói rằng Sulla nói ông ta thấy “quá nhiều Marius trong Caesar”.[8]
Thành tựu ban đầu
Caesar không quay trở lại La Mã, ông gia nhập quân đội phục vụ dưới quyền của Marcus Minucius Thermus ở Tiểu Á. Khôi hài thay, việc Caesar mất chức thầy tế đã giúp ông có thể đeo đuổi sự nghiệp quân sự: chức Flamen Dialis không được cho phép để cưỡi hoặc chạm vào một con ngựa, ngủ ba đêm ngoài không trên giường hoặc một đêm ngoài La Mã, hoặc đứng đầu một lực lượng quân đội.[14] Trong một nhiệm vụ ở Bithynia để đảm bảo sự giúp đỡ của hạm đội vua Nicomedes, Caesar ở lại lâu đến nỗi làm xuất hiện tin đồn về “tình yêu” của ông với nhà vua, điều mà đeo đẳng ông suốt cuộc đời. Tuy nhiên, ông vẫn có được sự khác biệt trong sự nghiệp phục vụ quân đội của mình; Caesar giành được Corona Civica (hay Civic Crown)– một giải thưởng vinh dự xếp hàng thứ hai của Quân đội La Mã – vì trong cuộc bao vây Mytilene Caesar đã cứu mạng một người lính khác. Cùng với sự hiện diện của Viện nguyên lão, nếu Caesar đeo nó – Corona Civica – khi ở ngoài công cộng tất cả mọi người sẽ phải đứng lại và tung hô ông. Caesar còn phục vụ trong quân đội của Servilius Isauricus ở xứ Cilicia trong một thời gian ngắn.[15]
Về Sulla, sau hai năm quyền hành tuyệt đối, đã hành động không giống bất cứ tên độc tài nào trước đó. Ông này giải tán quân đội của mình, thiết lập lại chính quyền trực thuộc Viện Nguyên lão (để hợp pháp hóa quyền lực của mình, Sulla đã chịu một cuộc bấu cử và ông đã được Bầu làm Nguyên lão năm 80 TCN), và bãi bỏ sự độc tài. Ngoài ra, Sulla còn không đem thao vệ sĩ và đi lại không cần bảo vệ, và đề nghị công khai mọi hành động của mình với mọi công dân La Mã.[16] Caesar sau này đã chế nhạo: “Sulla không biết gì về chính trị”.[17] Sau nhiệm kỳ thứ hai, Sulla về hưu, ông trở về với ngôi nhà ở duyên hải của mình viết hồi ký và tự cho phép mình tận hưởng một cuộc sống riêng tư.[18] Ông chết hai năm sau đó, đám tang của ông rất to lớn và không đám tang của ai có thể so sánh được cho đến đám tang của Augustus năm 14.
Năm 78 TCN, nghe tin Sulla chết, Caesar cảm thấy đây là thời điểm an toàn để trở về La Mã. Ông trở về cùng lúc với một cuộc bạo loạn chống Sulla của Marcus Aemilius Lepidus, nhưng Caesar, do thiếu sự tin tưởng với sự lãnh đạo của Lepidus, đã không cùng tham gia.[19] Về La Mã, ông biện hộ và chứng minh sự vô tội của một người tên là Cornelius Dolabella. Ông được biết đến với tài hùng biện xuất sắc, hình thành bởi một giọng nói đầy sức thuyết phục và tài diễn tả gây say mê, sự tố cáo những kẻ thống trị tồi tệ và thối nát lúc bấy giờ. Nhà hùng biện lớn Cicero đã từng bình luận: “Ai có tài nói hay hơn Caesar?[20]” Để hoàn chỉnh kỹ năng của mình, Caesar đã đến đảo Rhodes năm 75 TCN để học tập với sự chỉ bảo của nhà giáo nổi tiếng Apollonius Molon, người thầy dạy của Cicero.[21]
Bị hải tặc bắt cóc
Khi đi qua biển Aegean,[22] Caesar bị bọn hải tặc vùng Cilicia bắt cóc;[23] ngay trong tình trạng bị giam cầm Caesar vẫn tìm cách giữ mình khỏe mạnh. Theo như lời kể của Plutarch, khi bọn hải tặc nói với Caesar rằng chúng sẽ đòi tiền chuộc ông là 20 talent vàng, Caesar cười to và bảo ông đáng giá ít nhất 50 talent (12000 miếng vàng).[24][25] Sự kiện này được đem làm một dẫn chứng cho sự tự tin của Caesar ngay cả khi sống trong nguy hiểm, làm giảm đi khả năng bị giết hại của ông. Ngoài ra Caesar còn tham gia và làm việc như một thủy thủ hải tặc, và nhanh chóng tỏ ra mình không mấy lo lắng khi chửi rủa một chút khi bọn hải tặc tỏ ý không hài lòng và muốn từ chối ông. Sau khi được chuộc, Caesar tập hợp một hạm đội, tiến công và bắt giữ bọn hải tặc. Khi chính quyền Tiểu Á xét xử bọn hải tặc nhưng Caesar không hài lòng, nhà sử học Plutarch có viết trong tác phẩm của mình: “Caesar tự đề ra hình phạt, ông đến Pergamum, bắt bọn hải tặc ra khỏi tù, và đóng đinh toàn bộ, như là lời cảnh báo của ông khi ông còn ở trên đảo, điều mà bọn hải tặc cứ cho là ông đùa”.[26]
Pontifex Maximus và công cuộc cầm quyền ở Hispania
Khi trở về thành La Mã, ông được bầu làm Hộ Dân quan quân sự, là bước đầu trong sự nghiệp chính trị của ông. Vào năm 69 trước Công Nguyên, ông được cử làm quan coi quốc khố (quaestor),[27] và trong năm đó ông đọc bài văn tế dì ông là Julia. Người vợ ông là Cornelia cũng qua đời vào năm đó.[28] Sau khi mai táng cho vợ, vào Mùa Xuân hoặc là đầu Mùa Hạ năm 69 trước Công Nguyên, Julius Caesar đến Hispania để thực hiện nhiệm kỳ quan coi quốc khố của mình.[29] Theo các nhà sử học Suetonius và Cassius Dio, trong thời gian này ông có chiêm bao thấy mình quan hệ tình dục với mẹ ruột của mình, cũng giống như vua Oedipus trong thần thoại Hy Lạp. Đây là một chuyện kỳ lạ vì xảy ra đúng lúc vợ ông mất, làm cho ông vô cùng ngỡ ngàng. Theo Suetonius, khi Caesar rất ngạc nhiên và vời một nhà giải mộng đến hỏi, ông này cho rằng thực chất người mẹ trong giấc mộng này là Mẹ Trái Đất – người mẹ chung của tất cả mọi người, và cho thấy ông sẽ làm bá chủ thế giới,[30] cũng như Alexandros Đại Đế khi xưa. Tuy nhiên, theo Plutarch thì giấc mơ “bất hợp pháp” này lại diễn ra ít lâu trước sự kiện Caesar vượt sông Rubicon vào năm 49 trước Công Nguyên, dù Plutarch không có kể về một lời giải mộng nào cả.[31][32][33] Vào năm 63 TCN, Quintus Caecilius Metelleus Pius, người được Sulla chỉ định làm Đại giáo chủ (Pontifex Maximus) chết. Trong một bước đi quan trọng Caesar ra tranh cử. Ông chạy đua với hai đối thủ rất mạnh, Quintus Lutatius Catulus và Publius Servilius Vatia Isauricus. Mặc dù có nhiều lời tố cáo gian lận từ mọi phía, Caesar vẫn chiến thắng.[34]
Cuộc bầu chọn Đại giáo chủ là một bước rất quan trọng trong sự nghiệp của Caesar. Chức vụ vừa có cả quyền lực về chính trị lẫn tôn giáo đã đặt một nền móng vững chắc cho Caesar trong xã hội và sự nghiệp sau này của Caesar.
Năm 62 TCN, Caesar được bầu chọn làm Trưởng quan. Người ta kể rằng ông đã đến trước tượng đài vua Alexandros Đại Đế trong miếu thờ thần Hercules tại Cadiz. Ôn rơi nước mắt và nói: “Có ai biết rằng tôi đau buồn vì ở độ tuổi của tôi, Alexandros đã làm vua của biết bao dân tộc trong khi tôi chưa lập công danh gì để đời?” Chính từ sự kiện này, các nhà sử học thường so sánh sự nghiệp của Alexandros Đại Đế và Caesar.[35] Sau nhiệm kỳ Trưởng quan, Caesar được giao quyền cai trị vùng Ngoại Iberia (Hispania Ulterior). Sự lãnh đạo của Caesar là một thành công cả về chính trị lẫn quân sự đã giúp cho ông mở rộng sự cai trị của La Mã. Như là một kết quả hiển nhiên, binh lính của Caesar xem ông như là Hoàng đế, và nhận được sự giúp đỡ trong Viện Nguyên lão cho phép ông diễu hành chiến thắng vào La Mã. Bên cạnh đó, sau khi trở về La Mã, Marcus Porcius Cato bác bỏ yêu cầu được làm quan chấp chính của Caesar. Phải lựa chọn giữa cuộc diễu hành và chức chấp chính tối cao, Caesar chọn chức quan.[36]
Nhiệm kỳ chấp chính và chế độ Tam Đầu chế đầu tiên
60 TCN (hay 59 TCN) Caesar được bầu chọn làm quan chấp chính tối cao của Cộng hòa La Mã bởi Hội nghị Centuriate (Centuriate Assembly).[37] Quan chấp chính thứ hai là kẻ thù chính trị của Caesar, Marcus Calpurnius Bibulus, một người thuộc phe Quý tộc và là con rể của Cato Trẻ (Cato the Younger, sau này là kẻ thù đáng gờm nhất của Julius Caesar[38]). Hành động đầu tiên của Bibulus ở chức Chấp chính là rời khỏi mọi hoạt động chính trị “để tìm trên bầu trời các điềm báo”. Hành động trông có vẻ “mộ đạo” này của Bibulus nhằm âm mưu gây khó dễ cho Caesar. Những người La Mã châm biếm sau đó đã gọi năm này là “năm của Julius và Caesar”[39] (lẽ ra là “năm của Caesar và Bibulus” như cách người La Mã hay đặt tên cho năm theo tên của hai quan chấp chính được bầu chọn năm đó).
Caesar cần có đồng minh, và ông đã tìm ra. Vị tướng giỏi nhất lúc bấy giờ, Gnaeus Pompeius Magnus (hay Pompey) vừa thất bại trong cuộc đấu tranh với Viện Nguyên lão trong việc giành đất trồng trọt cho những cựu binh lính của ông ta. Một cựu Chấp chính Marcus Licinius Crassus, người giàu nhất La Mã lúc đó, đang gặp rắc rối với khách hàng, và viên quan thu thuế đang muốn gia tăng nguồn thu. Pompey và Crassus cần có quyền lực của Caesar, còn Caesar cần uy tín của Pompey và tiền của Crassus. Và cả ba người bắt tay thành lập chế độ Tam đầu chế đầu tiên. Để bảo đảm cho mối quan hệ, Pompey cưới con gái duy nhất của Caesar, Julia.[40] Bỏ qua sự khác biệt về tuổi và quan điểm, cuộc hôn nhân chính trị này được chứng minh là có tình yêu.
Cuộc chinh phạt xứ Gaule
Sau đó, Caesar được cử làm thống đốc xứ Transalpine Gaul (miền nam nước Pháp ngày nay) và Illyria (bờ biển của Dalmatia), nhiệm kỳ 5 năm. Không bằng lòng với việc nhàn rỗi làm Thống đốc và rất cần tiền để trả các món nợ khổng lồ, Caesar tiền hành cuộc chinh phạt xứ Gaule, qua đó ông chinh phục toàn bộ xứ Gaule (gồm nước Pháp ngày nay, phần lớn của Thụy Sĩ và Bỉ, một phần nước Đức, nối liền vùng đất cực tây Châu Âu từ Đại Tây Dương tới sông Rhein) và sát nhập nó vào La Mã. Theo ông trong cuộc chiến này có, người anh em họ Lucius Julius Caesar và Mark Antony, Titus Labienus, Quintus Tullius Cicero, người em của Caesar, đối thủ – người mưu sát ông tương lai, Marcus Tullius Cicero.
Caesar tiêu diệt người Helvetii (ở Thụy Sĩ) năm 58 TCN, liên minh người Belgae và người Nervii năm 57 TCN, và người Veneti năm 56 TCN. Ngày 26 tháng 8 năm 55 TCN và vào năm 54 TCN Caesar tấn công xứ Britain 2 lần; vào năm 52 TCN ông tiêu diệt liên minh của người Gaule ở trận đánh Alesia, bắt giữ lãnh đạo của người Gaule là Vercingetorix. Ông ghi lại toàn bộ các chiến dịch của mình trong Commentarii de Bello Gallico (Bản báo cáo về cuộc chinh phạt xứ Gaule).
Theo Plutarch và các bản ghi chép lại của các học giả Brendan Woods thì kết quả của cuộc chiến này là: tổng cộng 800 thành thị bị chinh phục, 300 bộ lạc bị xóa sổ, 1 triệu người bị bán làm nô lệ và 3 triệu người chết trận. Các sử gia cổ đại có lẽ hơi thái quá, nhưng cuộc chinh phạt xứ Gaule của Caesar chắc chắn là cuộc xâm lăng quân sự lớn nhất và thành công nhất kể tứ thời vua Alexandros Đại đế. Chiến thắng của Caesar thì bền vững hơn là của Alexandros Đại Đế: xứ Gaule không bao giờ khôi phục lại nhân dạng văn hóa Celt của nó, không bao giờ có cuộc bạo loạn dân tộc chủ nghĩa nào, và trung thành với chính quyền La Mã cho tới khi Đế quốc La Mã sụp đổ vào năm 476. Đồng thời, thắng lợi vang dội này gia tăng uy thế của ông.[1]
Sự sụp đổ của Tam đầu chế thứ nhất
Ghen ghét trước những thành công và lợi ích mà Caesar đem về cho La Mã, những người cùng chức vị trở nên không ưa Caesar, đặc biệt là những phe bảo thủ, những người cho rằng Caesar đang muốn làm một ông vua. Năm 55 TCN, Pompey và Crassus được bầu làm Quan chấp chính và họ giữ lời thỏa thuận với Caesar bằng cách giao chức Tổng đốc cho Caesar trong 5 năm tiếp theo. Đó là hành động cuối cùng của Chế độ Tam Hùng thứ Nhất.
Năm 54 TCN, con gái của Caesar, Julia, chết khi sinh con. Crassus thì bị giết khi đang tiến hành các cuộc chinh phạt của mình ở xứ Parthia. Không có cả Crassus lẫn Julia, Pompey ngả hẳn về phe Quý tộc. Vẫn ở Gaule, Caesar tìm cách cứu vãn mối quan hệ với Pompey bằng cách đề nghị Pompey lấy một trong những cháu gái của mình, nhưng Pompey từ chối. Thay vào đó Pompey cưới Cornelia Metella, con của Metellus Scipio, một trong những kẻ thù lớn nhất của Caesar.
Cuộc nội chiến
Năm 50 TCN, Viện Nguyên lão, đứng đầu là Pompey, ra lệnh cho Caesar giải tán quân đội và trở về La Mã với lý do nhiệm kỳ của ông tại Gaule đã kết thúc. Không những vậy, họ còn cấm Caesar ra ứng cử Quan Chấp chính. Trước tình hình này, Caesar nghĩ ông sẽ bị vu oan và cách ly ra khỏi đời sống chính trị nếu ông quay trở lại La Mã mà không có sự bảo trợ bởi một vị Quan Chấp chính hoặc sức mạnh của đội quân trung thành với ông. Thêm vào đó, Pompey còn buộc tội Caesar là “không phục tùng” và “âm mưu tạo phản”.
Vào ngày 10 tháng 1 năm 49 TCN, Caesar vượt qua sông Rubicone (khoảng biên giới Ý) với duy nhất một binh đoàn lính Lê dương La Mã của mình và phát động nội chiến. Người ta tin rằng, trong khi vượt qua Rubicone, Caesar có nói “Alea iacta est” (Con xúc xắc đã được đổ). Tháng 1 thường là thời điểm khó khăn để đưa một đội quân ra ngoài xa trường, do đó các kẻ thù của Caesar khiếp vía khi hay tin này.[41]
Phe Quý tộc, bao gồm Mettelus Scipio và Cato Trẻ, chạy về miền Nam, không biết rằng Caesar chỉ có Đoàn Lê Dương 13 theo ông. Thực chất, quân chủ lực của ông hãy còn trấn thủ ở miền Bắc dãy Anpơ.[41] Caesar truy kích Pompey tới Brindisium, với hy vọng khôi phục lại mối quan hệ đồng minh với Pompey. Nhưng Pompey lẩn tránh Caesar. Thay vì tiếp tục truy kích Pompey, Caesar đến ở Hispania và nói: “Ta đến đây trước là để đánh với một quân đội không người lãnh đạo, sau là đánh một lãnh đạo không có quân đội”. Để Marcus Aemilius Lepidus giữ La Mã, Mark Antony quản lý Ý, Caesar tiến hành một cuộc hành quân 27 ngày nổi tiếng tại Hispania nơi ông tiêu diệt đội quân chủ lực của Pompey. Sau đó, Caesar đông tiến, tấn công Pompey ở Hy Lạp nơi mà vào ngày 10 tháng 7 năm 48 TCN, Caesar đã khôn khéo tránh được thất bại và giành phần thắng về mình. Tuy lực lượng của Pompey mạnh hơn lực lượng của ông về mọi mặt (gần gấp ba lần số bộ binh và nhiều hơn đáng kể số kỵ binh), Caesar vẫn giành được chiến thắng quyết định qua một trận đánh rất ngắn ở Pharsalus năm 48 TCN. Lợi thế nghiêng về ông do rất ít Nghị sĩ phe Pompey còn sống sót sau trận chiến quyết định này.[42]
Ở La Mã, Caesar nắm quyền lực tuyệt đối và được cử làm Thống lĩnh Tối cao (có quyền lực như một Nhà Độc tài), Mark Antony làm Đại Tư Mã Quan cho ông; Caesar chấp nhận bỏ quyền hành độc tài của mình sau bảy ngày và trúng cử nhiệm kỳ Chấp chính thứ hai cùng với Publius Servilius Vatia Isauricus. Ông tiếp tục truy kích Pompey đến Alexandria, nơi Pompey bị ám sát bởi một viên quan của Pharaoh Ptolemy XIII Theos Philopator đang trị vì. Caesar sau đó dính vào cuộc nội chiến giành quyền lực của nội bộ Alexandria giữa Ptolemy và Nữ hoàng Ai Cập Cleopatra VII – em gái, vợ và nữ hoàng cùng cai trị với vua Ptolemy XIII. Có lẽ vì vai trò của Ptolemy trong vụ mưu sát Pompey, Caesar đứng về phía Cleopatra, người ta kể lại rằng Caesar đã rơi nước mắt khi viên quan thị thần của Ptolemy dâng đầu của Pompey lên cho Caesar như là một món quà. Sau đó, Caesar tiêu diệt lực lượng của Ptolemy và đưa Cleopatra lên nắm quyền. Cleopatra sau đó đã sinh cho Caesar một đứa con (không được thừa nhận nhưng các sử gia đều chắc chắn đó là con trai duy nhất của Caesar) Ptolemy XV Caesar hay Caesarion (“Caesar nhỏ” hay “con của Caesar”). Sau đó Cleopatra có một lần cùng Caesar diễu hành vào La Mã.
Caesar và Cleopatra không bao giờ cưới nhau. Họ không thể làm như vậy vì luật của La Mã ràng buộc rằng chỉ có hai công dân La Mã mới được cưới nhau; trong khi Cleopatra là Nữ hoàng Ai Cập. Người ta tin rằng Caesar đã tiếp tục mối quan hệ với Cleopatra trong suốt cuộc hôn nhân cuối cùng của ông, cuộc hôn nhân này kéo dài 14 năm nhưng không có người con nào cả.
Sau khi trải qua những tháng đầu năm 47 TCN ở Ai Cập, Caesar đến Trung Đông, nơi ông tiêu diệt quân đội của vua Pharnaces II xứ Pontos trong trận Zela, buộc Pharnaces II phải bỏ chạy;[43] thắng lợi của ông nhanh chóng và trọn vẹn đến nỗi ông đã ghi lại nó trong chỉ ba chữ: “Veni, Vidi, Vici” (Đã đến, đã thấy, đã chinh phục). Ghi nhận này trở nên bất hủ trong nền lịch sử quân sự.[44] Sau đó Caesar đến Bắc Phi để giải quyết tàn quân của những người theo Pompey, ông nhanh chóng giành được thắng lợi ở Thapus trước lực lượng của Metellus Scipio (chết trận) và Cato Trẻ (tự sát). Nhưng con trai của Pompey, Gnaeus Pompeius và Sextus Pompeius; cùng với pháp quan, tướng cũ của Caesar Titus Labienus trốn đến Hispania. Caesar tiếp tục truy kích tàn quân chống đối còn lại và tiêu diệt họ ở Munda tháng 3 năm 45 TCN. Cùng thời gian này, Caesar được bầu làm Quan Chấp Chính nhiệm kỳ ba (năm 46 TCN với Marcus Aemilius Lepidus) và nhiệm kỳ bốn (năm 45, không có người đồng nhiệm).
Sau nội chiến
Caesar trở về Ý tháng 9 năm 45 TCN. Việc đầu tiên là Caesar viết di chúc, trong đó cháu trai của ông Gaius Octavianus là người thừa kế thứ nhất, sẽ kế thừa toàn bộ sự nghiệp (kể cả danh hiệu chức vị của Caesar) sau khi ông qua đời; nếu Octavianus chết trước Caesar, Marcus Junius Brutus sẽ là người thừa kế tiếp theo. Viện Nguyên lão bắt đầu tôn vinh Caesar. Mặc dù Caesar không thanh trừng các kẻ thù của ông mà lại tha thứ cho hầu như tất cả bọn họ, sự chống đối Caesar có vẻ như rất ít ỏi.
Những hoạt động thể thao và lễ hội lớn diễn ra vào ngày 21 tháng 4 hàng năm để vinh danh những thắng lợi của Caesar. Cùng với hoạt động đang diễn ra, Caesar được quyền mặc “Trang phục chiến thắng”, gồm một chiếc áo choàng tím và một vòng nguyệt quế vinh quang trong mọi hoạt động của ông. Một dinh thự lớn đã được dựng lên bằng chi phí của thành La Mã, được dành cho Caesar dùng riêng. Danh hiệu “Nhà độc tài” của ông được công nhận và được ông sử dụng cho tới lúc chết. Một bức tượng ngà voi của Caesar được khiêng đi trong mọi lễ lạc tôn giáo. Các hình ảnh của Caesar cho thấy vào lúc này ông chải mái tóc phủ ra trước để che đậy tình trạng hói.
Một bức tượng khác của Caesar được đặt ở đền thờ Quirinus với dòng đề tặng “Dâng lên vị thần không thể bị đánh bại”. Từ khi đền thờ Quirinus được xem như biểu tượng của người tìm ra và vị vua đầu tiên của thành La Mã, Romulus, sự kiện này chứng tỏ Caesar không chỉ có địa vị giống như một vị thần mà còn được so sánh công lao giống như vị vua đã xây dựng La Mã. Bức tượng thứ ba được đặt tại thủ dinh của La Mã cùng một hàng với bảy bức tượng vua La Mã và cùng với Lucius Junius Brutus, người đã đánh đuổi chế độ quân chủ ra khỏi La Mã. Và trong một hành động gây xôn xao nữa của Caesar, Caesar cho đúc tiền in hình ông. Đây là lần đầu tiên La Mã có đồng tiền kiểu này.
Khi Caesar quay trở lại La Mã vào tháng 10 năm 45 TCN, ông từ chức Chấp Chính (nhiệm kỳ mà ông làm Chấp chính một mình) đưa Quintus Fabius Maximus và Gaius Trebonius lên thay ông. Hành động này làm Viện Nguyên lão tức giận vì nó hoàn toàn không đếm xỉa đến quyền bầu cử của chế độ Cộng hòa, nó được thực hiện chỉ bằng ý của riêng Caesar. Sau đó, Caesar tổ chức lễ diễu hành chiến thắng lần thứ 14, Viện Nguyên lão vẫn tiếp tục cổ vũ. Một đền thờ tên là Libertas được xây dựng cho Caesar, và ông nhận được tước vị “Người Giải phóng”. Họ bầu chọn Caesar làm Chấp chính suốt đời, và cho pháp ông giữ tất cả tước vị ông muốn, kể cả tước vị dành riêng cho người bình dân. Từ đây Caesar nắm quyền lực tuyệt đối cả về chính trị lẫn quân sự.
Ngoài ra, Caesar còn được quyền chỉ định quan tòa địa phương, mà trước đây thường là phải bầu cử. Mặc khác, ông còn quy định trách nhiệm các vị quan chức, chỉ định các chức vị ở các ngành ở các địa phương; điều mà trước đây phải được bốc thăm dưới sự phê duyệt của Viện Nguyên Lão. Tháng sinh của Caesar, Quintilis, được đổi tên thành Julius; ngày sinh của ông 12 tháng 7 trở thành quốc lễ của La Mã. Một đền thờ và một nhóm thầy tế tên là Flamen Maior, được thành lập để vinh danh gia tộc của Caesar.
Tuy nhiên, Caesar đã tiến hành một tiến trình cải cách để dẹp trừ tệ nạn xã hội. Ông thông qua một bộ luật cấm công dân La Mã từ 20 đến 40 tuổi rời Ý quá ba năm, trừ khi đang ở trong quân đội. Về lý thuyết, điều luật này của ông có thể giúp phát triển nông nghiệp và thương mại và ngăn chặn sự tha hóa ở bên ngoài. Nến một người thuộc giai cấp trên làm hại hoặc giết một người thuộc giai cấp thấp hơn, anh ta sẽ bị tịch thu toàn bộ tài sản. Caesar đã chứng tỏ rằng từ trong tâm ông vẫn quan tâm đến lợi ích cao nhất của quốc gia, ngay cả khi ông tin rằng mình là người duy nhất có khả năng điều hành nhà nước. Việc xóa 1/4 các khoản nợ chưa thanh toán, đã làm cho ông càng được dân chúng quý mến. Caesar điều tiết chặt chẽ việc mua lương thực có trợ giá của chính phủ. Ông nghiêm cấm cách trường hợp đủ khả năng nhưng lại muốn tiếp cận nguồn lương thực được trợ giá này. Ông đã lập kế hoạch phân chia đất đai cho các cựu binh của mình, và kế hoạch thiết lập các thuộc địa trên khắp thế giới La Mã.
Một trong những cải cách có ảnh hưởng lâu dài và sâu rộng nhất của Caesar là cải cách về Lịch Julius: ông quy định một năm có 365 ngày và cứ 4 năm lại có một năm nhuận 366 ngày (bộ lịch này chỉ được sửa đôi chút bởi Giáo hoàng Gregory XIII rồi trở thành bộ lịch được dùng tới bây giờ). Để thực hiện cải cách này, có một năm (rất có thể tương ứng với năm 46 TCN) đã được kéo dài 445 ngày.
Ngoài ra, các công trình công cộng lớn đã được tiến hành. Caesarcho tu sửa lại La Mã – vốn đang là một đô thị ngổn ngang với các kiến trúc bằng gạch không mấy ấn tượng, thành phố đang rất cần được đổi mới. Bục diễn đàn bằng đá hoa cương đã được xây mới cùng với các tòa án và các khu chợ. Một thư viện công cộng dưới sự quản lý của Học giả vĩ đại Marcus Terentius Varro cũng đang được thi công. Tòa nhà của Viện Nguyên lão, Curia Hostilia, tuy vừa mới được sửa chữa, được bỏ để xây một tòa nhà mới tên là Curia Julia. Quảng trường Caesar cùng với đền thờ Venus được xây dựng. Thành phố Pomerium được mỏ rộng để cho phép sự phát triển dân số.
Tất cả những sự phô trương, hoàn cảnh, và tiền thuế bị tiêu xài quá mức đã làm một số thành viên của Viện Nguyên lão tức giận. Một trong những người này là người bạn thân thiết của Caesar, Marcus Junius Brutus.
Âm mưu ám sát Caesar
Ông đã được Viện Nguyên Lão La Mã tôn vinh là Imperus Maximus Dalte Sum Romana (vị thống soái cao nhất của La Mã). Danh hiệu này khẳng định rằng ông la Praetori et Romanus, nghĩa là “Người bảo trợ cao nhất của La Mã” (sau này danh hiệu này được truyền cho Augustus).
Sử gia Plutarch ghi nhận rằng có một thời điểm, Caesar đã nói với Viện Nguyên Lão rằng các vinh dự của ông cần được giảm bớt thay vì tăng lên, nhưng rồi đã rút lại quan điểm này để không trở nên có vẻ vô ơn. Ông được phong tặng tước vị Pater Patriae (người cha của đất nước). Ông được cử làm Thống lãnh Tối cao lần thứ ba; và được đề cử chức vị này trong liên tiếp chín nhiệm một năm, tổng cộng ông giữ chức này trong mười năm. Ông còn được giao quyền kiểm duyệt với vai trò người có đạo đức hoàn hảo (praefectus morum) trong ba năm.
Vào đầu năm 44 TCN, khi mà danh tiếng của Caesar không ngừng tăng và hố ngăn cách giữa ông và giới quý tộc ngày càng sâu, ông được nhận tước vị Dictator Perpetuus, đảm bảo vị trí độc thống lãnh tối cao cho tới khi chết. Danh hiệu này bắt đầu xuất hiện trên các đồng tiền, đặt Caesar lên trên tất cả. Vài người bắt đầu gọi Caesar là Rex (vua) nhưng Caesar từ chối tiếp nhận danh hiệu “Rem Publicam sum!” (Ta là nền cộng hòa!). Ở đền thờ mới của Venus, khi một phái đoàn Nguyên lão đến, Caesar từ chối đứng lên chào mừng họ. Mặc dù người ta tin rằng khi đó Caesar đang bị tiêu chảy (một triệu chứng của bệnh động kinh của ông), các Nguyên lão cảm thấy bị sỉ nhục ghê gớm. Thấy sai lầm của mình, Caesar tìm cách xoa dịu các Nguyên lão bằng cách chìa cổ cho những người bạn của ông và đề nghị nếu ai cần thì cứ chặt nó đi. Nhưng mọi chuyện xem rằng đã quá muộn, các âm mưu ám sát ông bắt đầu.
Brutus bắt đầu mưu tính chống đối Caesar cùng với những người bạn của ông ta, anh rể của ông là Gaius Cassius Longinus và vài người khác nữa, họ tự gọi mình là những “người giải phóng” (Liberatores). Hai ngày trước vụ mưu sát, Cassius Longinus cùng với những người đồng mưu cùng nói nếu ai để lộ âm mưu người đó sẽ tự sát.
Vào ngày 15 tháng 3 (Ides of March) năm 44 TCN một nhóm các Nguyên lão gọi Caesar đến để đọc đơn thỉnh cầu cầu ông giao trả quyền lực cho Viện Nguyên Lão. Lá đơn này là giả mạo; Mark Antony cảm thấy nghi ngờ một kẻ trong nhóm Liberatores tên là Servilius Casca, và cảm thấy lo lắng tột độ khi nghe tin Caesar đi lại không vệ sĩ như mọi khi, đến gặp một nhóm các nguyên lão; ông vội vàng đi chặn Caesar lại. Nhưng đã quá muộn, khi đi qua Nhà hát Pompey Caesar bị một nhóm các Nguyên lão chặn lại và dẫn ông vào một căn phòng ở cửa Đông.
Khi Caesar đang đọc lá đơn giả mạo, Servilius Casca (đã nói ở trên) tiến lại giật áo choàng của Caesar và sượt tay qua cổ ông. Caesar quay lại và nắm lấy cằm của Casca la to bằng tiếng Latin: “Tên khốn Casca, ngươi đang làm gì đó?” Casca hoảng sợ, kêu những Nguyên lão đồng mưu bằng tiếng Hy Lạp: “Anh em làm ơn giúp đỡ!” (αδελφοι βοήθει!, adelphoi boethei!). Ngay lập tức, toàn bộ nhóm nguyên lão, kể cả Brutus, xông lên tấn công Caesar. Caesar tìm cách thoát thân, nhưng mờ mắt vì máu và vì cái áo choàng quá dài Caesar vấp ngã. Rốt cục những kẻ ám sát chỉ giết được ông khi ông ngã xuống và không thể chống cự trên bậc thềm của cánh cổng. Theo Eutropous, có hơn 60 người tham gia vào âm mưu giết ông và Caesar đã bị đâm tổng cộng 23 nhát.[45]
Điều cuối cùng Caesar nói là gì? Điều này còn đang được tranh cãi. Trong tác phẩm Julius Caesar, William Shakespeare viết rằng câu cuối cùng Caesar nói là: Et tu, Brute? (“Kể cả anh sao, Brutus?”). Nhưng đó là sáng tạo của Shakespeare. Nhà sử học La Mã Suetonius ghi lại rằng những lời cuối của Caesar bằng tiếng Hy Lạp là “καί σύ τέκνον”-“Kài sú, Teknon?” (“Cả con nữa à?”). Nhưng hầu hết người La Mã tin rằng ông đã nói câu cuối cùng bằng tiếng Latin:”Tu qouque, Brute, fili mihi?”-“Cả ngươi nữa sao, Brutus, con trai của ta?”.[46][47] Plutarch cho rằng ông không nói gì cả, chỉ kéo áo dài lên đầu khi nhìn thấy Brutus trong đám người ám sát.[48]
Sau cuộc ám sát, các nguyên lão ra khỏi tòa nhà và nói chuyện với nhau một cách đầy kích động. Brutus còn la to: “Nhân dân La Mã, một lần nữa chúng ta lại tự do!”. Nhưng mọi việc chưa dừng lại ở đó, cái chết của Caesar khởi đầu cho cuộc nội chiến mà trong đó Mark Antony, Octavian (sau là Augustus Caesar) và những người khác đánh nhau vì cả mục đích báo thù lẫn quyền lực.
La Mã sau khi Caesar bị ám sát
Cái chết của Caesar, mỉa mai thay, đã đánh dấu sự sụp đổ của Cộng hòa La Mã – cái mà vì muốn bảo vệ nên những người kia đã giết ông. Caesar đã luôn luôn được dân chúng La Mã thuộc các tầng lớp trung lưu và hạ lưu ngưỡng mộ. Họ đã nổi giận vì một nhóm nhỏ các quý tộc đã giết hại vị chủ soái vô địch của mình. Mark Antony đã kêu gọi đám đông báo thù. Antony đã dùng sự thương tiếc của đám đông để đe dọa tấn công trực tiếp vào phe quý tộc, và có lẽ còn muốn đoạt lấy La Mã về mình nữa. Nhưng Caesar đã chọn người thừa kế duy nhất là Octavianus, không chỉ đưa ông ta trở thành một trong những công dân giàu có nhất của La Mã, mà còn để lại cho ông ta cái tên Caesar đầy quyền lực. Không chỉ vậy, Octavianus – người con của Caesar vĩ đại – còn được thừa hưởng lòng trung thành của phần lớn nhân dân La Mã. Khi Caesar chết, Octavianus mới 19 tuổi nhưng đã tỏ ra là người khá nguy hiểm. Trong khi Antony đấu với Decimus Brutus trong vòng đâu tiên của các cuộc nội chiến mới, thì Octavianus củng cố vị trí của mình.
Để đấu với Brutus và Cassius đang tập trung quân ở Hy Lạp, Antony cần cả tiền từ các két sắt chiến tranh của Caesar lẫn tính hợp pháp mà cái tên của Caesar có thể mang lại trong các chiến dịch chống lại hai người kia; thế là Chế độ tam hùng mới được thành lập – chế độ thứ hai và cuối cùng – với các thành viên Antony, Octavianus và vị tướng kỵ binh trung thành của Caesar là Lepidus. Chế độ tam hùng thứ hai đặt Caesar lên vị trí thần thánh: Divus Iulius – và do thấy rằng lòng khoan dung của Caesar đã dẫn đến cái chết của ông, họ đã sử dụng lại hình thức Đặt ra ngoài vòng pháp luật (đã bị bãi bõ từ thời Sulla) để trừng phạt các kẻ thù trên diện rộng, nhằm mục đích tích lũy được nguồn tài chính dành cho cuộc nội chiến thứ hai chống lại Brutus và Cassius. Kết quả là phe Tam hùng đã đánh bại Brutus và Cassius tại Philipi. Sau khi thắng lợi Chế độ tam hùng thứ hai tan rã, một cuộc nội chiến khác bùng lên giữa phe Octavianus và phe Antony-Cleopatra với thắng lợi thuộc về Octavianus. Sau thắng lợi, Octavianus trở thành hoàng đế đầu tiên của La Mã dưới cái tên Caesar Augustus. Năm 42 TCN, Caesar được thánh hóa với tên Divus Iulius (Thần thiêng Julius), còn Augustus thì trở thành Divi filius (Con của một vị thần).
Sự nghiệp văn chương
Caesar rất thường viết các tác phẩm văn học quân sự. Ông xem nó như là một các để tăng sự ủng hộ của dân chúng thành La Mã dành cho ông. Và dường như cách nghĩ này của ông đã đúng. Danh tiếng lẫy lừng, nhờ đó Caesar thường không viết rõ những sai lầm mà ông gây ra trong cuộc chinh phạt man rợ Gaule. Dù là một thiên tài quân sự, như Caesar, cũng như nhiều danh tướng xuất sắc khác, luôn phải do dự trước vết nhơ của chiến tranh.[49]
Các tác phẩm quân sự sau là các tác phẩm còn lưu lại được của ông.
Hồi ký
- Commentarii de Bello Gallico (Hồi ký về cuộc chinh phạt xứ Gaule và Britania)
- Commentarii de Bello Civili (Hồi ký về cuộc nội chiến – kết thúc ở cái chết của Pompey)
Các tác phẩm sau đây được tin là của ông:
- De Bello Alexandrino (Chiến dịch Alexandria)
- De Bello Africo (Chiến dịch Bắc Phi)
- De Bello Hispaniensis (Chiến dịch ở bán đảo Iberian)
Sự nghiệp quân sự
Với sự nghiệp quân sự rất thành công của Julius Caesar, ông trở thành một trong những vị Đại Danh tướng (Great Captains) lịch sử, cùng với Alexandros Đại Đế, Hannibal, Gustav II Adolf, Karl XII, Friedrich II Đại Đế và Napoléon.[51][52] Mặc dù ông không bách chiến bách thắng, ông cũng đã từng thất bại lớn trong nhiều trận đánh, như trận Gergovia (trong cuộc chinh phạt xứ Gaule), Trận Dyrrhachium (trong cuộc Nội chiến), thế nhưng khả năng, mưu lược tài tình của ông vẫn ngời sáng qua sự xây đắp thành lũy bao vây ở Alesia trong cuộc chiến xứ Gaule, chiến thắng đội quân đông đảo hơn rất nhiều của Pompey ở Pharsalus, và sự tận diệt đội quân của vua Pharnaces xứ Pontos trong trận đánh tại Zela. Vua Friedrich II Đại Đế đam mê đọc những Hồi ký của Caesar[53] Hoàng đế Napoléon cũng đọc đi đọc lại những tác phẩm của vị kiệt tướng La Mã này.[54] Bộ trưởng Tài chính Hoa Kỳ Alexander Hamilton ca ngợi ông là “nhân vật kiệt xuất nhất xưa nay”.[55] Còn nhà lý luận quân sự Đức vĩ đại Karl von Clausewitz có viết:[56]
Một phần do ông đến với các vấn đề quân sự quá trễ trong đường đời, một phần do bản chất ông, ông không giỏi chiến lược và chiến thuật bằng hai danh tướng cổ đại Alexandros Đại Đế và Hannibal, nhưng ông cũng có đủ những tài năng khác của hai danh nhân này để trở thành một lãnh đạo quân sự vĩ đại. Không những thế, ông thậm chí còn hơn cả hai người này và có lẽ bất kỳ một vị tướng soái nào trong lịch sử trong việc truyền cảm ba quân xung phong một khi tình thế không có lợi.[57] Và ông cũng là vị Dại Danh tướng duy nhất tự dạy binh cách cho mình.[51] Ông có thể gặt hái chiến thắng dưới bất kỳ địa hình, thời tiết nào có thể phần lớn là nhờ vào tính kỷ luật cao của binh lính ông, khả năng điều khiển tuyệt vời, và sự trung thành của các chiến binh dành cho ông. Kỵ binh và bộ binh của ông là tinh nhuệ nhất (của Cộng hòa La Mã thời đó), và ông sử dụng rất nhiều các thiết bị chiến tranh của La Mã như máy bắn đá, máy bắn tên và nhiều mặt khác nữa, điều mà khiến cho lực lượng của ông trở nên cực kỳ thiện chiến, kỷ luật và di chuyển rất nhanh (một vài tài liệu chép rằng lực lượng của Caesar có thể di chuyển tới hơn 40 dặm trong vòng một ngày). Lực lượng của ông ước có khoảng hơn 4 vạm Bộ binh và rất nhiều Kỵ binh, cùng với một số đơn vị chuyên dụng khác như là các máy móc chiến tranh, phu phục vụ. Sự linh động của Caesar là một yếu tố quan trọng khiến cho tên tuổi của ông trở thành bất hủ, cũng giống như Alexandros Đại Đế và Friedrich II Đại Đế.[58] Caesar kể trong bản hối ký của ông rằng một số làng của người Gaule được xây dựng trên dốc thẳng đứng và rất vững chắc, sẽ thiệt hại rất lớn nếu muốn tấn công những khu làng kiểu này, nhưng các máy móc và kỹ sư của ông có thể đào qua các lớp đá cứng và tìm ra nguồn cung cấp nước cho các làng đó, và ông ngắt nó đi. Ngôi làng thiếu nước cung cấp, đầu hàng hầu như sau đó ngay lập tức.
Gia đình Caesar
Cha mẹ
- Cha: Lão Gaius Julius Caesar
- Mẹ: Aurelia Cotta
Chị em
- Julia Caesaris “Maior” (chị)
- Julia Caesaris “Minor” (em)
Vợ
Caesar không cưới nhiều vợ một lúc, ông chỉ có một vợ vào một thời điểm, thứ tự này biểu thị thứ tự trước sau không phải thứ tự chánh lẽ:
- Đầu tiên là Cornelia Cinna nhỏ
- Thứ hai là Pompeia Sulla
- Thứ ba là Calpurnia Pisonis
Con
- Julia (với Cornelia Cinnilla)
- Có thể là Caesarion (với Cleopatra)
- Marcus Junius Brutus (có thể là con riêng của Caesar với Servilla Caepionis)
- Con nuôi Gaius Julius Caesar Octavianus (quan hệ chú cháu)
Cháu
- Cháu ngoại, con của Julia và Pompey chết sau khi sinh ít lâu, không có tên.
- Julius Sabinus một người Gaule vùng Lingones, tuyên bố mình là cháu của Caesar do bà của anh ta là người tình của Caesar trong thời kỳ Chiến Tranh Gallic[60]
Tình nhân
Khác giới
- Cleopatra VII của Ai Cập
- Servilla Caepionis; mẹ của Brutus
- Eunoë, nữ hoàng của xứ Mauretania và vợ của Bogudes
Đồng giới (theo tin đồn)
- Nicomedes IV xứ Bithynia
- Octavian (theo lời buộc tội của Marcus Antony; nhưng lịch sử nói đây là một lời vu khống)
Xã hội La Mã không chú ý lắm đền vấn đề này. Thật vậy, họ không đếm xỉa tới vấn đề giới trong các quan hệ kiểu trên. Bên cạnh đó, từ có lời kể rằng một số người lính đã từng chế diễu Caesar bằng cách hát các câu có nội dung giống như sau:
Hoặc là:[61]
- Bây giờ Caesar làm lễ diễu binh chiến thắng, vì Ngài chinh phạt xứ Gaul. Nicomedes không thắng trận, dù Ngài chinh phạt Caesar.
Có tin đồn rằng Caesar và Nicomedes từng có mối quan hệ đồng giới khi ông mới bắt đầu sự nghiệp của mình. Theo Cicero, Bibulus, Gaius Memmius từng có một số chính khách tìm cách hạ nhục Caesar bằng cách lôi chuyện này ra. Đây có thể chỉ là những đòn tung hoả mù sau khi ông bị ám sát. Caesar, theo Cassius Dio, đã phủ nhận nó bằng cách tuyên thệ. Ông vốn nhạy cảm với những chuyện như thế, và thực chất ông là người mê gái.[62]
Danh hiệu của Caesar
- Divus – Thần linh (Sau khi chết)
- Pater Patriae – Quốc phụ (người cha của Tổ quốc)
- Pontifex Maximus – Đại giáo chủ
- Corona Civica — Civic Crown
Ngay tên của Caesar cũng là một danh hiệu mà nhiều vị Hoàng đế sau này thường dùng để làm niên hiệu (tiếng Đức: Kaisar; các tiếng gốc Slav: Tsar/Czar). Mãi đến sau cuộc Chiến tranh thế giới lần thứ nhất mới hết các Vương triều sử dụng tên ông làm Đế hiệu. Tên của ông khi ông còn sống, cũng chỉ thông thường như mọi tên khác, nhưng nó đã trở thành một Đế hiệu khi ông chết đi.
Những tác phẩm của Caesar
- Forum Romanum Index to Caesar’s works online in Latin and translation
- Collected works of Caesar in Latin, Italian and English
- Caesar and contemporaries on the civil wars
- omnia munda mundis Hypertext of Caesar’s De Bello Gallico
- Tác phẩm của Julius Caesar tại Dự án Gutenberg
Nguồn gốc bài viết
Chú thích
- ^ a ă Nic Fields, Peter Dennis, Julius Caesar, trang 4
- ^ Charles Freeman, J. F. Drinkwater, Andrew Drummond, The world of the Romans, trang 20
- ^ Suetonius, Lives of the Twelve Caesars: Julius 6; Velleius Paterculus, Roman History 2.41; Virgil, Aeneid
- ^ Pliny the Elder, Natural History 7.7. The misconception that Julius Caesar himself was born by Caesarian section dates back at least to the 10th century (Suda kappa 1199). However, he wasn’t the first to bear the name, and in his time the procedure was only performed on dead women, while Caesar’s mother, Aurelia, lived long after he was born
- ^ Suetonius, Julius 1; Plutarch, Caesar 1, Marius 6; Pliny the Elder, Natural History 7.54; Inscriptiones Italiae, 13.3.51-52
- ^ Suetonius, Julius 46
- ^ Suetonius, Lives of Eminent Grammarians 7
- ^ a ă Plutarch, Caesar 1; Suetonius, Julius 1
- ^ Appian, Civil Wars 1.34-75; Plutarch, Marius 32-46, Sulla 6-10; Velleius Paterculus, Roman History 2.15-20; Eutropius 5; Florus, Epitome of Roman History 2.6, 2.9
- ^ Suetonius, Julius 1; Pliny the Elder, Natural History 7.54
- ^ Velleius Paterculus, Roman History 2.22; Florus, Epitome of Roman History 2.9
- ^ Suetonius, Julius 1; Plutarch, Caesar 1; Velleius Paterculus, Roman History 2.41
- ^ Appian, Civil Wars 1.76-102; Plutarch, Sulla 24-33; Velleius Paterculus, Roman History 2.23-28; Eutropius, Abridgement of Roman History 5; Florus, Epitome of Roman History 2.9
- ^ William Smith, A Dictionary of Greek and Roman Antiquities: Flamen
- ^ Suetonius, Julius 2-3; Plutarch, Caesar 2-3; Cassius Dio, Roman History 43.20
- ^ Appian. Civil Wars 1.103
- ^ Suetonius, Julius 77.
- ^ Plutarch, Sulla 36-38
- ^ Suetonius, Julius 3; Appian, Civil Wars 1.107
- ^ Suetonius, Julius 55
- ^ Suetonius, Julius 4. Plutarch (Caesar 3-4) reports the same events but follows a different chonology.
- ^ Again, according to Suetonius’s chronology (Julius 4). Plutarch (Caesar 1.8-2) says this happened earlier, on his return from Nicomedes’s court. Velleius Paterculus (Roman History 2:41.3-42 says merely that it happened when he was a young man.
- ^ Plutarch, Caesar 1-2
- ^ Thorne, James (2003). Julius Caesar: Conqueror and Dictator. The Rosen Publishing Group. tr. 15.
- ^ Freeman, 39
- ^ Freeman, 40
- ^ Freeman, 51
- ^ Freeman, 52
- ^ Goldsworthy, 100
- ^ Adrian Keith Goldsworthy, Caesar: life of a colossus, trang 100
- ^ Miriam Tamara Griffin, A companion to Julius Caesar, trang 132
- ^ Philip Freeman, Julius Caesar, trang 54
- ^ Philip Freeman, Julius Caesar, trang 364
- ^ Cicero, For Gaius Rabirius; Cassius Dio, Roman History 26-28
- ^ Luciano Canfora, Julius Caesar: the life and times of the people’s dictator, các trang 17-18.
- ^ Plutarch, Julius 13; Suetonius, Julius 18.2
- ^ Plutarch, Caesar 13-14; Suetonius 19
- ^ Philip Freeman, Julius Caesar, trang 44
- ^ Cicero, Letters to Atticus 2.15, 2.16, 2.17, 2.18, 2.19, 2.20, 2.21; Velleius Paterculus, Roman History 44.4; Plutarch, Caesar 14, Pompey 47-48, Cato the Younger 32-33; Cassius Dio, Roman History 38.1-8
- ^ Cicero, Letters to Atticus 2.1, 2.3, 2.17; Velleius Paterculus, Roman History 2.44; Plutarch, Caesar 13-14, Pompey 47, Crassus 14; Suetonius, Julius 19.2; Cassius Dio, Roman History 37.54-58
- ^ a ă Adrian Goldsworthy, Caesar: Life of a Colossus, trang 376
- ^ Philip Freeman, Julius Caesar, trang 281
- ^ Philip Freeman, Julius Caesar, trang 329
- ^ Philip Freeman, Julius Caesar, trang 313
- ^ Woolf Greg (2006), Et Tu Brute? – The Murder of Caesar and Political Assassination, 199 pages – ISBN 1-86197-741-7
- ^ Suetonius, Julius 82.2
- ^ Suetonius, Life of the Caesars, Julius trans. J C Rolfe [1]
- ^ Plutarch, Caesar 66.9
- ^ Philip Freeman, Julius Caesar, trang 128
- ^ Lịch sử La Mã cỗ đại, NXB Văn Hóa, 2004, tr 60-65
- ^ a ă Theodore Ayrault Dodge, Great Captains, trang 73
- ^ Theodor Schieder, Sabina Berkeley, Hamish M. Scott, Frederick the Great, trang 218
- ^ Christopher Duffy, Frederick the Great: A Military Life, trang XXXII
- ^ Thomas Raphael Phillips, Roots of strategy: the 5 greatest military classics of all time, trang 432
- ^ Philip Freeman, Julius Caesar, trang 409
- ^ Wilhelm Leeb (Ritter von), Hugo Freytag-Loringhoven (Freidherr von),Waldemar Erfurth, Roots of strategy: 3 military classics, Sách 3, trnag 198
- ^ Trevor Nevitt Dupuy, The military life of Julius Caesar, imperator Julius Caesar, trang XIV
- ^ Charles Jean Jacques Joseph Ardant du Picq, Carl von Clausewitz, Roots of strategy: 3 military classics, trang 351
- ^ Frederick II (King of Prussia), Frederick the Great: Instructions for his generals, trang 68
- ^ Tacitus, Histories 4.55
- ^ Adrian Goldsworthy, Caesar: Life of a Colossus, trang 461
- ^ Adrian Goldsworthy, Caesar: Life of a Colossus, trang 228
Các tác phẩm đã tham khảo
- Suetonius, Lives of the Twelve Caesars
- Velleius Paterculus, Roman History
- Virgil, Aeneid
- Pliny the Elder, Natural History The misconception that Julius Caesar, Historia Augusta: Life of Aelius
- Florus, Epitome of Roman History
- Appịan, Civil Wars
- Suetonius, Julius
- Suetonius, Caesar
- Suetonius, Augustus
- Plutarch, Sulla
- Plutarch, Caesar
Và một số nguồn khác.
Tư liệu lịch sử về Caesar
- Suetonius: The Life of Julius Caesar. (Tiếng Latin và tiếng Anh, song ngữ: bản dịch tiếng Anh bởi J. C. Rolfe.)
- Suetonius: The Life of Julius Caesar (J. C. bản dịch tiếng Anh, đã hiệu đính)
- Plutarch: The Life of Julius Caesar (bản dịch tiếng Anh)
- Plutarch: The Life of Mark Antony (bản dịch tiếng Anh)
- Plutarch on Antony (bản dịch tiếng Anh, Dryden hiệu đính).
- Cassius Dio, Books 37‑44 (bản dịch tiếng Anh)
- Appian, Book 13 (bản dịch tiếng Anh)
Nguồn thứ hai
- Julius Caesar Suzanne Cross’s site with in‑depth history of Caesar, plus a timeline and links.
- C. Julius Caesar Jona Lendering’s in‑depth history of Caesar (Livius. Org)
- Julius Caesar — virgil.org An Annotated Guide to Online Resources categorized into Primary Sources, Background & Images, Modern Essays & Historical Fiction.
- Julius Caesar, page with many links in several languages, including English
- History of Julius Caesar
- The Heart of Change: Julius Caesar and the End of the Roman Republic
Gần đây nhất
- Goldsworthy, Adrian. Caesar: Life of a Colossus. New Heaven, CT; London: Yale University Press, 2006 (hardcover, ISBN 0-300-12048-6).
- Meier, Christian. Caesar: A Biography. New York: Basic Books, 1996 (hardcover, ISBN 0-465-00894-1); 1997 (paperback, ISBN 0-465-00895-X).
Xem thêm
- Diễu binh chiến thắng (Trumph) của Caesar Tái hiện bởi đài truyền hình HBO -2005
- Vụ mưu sát Caesar Tái hiện bởi đài truyền hình HBO -2005
- Thần thoại La Mã
- Sinh 100 TCN
- Mất 44 TCN
- Julius Caesar
- Tướng lĩnh La Mã
- Nguyên lão Cộng hòa La Mã
- Tổng tài Cộng hoà La Mã
- Người bị ám sát
- Tổng đốc La Mã ở Hispania
- Người Roma
- Người thuận tay trái
- Nhà Julia-Claudia
Đế quốc La Mã
Đế quốc La Mã, hay còn gọi là Đế quốc Roma (tiếng Latinh: IMPERIVM ROMANVM) là thời kỳ hậu Cộng hòa của nền văn minh La Mã cổ đại. La Mã từng là một đế quốc rộng lớn tồn tại từ khoảng thế kỷ thứ 1 TCN cho đến khoảng thế kỷ thứ 5 hay thế kỷ thứ 6, gồm phần đất những nước vây quanh Địa Trung Hải ngày nay. Đế quốc La Mã là sự tiếp nối của Cộng hòa La Mã và nằm trong giai đoạn cuối cùng của thời cổ điển.[5]. Nó được tính từ khi Augustus bắt đầu trị vì từ năm 27 TCN và có nhiều mốc kết thúc khác nhau.
Nền Cộng hòa La Mã 500 năm tuổi, tiền thân của Đế quốc La Mã, đã bị suy yếu qua nhiều cuộc nội chiến.[Gc 2] Đã có nhiều sự kiện xảy ra đánh dấu bước chuyển mình từ nền Cộng hòa sang Đế quốc, bao gồm việc Julius Caesar được bổ nhiệm làm nhà độc tài suốt đời (44 TCN), trận Actium (31 TCN), và sự kiện Viện nguyên lão trao cho Octavianus danh hiệu cao quý Augustus (27 TCN).[Gc 3]
Hai thế kỷ đầu của đế quốc ghi dấu với nền Thái bình La Mã (Pax Romana), một giai đoạn hòa bình thịnh trị chưa từng thấy.[6] Sự mở rộng cương thổ của La Mã đã bắt đầu từ thời Cộng hòa, nhưng đạt tới cực đỉnh vào thời hoàng đế Traianus. Ở đỉnh cao, Đế quốc La Mã kiểm soát gần 6.5 triệu km2, tuy rằng những người kế tục đã từ bỏ phần lớn đất đai mà ông chiếm được[7]. Vì sự rộng lớn và bền vững dài lâu của mình, những thể chế và văn hóa của Đế quốc La Mã có những ảnh hưởng sâu sắc và lâu dài đến sự phát triển của ngôn ngữ, tôn giáo, kiến trúc, triết học, luật pháp trong những vùng mà nó cai trị, đặc biệt là châu Âu, và nhờ vào chủ nghĩa bành trướng của châu Âu, sau này chúng lan ra toàn thế giới hiện đại.
Mục lục
- 1 Lịch sử
- 2 Địa lý
- 3 Ngôn ngữ
- 4 Xã hội
- 5 Chính quyền và quân đội
- 6 Kinh tế
- 7 Kiến trúc và kĩ thuật xây dựng
- 8 Lịch sử quân sự
- 9 Văn hóa
- 10 Giao thông
- 11 Dân cư
- 12 Tôn giáo
- 13 Tham khảo
- 14 Đọc thêm
- 15 Liên kết ngoài
Lịch sử
Roma đã bắt đầu sáp nhập các tỉnh mới của nó từ thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên, và quá trình này kéo dài suốt bốn thế kỷ trước khi lãnh thổ của nó đạt đến mức cực đỉnh, và theo chiều hướng là một “đế chế” trong khi vẫn cai trị như là một nhà nước cộng hòa.[8] Các tỉnh Cộng hòa thì được cai quản bởi các viên cựu chấp chinh quan và cựu pháp quan, vốn được bầu hàng năm và nắm giữ quyền lực tuyệt đối [9]. Với việc tập trung quá nhiều của cải cũng như sức mạnh quân đội trong tay của một vài người thông qua quyền cai trị các tỉnh, nó đã trở thành nhân tố chính trong quá trình chuyển từ nhà nnước cộng hòa sang chế độ quân chủ chuyên chế.[10]
Vì là vị hoàng đế đầu tiên, Augustus đã đảm nhận điạ vị chính thức này nhờ vào việc ông đã phục hồi nền Cộng hòa, và điều chỉnh quyền hạn của mình một cách cẩn thận trong khuôn khổ các nguyên tắc của hiến pháp cộng hòa. Ông từ chối danh hiệu mà người La Mã kết hợp với chế độ quân chủ, và thay vào đó tự gọi mình là Princeps, “Đệ nhất công dân”. Các chấp chính quan tiếp tục được bầu, quan bảo dân của người bình dân thì tiếp tục có quyền ban hành những điều luật, và các nguyên lão vẫn được tranh luận trong Curia. Tuy nhiên, Augustus cũng còn là người tạo ra tiền lệ đó là các vị hoàng đế là người quyết định cuối cùng, với sự ủng hộ của quân đội.
Triều đại của Augustus đã kéo dài hơn 40 năm, và nó đã được mô tả trong các tác phẩm văn học thời kì này như là một “Thời Đại Hoàng Kim”. Augustus đã tạo nên một nền tảng tư tưởng lâu dài cho ba thế kỷ tiếp theo của đế quốc và được gọi là thời kì “Nguyên Thủ” (27 TCN-284 CN), 200 năm đầu tiên trong số đó theo truyền thống được coi là thời kì Thái bình La Mã (“Pax Romana“). Trong thời gian này, sự gắn kết bên trong đế quốc được đẩy mạnh nhờ việc góp phần vào đời sống người dân, các quan hệ kinh tế, và sự chia sẻ chuẩn mực văn hóa, luật pháp và tôn giáo. Các cuộc khởi nghĩa ở các tỉnh thì không thường xuyên nổ ra, nhưng chúng lại bị dập tắt một cách “không thương tiếc và nhanh chóng” khi xảy ra,[11] giống như ở Britain và Gaul. Các cuộc chiến tranh Do Thái-La Mã nổ ra liên tục trong suốt 60 năm là một ngoại lệ về cả mặt thời gian và sự ác liệt của chúng.[12]
Triều đại Julio-Claudius sau đó còn có thêm bốn vị hoàng đế-Tiberius, Caligula, Claudius, và Nero trước khi nó kết thúc vào năm 69 CN. Tiếp theo đó là những cuộc nội chiến trong suốt “Năm tứ đế“, và từ đó Vespasianus nổi lên với tư cách là người chiến thắng.
Vespasianus đã trở thành người sáng lập của triều đại Flavius chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn, trước khi nó được kế tục bởi triều đại Nerva-Antoninus mà tạo nên cái gọi là “Ngũ Hiền Đế“: Nerva, Traianus, Hadrianus, Antoninus Pius và vị hoàng đế triết gia Marcus Aurelius. Theo quan điểm của sử gia Hy Lạp, Dio Cassius, một người đương thời, với việc hoàng đế Commodus lên kế vị trong 180 CN đã đánh dấu sự suy yếu “từ một vương quốc của vàng trở thành một vương quốc của gỉ sắt” [13]-bình luận nổi tiếng trên đã khiến một số nhà sử học, đặc biệt là Edward Gibbon coi triều đại của Commodus đã bắt đầu sự suy tàn của Đế chế La Mã.
Năm 212, dưới thời trị vì của Caracalla, quyền công dân La Mã đã được ban cho tất cả các cư dân tự do của Đế quốc. Tuy nhiên, bất chấp điều này, triều đại Severus lại là một triều đại hỗn loạn-và các vị hoàng đế của triều đại này thường xuyên bị sát hại hoặc bị hành quyết-và tiếp sau sự sụp đổ của nó, Đế quốc La Mã đã bị nhấn chìm bởi cuộc khủng hoảng của thế kỷ thứ ba, một thời kì của cuộc xâm lược, nội chiến, suy thoái kinh tế, và bệnh dịch [14]. Trong việc định rõ các thời kỳ lịch sử, cuộc khủng hoảng này đôi khi được xem như là đã đánh dấu sự chuyển đổi từ thời kì cổ đại tới thời kì Hậu cổ đại. Ảo tưởng vốn tàn lụi về nền Cộng hòa cũ đã phải hy sinh cho mục ích thiết lập lại trật tự: Diocletianus (trị vì từ năm 284-305) đã đưa Đế quốc thoát khỏi bờ vực của sự sụp đôt, nhưng lại từ chối đóng vai trò của một Nguyên Thủ và thay vào đó đã trở thành vị hoàng đế đầu tiên được đề cập thường xuyên như là Dominus, “chủ nhân” hay ” Chúa Tể”[15].
Hoàng đế Diocletianus sau đó đã ổn định tình hình đế quốc và thiết lập hệ thống phân chia quyền lực giữa bốn vị đồng Hoàng đế (gọi là Tứ đầu chế).[16] Sau thời ông tình hình đế quốc lại trở nên bất ổn, nhưng trật tự sau đó lại được Constantinus I – vị Hoàng đế đầu tiên theo Ki-tô giáo và là người thành lập tân đô của đế quốc ở phía Đông là Constantinopolis – lập lại. Trong các thập kỷ sau đế quốc thường được phân chia theo một trục Đông-Tây (Constantinopolis/Roma). Theodosius I là hoàng đế cuối cùng trị vì cả đông lẫn tây, và mất năm 395 sau khi đưa Ki-tô giáo lên làm quốc giáo của đế quốc.[17]
Kể từ cuối thế kỷ 4, đế quốc bắt đầu tan rã do các man tộc từ phương Bắc lấn át chính quyền La Mã. Vốn đã vỡ vụn, Đế quốc Tây La Mã cáo chung vào năm 476 khi Romulus Augustus bị viên chỉ huy người German là Odoacer hạ bệ.[18] Đế quốc Đông La Mã (người nay gọi là Đế quốc Byzantine nhưng người đương thời chỉ gọi là “Đế quốc La Mã”) tiếp tục tồn tại dưới nhiều hình thức cho đến năm 1453 với cái chết của Kōnstantinos XI và sự xâm chiếm Constantinopolis của Sultan Mehmed II của Đế quốc Ottoman.[19]
Địa lý
Đế quốc La Mã là một trong những đế quốc lớn nhất trong lịch sử.[20] Thành ngữ Latinh imperium sine fine (“đế quốc mà không có điểm kết thúc” [21]) nhằm nêu lên sự mơ tưởng rằng đế quốc không bị giới hạn về cả thời gian hay không gian. Trong bộ sử thi Aeneid của Vergil, sự vô hạn của đế quốc được nói là do vị thần Jupiter ban cho những người La Mã.[22] Tuyên bố về sự thống trị thế giới này đã được tiếp tục nhắc đến và tồn tại cho đến khi Đế quốc nằm dưới sự thống trị của Kitô giáo vào thế kỷ thứ 4.[23]
Trong thực tế, công cuộc bành trướng của người La Mã đã được thực hiện chủ yếu dưới thời Cộng hoà, mặc dù các vùng ở khu vực bắc Âu đã được chinh phục vào thế kỷ 1, khi mà người La Mã đã củng cố quyền lực của họ ở châu Âu, châu Phi và châu Á. Trong suốt triều đại của Augustus, một “bản đồ toàn cầu của thế giới được biết đến” đã được trưng bày lần đầu tiên trước công chúng tại Rome, trùng thời điểm với tác phẩm toàn diện nhất về địa lý chính trị tồn tại từ thời cổ đại, Geography của nhà văn người Pontos gốc Hy Lạp Strabo [24] Khi Augustus qua đời, tác phẩm nhằm ca ngợi về những thành tựu của ông (Res Gestae) đã mô tả những nét đặc trưng nổi bật theo danh mục về địa lý của các dân tộc và những nơi bên trong đế quốc.[25] Địa lý, điều tra dân số, và những văn thư ghi lại được lưu giữ một cách kĩ càng là những mối quan tâm chủ yếu của chính quyền đế quốc[26].
Đế quốc đạt tới ngưỡng mở rộng lớn nhất của nó dưới thời Trajanus (trị vì từ năm 98-117),[27] trên một diện tích lên tới 5.000.000 km vuông vào năm 2009 và được chia thành bốn mươi quốc gia khác nhau hiện nay..[28] Dân số của nó theo ước tính truyền thống lên tới 55-60.000.000 cư dân [29] chiếm khoảng từ một phần sáu tới một phần tư dân số của thế giới [30] và khiến cho nó trở thành quốc gia có dân cư lớn nhất hơn bất cứ thực thể chính trị thống nhất nào ở phương Tây cho đến giữa thế kỷ 19[31] Những nghiên cứu nhân khẩu học gần đây đã minh chứng rằng vào lúc đỉnh điểm, đế quốc có từ 70 triệu đến hơn 100 triệu thần dân.[32] Bất cứ thành phố nào trong ba thành phố lớn nhất của Đế quốc-Rôma, Alexandria, và Antioch– gần như đều có kích thước gấp đôi bất kỳ thành phố châu Âu vào đầu thế kỷ 17.[33]
Vị hoàng đế kế vị Trajanus, Hadrianus đã thông qua một chính sách duy trì thay vì mở rộng đế quốc. Biên giới (fines) đã được đánh dấu, còn các phòng tuyến biên giới (limes) thì được tuần tra.[34] Những khu vực biên giới được củng cố vững chắc nhất là nơi ổn định nhất.[35] Trường thành Hadrian vốn ngăn cách thế giới La Mã khỏi những gì đã được coi là một mối đe dọa man rợ luôn hiện diện, là công trình chính còn sót lại của nỗ lực này.[36]
Ngôn ngữ
Ngôn ngữ của người La Mã là tiếng Latin, nó đã được Vergil nhấn mạnh như một nguồn gốc của sự thống nhất và truyền thống của người La Mã.[37] Cho đến tận thời của Alexander Severus (trị vì từ năm 222-235), Giấy khai sinh và chúc thư của công dân La Mã đều phải được viết bằng tiếng Latin.[38] Tiếng Latin cũng còn là ngôn ngữ của các tòa án ở phía Tây và của quân đội trên khắp Đế quốc[39], nhưng lại không được áp dụng chính thức đối với những cư dân nằm dưới sự cai trị của người La Mã.[40] Thánh Augustinô nhận xét rằng người La Mã ưa thích tiếng Latinh đến mức đã chấp nhận và thực hiện per societatis pacem, thông qua một hiệp ước xã hội.[41] Chính sách này tương phản với của Alexandros Đại đế, vốn mong muốn nhằm biến tiếng Hy Lạp trở thành ngôn ngữ chính thức trên khắp đế chế của mình.[42] Như là một hệ quả từ các cuộc chinh phục của Alexandros, ngôn ngữ Koine Hy Lạp đã trở thành ngôn ngữ chung ở khu vực quanh phía đông Địa Trung Hải và ở Tiểu Á [43] “Biên giới ngôn ngữ họ” này đã phân chia đế quốc thành hai nửa với tiếng Latin ở Phía Tây và tiếng Hy Lạp ở Phía Đông thông qua bán đảo Balkan, tạo ra một hệ ngôn ngữ song song bên trong đế quốc La Mã.[44]
Những người La Mã mà được nhận một nền giáo dục ưu tú, thì lại học tiếng Hy Lạp như là một ngôn ngữ thơ ca, và hầu hết những người thuộc chính quyền đều có thể nói tiếng Hy Lạp.[45] Các vị hoàng đế của triều đại Julio-Claudius đã khuyến khích những tiêu chuẩn cao đối với tiếng Latin chuẩn (Latinitas), một trào lưu ngôn ngữ được đồng nhất theo những thuật ngữ hiện đại như là tiếng La tinh cổ điển, và ủng hộ việc sử dụng chính thức tiếng Latin trong các hoạt động kinh doanh.[46] Hoàng đế Claudius đã cố gắng để hạn chế việc sử dụng tiếng Hy Lạp, và nhân dịp này ông đã cho thu hồi quyền công dân của những người ít sử dụng tiếng Latin, nhưng ngay cả trong Viện nguyên lão, ông chỉ cần sử dụng đến song ngữ riêng của mình trong những dịp phải tiếp kiến với những sứ thần biết nói tiếng Hy lạp.[46] Suetonius trích dẫn lời nói của ông mà đã đề cập đến “hai ngôn ngữ của chúng ta,” [47] và hoàng đế đã sử dụng hai viên thư ký hoàng gia, một dùng tiếng Hy Lạp và một là tiếng Latinh, để đề ngày tháng cho triều đại của ông.[48]
Ở phía Đông của đế chế, pháp luật và các văn bản chính thức thường xuyên được dịch sang tiếng Hy Lạp từ tiếng La tinh.[50] Sự giao thoa hàng ngày của hai ngôn ngữ được thể hiện trong những câu văn viết bằng song ngữ, mà thậm chí đôi khi có sự chuyển đổi qua lại giữa tiếng Hy Lạp và Latinh. Ví dụ như Văn bia của một người lính nói tiếng Hy lạp, có thể chủ yếu được viết bằng tiếng Hy Lạp, với cấp bậc và đơn vị của ông ta trong quân đội La Mã thể hiện bằng tiếng Latinh.[51] Sau khi tất cả các cư dân tự do của đế quốc được ban cho quyền công dân La Mã vào năm 212 CN, một số lượng lớn các công dân La Mã sẽ phải biết chút ít tiếng Latinh.
Một trong những cải cách của hoàng đế Diocletianus (trị vì từ năm 284-305) đó là đã tìm cách khôi phục lại uy quyền của tiếng Latinh với những từ ngữ tiếng Hy Lạp ἡ κρατοῦσα διάλεκτος (hẽ kratousa dialektos) là minh chứng cho việc duy trì địa vị của tiếng Latin là “ngôn ngữ của quyền lực”.[52] Học giả Libanius (thế kỷ thứ 4) coi tiếng Latinh như là nguyên nhân gây ra một sự suy giảm trong chất lượng của thuật hùng biện Hy Lạp[53] Trong những năm đầu của thế kỷ thứ 6, hoàng đế Justinianus đã tiến hành một nỗ lực viển vông nhằm tái khẳng định địa vị của tiếng Latin như là ngôn ngữ của pháp luật. mặc dù vào thời của ông ta, tiếng Latin không còn giữ được sự thịnh hành như là một sinh ngữ ở phía Đông.[54]
Những ngôn ngữ địa phương
Những luật gia La Mã cũng cho thấy một mối quan tâm đối với các ngôn ngữ địa phương như tiếng Punic, Gaul, và tiếng Aramaic trong việc đảm bảo sự hiểu biết chính xác cùng với việc áp dụng pháp luật và tuyên thệ.[55] Ở hành tỉnh châu Phi, Tiếng Punic đã được sử dụng cho những chữ khắc trên các đồng tiền xu dưới triều đại Tiberius (thế kỷ thứ 1 sau công nguyên), và các chữ khắc bằng tiếng Punic lần xuất hiện trên các tòa nhà công cộng vào thế kỷ thứ 2, một số song song cùng với tiếng Latinh.[56]
Ở phía Tây, tiếng Latinh có vai trò cực kì quan trọng trong việc vươn tới bộ máy chính quyền và đều này gây ra sự biến mất nhanh chóng của những bản khắc đã được sử dụng để diễn tả ngôn ngữ địa phương trên bán đảo Iberia (Tây Ban Nha thời La Mã) và ở Gaul. Một trong những số các khía cạnh khác biệt của nền văn hóa Gallo-La Mã đó là việc tạo ra các bản văn Gallo-Latin,[57] và ngay tại khu vực Gallia Narbonensis, cả ba ngôn ngữ (tiếng Hy Lạp, tiếng Latinh, Gaul) đã được sử dụng vào giữa thế kỷ 1 trước CN.[58] Ở Ý, việc sử dụng các văn bản bằng tiếng Latin đã thay thế tiếng Etruscan và Oscan vào cuối thế kỷ 1 sau CN [59] Sự thống trị của tiếng Latinh ở giữa tầng lớp có học thức có thể đã dần làm phai mờ tính liên tục của các ngôn ngữ nói, và còn vì tất cả các nền văn hóa trong đế chế La Mã chủ yếu đều truyền miệng.[60]
Di sản ngôn ngữ
Ở đế quốc Tây La Mã, tiếng Latin dần dần thay thế tiếng Celtic và tiếng Italic vốn có liên quan đến nó bằng cách chia sẻ chung nguồn gốc Ấn-Âu. Tương đồng trong cú pháp và từ vựng đã tạo thuận lợi cho việc chấp nhận và sử dụng tiếng Latinh.[61] Tiếng Basque thì lại vốn không phải là một ngôn ngữ Ấn-Âu và nó đã tiếp tục tồn tại trong khu vực dãy núi Pyrenee.[61] Sau giai đoạn phân chia quyền lực chính trị vào thời kì hậu cổ đại, tiếng Latin đã phát triển thành các nhánh khác nhau với tính chất cục bộ mà cuối cùng đã trở thành nhóm ngôn ngữ Rôman, chẳng hạn như tiếng Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Pháp, Ý và Romania. Vì là một ngôn ngữ quốc tế của tri thức và văn học, bản thân tiếng Latin vẫn tiếp tục là một phương tiện dùng trong các hoạt động ngoại giao và cho sự phát triển trí thức được đồng nhất với chủ nghĩa nhân văn thời Phục hưng cho đến tận thế kỷ 17, và đối với pháp luật và Giáo Hội Công Giáo La Mã cho đến ngày nay[62].
Mặc dù tiếng Hy Lạp tiếp tục là ngôn ngữ của Đế quốc Byzantine, sự phân bố ngôn ngữ ở phía Đông lại phức tạp hơn. Đa số những người nói tiếng Hy lạp sống ở bán đảo và các quần đảo của Hy Lạp, miền tây Tiểu Á, các thành phố lớn, và một số vùng ven biển.[63] Giống như tiếng Hy Lạp và Latinh, tiếng Thracia có nguồn gốc từ hệ ngôn ngữ Ấn-Âu, và cũng như một số ngôn ngữ đã biến mất khác ở Anatolia như tiếng Galatia, Phrygia, Pisidian, và Cappadocia, chúng chỉ được chứng thực từ những chữ khắc vào thời kì đế quốc.[64] Có nhiều ngôn ngữ Phi Á-chủ yếu là tiếng Copt ở Ai Cập, và tiếng Aramit ở Syria và Lưỡng Hà-không bao giờ bị tiếng Hy Lạp thay thế. Những người lính Palmyra thậm chí sử dụng phương ngữ Aramaic của họ trên các chữ khắc, đây là một ngoại lệ đáng chú ý bởi vì tiếng Latinh là ngôn ngữ được dùng cho quân đội.[65]
Xã hội
Đế quốc La Mã đã khá đa dạng về văn hóa, cùng với “khả năng gắn kết hơn đáng kinh ngạc” để tạo ra một bản sắc chung trong khi lại chứa đựng rất nhiều các dân tộc khác nhau nằm bên trong hệ thống chính trị của nó suốt một khoảng thời gian dài.[66] Người La Mã đã quan tâm đến việc tạo ra các công trình và không gian công cộng dành cho tất cả mọi người dân như là các khu chợ,đấu trường đài vòng, trường đua ngựa và các nhà tắm.
Xã hội La Mã cũng có nhiều hệ thống phân cấp xã hội chồng chéo mà những khái niệm hiện đại về “giai cấp” trong tiếng Anh có thể không đại diện một cách chính xác cho nó.[67] Hai thập kỷ của những cuộc nội chiến mà từ đó đã giúp cho Augustus nổi lên và trở thành nhà cai trị duy nhất đã để khiến cho xã hội truyền thống ở Roma rơi vào tình trạng hỗn loạn và biến động,[68] nhưng nó lại không ảnh hưởng một cách trực tiếp tới sự phân bố giàu nghèo và quyền lực xã hội. Những mối quan hệ cá nhân như sự bảo trợ, tình bạn (Amicitia), gia đình, hôn nhân đã tiếp tục ảnh hưởng đến các hoạt động chính trị và chính quyền như dưới thời Cộng hòa.[69] Tuy nhiên, vào triều đại của Nero, việc tìm thấy một cựu nô lệ lại giàu có hơn một công dân tự do, hoặc một kị sĩ có nhiều quyền lực hơn một nguyên lão lại không phải là một điều bất thường.[70]
Địa vị pháp lý
Theo luật gia Gaius, sự khác biệt quan trọng trong “Dân luật” của người La Mã đó là tất cả mọi người hoặc là những người tự do(Liberi) hoặc là nô lệ (servi).[71] Tư cách pháp lý của người tự do xa hơn nữa có thể được xác định bằng quyền công dân của họ. Vào đầu thời kì đế quốc, chỉ có một số lượng nam giới tương đối hạn chế có được đầy đủ các quyền công dân La Mã mà cho phép họ có quyền bỏ phiếu, tranh cử, và gia nhập vào hàng ngũ thầy tế. Hầu hết người dân đều giữ những quyền hạn chế (chẳng hạn như ius Latinum,”quyền của người Latin”), nhưng đã được pháp luật bảo vệ và những đặc quyền mà người thiếu quyền công dân không được hưởng. Người tự do không được coi là công dân, nhưng sinh sống bên trong thế giới La Mã, đã giữ địa vị là peregrini, không phải người La Mã.[72] Năm 212 CN, bằng sắc lệnh được biết đến như là Constitutio Antoniniana, hoàng đế Caracalla đã mở rộng quyền công dân cho tất cả các cư dân tự do của đế quốc. Chủ nghĩa quân bình hợp pháp này đòi hỏi một sự sửa đổi sâu rộng đối với những pháp luật hiện hành vốn đã phân chia giữa công dân và những người không phải công dân.[73]
Phụ nữ
Những người phụ nữ La Mã tự do được coi là công dân từ thời nhà nước Cộng hoà cho tới thời Đế quốc, nhưng họ không có quyền bỏ phiếu hay nắm giữ chức vụ chính trị, hoặc phục vụ trong quân đội. Đứa trẻ sinh ra từ người mẹ có quyền công dân thì cũng sẽ có được điều này, thể hiện bằng cách nói ex duobus civibus Romanis natos (“trẻ em sinh ra bởi hai công dân La Mã”).[74] Một người phụ nữ La Mã giữ tên họ của gia đình mình (nomen)trong suốt cuộc đời. Con cái thường lấy theo tên của người cha, nhưng vào thời kì đế quốc, đôi khi lại sử dụng một phần tên của người mẹ cho tên của họ, hoặc thậm chí sử dụng nó để thay thế.[75]
Hình thái hôn nhân cổ xưa manus trong đó người phụ nữ phải lệ thuộc vào uy quyền của người chồng đã được bãi bỏ một cách rộng khắp vào thời kì đế quốc, và một người phụ nữ đã lập gia đình có quyền giữ lại quyền sở hữu với bất kỳ của hồi môn nào mà họ sở hữu. Về mặt pháp lý, họ vẫn nằm dưới thẩm quyền pháp lý của người cha, bất kể là họ đã đi lấy chồng đi chăng nữa và chỉ khi nào người cha qua đời, họ mới được tự do về mặt pháp lý.[76]
Người con gái có quyền thừa kế bình đẳng với người con trai nếu người cha của họ qua đời mà không để lại một di chúc[77] Một người mẹ La Mã của quyền sở hữu tài sản và nhường lại nó khi thấy phù hợp, bao gồm thiết lập các điều khoản trong di chúc của mình, điều này khiến họ có ảnh hưởng rất lớn với những người con trai của họ hơn ngay cả khi những người con trai của họ đã trưởng thành.[78]
Nộ lệ và pháp luật
Dưới triều đaị của Augustus, có đến 35 phần trăm người dân ở Ý là nô lệ,[79] điều này khiến cho Roma trở thành một trong năm “xã hội nô lệ” trong lịch sử, trong đó những người nô lệ chiếm ít nhất một phần năm dân số và đóng một vai trò quan trọng trong nền kinh tế.[80] Trong môi trường đô thị, nô lệ có thể là các chuyên gia như thầy giáo, thầy thuốc, đầu bếp, người giữ sổ sách, ngoài ra thì phần lớn các nô lệ đã qua huấn luyện hoặc không có kỹ năng thì lao động ở trong các hộ gia đình hoặc các công xưởng. Các ngành nông nghiệp và công nghiệp, chẳng hạn như xay xát và khai thác mỏ, đều dựa trên việc khai thác sức lao động của nô lệ. Bên ngoài đất Ý, nô lệ chiếm trung bình khoảng từ 10 đến 20 phần trăm dân số, ở tỉnh Ai Cập thuộc La Mã thì lại thưa thớt nhưng tập trung nhiều hơn ở một số vùng của Hy Lạp. Việc mở rộng quyền sở hữu đất canh tác và các ngành công nghiệp của người La Mã sẽ bị ảnh hưởng từ thực tiễn của chế độ nô lệ ở các tỉnh..[81]
Pháp luật liên quan đến chế độ nô lệ là “cực kỳ phức tạp”.[82] Theo luật La Mã, nô lệ được coi là tài sản và không có địa vị pháp lý. Họ có thể phải chịu các hình thức nhục hình vốn không thường được áp dụng đối với công dân, bóc lột tình dục, tra tấn, và hành quyết nô lệ mà không cần xét xử. Một nô lệ bị cưỡng bức thì không phải là một vấn đề quan trọng trong pháp luật bởi lẽ tội hiếp dâm chỉ có thể bị tống giam nếu đó là người tự do; Người chủ nô có quyền khởi tố người cưỡng bức nô lệ của mình vì đã làm thiệt hại tài sản theo Luật Aquilia[83] Nô lệ có hình thức hôn nhân không được pháp luật công nhận được gọi là conubium, nhưng đôi khi hôn nhân của họ được công nhận, và nếu cả hai được trả tự do thì họ có thể kết hôn.[84] Sau những cuộc chiến tranh nô lệ dưới thời Cộng hòa, pháp luật dưới triều đại của Augustus và những người kế vị ông đã cho thấy một chiều hướng quan tâm đến việc kiểm soát các mối đe dọa từ các cuộc khởi nghĩa thông qua việc hạn chế kích thước của các nhóm lao động, và việc săn lùng nô lệ bỏ trốn.[85]
Về mặt pháp luật, một nô lệ không thể sở hữu tài sản,[86] nhưng nếu một nô lệ quản lý việc kinh doanh, người này có thể được trao cho một tài khoản cá nhân hoặc quỹ (peculium) mà có thể sử dụng như thể nó là của riêng mình. Các điều khoản của tài khoản này khác nhau tùy thuộc vào mức độ tin tưởng và hợp tác giữa người chủ nô với nô lệ: một nô lệ với năng khiếu kinh doanh có thể được cho phép dành nhiều thời gian cho việc tạo ra lợi nhuận, và có thể được phép thừa kế peculium, người này còn quản lý các nô lệ khác trong gia đình của chủ nô.[87] Trong một hộ gia đình hoặc nơi làm việc, một hệ thống cấp bậc giữa các nô lệ có thể tồn tại, với một nô lệ có đóng vai trò là ông chủ của nô lệ khác.[88]
Theo thời gian, nô lệ đã dần nhận được sự bảo vệ của pháp luật, trong đó họ có quyền nộp đơn khiếu nại chống lại người chủ của họ. Một dự luật buôn bán có thể chứa một điều khoản quy định rằng các nô lệ không được phép sử dụng cho nạn mại dâm, tuy rằng gái mại dâm ở La Mã cổ đại thường là nô lệ.[89] Với việc bùng phát buôn bán nô lệ thái giám trong những năm cuối thế kỷ 1 CN đã thúc đẩy đạo luật trong đó cấm thiến một nô lệ trái với ý muốn của họ “vì ham muốn hoặc lợi ích.”[90]
Trong giai đoạn bành trướng dưới thời Cộng hòa khi chế độ nô lệ đã trở nên phổ biến, tù nhân chiến tranh là một nguồn cung cấp nô lệ chính và cuộc chinh phục Hy Lạp đã đem về Rome thêm một số nô lệ có tay nghề cao và cả nô lệ có học thức. Nô lệ cũng được buôn bán trong các khu chợ, và đôi khi được bán bởi những tên cướp biển. Trẻ sơ sinh bị bỏ rơi và việc tự bán mình làm nô lệ của những người nghèo là những nguồn khác.[91]
Những nô lệ có tay nghề cao hoặc học thức có thể tích lũy được một peculium đủ lớn để mua lại sự tự do của họ, hoặc được chủ nô giải phóng. Việc giải phóng nô lệ đã trở nên đủ thường xuyên tới mức vào năm 2 trước Công nguyên một đạo luật (Lex Fufia Caninia) đã được ban hành trong đó giới hạn số lượng nô lệ mà một chủ nô được cho phép giải phóng trong di chúc của mình.[92]
Nô lệ được giải phóng
Roma khác với các thành bang Hy Lạp ở chỗ cho phép những người nô lệ được giải phóng trở thành công dân. Sau khi được giải phóng, một nô lệ đã từng thuộc về một công dân La Mã không chỉ được hưởng sự tự do thụ động từ quyền sở hữu, mà còn cả quyền tự do chính trị thực sự (Libertas), trong đó có cả quyền biểu quyết.[93] Một nô lệ mà đã đạt được Libertas, thì cũng còn là một libertus (“người được giải phóng”, Liberta nữ) nhờ mối quan hệ với chủ cũ của mình, và sau đó đã trở thành người bảo trợ của ông ta (Patronus): hai bên tiếp tục có những nghĩa vụ thông thường và hợp pháp với nhau. Những người nô lệ được giải phóng còn được xếp vào một tầng lớp xã hội, nói chung gọi là libertini, mặc dù các nhà văn sau đó sử dụng thuật ngữ libertus và libertinus.[94]
Một libertinus không có quyền nắm giữ chức vụ công hoặc giáo sĩ tối cao của nhà nước, nhưng người này có thể đóng một vai trò của một giáo sĩ trong tôn giáo thờ cúng hoàng đế. Ông ta cũng không thể kết hôn với một người phụ nữ từ một gia đình thuộc tầng lớp nguyên lão, cũng như bản thân ông ta không được phép đứng vào hàng ngũ nguyên lão, nhưng vào thời kì đầu của đế quốc, những nô lệ được giải phóng đã giữ vị trí chủ chốt trong bộ máy quan liêu của chính phủ nhiều tới mức Hadrianus đã phải hạn chế sự tham gia của họ bằng pháp luật.[95] Bất kỳ đứa trẻ nào được một nô lệ được giải phóng sinh ra thì đều là người tự do, với đầy đủ các quyền công dân.
Hệ thống đẳng cấp
Từ La tinh Ordo (số nhiều ordines) đề cập đến một sự phân biệt xã hội được dịch sang tiếng Anh với nhiều cách khác nhau như là “giai cấp, tầng lớp, đẳng cấp”, nhưng không có cái nào trong số đó là chính xác. Một mục đích của việc điều tra dân số La Mã là xác định một cá nhân thuộc về Ordo nào. Hai ordines cao nhất ở Roma là tầng lớp nguyên lão và kị sĩ. Bên ngoài Roma, decurion, hay còn được gọi là curiales (tiếng Hy Lạp:bouleutai), là Ordo thống trị cao nhất của một thành phố riêng lẻ.
“Nguyên lão”, bản thân nó thì không phải là một chức vụ được bầu ở La Mã cổ đại, một cá nhân được nhận vào Viện nguyên lão sau khi ông ta đã được bầu và giữ chức vụ là một thẩm phám hành pháp ít nhất một nhiệm kì. Một nguyên lão cũng phải đáp ứng một yêu cầu về tài sản tối thiểu là 1 triệu sestertii, vốn được xác định bởi những cuộc điều tra dân số.[96] Nero đã ban tặng nhiều tiền bạc cho một số nguyên lão từ các dòng họ lâu đời nhưng nay họ đã trở nên quá nghèo khổ để có thể đủ điều kiện. Không phải tất cả những người có đủ điều kiện Ordo senatorius đều được lựa chọn vào một vị trí trong Viện nguyên lão, mà trong đó yêu cầu có nơi cư trú hợp pháp tại Roma. Hoàng đế thường bổ sung những vị trí còn khuyết trong hội đồng 600 thành viên bằng cách bổ nhiệm.[97] Con trai của một nguyên lão thuộc Ordo senatorius cũng phải hội đủ điều kiện riêng của mình thì cũng mới được chấp nhận vào Viện Nguyên Lão. Một nguyên lão có thể bị mất ghế nếu ông ta vi phạm tiêu chuẩn đạo đức: ví dụ như ông ta bị cấm kết hôn với một phụ nữ được trả tự do hoặc chiến đấu trong đấu trường[98].
Dưới triều đại của Nero, các nguyên lão chủ yếu vẫn từ Roma và các vùng đất khác của Ý cùng với một số đến từ bán đảo Iberia và miền nam nước Pháp;. Những người đến từ các tỉnh nói tiếng Hy lạp ở phương Đông bắt đầu được thêm vào dưới thời Vespasianus [99] Vị nguyên lão đầu tiên tới từ tỉnh Cappadocia phía đông đã được thừa nhận dưới triều đại Marcus Aurelius.[100]
Các nguyên lão đã có một vầng hào quang uy tín và là tầng lớp thống trị truyền thống của những người nổi lên thông qua honorum cursus, con đường của sự nghiệp chính trị, nhưng tầng lớp kị sĩ của đế quốc lại thường nắm giữ sự giàu có và nhiều quyền lực chính trị hơn. Thành viên của tầng lớp kị sĩ được căn cứ vào tài sản, vào những ngày đầu của Roma, equites hay kị sĩ đã được phân biệt bởi việc họ có khả năng tham gia lực lượng kị binh trong quân đội (những “kị binh của nhân dân”), nhưng vào thời đế quốc, việc tham gia kị binh đã được tách riêng[101] Một người được coi là một Kị sĩ nếu như ông ta có giá trị tài sản là 400.000 sesterces và ba thế hệ trong gia đình sinh ra là người tự do thì mới đủ điều kiện.[102] Cuộc điều tra dân số vào năm 28 trước Công nguyên đã khám phá ra một số lượng lớn những người đủ điều kiện, và trong năm 14 CN, một ngàn kị sĩ đã được ghi nhận chỉ riêng tại Cadiz và Padua.[103] Tầng lớp kị sĩ còn nổi lên thông qua con đường binh nghiệp(tres militiae) để nắm giữ các chức vụ quan trọng như Thái thú và Kiểm sát trưởng trong chính quyền đế quốc.[104]
Sự nổi lên của các nguyên lão và kị sĩ đến từ các tỉnh là một khía cạnh của biến động xã hội trong ba thế kỷ đầu của đế quốc.[105] Tầng lớp quý tộc La Mã được dựa trên sự cạnh tranh, và không giống tầng lớp quý tộc châu Âu sau này, một gia đình La Mã không thể duy trì vị thế của nó chỉ đơn thuần thông qua thừa kế hoặc có được quyền sở hữu đất đai.[106] Được đứng vào những ordines cao hơn mang đến sự ưu đãi và đặc quyền, nhưng cũng có một số trách nhiệm. Vào thời cổ đại, mỗi một thành phố đều phải trông đợi vào sự tài trợ từ các công dân có thế lực của nó cho những công trình công cộng, các sự kiện, và các buổi lễ (munera), chứ không phải là thu nhập từ thuế, trong đó chủ yếu là hỗ trợ cho quân đội. Để duy trì địa vị thì đòi hỏi mỗi người đều phải có những khoản chi tiêu cá nhân lớn.[107] Những Decurion đã trở nên quan trọng đối với hoạt động của các thành phố tới mức vào giai đoạn cuối của đế quốc, khi mà những thành viên của Hội đồng thành phố ngày càng trở nên ít dần, những người đã đứng vào Viện nguyên lão lại được chính quyền trung ương khuyến khích từ bỏ vị trí của mình và trở về quê hương, trong một nỗ lực để duy trì các hoạt động dân sự.[108]
Sự bất bình đẳng
Khi mà nguyên tắc về sự bình đẳng của các công dân trước pháp luật thời cộng hòa bị lu mờ dần, các đặc quyền mang tính biểu tượng và xã hội của tầng lớp thượng lưu dẫn sự phân cấp một cách không chính thức ở bên trong xã hội La Mã thành hai tầng lớp đó là những người nắm giữ quyền cao chức trọng (honestiores) và những người thuộc tầng lớp thấp kém(humiliores). Nói chung, honestiores là những thành viên của ba “giai cấp” trên, cùng với một số sĩ quan quân đội.[109] Việc cấp quyền công dân cho tất cả cư dân vào năm 212 dường như đã thúc đẩy sự cạnh tranh giữa các tầng lớp thượng lưu vốn có địa vị cao hơn hẳn các công dân được xác nhân khác, đặc biệt là trong hệ thống tư pháp [110]
Chính quyền và quân đội
Ba trụ cột quan trọng của chính quyền đế quốc La Mã đó là chính quyền trung ương, quân đội, và chính quyền địa phương.[111] Quân đội thiết lập sự kiểm soát đối với các vùng đất thông qua chiến tranh, nhưng sau khi một thành phố hoặc một dân tộc đã chịu khuất phục, thì quân đội lại đảm nhiệm nhiệm vụ giữ gìn trật tự: bảo vệ các công dân La Mã (sau năm 212 SCN, là với tất cả cư dân tự do của Đế quốc), các vùng đất nông nghiệp mà nuôi sống họ, và địa điểm tôn giáo [112] Việc hợp tác với tầng lớp quý tộc đầy quyền lực ở các địa phương là điều cần thiết để duy trì trật tự, thu thập thông tin, và tăng thêm nguồn thu cho ngân khố. Người La Mã thường tiến hành lợi dụng tình trạng chia rẽ chính trị nội bộ bằng cách ủng hộ một trong hai phe:theo như quan điểm của Plutarch, “đó là sự bất hòa giữa các phe phái trong các thành phố mà dẫn đến việc mất quyền tự cai quản” “.[113]
Cộng với việc chứng minh lòng trung thành với Roma đã giúp họ giữ lại được những luật lệ riêng, và đồng thời có thể thu thuế tại địa phương của họ, và trong trường hợp đặc biệt sẽ được miễn thuế La Mã. Đặc quyền pháp lý và sự độc lập một cách tương đối là một động lực để tiếp tục giữ được vị thế tốt đối với Roma.[114] Sự cai quản của La Mã như vậy đã bị hạn chế, nhưng điều này lại tỏ ra hiệu quả trong việc sử dụng các nguồn lực có sẵn cho nó.[115]
Chính quyền trung ương
Quyền hạn của một vị hoàng đế (quyền lực tuyệt đối của ông) tồn tại ít nhất là trong lý thuyết, gồm có “quyền quan bảo dân” (potestas tribunicia) và “quyền quan trấn thủ của Hoàng đế” (Imperium proconsulare).[116] Trên lý thuyết, quyền hạn của quan bảo dân (tương tự như Quan bảo dân của người bình dân của nền cộng hòa cũ) khiến cho bản thân hoàng đế và chức vụ của ông trở thành bất khả xâm phạm, và đem lại cho hoàng đế quyền lực đối với chính quyền dân sự của Roma, bao gồm cả quyền lực để chủ trì và kiểm soát viện nguyên lão[117].
Quyền hạn của quan trấn thủ (tương tự như của các thống đốc quân sự, hoặc quan trấn thủ, dưới thời nền Cộng hòa cũ) đã đem lại cho ông quyền lực đối với toàn bộ quân đội La Mã. Ông cũng đã được giao những quyền hạn, mà dưới thời Cộng hòa, đã được dành cho viện nguyên lão và các hội đồng, bao gồm cả quyền tuyên bố chiến tranh, phê chuẩn các hiệp ước quốc tế, và đàm phán với các nhà lãnh đạo ngoại quốc[118].
Hoàng đế cũng có thẩm quyền để thực hiện một loạt các công việc đã được thực hiện bởi các kiểm duyệt viên, bao gồm cả quyền hạn kiểm soát các thành viên của viện nguyên lão[119] Ngoài ra, hoàng đế còn kiểm soát cả tôn giáo, vì từ khi là hoàng đế, ông cũng luôn luôn đảm nhiệm chức Pontifex Maximus (Đại Tư tế) và là thành viên của mỗi nhóm trong bốn nhóm thầy tế lớn.[118]. Trong khi những tước hiệu này đã được định rõ vào thời kì đầu của giai đoạn đế quốc, cuối cùng chúng cũng bị mất đi, và quyền lực của hoàng đế dần ít tính lập hiến và mang nhiều tính quân chủ hơn.[120]
Trên thực tế, quyền hạn của một vị hoàng đế và quyền lực của ông được dựa trên sự ủng hộ chính đến từ quân đội. Được trả lương bởi ngân khố hoàng gia, những lính lê dương này cũng đã thề một lời thề quân sự thường niên để tỏ lòng trung thành đối với ông, được gọi là Sacramentum.[121]
Sau khi một vị hoàng đế qua đời, trên lý thuyết, viện nguyên lão được quyền lựa chọn vị hoàng đế mới, nhưng hầu hết các hoàng đế đều đã chọn người kế vị riêng của họ, thường là một thành viên trong gia đình. Vị Hoàng đế mới phải nhanh chóng tìm kiếm một sự thừa nhận cho địa vị mới của ông ta và để ổn định bối cảnh chính trị. Không có vị hoàng đế có thể hy vọng sống sót, ít ra là trị vì, mà không có lòng trung nghĩa của đội Cận vệ của Hoàng đế La Mã và các quân đoàn. Để bảo đảm lòng trung thành của họ, hoàng đế thường ban cho họ donativum, một khoản tiền thưởng.
Quân đội
Các binh sĩ của quân đội đế quốc La Mã đều là những quân nhân chuyên nghiệp và họ tình nguyện tham gia phục vụ 25 năm trong quân ngũ. Nhiệm vụ chính của quân đội La Mã vào đầu thời kì đế quốc đầu đó là bảo vệ nền Thái bình La Mã (Pax Romana).[122] Ba bộ phận chính của quân đội đó là:
- Các đơn vị đồn trú tại Rome, trong đó bao gồm cả lực lượng vệ binh hoàng gia và vigile, những người có vai trò như là cảnh sát và nhân viên cứu hỏa;
- Quân đội ở các tỉnh, bao gồm cả các quân đoàn La Mã và các đạo quân trợ chiến được cung cấp bởi các tỉnh (auxilia);
- Hải quân.
Trong và sau cuộc nội chiến, Octavianus giảm số lượng to lớn của các Binh đoàn Lê dương La Mã (gồm hơn 60 Binh đoàn)[123] xuống còn 28 Binh đoàn – một con số dễ chấp nhận và kiểm soát hơn nhiều.[123] Một số Binh đoàn bị ngờ vực về sự trung thành chỉ đơn giản là bị sa thải. Các Binh đoàn khác được hợp nhất – sự thật này được gợi nên qua biệt hiệu Gemina (Anh em song sinh).[123]
Năm 9, các bộ tộc German tận diệt ba Binh đoàn La Mã trong trận rừng Teutoburg. Thảm họa này giảm số lượng các Binh đoàn xuống còn 25. Sau này, tổng số các Binh đoàn sẽ lại được tăng lên và trong vòng 300 năm sau, La Mã luôn luôn có chừng trên dưới 30 Binh đoàn.[124]
Augustus cũng thành lập đội Cận vệ của Hoàng đế La Mã (Praetoriani): chín cohorts có vẻ là để gìn giữ nền hòa bình chung và đóng quân tại Ý. Được trả lương hậu hĩnh hơn các Binh đoàn, các Cận vệ cũng phục vụ ngắn hạn hơn; thay vì phục vụ theo thời gian tiêu chuẩn của các Binh đoàn là 25 năm, họ về phép sau 16 năm tại nhiệm.[125]
Tuy quân trợ chiến (tiếng Latinh: auxilia = những hỗ trợ) không nổi danh các Binh đoàn, họ có tầm quan trọng không nhỏ. Khác với các Binh đoàn, quân trợ chiến được tuyển mộ từ người không có quyền công dân. Được tổ chức trong các đơn vị nhỏ hơn gồm toàn là lính cohort, họ được trả thù lao ít hơn các Binh đoàn, và sau 25 năm phục vụ trong quân đội, họ cùng các con mình được trao quyền công dân La Mã. Theo Tacitus[126] quân trợ chiến cũng có số lượng xấp xỉ bằng các Binh đoàn. Từ thời điểm đó La Mã có 25 Binh đoàn với khoảng 5.000 lính, ta suy ra quân trợ chiến cũng có chừng khoảng 125.000 binh sĩ, vậy là có xấp xỉ 250 trung đoàn trợ chiến.[127]
Lực lượng Hải quân La Mã (tiếng Latinh: Classis, dịch sát nghĩa. “hạm đội”) không chỉ hỗ trợ trong việc tiếp tế và vận tải của các Binh đoàn, nhưng cũng góp phần bảo vệ biên thùy ở các dòng sông Rhine và Donau. Một trách nhiệm của họ là bảo vệ những con đường buôn bán rất quan trọng trên biển chống lại mối đe dọa của cướp biển. Do đó, họ tuần tra khắp biển Địa Trung Hải, một phần của Bắc Đại Tây Dương (các bờ biển của Hispania, Gallia, và Britannia), và cũng hiện diện trên Biển Đen. Song, người La Mã vẫn coi Lục quân là một nhánh cao cấp và vinh hiển hơn.[128]
Chính quyền tỉnh
Quá trình để một vùng lãnh thổ bị sáp nhập trở thành một tỉnh đều phải trải qua ba bước: làm một sổ ghi danh sách các thành phố, tiến hành một cuộc tổng điều tra dân số, và vẽ bản đồ[129] Hơn nữa những hồ sơ lưu trữ của chính quyền còn bao gồm ngày sinh và qua đời, giao dịch bất động sản, thuế và những biên bản pháp lý[130] Trong thế kỷ 1 và 2, chính quyền trung ương đã phái khoảng 160 quan chức mỗi năm để cai trị các vùng đất bên ngoài Ý [131] Trong số các quan chức có các “thống đốc La Mã“, theo cách gọi bằng tiếng Anh: hoặc thẩm phán được bầu tại Rome, những người có tên trong viện nguyên lão và nhân dân La Mã, cai trị các tỉnh trực thuộc viện nguyên lão;. hoặc thống đốc, thường thuộc tầng lớp kị sĩ, những người nắm giữ quyền tuyệt đối của họ thay mặt cho hoàng đế ở những tỉnh không nằm dưới sự kiểm soát của viện nguyên lão, đặc biệt là tỉnh Ai Cập thuộc La Mã[132] Một thống đốc phải khiến cho bản thân ông ta trở nên gần gũi với người dân mà ông ta cai quản. Tuy nhiên, bộ máy giúp việc của ông ta lại rất nhỏ: những cấp dưới chính thức của ông ta (apparitores), bao gồm các vệ sĩ, sứ truyền lệnh, sứ giả, những người chép bản thảo, và cận vệ; Các Legate, cả dân sự và quân sự, thường là những người thuộc tầng lớp kị sĩ và bạn bè, đang trong độ tuổi và có kinh nghiệm, hộ tống ông ta nhưng không chính thức[133].
Các quan chức khác được bổ nhiệm đó là các giám sát tài chính của chính quyền.[131] Việc tách riêng trách nhiệm tài chính khỏi luật pháp và chính quyền là một cải cách ở thời kì đế quốc. Những kiểm sát trưởng thuộc tầng lớp kị sĩ mà ban đầu có quyền lực “ngoài vòng pháp luật và ngoài hiến pháp,” đã quản lý cả tài sản của nhà nước và một lượng lớn tài sản cá nhân của hoàng đế (res Privata).[133]
Luật La Mã
Tòa án La Mã nắm giữ quyền xét xử đầu tiên đối với các trường hợp liên quan đến công dân La Mã khắp đế quốc, nhưng lại có quá ít các công chức tư pháp để có thể áp đặt luật La Mã thống nhất ở các tỉnh. Hầu hết các vùng của miền đông của đế quốc đã có các bộ luật và những thủ tục pháp lý chính thức.[134] Nói chung, chính sách của La Mã là tôn trọng mos regionis (“truyền thống vùng” hay “luật pháp của địa phương”) và coi luật pháp địa phương như là một nguồn tiền lệ pháp lý và ổn định xã hội [135] Sự phù hợp giữa luật La Mã và luật địa phương được cho là phản ánh một ius gentium cơ bản, “luật của các quốc gia” hay luật quốc tế được coi là phổ biến và nhất quán giữa tất cả các cộng đồng con người[136]. Nếu một bộ luật tỉnh riêng biệt mâu thuẫn với luật La Mã hoặc luật pháp theo tục lệ, các quan tòa La Mã sẽ nghe kháng cáo, và hoàng đế nắm giữ thẩm quyền cuối cùng để đưa ra quyết định.[137]
Ở phía Tây, pháp luật đã được thi hành dựa trên cơ sở địa phương hóa cao độ hay nền tảng bộ lạc, và quyền sở hữu tư nhân có thể là một sự mới lạ của thời đại La Mã, đặc biệt là trong số các bộ tộc người Celt. Luật La Mã tạo điều kiện cho việc cho một tầng lớp thân La Mã có thể đạt được sự giàu có một cách thuận lợi thông qua việc có được đặc quyền mới của mình là công dân.[138] Sự mở rộng quyền công dân cho tất cả các cư dân tự do của đế quốc vào năm 212 đã được áp dụng thống nhất trong pháp luật La Mã, thay thế các bộ luật địa phương vốn áp dụng cho những người không phải là công dân. Những nỗ lực của Diocletianus nhằm để ổn định đế quốc sau khi kết thúc cuộc khủng hoảng của thế kỷ thứ ba bao gồm việc biên soạn hai bộ luật quan trọng trong vòng bốn năm đó là Codex Gregorianus và Codex Hermogenianus, để hướng dẫn việc cai quản các tỉnh theo những tiêu chuẩn pháp lý phù hợp.[139]
Thuế
Việc thu thuế vào thời đế quốc lên tới khoảng 5 phần trăm tổng sản lượng.[28] Tỷ lệ thuế điển hình đối với mỗi cá nhân dao động trong khoảng từ 2-5 phần trăm [140] Những luật lệ về thuế lại tạo ra sự “lúng túng” trong hệ thống phức tạp của các loại thuế trực tiếp và gián tiếp, một số được thu bằng tiền mặt và một số bằng hiện vật. Các loại thuế có thể được cụ thể cho một tỉnh, hoặc đối với các loại tài sản như: thủy sản, ruộng muối;. chúng có thể có kết quả trong một thời gian hạn chế [141] Việc thu thuế đã được chứng minh là điều cần thiết để có thể duy trì quân đội,[142] và người nộp thuế đôi khi có thể nhận được một khoản hoàn lại nếu quân đội cướp được một lượng chiến lợi phẩm dư thừa.[143] Thuế bằng hiện vật đã được chấp nhận từ các khu vực ít lưu hành tiền tệ, đặc biệt là đối với những người có thể cung cấp lương thực, hàng hoá đến các doanh trại quân đội.[144]
Các nguồn thu chính của việc thuế trực tiếp là các cá nhân, những người nộp thuế khoán và một khoản thuế đối với đất đai của họ, có thể hiểu như là một khoản thuế đối với sản lượng của nó hoặc năng lực sản xuất [140] Những khoản bổ sung có thể được nộp bởi những người hội đủ điều kiện miễn trừ nhất định;. Ví dụ, nông dân Ai Cập có thể ghi vào sổ các cánh đồng mà bỏ hoang và được miễn thuế tùy thuộc vào mức độ ngập lụt của sông Nile.[145] Nghĩa vụ nộp thuế được xác định căn cứ theo các cuộc điều tra dân số.
Một nguồn thu quan trọng của thuế gián thu là portoria, thuế quan và thuế cầu đường đối với việc nhập khẩu và xuất khẩu, bao gồm cả giữa các tỉnh.[140] Những khoản thuế đặc biệt còn được áp dụng đối với việc buôn bán nô lệ. Vào cuối triều đại của mình, Augustus tiến hành đánh thuế 4 phần trăm đối với việc bán nô lệ,[146] và sau này Nero chuyển từ thu thuế người mua sang thu thuế của người bán, những người phản ứng bằng cách tăng giá bán của họ.[147] Một chủ nô nếu giải phóng một nô lệ thì cũng phải trả “thuế tự do”, tính theo 5 phần trăm giá trị.[148]
Thuế thấp đã giúp cho tầng lớp quý tộc La Mã gia tăng sự giàu có của họ, mà bằng hoặc hơn cả nguồn thu của chính quyền trung ương. Một vị hoàng đế đôi khi bổ sung ngân khố của mình bằng cách tịch thu điền sản của những người “siêu giàu”, nhưng vào thời kì sau này, sự chống đối của những người giàu có vốn phải đóng thuế là một trong những yếu tố góp phần vào sự sụp đổ của đế quốc.[30]
Kinh tế
Moses Finley là người đề xướng chính cho quan điểm quan điểm rằng nền kinh tế La Mã là “kém phát triển và chưa hoàn thiện”, và nó mang đặc trưng của nền sản xuất nông nghiệp, với các trung tâm đô thị tiêu thụ nhiều hơn so với khả năng sản xuất của chúng trong điều kiện về thương mại và công nghiệp; các nghệ nhân có địa vị thấp, công nghệ chậm phát triển; và “thiếu hợp lý về kinh tế.” [149] Những quan điểm hiện tại thì lại phức tạp hơn. Những cuộc chinh phục lãnh thổ đã cho phép tiến hành một quá trình tái tổ chức quy mô lớn việc sử dụng đất mà tạo ra thặng dư nông nghiệp và sự chuyên môn hóa, đặc biệt là ở phía bắc châu Phi.[150] Một số thành phố được biết đến với các ngành công nghiệp cụ thể hoặc hoạt động thương mại, và quy mô xây dựng trong các khu vực đô thị đã cho thấy ngàng công nghiệp xây dựng đã đóng một vai trò quan trọng [150] Những cuộc giấy cói đã bảo tồn các phương pháp kế toán phức tạp cho thấy các yếu tố của chủ nghĩa duy lý kinh tế,[151] và cũng đã có sự lưu hành tiền tệ ở mức độ cao trong đế quốc[152] Mặc dù các phương tiện thông tin liên lạc và giao thông bị hạn chế vào thời cổ đại, việc vận chuyển hàng hóa vào thế kỷ 1 và 2 đã trải dài một cách rộng khắp, và các tuyến đường thương mại kết nối các nền kinh tế trong khu vực.[153] Những hợp đồng tiếp tế cho quân đội, mà vốn đóng quân ở tất cả các nơi trong đế quốc, đã thu hút các thương nhân địa phương ở gần các căn cứ (Castrum), trên địa bàn tỉnh, và giữa các tỉnh.[154] Đế quốc có lẽ được đánh giá tốt nhất ở việc có một mạng lưới các nền kinh tế khu vực, dựa trên một hình thức của “chủ nghĩa tư bản chính trị” trong đó nhà nước giám sát và quy định các hoạt động thương mại để đảm bảo nguồn thu của nó[155] Tăng trưởng kinh tế của đế quốc mặc dù không thể so sánh với các nền kinh tế hiện đại, nhưng nó đã lớn hơn so với hầu hết các xã hội khác trước khi tiến hành công nghiệp hóa.[151]
Tiền tệ và ngân hàng
Thời kì đầu đế quốc đã có sự lưu hành tiền tệ đạt đến một mức độ gần như phổ quát, với ý nghĩa của việc sử dụng tiền như một cách để thể hiện giá cả và các khoản nợ.[156] Đồng sestertius (số nhiều sestertii, tiếng Anh “sesterces”, ký hiệu là HS) là đơn vị cơ bản về mặt giá trị thanh toán vào thế kỷ thứ 4,[157] mặc dù đồng denarius bạc, trị giá bốn sesterces, cũng đã được sử dụng trong việc thanh toán vào triều đại Severus.[158] Đồng tiền có giá trị nhỏ nhất thường được lưu hành là đồng as (số nhiều asses), bằng một phần tư đồng sestertius.[159] Vàng nén và thỏi dường như không được tính là pecunia, “tiền”, và chỉ được sử dụng trên các vùng biên giới để giao dịch kinh doanh hoặc mua bất động sản. Người La Mã vào thế kỷ 1 và 2 tính số lượng tiền, chứ không phải cân chúng -một dấu hiệu cho thấy đồng tiền được định giá ngay trên mặt của nó và không phải dựa vào hàm lượng kim loại của đồng tiền. Khuynh hướng đối với tiền định danh này cuối cùng dẫn đến làm giảm giá trị của tiền xu La Mã, với những hậu quả để lại vào thời kì cuối của đế quốc.[160] Sự tiêu chuẩn hóa đối với tiền trong toàn đế quốc đã thúc đẩy thương mại và hội nhập thị trường [161] Với số lượng lớn tiền xu kim loại trong lưu thông đã làm tăng nguồn cung tiền cho các giao dịch hoặc tiết kiệm.[162]
Roma không có ngân hàng trung ương, và các quy định của hệ thống ngân hàng là tối thiểu. Ngân hàng vào thời cổ đại thường tiến hành dự trữ với số lượng nhỏ. Một ngân hàng điển hình thường có số vốn hạn chế, và thường chỉ có một người chủ, mặc dù một ngân hàng có thể có nhiều từ 6 tới 15 người chủ. Seneca thừa nhận rằng bất cứ ai có liên quan đến thương mại đều cần phải tiếp cận nguồn tín dụng.[163]
Một người chủ ngân hàng gửi tiền chuyên nghiệp (argentarius, coactor argentarius, hoặc sau này là nummularius) nhận và giữ những khoản tiền gửi trong một thời hạn nhất định hoặc không thời hạn và cho bên thứ ba vay tiền.[164] Tầng lớp nguyên lão đã tham gia rất nhiều vào việc cho tư nhân vay, cả các chủ nợ và khách hàng vay, cho vay từ tài sản cá nhân của họ trên cơ sở các mối quan hệ xã hội.[165] Chủ sở hữu của một món nợ có thể sử dụng nó như một phương tiện thanh toán bằng cách chuyển nó cho một bên khác, không dùng tiền mặt trao tay. Mặc dù đôi khi người ta cho rằng La Mã cổ đại thiếu “giấy” hoặc giao dịch tài liệu, các hệ thống của các ngân hàng trên khắp đế quốc cũng cho phép trao đổi một khoản tiền rất lớn mà không có sự vận chuyển tiền tự nhiên, một phần vì những rủi ro của việc di chuyển số lượng lớn tiền mặt, đặc biệt là bằng đường biển. Chỉ có một vụ thiếu tín dụng nghiêm trọng được biết đến và đã xảy ra vào đầu thời đế quốc, một cuộc khủng hoảng tín dụng vào năm 33 SCN mà khiến cho một số nguyên lão gặp phải rủi ro, chính quyền trung ương đã giải cứu thị trường thông qua một khoản vay 100 triệu HS được hoàng đế Tiberius thực hiện vào ngành ngân hàng (Mensae).[166] Nói chung, số vốn khả dụng vượt quá số lượng cần thiết cho khách hàng vay.[167] Bản thân chính quyền trung ương không vay tiền, và cũng không có nợ công để cần bù đắp cho thâm hụt ngân sách từ dự trữ tiền mặt.[168]
Các vị hoàng đế của triều đại Antoninus và Severus về mặt tổng thể đều đã làm mất giá trị đồng tiền, đặc biệt là đồng denarius, dưới áp lực của việc biên chế quân đội.[169] Lạm phát đột ngột dưới triều đại Commodus đã gây tổn hại đối với thị trường tín dụng.[167] Vào giữa những năm 200, nguồn cung tiền đồng giảm mạnh [170] Tình cảnh của cuộc khủng hoảng của thế kỷ thứ ba– chẳng hạn như việc giảm sút thương mại đường dài, hoạt động khai thác mỏ bị gián đoạn, và việc vận chuyển tiền đúc vàng ra bên ngoài đế quốc bởi những kẻ thù xâm lược- đã làm suy giảm mạnh nguồn cung tiền và ngành ngân hàng cho đến năm 300[171] Mặc dù tiền xu La Mã từ lâu đã là tiền định danh hoặc tiền tệ tín dụng, những lo ngại kinh tế chung đã lên đến đỉnh điểm dưới triều đại Aurelianus, và giới ngân hàng mất niềm tin vào đồng tiền hợp pháp của chính quyền trung ương. Mặc dù Diocletianus sau này giới thiệu đồng solidus vàng và những cải cách tiền tệ, thị trường tín dụng của đế quốc sẽ không bao giờ phục hồi mạnh mẽ lại như nó trước đây.[167]
Khai mỏ và luyện kim
Các khu vực khai thác khoáng sản chính của đế quốc là Tây Ban Nha (vàng, bạc, đồng, thiếc, chì); Gaul (vàng, bạc, sắt), Anh (chủ yếu là sắt, chì, thiếc), các tỉnh Danube (vàng, sắt); Macedonia và Thrace (vàng, bạc) và Tiểu Á (vàng, bạc, sắt, thiếc). Việc tập trung khai mỏ trên quy mô lớn – trong lòng đất và bằng các phương tiện khai thác lộ thiên và dưới lòng đất – đã diễn ra từ dưới triều đại của Augustus cho đến đầu thế kỷ thứ 3, khi sự bất ổn của đế quốc đã gián đoạn quá trình khai thác. Ví dụ như các mỏ vàng của Dacia đã có thể không còn được người La Mã khai thác sau khi tỉnh này bị từ bỏ vào năm 271. Khai thác mỏ dường như đã khôi phục lại được một phần trong suốt thế kỷ thứ 4.[172]
Khai thác thủy lực, mà được Pliny gọi là Ruina montium (“hủy hoại những ngọn núi”), đã cho phép khai thác các kim loại thường và kim loại quý trên quy mô công nghiệp nguyên thủy.[173] Tổng sản lượng sắt hàng năm ước tính khoảng 82.500 tấn[174] sản lượng đồng được sản xuất với tốc độ hàng năm là 15.000 tấn,[175] và chì là 80.000 tấn,[175] những cấp độ sản xuất chưa từng có cho đến cuộc cách mạng công nghiệp;[176] Chỉ riêng Tây Ban Nha đã chiếm 40 phần trăm sản lượng chì thế giới[177] Sản lượng chì cao là do nó là một sản phẩm phụ của quá trình khai thác bạc quy mô lớn đạt 200 tấn mỗi năm.[178] Vào giai đoạn cao điểm vào khoảng giữa thế kỷ thứ 2, kho bạc La Mã được ước tính có khoảng 10.000 tấn, lớn hơn từ 5 tới 10 lần hơn toàn bộ lượng bạc của châu Âu thời trung cổ và các Caliphate vào khoảng 800 SCN.[179] Như một dấu hiệu cho quy mô sản xuất kim loại của người La Mã, ô nhiễm chì trong các tảng băng ở Greenland tăng gấp bốn lần so với mức tiền sử của nó trong thời kỳ đế quốc, và sau đó tiếp tục giảm.[180]
Giao thông và vận chuyển
Đế quốc La Mã hoàn toàn bao quanh Địa Trung Hải, và họ gọi nó là “biển của chúng tôi” (Mare Nostrum).[182] Tàu thuyền của người La Mã đã đi lại khắp Địa Trung Hải cũng như các con sông chính của Đế quốc, trong đó có sông Guadalquivir, Ebro, Rhône, Rhine, sông Tiber và sông Nile.[183] Việc vận chuyển bằng đường biển thường được chọn nếu có thể, và vận chuyển hàng hóa bằng đường bộ là rất khó khăn.[184] Phương tiện đi lại, bánh xe, và tàu thuyền cho thấy sự tồn tại của một số lượng lớn các thợ mộc lành nghề.[185]
Vận tải bằng đường bộ thì sử dụng hệ thống các con đường La Mã tiên tiến. Các loại thuế bằng hiện vật được các cộng đồng đóng bao gồm việc cung cấp lương thực cho các nhân viên, động vật, hoặc phương tiện cho các cursus publicus, hệ thống bưu điện nhà nước và dịch vụ vận tải đã được Augustus thành lập[144] Các trạm ngựa nằm dọc theo những con đường mỗi 7-12 dặm La Mã, và có xu hướng phát triển thành một làng hoặc trạm buôn bán.[186] Một mansio (số nhiều mansiones) là một trạm dịch vụ tư nhân đặc quyền của triều đình đế quốc dành cho cursus publicus. Các nhân viên hỗ trợ tại một cơ sở như vậy bao gồm người dắt la, thư ký, thợ rèn, xe ngựa, một thầy thuốc thú y, một vài quân cảnh và người đưa thư. Khoảng cách giữa mansiones được xác định bằng quãng đường một chiếc xe ngựa có thể đi di chuyển trong một ngày.[186] La là loài động vật thường được sử dụng cho xe kéo, và nó có thể đi được khoảng 4 dặm mỗi giờ.[187] Như một ví dụ về tốc độ thông tin liên lạc, một người đưa tin ít nhất phải mất chín ngày để đi đến Rome từ Mainz thuộc tỉnh Thượng Germania, ngay cả khi đang có một vấn đề cấp bách[188] Ngoài các mansiones, một số quán rượu cũng cung cấp chỗ ở cũng như ăn uống, một nhãn được ghi lại trong một lần lưu lại cho thấy chi phí cho rượu vang, bánh mì, thức ăn cho con la, và chi phí của một gái mại dâm.[189]
Thương mại và hàng hóa
Các tỉnh La Mã buôn bán giữa chúng với nhau, nhưng thương mại còn mở rộng ra bên ngoài biên giới tới các khu vực xa xôi như Trung Quốc và Ấn Độ.[190] Các mặt hàng chính là ngũ cốc.[191] Ngoài ra còn buôn bán mặt hàng khác như dầu ô liu, các loại thực phẩm, garum (nước mắm), nô lệ, quặng và đồ vật kim loại, sợi và dệt may, gỗ, gốm, đồ thủy tinh, đá cẩm thạch, giấy cói, gia vị và dược liệu, ngà voi, ngọc trai và đá quý.[192]
Lao động và việc làm
Những dòng chữ khắc ghi lại 268 ngành nghề khác nhau trong thành phố Rome, và 85 ở Pompeii.[193] Hiệp hội nghề nghiệp hoặc các Hội thương gia (collegia) được chứng thực cho một loạt các ngành nghề, trong đó có ngư dân (piscatores), người buôn muối (salinatores), người buôn bán dầu ô liu (olivarii), người làm trò mua vui (scaenici), người buôn bán gia súc (pecuarii), thợ kim hoàn (aurifices), người đánh xe (asinarii hoặc muliones), và thợ đá (lapidarii) [194] Đôi khi có những nghề khá đặc biệt: một collegium tại Rome bị hạn chế nghiêm ngặt đối với thợ thủ công làm việc với ngà voi và gỗ cam quýt.[195]
Các công việc được thực hiện bởi những người nô lệ rơi vào năm loại chung: nội trợ, trên các văn bia ghi lại ít nhất 55 công việc khác nhau trong gia đình, phục vụ hoàng gia hoặc công cộng; hàng thủ công đô thị và dịch vụ, nông nghiệp và khai thác khoáng sản[196] Tù nhân cung cấp phần lớn lao động trong các mỏ hoặc mỏ đá, nơi mà điều kiện làm việc nổi tiếng là tàn bạo.[197] Trong thực tế, có rất ít sự phân công lao động giữa nô lệ và người tự do. Một số lượng lớn những người lao động thông thường được sử dụng trong nông nghiệp: trong hệ thống canh tác công nghiệp của Ý (latifundia), có thể chủ yếu là nô lệ, nhưng trên khắp đế quốc, nô lệ lao động trong nông nghiệp có lẽ là ít quan trọng hơn so với các hình thức lao động phụ thuộc vào những người về cơ bản không phải là nô lệ.[198]
Dệt may và sản xuất trang phục là một nguồn việc làm chính. Vải và cả áo quần đã hoàn thành được giao dịch giữa các dân tộc của đế quốc mà có sản phẩm thường được đặt tên theo tên gọi của họ hay một thị trấn đặc biệt, giống như một “nhãn hiệu” thời trang.[199]
GDP
Các sử gia kinh tế có tính toán khác nhau về sản phẩm quốc nội của nền kinh tế La Mã.[200] Trong những năm 14, 100, và 150 SCN, ước tính GDP bình quân đầu người khoảng từ 166 tới 380 HS. GDP bình quân đầu người của Ý được ước tính là cao hơn từ 40 [201] đến 66 phần trăm [202] so với phần còn lại của đế quốc, do thuyên chuyển thuế từ các tỉnh và sự tập trung thu nhập của tầng lớp có địa vị ở trung tâm của đế quốc.
Kiến trúc và kĩ thuật xây dựng
Những đóng góp chính của người La Mã đối với kiến trúc là cung vòm và mái vòm. Ngay cả sau khi trải qua hơn 2.000 năm một số cấu trúc La Mã vẫn còn đứng vững, một phần do những phương pháp chế tạo xi măng và bê tông tinh vi [203][204] Các con đường La Mã được coi là những con đường tiên tiến nhất xây dựng cho đến đầu thế kỷ 19. Hệ thống đường xá tạo điều kiện cho việc duy trì trật tự của quân đội, giao thông và thương mại. Những con đường có thể chịu được lũ lụt và các mối đe dọa môi trường khác. Ngay cả sau khi chính quyền trung ương sụp đổ, một số tuyến đường vẫn có thể sử dụng trong hơn một ngàn năm.
Các cây cầu La Mã là một trong những cây cầu lớn và bền vững đầu tiên, chúng được xây dựng từ đá cùng với kiểu kiến trúc cung vòm như cấu trúc cơ bản. Vật liệu được sử dụng nhiều nhất bê tông. Cây cầu La Mã lớn nhất là cây cầu Trajan bắc qua hạ lưu sông Danube, nó được xây dựng bởi Apollodorus của Damascus và vẫn là cây dài nhất đã được xây dựng cả về chiều dài tổng thể và chiều dài trong hơn một thiên niên kỷ.[205]
Người La Mã đã xây dựng nhiều đập để trữ nước, chẳng hạn như các đập Subiaco, hai trong số đó cấp nước cho Anio Novus, một trong những hệ thống cầu máng lớn nhất của Roma.[206] Họ đã xây dựng 72 đập chỉ riêng trên bán đảo Iberia, và một số lượng nhiều hơn thế nữa được biết đến trên khắp Đế quốc, và một số vẫn còn được sử dụng. Một số đập bằng đất ở nước Anh từ thời La Mã cũng đã được biết đến, trong đó có một ví dụ đã được bảo quản tốt là ở Longovicium (Lanchester).
Người La Mã đã xây dựng nhiều cầu máng. Một luận án còn sót lại tới ngày nay của Frontinus, người từng giữ chức vụ curator aquarum (ủy viên về nước) dưới thời Nerva, đã phản ánh vai trò hành chính quan trọng đối với việc bảo đảm cung cấp nước. Sau khi nước đi qua cầu máng, nó được tập trung vào các bể chứa nước và theo các đường ống để tới các đài phun nước công cộng, phòng tắm, nhà vệ sinh, hoặc các khu công nghiệp.[207] Các hệ thống cống dẫn nước chính trong thành phố Roma là Aqua Claudia và Aqua Marcia.[208] Một hệ thống phức tạp còn được xây dựng để cung cấp nước cho Constantinoplis từ nơi cách nó hơn 120 km dọc theo một tuyến đường quanh co dài hơn 336 km.[209] Người La Mã cũng đã sử dụng cống dẫn nước trong hoạt động khai thác khoáng sản phong phú của họ trên toàn đế quốc, tại các địa điểm như Las Médulas và Dolaucothi ở miền Nam xứ Wales.[210]
Lịch sử quân sự
Thời kì Nguyên thủ (27 TCN-235 CN)
Giữa các triều đại của hoàng đế Augustus và Traianus, Đế quốc La Mã đã giành được những vùng lãnh thổ rộng lớn ở cả phía Đông và phía Tây. Ở phía Tây, sau một vài chiến thắng trong năm 16 TCN,,[211] quân đội La Mã đã mở rộng biên giới đế quốc về phía bắc và phía đông của Gaul, chinh phục rất nhiều đất đai xứ Germania. Mặc dù vậy, La Mã đã bị mất một đạo quân lớn cùng với hầu hết binh lính của nó với thảm bại của Varus trong trận rừng Teutoburg vào năm 9 CN.[212][213][214] Được xem là thất bại quân sự lớn nhất của Đế quốc La Mã, thảm họa này đã chấm dứt quá trình bành trướng của họ về mạn Đông sông Rhine.[215][216]
La Mã sau đó đã hồi phục và tiếp tục bành trướng và vượt ra ngoài biên giới của thế giới được biết đến. Dưới thời Tiberius, tướng Germanicus lại tổ chức các chiến dịch tấn công Germania trong các năm 15 – 17, nhưng không mấy thành công và chịu nhiều thiệt hại[217]. Mặc dù vậy, để tuyên dương những trận thắng của Germanicus trước quân German trong các chiến dịch của mình, ông được Hoàng đế tổ chức lễ diễu binh khải hoàn vào năm 17.[218] Người La Mã xâm chiếm đảo Anh vào năm 43,[219] chiếm đóng khu vực nội địa,,[220] và xây dựng hai căn cứ quân sự để bảo vệ vùng đất này chống lại các cuộc khởi nghĩa và những cuộc tấn công từ phía bắc.
Hoàng đế Claudius đã ra lệnh tạm dừng các cuộc tấn công hơn nữa trên khắp sông Rhine,[221] và thiết lập nên giới hạn cố định cho sự mở rộng của đế quốc theo hướng này.[222]. Xa hơn về phía đông, Traianus chuyển sự chú ý của ông tới Dacia.[223][224][225] Sau một số lượng không chắc chắn các trận chiến xảy ra, Trajan tiến vào Dacia,,[226] bao vây kinh đô của người Dacia và san bằng nó[227] Cùng với việc dẹp yên Dacia, Trajan sau đó xâm chiếm đế quốc Parthia ở phía đông, những cuộc chinh phục của ông đã khiến cho Đế quốc La Mã mở rộng đến đỉnh điểm.
Vào năm 69, Marcus Salvius Otho đã sát hại hoàng đế Galba [228][229] và tự mình xưng đế,[230][231] Tuy nhiên, Vitellius cũng tấn phong mình làm Hoàng đế.[232][233] Otho sau đó đã rời Roma, và giao chiến với Vitellius trong trận Bedriacum lần thứ nhất,[234] nhưng quân đội của phe Otho lại thua trận và buộc phải rút về trại của họ,[235] và ngày hôm sau họ đầu hàng lực lượng của phe Vitellius.[236] Trong khi đó, các lực lượng quân đội đang đóng quân tại các tỉnh Trung Đông như Judaea và Syria đã tôn Vespasianus lên làm hoàng đế.[234] Quân đội của Vespasianus và Vitellius sau đó đã giao tranh trong trận Bedriacum lần thứ hai,[234][237] kết quả là quân đội của phe Vitellius bị đánh tan tác.[238] Vespasianus, sau khi thành công trong việc kết thúc cuộc nội chiến, đã được tuyên bố làm hoàng đế.
Cuộc chiến tranh Do Thái-La Mã lần thứ nhất, đôi khi được gọi là Cuộc đại khởi nghĩa, là cuộc khởi nghĩa đầu tiên trong ba cuộc khởi nghĩa lớn của người Do Thái ở tỉnh Judaea chống lại Đế quốc La Mã.[239] Những thành công ban đầu của người Do Thái khi chống lại La Mã chỉ càng thu hút thêm sự chú ý lớn hơn từ Hoàng đế Nero, ông ta đã giao cho tướng Vespasianus nhiệm vụ đè bẹp cuộc khởi nghĩa. Đến năm 68, sự kháng cự của người Do Thái ở khu vực phía Bắc, vùng Galile, đã bị nghiền nát [240][241] và trong năm 70 năm, Jerusalem đã bị chiếm cùng với đó Đền thờ thứ hai đã bị phá hủy. Năm 115, một cuộc khởi nghĩa lại tiếp tục nổ ra trong tỉnh, dẫn đến cuộc chiến tranh Do Thái-La Mã lần thứ hai mà còn được gọi là Chiến tranh Kitos, và một lần nữa là vào năm 132, lần này được gọi là cuộc khởi nghĩa của Bar Kokhba. Cả hai cuộc khởi nghĩa này đều bị đàn áp dã man.
Do đã triển khai lực lượng kỵ binh nặng hùng mạnh và lực lượng kị cung cơ động, Đế chế Parthia là kẻ thù ghê gớm nhất của Đế quốc La Mã ở phía đông. Trajan đã tiến hành chiến dịch chống lại người Parthia và ông đã chiếm được kinh đô của họ trong một thời gian ngắn, đặt một vị vua bù nhìn lên ngai vàng, nhưng các vùng lãnh thổ này sau đó đã bị từ bỏ. Một Đế quốc Parthia phục hưng lại tấn công La Mã năm 161, và đánh bại hai đạo quân La Mã. Tướng Gaius Avidius Cassius được lệnh phản kích Parthia đang hồi sinh vào năm 162. Thành Seleucia trên sông Tigris của Parthia bị phá hủy, và người Parthia giảng hòa nhưng bị buộc phải nhượng vùng Tây Lưỡng Hà cho La Mã.[242]
Năm 197, Hoàng đế Septimius Severus phát động một cuộc chiến ngắn gọn chống Đế quốc Parthia, trong đó La Mã giành thắng lợi và cướp phá đế đô của Parthia, một nửa vùng Lưỡng Hà được giao trả cho La Mã. Hoàng đế Caracalla xuất binh đến Parthia vào năm 217 từ Edessa để khơi mào một cuộc chiến chống lại họ, nhưng ông bị ám sát khi đang ra quân.[243] Năm 224, Đế quốc Parthia bị tiêu diệt không phải là do người La Mã mà là do cuộc khởi nghĩa của vua chư hầu Ba Tư là Ardashir, dẫn đến sự thành lập nhà Sassanid của Đế quốc Ba Tư, thay thế Parthia làm kình địch của La Mã ở phía Đông.
Các vị hoàng đế trại binh và gốc Illyria (235–284) cùng với chế độ chuyên quyền (284-395)
Mặc dù lịch sử chưa xác minh rõ ràng, một vài nhóm dân German, Celt, và những sắc dân pha trộn Celt-German đã định cư trên lãnh thổ Germania từ thế kỷ 1 trở đi. Vấn đề quan trọng của các nhóm bộ tộc lớn trên biên giới hầu như là giống hết tình hình mà La Mã phải đối mặt trong những thế kỷ trước, và thế kỷ thứ 3 đã chứng kiến một sự gia tăng đáng kể những mối đe dọa lớn này.[244][245]
Các nhóm chiến binh người Alamanni liên tục vượt qua biên giới, tấn công Thượng Germania nhiều tới mức mà họ gần như liên tục lâm chiến với Đế quốc La Mã. Tuy nhiên, cuộc tấn công quy mô lớn của họ vào sâu trong lãnh thổ La Mã đã không xảy ra cho đến năm 268. Trong năm đó người La Mã đã bị buộc phải lấy đi rất nhiều binh lực ở biên cương Germaniađ để đáp trả cuộc xâm lược ồ ạt của một liên minh các bộ lạc Đức khác, người Goth, từ phía đông.
Người Alamanni nhanh chóng nắm lấy cơ hội tiến hành một cuộc xâm lược lớn nhằm vào Gaul và miền Bắc Italia. Tuy nhiên, người Visigoth đã bị đánh bại trong trận chiến vào mùa hè năm đó và sau đó họ lại tiếp tục thua chạy tan tác trong trận Naissus [246]
Người Alamanni mặt khác lại tiếp tục cuộc tấn công của họ nhằm vào Italia gần như ngay lập tức. Mặc dù họ đã đánh bại Aurelianus trong trận Placentia vào năm 271 nhưng họ đã bị đánh lui chỉ một thời gian ngắn sau đó, và họ chỉ tái nổi lên sau năm mươi năm nữa. Trong năm 378, người Goth đã đánh tan tác quân đội của đế quốc Đông La Mã tại trận Hadrianopolis.[247][248]
Đồng thời, người Frank đã tiến hành cướp bóc suốt khu vực Biển Bắc và eo biển Anh,[249] Người Vandal thì hối hả vượt qua sông Rhine, người Iuthungi tiến đánh khu vực sông Danube, người Iazyge, Carpi và người Taifali quấy rối Dacia, và người Gepids gia nhập với người Goth và người Heruli trong các cuộc tấn công quanh Biển Đen [250] Vào đầu thế kỷ thứ 5, áp lực nhằm vào biên giới phía tây của La Mã đã gia tăng mãnh liệt.
Văn hóa
Cuộc sống ở Đế chế La Mã thường xoay quanh thành phố Roma, và bảy ngọn đồi nổi tiếng của nó. Thành phố cũng đã có một số nhà hát,[251] gymnasia, các quán rượu, phòng tắm và nhà thổ. Trên khắp các vùng đất nằm dưới sự kiểm soát của Rome, trình độ kiến trúc các căn nhà ở đều rất khiêm tốn tới cả những biệt thự thôn quê, và ngay trong kinh đô Rome, các căn nhà ở trên đồi Palatine thanh lịch, mà từ đó từ “cung điện” được hình thành. Phần lớn dân số sống ở trung tâm thành phố, gói gọn trong các khu nhà chung cư.
Hầu hết các thị trấn và thành phố La Mã đều đã có một khu chợ và các đền thờ, cũng như chính bản thân thành phố Roma. Hệ thống cống dẫn nước được xây dựng để đưa nước đến các trung tâm đô thị[252] và được sử dụng như một con đường để nhập khẩu rượu vang và dầu từ nước ngoài. Địa chủ thường cư trú ở các thành phố và việc chăm sóc điền trang của họ được giao lại cho những người quản lý trang trại. Để kích thích năng suất lao động cao hơn nhiều, nhiều địa chủ đã giải phóng một số lượng lớn nô lệ. Vào triều đại của Augustus, các nô lệ Hy Lạp có học thức trong nhà đã dạy học cho các trẻ em nam La Mã (đôi khi ngay cả các cô gái). Các tác phẩm điêu khắc Hy Lạp được dùng để trang trí cảnh quan cho khu vườn mang phong cách Hy Lạp trên đồi Palatine hoặc trong các biệt thự.
Nhiều khía cạnh của văn hóa La Mã đã được tiếp thu từ người Etruscan và người Hy Lạp.[253] Trong kiến trúc và điêu khắc, sự khác biệt giữa các hình mẫu Hy Lạp và những bức họa La Mã là rõ ràng. Đóng góp chính của người La Mã cho nghệ thuật kiến trúc là khung vòm và mái vòm.
Chế độ nô lệ và nô lệ là một phần của trật tự xã hội. Có rất nhiều chợ nô lệ, ở nơi đó họ có thể bị mua và bán. Nhiều nô lệ có thể được giải phóng bởi những người chủ của họ, một số nô lệ có thể tiết kiệm được tiền để mua lại sự tự do của mình. Người ta ước tính rằng hơn 25% dân số La Mã đã làm nô lệ.[254][255]
Giao thông
Địa Trung Hải tấp nập thuyền bè đi lại, đặc biệt trong khoảng tháng 3 đến tháng 11 là thời gian có gió thuận lợi. Ngoài ra còn có hệ thống đường xá hoàn chỉnh trong khắp đế quốc, nhờ đó việc chuyển quân và chuyển thư dễ dàng, nhanh chóng.
Dân cư
Thời đầu Công Nguyên khoảng 50 triệu người. Quân đội ít nhưng tinh nhuệ. Có ba thành phố lớn: La Mã là trung tâm đầu não của đế quốc, dân số khoảng 1 triệu, nhiều người thuộc giới lãnh đạo. Alexandria ở Ai Cập, phía nam Địa Trung hải, là trung tâm văn hóa, có thư viện nổi tiếng thời đó, kiều dân Do Thái chiếm 1/3 số dân ở đây. Antiokhia (Antioch), từng là thủ đô xứ Syria cổ (nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ), nơi Kitô giáo phát triển rất sớm.
Tôn giáo
Sự mở rộng của đế quốc đồng nghĩa với việc cư dân La Mã bao gồm người đến từ nhiều nền văn hóa khác nhau, sự cúng bái những vị thần với số lượng ngày một gia tăng được khoan dung và chấp nhận. Chính quyền Đế quốc nói riêng và người La Mã nói chung, đều có xu hướng rất khoan dung cho phần lớn tôn giáo và tín ngưỡng, sao cho họ không gây bất an. Điều đó dễ dàng được các đức tin khác đồng thuận do các nghi thức tế thần và lễ hội La Mã thường được thêm bớt cho phù hợp với văn hóa và bản sắc địa phương. Do người La Mã theo Đa Thần giáo, họ cũng dễ dàng đồng hòa thần linh của các tộc người mà họ chinh phạt.[256] Một cá nhân có thể cúng tế cả chư thần La Mã để thể hiện bản sắc La Mã của anh ta và tôn giáo cá nhân, vốn được xem là một phần của đặc điểm cá nhân của anh em. Cũng có những giai đoạn chính quyền tổ chức các cuộc bách hại, nhất là với Kitô giáo.
Sự thờ cúng Hoàng đế
Trong một nỗ lực nhằm để tăng cường lòng trung thành, các cư dân của đế quốc đã được kêu gọi tham gia thờ cúng hoàng đế để tỏ lòng tôn kính đối với những vị hoàng đế (thường là đã qua đời) như là các á thần [257] Một vài hoàng đế tự mình tuyên bố là vị thần trong khi đang còn sống với hoàng đế, đó là các trường hợp ngoại lệ và những vị hoàng đế này vào thời điểm đó bị coi là mất trí một cách rộng rãi (chẳng hạn như Caligula). Làm như vậy trong giai đoạn đầu thời đế quốc sẽ mạo hiểm tiết lộ một cách nông cạn những gì mà Hoàng đế Augustus gọi là “khôi phục nhà nước Cộng hòa”. Kể từ đó, công cụ này chủ yếu là cách mà mỗi một vị Hoàng đế sử dụng để kiềm chế thần dân của mình.
Tham khảo
- Ghi chú
- ^ Các tên khác là Res publica Romania. Res publica dùng để chỉ toàn bộ lãnh thổ đế quốc như một cộng đồng thịnh vượng chung, cụm từ này có thể dùng cho cả thời kì Cộng hòa và thời kì Đế quốc. Imperium Romanum dùng để chỉ phần lãnh thổ được mở rộng của La Mã. Romania xuất hiện trong các văn tự Hy Lạp và Latinh từ thế kỉ thứ 4. (Xem Wolff, R.L. Romania: The Latin Empire of Constantinople. In: Speculum, 23 (1948), tr. 1-34 (tr. 2-3).)
- ^ Trong cuộc đấu tranh của cuối cùng của nền Cộng hòa, hàng trăm Nghị viên đã bị sát hại, và Nghị viện La Mã đã bị thay đổi bởi những người ủng hộ Bộ ba trụ cột đầu tiên và những người theo phe Bộ ba trụ cột thứ hai.
- ^ Octavianus/Augustus chính thức tuyên bố cứu vớt nước Cộng hòa La Mã và cẩn thận ngụy trang quyền lực của mình dưới kiểu hình thức cộng hòa, các Tổng tài tiếp tục được bầu, và Nghị viên vẫn còn nhóm họp trong Viện nguyên lão La Mã. Tuy nhiên, Octavian sau khi lên ngôi hoàng đế, đã đặt ảnh hưởng của mình đến tất cả mọi thứ và kiểm soát các quyết định cuối cùng, đã có những quân đoàn Lê dương ủng hộ ông, nếu nó trở nên cần thiết.
- Trích dẫn
- ^ Constantine I (306–337 AD) by Hans A. Pohlsander. De Imperatoribus Romanis. Written 2004-1-8. Truy cập 2007-3-20.
- ^ a ă â b Taagepera, Rein (1979). “Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.”. Social Science History (Duke University Press) 3 (3/4): 125. doi:10.2307/1170959. JSTOR 10.2307/1170959.
- ^ John D. Durand, Historical Estimates of World Population: An Evaluation, 1977, pp. 253–296.
- ^ “Roman Empire – Britannica Online Encyclopedia”. http://www.britannica.com. Truy cập ngày 9 tháng 7 năm 2008.
- ^ “Roman Empire”, Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2008
- ^ “Pax Romana”. Britannica Online Encyclopedia.
- ^ Parker, Philip, “The Empire Stops Here”. tr.2.
- ^ Christopher Kelly, The Roman Empire: A Very Short Introduction (Oxford University Press, 2006), p. 4ff.; Claude Nicolet, Space, Geography, and Politics in the Early Roman Empire (University of Michigan Press, 1991, originally published in French 1988), pp. 1, 15; T. Corey Brennan, The Praetorship in the Roman Republic (Oxford University Press, 2000), p. 605 et passim; Clifford Ando, “From Republic to Empire,” in The Oxford Handbook of Social Relations in the Roman World (Oxford University Press, pp. 39–40.
- ^ Clifford Ando, “The Administration of the Provinces,” in A Companion to the Roman Empire (Blackwell, 2010), p. 179.
- ^ Nicolet, Space, Geography, and Politics in the Early Roman Empire, pp. 1, 15; Olivier Hekster and Ted Kaizer, preface to Frontiers in the Roman World. Proceedings of the Ninth Workshop of the International Network Impact of Empire (Durham, 16–ngày 19 tháng 4 năm 2009) (Brill, 2011), p. viii; Andrew Lintott, The Constitution of the Roman Republic (Oxford University Press, 1999), p. 114; W. Eder, “The Augustan Principate as Binding Link,” in Between Republic and Empire (University of California Press, 1993), p. 98.
- ^ Mary T. Boatwright, Hadrian and the Cities of the Roman Empire (Princeton University Press, 2000), p. 4.
- ^ Yaron Z. Eliav, “Jews and Judaism 70–429 CE,” in A Companion to the Roman Empire (Blackwell, 2010), p. 571.
- ^ Dio Cassius 72.36.4, Loeb edition translated E. Cary
- ^ Brown, P., The World of Late Antiquity, London 1971, p. 22.
- ^ Adrian Goldsworth, How Rome Fell: Death of a Superpower (Yale University Press, 2009), pp. 405–415.
- ^ Potter, David. The Roman Empire at Bay. 296–98.
- ^ Chester G. Starr, A History of the Ancient World, Second Edition. Oxford University Press, 1974. pp. 670–678.
- ^ Isaac Asimov. Asimov’s Chronology of the World. Harper Collins, 1989. p. 110.
- ^ Asimov, p. 198.
- ^ Kelly, The Roman Empire, p. 3.
- ^ Nicolet, Space, Geography, and Politics in the Early Roman Empire, p. 29; translated as “power without end” in Pat Southern, The Roman Empire from Severus to Constantine (Routledge, 2001), p. 16.
- ^ Vergil, Aeneid 1.278; Nicolet, Space, Geography, and Politics, p. 29; David J. Mattingly, Imperialism, Power, and Identity: Experiencing the Roman Empire (Princeton University Press, 2011), p. 15; G. Moretti, “The Other World and the ‘Antipodes’: The Myth of Unknown Countries between Antiquity and the Renaissance,” in The Classical Tradition and the Americas: European Images of the Americas (Walter de Gruyter, 1993), p. 257; Southern, The Roman Empire from Severus to Constantine, p. 16.
- ^ Prudentius (348–413) in particular Christianizes the theme in his poetry, as noted by Marc Mastrangelo, The Roman Self in Late Antiquity: Prudentius and the Poetics of the Soul (Johns Hopkins University Press, 2008), pp. 73, 203. St. Augustine, however, distinguished between the secular and eternal “Rome” in The City of God. See also J. Rufus Fears, “The Cult of Jupiter and Roman Imperial Ideology,” Aufstieg und Niedergang der römischen Welt II.17.1 (1981), p. 136 et passim, on how Classical Roman ideology influenced Christian Imperial doctrine; Peter Fibiger Bang, “The King of Kings: Universal Hegemony, Imperial Power, and a New Comparative History of Rome,” in The Roman Empire in Context: Historical and Comparative Perspectives (John Wiley & Sons, 2011); and the Greek concept of globalism (oikouménē).
- ^ Nicolet, Space, Geography, and Politics, pp. 7–8.
- ^ Nicolet, Space, Geography, and Politics, pp. 9, 16.
- ^ Nicolet, Space, Geography, and Politics, pp. 10–11.
- ^ Southern, The Roman Empire from Severus to Constantine, p. 14.
- ^ a ă Keith Hopkins, “The Political Economy of the Roman Empire,” in The Dynamics of Ancient Empires: State Power from Assyria to Byzantium (Oxford University Press, 2009), p. 183.
- ^ Kelly, The Roman Empire, p. 1.
- ^ a ă Hopkins, “The Political Economy of the Roman Empire,” p. 184.
- ^ Raymond W. Goldsmith,”An Estimate of the Size and Structure of the National Product of the Early Roman Empire”, Review of Income and Wealth, 30.3 (1984), pp. 263–288, especially p. 263.
- ^ Walter Scheidel: Population and demography, Princeton/Stanford Working Papers in Classics, Version 1.0, April 2006, p. 9
- ^ W.V. Harris, “Trade,” in The Cambridge Ancient History: The High Empire A.D. 70–192 (Cambridge University Press, 2000), vol. 11, p. 721.
- ^ Southern, The Roman Empire from Severus to Constantine, pp. 14–16.
- ^ Olivier Hekster and Ted Kaizer, preface to Frontiers in the Roman World. Proceedings of the Ninth Workshop of the International Network Impact of Empire (Durhan, 16–ngày 19 tháng 4 năm 2009) (Brill, 2011), p. viii.
- ^ Greg Woolf, editor, Cambridge Illustrated History of the Roman World (Cambridge: Ivy Press, 2003), p. 340; Thorsten Opper, Hadrian: Empire and Conflict (Harvard University Press, 2008), p. 64; Nic Fields, Hadrian’s Wall AD 122–410, which was, of course, at the bottom of Hadrian’s garden. (Osprey Publishing, 2003), p. 35.
- ^ Vergil, Aeneid 12.834 and 837: “they will keep the speech (sermo) and mores of their fathers … and I will make them all Latins with one mode of expression (uno ore, literally “with one mouth”), in a speech attributed to Rome’s supreme deity Jupiter; Bruno Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” translated by James Clackson, in A Companion to the Latin Language (Blackwell, 2011), pp. 549, 563; J.N. Adams, “Romanitas and the Latin Language,” Classical Quarterly 53.1 (2003), p. 184.
- ^ Adams, “Romanitas and the Latin Language,” pp. 186–187.
- ^ Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” pp. 554, 556.
- ^ Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” p. 549; Charles Freeman, The Greek Achievement: The Foundation of the Western World (New York: Penguin, 1999), pp. 389–433.
- ^ Augustine of Hippo, De Civitate Dei 19.7.18, as cited by Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” p. 549.
- ^ Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” p. 549, citing Plutarch, Life of Alexander 47.6.
- ^ Fergus Millar, A Greek Roman Empire: Power and Belief under Theodosius II (408–450) (University of California Press, 2006), p. 279; Warren Treadgold, “A History of the Byzantine State and Society” (Stanford University Press, 1997), p. 5.
- ^ Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” p. 553.
- ^ Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” pp. 550–552.
- ^ a ă Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” p. 552.
- ^ Suetonius, Life of Claudius 42.
- ^ Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” p. 553; Lee I. Levine, Jerusalem: Portrait of the City in the Second Temple Period (538 B.C.E. – 70 C.E.) (Jewish Publication Society, 2002), p. 154.
- ^ Cicero, In Catilinam 2.15, P.Ryl. I 61 “recto“.
- ^ Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” pp. 553–554.
- ^ Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” p. 556; Adams, “Romanitas and the Latin Language,” p. 200.
- ^ Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” p. 560.
- ^ Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” p. 560; A.H.M. Jones, The Decline of the Ancient World (Longmanns, 1966), p. 346.
- ^ Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” pp. 562–563.
- ^ Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” pp. 558–559.
- ^ Richard Miles, “Communicating Culture, Identity, and Power,” in Experiencing Power: Culture, Identity and Power in the Roman Empire (Routledge, 200), pp. 58–59.
- ^ Miles, “Communicating Culture, Identity, and Power,”pp. 58–59.
- ^ Varro as quoted by Isidore of Seville, Origines 15.1.63, trilingues quod et graece loquantur et latine et gallice; Edgar C. Polomé, “The Linguistic Situation in the Western Provinces of the Roman Empire,” Aufstieg und Niedergang der römischen Welt II (De Gruyter, 1983), p. 527; Philip Freeman, Ireland and the Classical World (Austin: University of Texas Press, 2001), p. 15.
- ^ Miles, “Communicating Culture, Identity, and Power,” p. 58.
- ^ Miles, “Communicating Culture, Identity, and Power,” pp. 59–60.
- ^ a ă Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” p. 550; Stefan Zimmer, “Indo-European,” in Celtic Culture: A Historical Encyclopedia (ABC-Clio, 2006), p. 961; Leonard A. Curchin, “Literacy in the Roman Provinces: Qualitative and Quantitative Data from Central Spain,” American Journal of Philology 116.3 (1995), p. 464.
- ^ Françoise Waquet, Latin, Or, The Empire of the Sign: From the Sixteenth to the Twentieth Century (Verso, 2001; originally published 1998 in French), pp. 1–2; Kristian Jensen, “The Humanist Reform of Latin and Latin Teaching,” in The Cambridge Companion to Renaissance Humanism (Cambridge University Press, 1996, 2003), pp. 63–64.
- ^ Treadgold, A History of the Byzantine State and Society, p. 5.
- ^ Miles, “Communicating Culture, Identity, and Power,” p. 58; Treadwell, A History of the Byzantine State and Society, pp. 5–7.
- ^ Adams, “Romanitas and the Latin Language,” p. 199.
- ^ Michael Peachin, introduction to The Oxford Handbook of Social Relations in the Roman World (Oxford University Press, 2011) p. 12.
- ^ Peachin, introduction to The Oxford Handbook of Social Relations in the Roman World, p. 9, citing particularly Géza Alföldy, Römische Sozialgeschichte (first published 1975) on “the innate, potent, and widely institutionalized hierarchic character of Roman society,” and pp. 21–22 (note 45 on the problems of “class” as a term).
- ^ Peter Garnsey and Richard Saller, The Roman Empire: Economy, Society and Culture (University of California Press, 1987), p. 107.
- ^ Peachin, introduction to The Oxford Handbook of Social Relations in the Roman World, pp. 4–5.
- ^ Aloys Winterling, Politics and Society in Imperial Rome (John Wiley & Sons, 2009, originally published 1988 in German), pp. 11, 21.
- ^ Bruce W. Frier and Thomas A.J. McGinn, A Casebook on Roman Family Law (Oxford University Press: American Philological Association, 2004), p. 14; Gaius, Institutiones 1.9 = Digest 1.5.3.
- ^ Frier and McGinn, A Casebook of Family Law, pp. 31–32.
- ^ Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 177.
- ^ The civis (“citizen”) stands in explicit contrast to a peregrina, a foreign or non-Roman woman: A.N. Sherwin-White, Roman Citizenship (Oxford University Press, 1979), pp. 211 and 268; Frier and McGinn, A Casebook on Roman Family Law, pp. 31–32, 457, et passim. In the form of legal marriage called conubium, the father’s legal status determined the child’s, but conubium required that both spouses be free citizens. A soldier, for instance, was banned from marrying while in service, but if he formed a long-term union with a local woman while stationed in the provinces, he could marry her legally after he was discharged, and any children they had would be considered the offspring of citizens—in effect granting the woman retroactive citizenship. The ban was in place from the time of Augustus until it was rescinded by Septimius Severus in 197 AD. See Sara Elise Phang, The Marriage of Roman Soldiers (13 B.C.–A.D. 235): Law and Family in the Imperial Army (Brill, 2001), p. 2, and Pat Southern, The Roman Army: A Social and Institutional History (Oxford University Press, 2006), p. 144.
- ^ Beryl Rawson, “The Roman Family,” in The Family in Ancient Rome: New Perspectives (Cornell University Press, 1986), p. 18.
- ^ Frier and McGinn, A Casebook on Roman Family Law, pp. 19–20.
- ^ David Johnston, Roman Law in Context (Cambridge University Press, 1999), chapter 3.3; Frier and McGinn, A Casebook on Roman Family Law, Chapter IV; Yan Thomas, “The Division of the Sexes in Roman Law,” in A History of Women from Ancient Goddesses to Christian Saints (Harvard University Press, 1991), p. 134.
- ^ Beth Severy, Augustus and the Family at the Birth of the Empire (Routledge, 2002; Taylor & Francis, 2004), p. 12.
- ^ Keith Bradley, Slavery and Society at Rome (Cambridge University Press, 1994), p. 12.
- ^ The others are ancient Athens, and in the modern era Brazil, the Caribbean, and the United States; Bradley, Slavery and Society at Rome, p. 12.
- ^ W.V. Harris, “Demography, Geography and the Sources of Roman Slaves,” Journal of Roman Studies 89 (1999) 62–75, especially p. 65 on Roman Egypt. For background on pre-Roman slavery in some areas brought under provincial rule, see Timothy Taylor, “Believing the Ancients: Quantitative and Qualitative Dimensions of Slavery and the Slave Trade in Later Prehistoric Eurasia,” World Archaeology 33.1 (2001) 27–43.
- ^ Frier and McGinn, A Casebook of Family Law, p. 7.
- ^ Thomas A.J. McGinn, Prostitution, Sexuality and the Law in Ancient Rome (Oxford University Press, 1998), p. 314; Jane F. Gardner, Women in Roman Law and Society (Đại học Indiana Press, 1991), p. 119.
- ^ Frier and McGinn, A Casebook on Roman Law, pp. 31, 33.
- ^ Christopher J. Fuhrmann, Policing the Roman Empire: Soldiers, Administration, and Public Order (Oxford University Press, 2012), pp. 21–41.
- ^ Frier and McGinn, A Casebook on Roman Family Law, p. 21.
- ^ Richard Gamauf, “Slaves Doing Business: The Role of Roman Law in the Economy of a Roman Household,” in European Review of History 16.3 (2009) 331–346.
- ^ Bradley, Slavery and Society at Rome, pp. 2–3.
- ^ McGinn, Prostitution, Sexuality, and the Law, p. 288ff.
- ^ Ra’anan Abusch, “CIrcumcision and Castration under Roman Law in the Early Empire,” in The Covenant of Circumcision: New Perspectives on an Ancient Jewish Rite (Brandeis University Press, 2003), pp. 77–78; Peter Schäfer, The History of the Jews in the Greco-Roman World (Routledge, 1983, 2003), p. 150.
- ^ Harris, “Demography, Geography and the Sources of Roman Slaves,” p. 62 et passim.
- ^ Bradley, Slavery and Society at Rome, p. 10.
- ^ Fergus Millar, The Crowd in Rome in the Late Republic (University of Michigan, 1998, 2002), pp. 23, 209.
- ^ Henrik Mouritsen, The Freedman in the Roman World (Cambridge University Press, 2011), p. 36; Adolf Berger, entry on libertus, Encyclopedic Dictionary of Roman Law (American Philological Society, 1953, 1991), p. 564.
- ^ Berger, entry on libertinus, Encyclopedic Dictionary of Roman Law, p. 564.
- ^ Walter Eck, “Emperor, Senate and Magistrates,” in Cambridge Ancient History: The High Empire A.D. 70–192 (Cambridge University Press, 2000), vol. 11, pp. 217–218; Ronald Syme, Provincial At Rome: and Rome and the Balkans 80 BC-AD 14 (University of Exeter Press, 1999), pp. 12–13.
- ^ Eck, “Emperor, Senate and Magistrates,” pp. 215, 221–222; Millar, “Empire and City,” p. 88. The standard complement of 600 was flexible; twenty quaestors, for instance, held office each year and were thus admitted to the Senate regardless of whether there were “open” seats.
- ^ Millar, “Empire and City,” p. 88.
- ^ Eck, “Emperor, Senate and Magistrates,” pp. 218–219.
- ^ His name was Tiberius Claudius Gordianus; Eck, “Emperor, Senate and Magistrates,” p. 219.
- ^ The relation of the equestrian order to the “public horse” and Roman cavalry parades and demonstrations (such as the Lusus Troiae) is complex, but those who participated in the latter seem, for instance, to have been the equites who were accorded the high-status (and quite limited) seating at the theatre by the Lex Roscia theatralis. Senators could not possess the “public horse.” See T.P. Wiseman, “The Definition of Eques Romanus,” Historia 19.1 (1970) 67–83, especially pp. 78–79.
- ^ Wiseman, “The Definition of Eques Romanus,” pp. 71–72, 76.
- ^ Ancient Gades, in Roman Spain, and Patavium, in the Celtic north of Italy, were atypically wealthy cities, and having 500 equestrians in one city was unusual. Strabo 3.169, 5.213; Wiseman, “The Definition of Eques Romanus,” pp. 75–76, 78.
- ^ Andrew Fear, “War and Society,” in The Cambridge History of Greek and Roman Warfare: Rome from the Late Repblic to the Late Empire (Cambridge University Press, 2007), vol. 2, pp. 214–215; Julian Bennett, Trajan: Optimus Princeps (Đại học Indiana Press, 1997, 2001, 2nd ed.), p. 5.
- ^ Millar, “Empire and City,” pp. 87–88.
- ^ Hopkins, The Political Economy of the Roman Empire, p. 188; Millar, “Empire and City,” pp. 87–88.
- ^ Millar, “Empire and City,” p. 96.
- ^ Wolfgang Liebeschuetz, “The End of the Ancient City,” in The City in Late Antiquity (Taylor & Francis, 2001), pp. 26–27.
- ^ Koenraad Verboven, “The Associative Order: Status and Ethos among Roman Businessmen in Late Republic and Early Empire,” Athenaeum 95 (2007), p. 870–72; Dennis P. Kehoe, “Law and Social Formation in the Roman Empire,” in The Oxford Handbook of Social Relations in the Roman World, p. 153.
- ^ Kehoe, “Law and Social Formation in the Roman Empire,” p. 153;.Judith Perkins, “Early Christian and Judicial Bodies,” in (Walter de Gruyter, 2009), pp. 245–246 (particularly on the effect of the Constitutio Antoniniana); Garrett G. Fagan, “Violence in Roman Social Relations,” in The Oxford Handbook of Social Relations, p. 475.
- ^ Yann Le Bohec, The Imperial Roman Army, translated by Raphael Bate (Routledge, 2000, originally published 1989 in French), p. 8.
- ^ Le Bohec, The Imperial Roman Army, pp. 14–15.
- ^ Plutarch, Moralia Moralia 813c and 814c; Clifford Ando, “The Administration of the Provinces,” in A Companion to the Roman Empire (Blackwell, 2010), pp. 181–182; Edward N. Luttwak, The Grand Strategy of the Roman Empire: From the First Century A.D. to the Third (Johns Hopkins University Press, 1976, 1979), p. 30.
- ^ Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 184.
- ^ Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 181.
- ^ Abbott, 342
- ^ Abbott, 357
- ^ a ă Abbott, 345
- ^ Abbott, 354
- ^ Abbott, 341
- ^ Goldsworthy, Adrian (2003). “The Life of a Roman Soldier”. The Complete Roman Army. London: Thames & Hudson. tr. 80. ISBN 0-500-05124-0.
- ^ Olivier J. Hekster, “Fighting for Rome: The Emperor as a Military Leader,” in Impact of the Roman Army (200 BC–AD 476) (Brill, 2007), p. 96.
- ^ a ă â The complete Roman army by Adrian Goldsworthy, 2003 chapter The Army of the Principate, p.50; ISBN 0-500-05124-0
- ^ The complete Roman army by Adrian Goldsworthy, 2005 chapter The Army of the Principate, p.183; ISBN 0-500-05124-0
- ^ Rome and her enemies published by Osprey, 2005 part 3 Early Empire 27BC — AD 235, chapter 9 The Romans, section Remuneration, p.183; ISBN 978-1-84603-336-0
- ^ Tacitus Annales IV.5
- ^ Goldsworthy (2003) 51
- ^ The complete Roman army by Adrian Goldsworthy 2003, chapter After Service, p.114; ISBN 0-500-05124-0
- ^ Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 183.
- ^ Ando, “The Administration of the Provinces,” pp. 177–179. Most government records that are preserved come from Roman Egypt, where the climate preserved the papyri.
- ^ a ă Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 179.
- ^ Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 179. The exclusion of Egypt from the senatorial provinces dates to the rise of Octavian before he became Augustus: Egypt had been the stronghold of his last opposition, Mark Antony and his ally Cleopatra.
- ^ Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
Ando_p._180
- ^ Peter Garnsey and Richard Saller, The Roman Empire: Economy, Society and Culture (University of California Press, 1987), p. 110.
- ^ Garnsey and Saller, The Roman Empire: Economy, Society and Culture, p. 110; Clifford Ando, “The Administration of the Provinces,” in A Companion to the Roman Empire (Blackwell, 2010), pp. 184–185.
- ^ Adda B. Bozeman, Politics and Culture in International History from the Ancient Near East to the Opening of the Modern Age (Transaction Publishers, 2010, 2nd ed., originally published 1960 by Princeton University Press), pp. 208–20
- ^ Garnsey and Saller, The Roman Empire: Economy, Society and Culture, p. 110; Ando, “The Administration of the Provinces,” pp. 184–185. This practice was established in the Republic; see for instance the case of Contrebian water rights heard by G. Valerius Flaccus as governor of Hispania in the 90s–80s BC.
- ^ Garnsey and Saller, The Roman Empire, pp. 110–111.
- ^ Elizabeth DePalma Digeser, The Making of a Christian Empire: Lactantius and Rome (Cornell University Press, 2000), p. 53.
- ^ a ă â Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 187.
- ^ Ando, “The Administration of the Provinces,” pp. 185–187.
- ^ Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 185; Hopkins, “The Political Economy of the Roman Empire,” p. 184.
- ^ Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 185.
- ^ a ă Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 188.
- ^ Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 186.
- ^ Cassius Dio 55.31.4.
- ^ Tacitus, Annales 13.31.2.
- ^ This was the vicesima libertatis, “the twentieth for freedom”; Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 187.
- ^ David Mattingly, “The Imperial Economy,” in A Companion to the Roman Empire (Blackwell, 2010), p. 283.
- ^ a ă Mattingly, “The Imperial Economy,” p. 285.
- ^ a ă Mattingly, “The Imperial Economy,” p. 286.
- ^ Mattingly, “The Imperial Economy,” p. 292.
- ^ Mattingly, “The Imperial Economy,” pp. 285–286, p. 296f.
- ^ Mattingly, “The Imperial Economy,” p. 296.
- ^ Mattingly, “The Imperial Economy,” pp. 286, 295.
- ^ David Kessler and Peter Temin, “Money and Prices in the Early Roman Empire,” in The Monetary Systems of the Greeks and Romans, in The Monetary Systems of the Greeks and Romans (Oxford University Press, 2008), n.p.
- ^ Kenneth W. Hart, Coinage in the Roman Economy, 300 B.C. to A.D. 700 (Johns Hopkins University Press, 1996), p. 135.
- ^ Mireille Corbier, “Coinage and Taxation: The State’s Point of View, A.D. 193–337,” in Cambridge Ancient History: The Crisis of Empire, A.D. 193–197 (Cambridge University Press, 2005), vol. 12, p. 333.
- ^ Colin Wells, The Roman Empire (Harvard University Press, 1984, 1992), p. 8.
- ^ W.V. Harris, “The Nature of Roman Money,” in The Monetary Systems of the Greeks and Romans, n.p.
- ^ Kessler and Temin, “Money and Prices in the Early Roman Empire,” n.p.
- ^ Walter Scheidel, “The Monetary Systems of the Han and Roman Empires”, in: Scheidel, Walter, ed. (2009): Rome and China. Comparative Perspectives on Ancient World Empires (Oxford University Press, 2009), New York, ISBN 978-0-19-533690-0, pp. 137–207, especially p. 205.
- ^ Harris, “The Nature of Roman Money,” n.p.
- ^ Jean Andreau, Banking and Business in the Roman World (Cambridge University Press, 1999), p. 2.
- ^ Andreau, Banking and Business in the Roman World, p. 2; Harris, “The Nature of Roman Money,” n.p.
- ^ Tacitus, Annales 6.17.3.
- ^ a ă â Harris, “The Nature of Roman Money,” in The Monetary Systems of the Greeks and Romans, n.p.
- ^ Richard Duncan-Jones, Money and Government in the Roman Empire (Cambridge University Press, 1994), pp. 3–4.
- ^ Hart, Coinage in the Roman Economy, 300 B.C. to A.D. 700, p. 125–136.
- ^ Hart, Coinage in the Roman Economy, 300 B.C. to A.D. 700, pp. 128–129.
- ^ Harris, “The Nature of Roman Money,” in The Monetary Systems of the Greeks and Romans, n.p.; Hart, Coinage in the Roman Economy, 300 B.C. to A.D. 700, pp. 128–129.
- ^ “Mining,” in Late Antiquity: A Guide to the Postclassical World p. 579.
- ^ Wilson, Andrew (2002): “Machines, Power and the Ancient Economy”, The Journal of Roman Studies, Vol. 92, pp. 1–32 (17–21, 25, 32)
- ^ Craddock, Paul T. (2008): “Mining and Metallurgy”, in: Oleson, John Peter (ed.): The Oxford Handbook of Engineering and Technology in the Classical World, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-518731-1, p. 108; Sim, David; Ridge, Isabel (2002): Iron for the Eagles. The Iron Industry of Roman Britain, Tempus, Stroud, Gloucestershire, ISBN 0-7524-1900-5, p. 23; Healy, John F. (1978): Mining and Metallurgy in the Greek and Roman World, Thames and Hudson, London, ISBN 0-500-40035-0, p. 196. Assumes a productive capacity of c. 1.5 kg per capita.Healy, John F. (1978): Mining and Metallurgy in the Greek and Roman World, Thames and Hudson, London, ISBN 0-500-40035-0, p. 196
- ^ a ă Hong, Sungmin; Candelone, Jean-Pierre; Patterson, Clair C.; Boutron, Claude F. (1996): “History of Ancient Copper Smelting Pollution During Roman and Medieval Times Recorded in Greenland Ice”, Science, Vol. 272, No. 5259, pp. 246–249 (366–369); cf. also Wilson, Andrew (2002): “Machines, Power and the Ancient Economy”, The Journal of Roman Studies, Vol. 92, pp. 1–32 (25–29)
- ^ Callataÿ, François de (2005): “The Graeco-Roman Economy in the Super Long-Run: Lead, Copper, and Shipwrecks”, Journal of Roman Archaeology, Vol. 18, pp. 361–372 (361–369); Hong, Sungmin; Candelone, Jean-Pierre; Patterson, Clair C.; Boutron, Claude F. (1996): “History of Ancient Copper Smelting Pollution During Roman and Medieval Times Recorded in Greenland Ice”, Science, Vol. 272, No. 5259, pp. 246–249 (247, fig. 1 and 2; 248, table 1); Hong, Sungmin; Candelone, Jean-Pierre; Patterson, Clair C.; Boutron, Claude F. (1994): “Greenland Ice Evidence of Hemispheric Lead Pollution Two Millennia Ago by Greek and Roman Civilizations”, Science, Vol. 265, No. 5180, pp. 1841–1843; Settle, Dorothy M.; Patterson, Clair C. (1980): “Lead in Albacore: Guide to Lead Pollution in Americans”, Science, Vol. 207, No. 4436, pp. 1167–1176 (1170f.)
- ^ Hong, Sungmin; Candelone, Jean-Pierre; Patterson, Clair C.; Boutron, Claude F. (1994). “Greenland Ice Evidence of Hemispheric Lead Pollution Two Millennia Ago by Greek and Roman Civilizations”. Science 265 (5180): 1841–1843. doi:10.1126/science.265.5180.1841. PMID 17797222.
- ^ Patterson, C. C. (1972): “Silver Stocks and Losses in Ancient and Medieval Times”, The Economic History Review, Vol. 25, No. 2, pp. 205–235 (228, table 6); Callataÿ, François de (2005): “The Graeco-Roman Economy in the Super Long-Run: Lead, Copper, and Shipwrecks”, Journal of Roman Archaeology, Vol. 18, pp. 361–372 (365f.)
- ^ Patterson, C. C. (1972): “Silver Stocks and Losses in Ancient and Medieval Times”, The Economic History Review, Vol. 25, No. 2, pp. 205–235 (216, table 2); Callataÿ, François de (2005): “The Graeco-Roman Economy in the Super Long-Run: Lead, Copper, and Shipwrecks”, Journal of Roman Archaeology, Vol. 18, pp. 361–372 (365f.)
- ^ Hopkins, The Political Economy of the Roman Empire, p. 197.
- ^ Élise Marlière, “Le tonneua en Gaule romaine,” Gallia 58 (2001) 181–210, especially p. 184; Corbier, “Coinage, Society, and Economy,” in CAH 12, p. 404.
- ^ Kevin Greene, The Archaeology of the Roman Economy p. 17.
- ^ W.V. Harris, “Trade,” in The Cambridge Ancient History: The High Empire A.D. 70–192 (Cambridge University Press, 2000), vol. 11, p. 713.
- ^ Harris, “Trade,” in CAH 11, p. 714.
- ^ Roger Bradley Ulrich, Roman Woodworking (Yale University Press, pp. 1–2.
- ^ a ă Stambaugh, The Ancient Roman City, p. 253.
- ^ Ray Laurence, “Land Transport in Roman Italy: Costs, Practice and the Economy,” in Trade, Traders and the Ancient City (Routledge, 1998), p. 129.
- ^ Keith Hopkins, “The Political Economy of the Roman Empire,” in The Dynamics of Ancient Empires: State Power from Assyria to Byzantium (Oxford University Press, 2009), p. 187.
- ^ Holleran, Shopping in Ancient Rome, p. 142.
- ^ Harris, “Trade,” in CAH 11, p. 713.
- ^ Harris, “Trade,” in CAH 11, p. 710.
- ^ Harris, “Trade,” in CAH 11, pp. 717–729.
- ^ Hopkins, “The Political Economy of the Roman Empire,” p. 196.
- ^ Verboven, “The Associative Order: Status and Ethos among Roman Businessmen,” preprint pp. 18, 23.
- ^ Eborarii and citriarii: Verboven, “The Associative Order: Status and Ethos among Roman Businessmen,” preprint p. 21.
- ^ “Slavery in Rome,” in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome (Oxford University Press, 2010), p. 323.
- ^ “Slavery in Rome,” in The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome, p. 323.
- ^ Garnsey and Saller, The Roman Empire: Economy, Society and Culture, p. 111.
- ^ A.H.M. Jones, “The Cloth Industry under the Roman Empire,” Economic History Review 13.2 (1960), pp. 184–185.
- ^ Scheidel, Walter; Morris, Ian; Saller, Richard, eds. (2007): The Cambridge Economic History of the Greco-Roman World, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-78053-7
- ^ Lo Cascio, Elio; Malanima, Paolo (Dec. 2009): “GDP in Pre-Modern Agrarian Economies (1–1820 AD). A Revision of the Estimates”, Rivista di storia economica, Vol. 25, No. 3, pp. 391–420 (391–401)
- ^ Maddison 2007, pp. 47–51
- ^ W. L. MacDonald, The Architecture of the Roman Empire, rev. ed. Yale University Press, New Haven, 1982, fig. 131B; Lechtman and Hobbs “Roman Concrete and the Roman Architectural Revolution”
- ^ Vitruvius, De Arch. Book 1, preface. section 2
- ^ Encyclopaedia Britannica, Apollodorus of Damascus, “Greek engineer and architect who worked primarily for the Roman emperor Trajan.”
George Sarton (1936), “The Unity and Diversity of the Mediterranean World”, Osiris 2: 406-463 [430]
Giuliana Calcani, Maamoun Abdulkarim (2003). Apollodorus of Damascus and Trajan’s Column: From Tradition to Project. L’Erma di Bretschneider. tr. 11. ISBN 88-8265-233-5. “…focusing on the brilliant architect Apollodorus of Damascus. This famous Syrian personage represents…”
Hong-Sen Yan, Marco Ceccarelli (2009). International Symposium on History of Machines and Mechanisms: Proceedings of HMM 2008. Springer. tr. 86. ISBN 1-4020-9484-1. “He had Syrian origins coming from Damascus”
- ^ Smith 1970, tr. 60f.; Smith 1971, tr. 26; Schnitter 1978, tr. 28
- ^ Chandler, Fiona “The Usborne Internet Linked Encyclopedia of the Roman World”, page 80. Usborne Publishing 2001
- ^ Forman, Joan “The Romans”, page 34. Macdonald Educational Ltd. 1975
- ^ J. Crow 2007 “Earth, walls and water in Late Antique Constantinople” in Technology in Transition AD 300–650 in ed. L.Lavan, E.Zanini & A. Sarantis Brill, Leiden
- ^ Jones, R. F. J. and Bird, D. G., Roman gold-mining in north-west Spain, II: Workings on the Rio Duerna, Journal of Roman Studies 62 (1972): 59-74.
- ^ Goldsworthy, In the Name of Rome, p. 244
- ^ Goldsworthy, In the Name of Rome, p. 245
- ^ Matyszak, The Enemies of Rome, p. 159
- ^ Clunn, In Quest of the Lost Legions, p. xv
- ^ Nic Fields, The Roman Army of the Principate 27 BC-AD 117, trang 72
- ^ Andrew Roberts, The Art of War: Great Commanders of the Ancient and Medieval Worlds 1600 BC – AD 1600, trang 172
- ^ Annette Panhorst, Looting of Bones In the Teutoburg Forest, các trang 90-91.
- ^ Nic Fields, The Roman Army of the Principate 27 BC-AD 117, trang 47
- ^ Churchill, A History of the English Speaking Peoples, p. 4
- ^ Churchill, A History of the English-Speaking Peoples, p. 5
- ^ Goldsworthy, In the Name of Rome, p. 269
- ^ Luttwak, The Grand Strategy of the Roman Empire, p. 38
- ^ Goldsworthy, In the Name of Rome, p. 322
- ^ Matyszak, The Enemies of Rome, p. 213
- ^ Matyszak, The Enemies of Rome, p. 215
- ^ Matyszak, The Enemies of Rome, p. 222
- ^ Matyszak, The Enemies of Rome, p. 223
- ^ Tacitus, The Histories, Book 1, ch. 41
- ^ Plutarch, Lives, Galba
- ^ Luttwak, The Grand Strategy of the Roman Empire, p. 51
- ^ Lane Fox, The Classical World, p. 542
- ^ Tacitus, The Histories, Book 1, ch. 57
- ^ Plutarch, Lives, Otho
- ^ a ă â Luttwak, The Grand Strategy of the Roman Empire, p. 52
- ^ Tacitus, The Histories, Book 1, ch. 44
- ^ Tacitus, The Histories, Book 1, ch. 49
- ^ Tactitus, The Histories, Book 3, ch. 18
- ^ Tactitus, The Histories, Book 3, ch. 25
- ^ Goldsworthy, In the Name of Rome, p. 294
- ^ Santosuosso, Storming the Heavens, p. 146
- ^ Luttwak, The Grand Strategy of the Roman Empire, p. 3
- ^ Grant, The History of Rome, p. 273
- ^ Grant, The History of Rome, p. 279
- ^ Luttwak, The Grand Strategy of the Roman Empire, p. 146
- ^ Grant, The History of Rome, p. 282
- ^ Grant, The History of Rome, p. 285
- ^ Ammianus Marcellinus, Historiae, book 31.
- ^ Jordanes, The Origins and Deeds of the Goths, 138.
- ^ Grant, The History of Rome, p. 284
- ^ Luttwak, The Grand Strategy of the Roman Empire, p. 149
- ^ Jones, Mark Wilson Principles of Roman Architecture. New Haven: Yale University Press, 2000.
- ^ Kevin Greene, “Technological Innovation and Economic Progress in the Ancient World: M.I. Finley Re-Considered”, The Economic History Review, New Series, Vol. 53, No. 1. (Feb., 2000), pp. 29–59 (39)
- ^ Scott, 404
- ^ “Resisting Slavery in Ancient Rome”. BBC. Truy cập ngày 20 tháng 6 năm 2008.
- ^ “Slavery in Ancient Rome”. Truy cập ngày 20 tháng 6 năm 2008. Đã bỏ qua tham số không rõ
|'''publisher=(trợ giúp)
- ^ Farber, Allen. “Early Christian Art: An Introduction”. Truy cập ngày 23 tháng 1 năm 2012.
- ^ See also Harland, P. A., “Honours and Worship: Emperors, Imperial Cults and Associations at Ephesus (First to Third Centuries C.E.)”, Studies in Religion/Sciences religieuses 25 (1996) 319–334.
Đọc thêm
- Frank Frost Abbott (1901). A History and Description of Roman Political Institutions. Elibron Classics. ISBN 0-543-92749-0.
- John Bagnell Bury, A History of the Roman Empire from its Foundation to the death of Marcus Aurelius, 1913, ISBN 978-1-4367-3416-5
- Winston Churchill, A History of the English-Speaking Peoples, Cassell, 1998, ISBN 0-304-34912-7
- J. A. Crook, Law and Life of Rome, 90 BC–AD 212, 1967, ISBN 0-8014-9273-4
- Donald R. Dudley, The Civilization of Rome, 2nd ed., 1985, ISBN 0-452-01016-0
- Arther Ferrill, The Fall of the Roman Empire: The Military Explanation, Thames and Hudson, 1988, ISBN 0-500-27495-9
- Freeman, Charles (1999). The Greek Achievement: The Foundation of the Western World. New York: Penguin. ISBN 0-670-88515-0.
- Edward Gibbon, The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, 1776–1789
- Adrian Goldsworthy, The Punic Wars, Cassell & Co, 2000, ISBN 0-304-35284-5
- Adrian Goldsworthy, In the Name of Rome: The Men Who Won the Roman Empire, Weidenfield and Nicholson, 2003, ISBN 0-297-84666-3
- Adrian Goldsworthy, The Complete Roman Army, Thames and Hudson, 2003, ISBN 0-500-05124-0
- Michael Grant, The History of Rome, Faber and Faber, 1993, ISBN 0-571-11461-X
- Benjamin Isaac, “The Limits of Empire: the Roman Army in the East” Oxford University Press, 1992, ISBN 0-19-814926-3
- Andrew Lintott, Imperium Romanum: Politics and administration, 1993, ISBN 0-415-09375-9
- Edward Luttwak, The Grand Strategy of the Roman Empire, Johns Hopkins University Press, ISBN 0-8018-2158-4
- Reid, T. R. (1997). “The World According to Rome”. National Geographic 192 (2): 54–83.
- Antonio Santosuosso, Storming the Heavens: Soldiers, Emperors and Civilians in the Roman Empire, Westview Press, 2001, ISBN 0-8133-3523-X
Liên kết ngoài
- Adena, L. The ‘Jesus Cult’ and the Roman State in the Third Century, Clio History Journal, 2008.
- Roman battlefield unearthed deep inside Germany
- BBC Romans for Children
- Classics Unveiled
- Complete map of the Roman Empire in year 100
- Detailed history of the Roman Empire
- Historical Atlas (Swedish)
- Roman Numismatic Gallery
- The Celts and Romans
- The Roman Empire
- The Roman Empire in the First Century from PBS
- Timeline of the Roman Empire and its split on WikiTimeScale.
- UNRV Roman History
- Worlds of Late Antiquity website: links, bibliographies: Augustine, Boethius, Cassiodorus etc.
Hòa ước Giáp Tuất (1874)
Hoà ước Giáp Tuất 1874 là bản hiệp định thứ hai giữa triều Nguyễn và Pháp, được ký vào ngày 15 tháng 3 năm 1874 với đại diện của triều Nguyễn là Lê Tuấn – Chánh sứ toàn quyền đại thần, Nguyễn Văn Tường – Phó sứ toàn quyền đại thần và đại diện của Pháp là Dupré – Toàn quyền đại thần, Thống đốc Nam Kỳ. Hoà ước gồm có 22 điều khoản với nội dung chính là thay thế bản Hòa ước Nhâm Tuất 1862, công nhận chủ quyền vĩnh viễn của Pháp ở Nam Kỳ, lệ thuộc về chủ quyền ngoại giao, mở cửa cho Pháp tự do buôn bán tại các cảng biển và trên sông Hồng cùng tự do truyền đạo.
Mục lục
Nguyên nhân ký hoà ước
Sau khi ký Hoà ước Nhâm Tuất 1862, Pháp chiếm đóng và cai trị 3 tỉnh miền Đông Nam Kỳ. Pháp quyết định xâm chiếm và lấy nốt 3 tỉnh miền Tây còn lại của Nam Kỳ, và đến năm 1867 họ đã lấy nốt thành công 3 tỉnh này sau khi Kinh lược sứ Phan Thanh Giản quyết định giao các thành cho Pháp do biết không chống đỡ nổi.
Sau khi củng cố Nam Kỳ, nhân sự rối ren ở Bắc Kỳ, Pháp đã quyết định từng bước tiến ra với mục đích chiếm lấy Bắc Kỳ. Để mục đích được thuận lợi, Pháp ra những yêu sách rất ngang ngược với triều đình Huế về các quyền lợi ở Bắc Kỳ rồi đưa quân ra và chiếm lần lượt các thành Hà Nội, Nam Định, Ninh Bình, Hải Dương.
Tình hình diễn ra ở Bắc Kỳ cũng như sự chiếm đóng các tỉnh Tây Nam Kỳ dẫn tới vi phạm vào bản Hòa ước Nhâm Tuất 1862 mà hai bên đã ký, và dẫn tới việc Pháp thay thế hiệp ước mới bằng bản Hoà ước Giáp Tuất 1874 có lợi hơn cho Pháp.
Tình hình
Francis Garnier lúc bấy giờ đã chiếm được thành Hà Nội nhưng lực lượng quân sự của triều đình Huế vẫn còn, do Hoàng Tá Viêm cầm đầu. Quân của Hoàng Tá Viêm phối hợp với quân Cờ Đen của Lưu Vĩnh Phúc vây Hà Nội. Garnier đem quân đi đánh thì bị phục kích giết chết tại Cầu Giấy.
Trước cái chết của F. Garnier, phía Pháp đồng ý nghị hòa. Nguyễn Văn Tường thay mặt cho triều đình Huế ký hiệp ước Giáp Tuất (1874). Theo đó thì có hai điểm chính:
- Triều đình công nhận Nam Kỳ là thuộc địa của Pháp;
- Pháp đồng ý trao trả Hà Nội và các tỉnh đã bị chiếm ở Bắc Kỳ cho triều đình Huế.
Một điểm mâu thuẫn trong hòa ước này là một mặt Pháp công nhận sự độc lập của Việt Nam đối với các nước khác (điều 2) nhưng đồng thời lại đòi chính sách ngoại giao của Việt Nam phải thích ứng với chính sách ngoại giao của Pháp (điều 3). Thật sự ra ở thời điểm này, Pháp vừa mới thoát ra khỏi cuộc Chiến tranh Pháp-Phổ nên không coi đó là thời cơ thuận lợi cho một cuộc viễn chinh lâu dài. Vì thế Pháp đồng ý hòa giải nhưng vẫn giữ cho mình một vài cớ để can thiệp về sau này.
Nội dung
- Điều 1: Sẽ có hòa bình, hữu nghị và bền vững giữa nước Pháp và Vương Quốc An Nam.
- Điều 2: Tổng Thống Cộng hòa Pháp quốc thừa nhận quyền lực của vua nước An Nam và quyền độc lập hoàn toàn đối với bất kỳ một thế lực ngoại bang nào, tuyên hứa viện trợ, giúp đỡ và là chỗ nương tựa cần thiết của nhà vua nếu được yêu cầu mà không phải chịu một phí tổn nào, để duy trì nền hòa bình trên khắp các vùng đất nước, để chống trả bất cứ một sự tấn công nào và để dẹp bỏ tình trạng cướp bóc đang quấy phá một phần vùng biển của Vương quốc.
- Điều 3: Để đáp lại sự bảo hộ này đức Hoàng thượng – Vua nước An Nam thỏa thuận phù hợp chính sách ngoại giao của mình với chính sách ngoại giao của nước Pháp và không có gì thay đổi với những mối liên hệ ngoại giao hiện có của đức vua. Sự giao ước chính trị này không áp dụng vào bản Thương ước. Tuy nhiên, trong bất cứ trường hợp nào, đức Hoàng thượng vua nước An Nam có thể ký kết Thương ước với bất cứ một nước nào khác không phù hợp với Thương ước đã được ký kết giữa nước Pháp và Vương Quốc An Nam, mà không báo trước với Chính Phủ của nước Pháp.
- Điều 4: Tổng Thống Cộng Hòa Pháp quốc cam kết tặng hoàng thượng Vua nước An Nam:
- Năm chiếc tàu chạy máy hơi nước tổng cộng là 500 mã lực, trong tình trạng toàn hảo về mặt máy móc và bồn đun nước sôi, cùng với súng ống đạn dược và đồ phụ tùng đúng như chế độ quân sự quy định;
- Một trăm khẩu trọng pháo loại 70 ly và 160 ly, với 200 viên đạn cho mỗi khẩu súng, một ngàn khẩu súng và 500 ngàn viên đạn. Tàu và súng ống đạn dược sẽ được chở tới Nam Kỳ và chuyển giao trong thời hạn tối đa là 1 năm kể từ ngày trao đổi hòa ước đã được hai phía chuẩn phê;
- Ngài Tổng thống Cộng Hòa Pháp Quốc cũng cam kết rằng: Đặt dưới quyền sử dụng của đức Vua
- Những huấn luyện viên quân sự và hải quân đủ số cần thiết để tái lập quân đội và hạm đội của hoàng thượng;
- Những kỹ sư và trưởng xưởng để điều hành những công trình do đức Hoàng thượng đề xướng;
- Những chuyên viên tài chánh để tổ chức các cơ cấu thuế khóa và hải quan trong Vương quốc;
- Những giáo sư để thành lập một trường đại học ở Huế. Ngài tổng thống cũng cam kết cung ứng cho đức Vua những tàu chiến, súng óng đạn dược cần thiết.
- Tiền lương trả công cho các dịch vụ như vậy sẽ được ấn định bởi sự thỏa thuận của hai phái đoàn cao cấp ký giao ước.
- Điều 5: Đức Hoàng thượng Vua nước An Nam công nhận chủ quyền toàn vẹn của nước Pháp trên các vùng lãnh thổ do nớc Pháp hiện đang chiếm giữ và bao gồm trong trong các ranh giới như sau:
- Về phía Đông; vùng biển Trung Quốc và Vương Quốc An Nam (tỉnh Bình Thuận); Về phía Tây; vịnh Xiêm La; Về phía Nam; vùng biển Trung Quốc; Về phía Bắc; Vương quốc Cam Bốt và Vương quốc An Nam (tỉnh Bình Thuận); Mười một ngôi mộ của họ Phạm ở trong lãnh vực làng Tân Niên Đông và Tân Quan Đông (tỉnh Sài Gòn) và ba ngôi mộ của họ Hồ ở trong lãnh vực làng Linh Chung Tây và Tân Mai (tỉnh Biên Hòa), không được bóc mộ, đào xới, xâm phạm hay đập phá. Sẽ cấp một lô đất rộng 100 mẫu cho các ngôi mô nhà họ Phạm và một lô tương đương như thế cho nhà họ Hồ. Hoa lợi thu được trên các lô đất nầy được dùng để gìn giữ và bảo toàn các ngôi mộ và chu cấp các gia đình lo việc trông nôm các phần mộ. Các lô đất được miễn các thứ thuế và những người trong dòng họ Phạm, Hồ cũng sẽ được miễn thuế thân, khỏi thi hành quân dịch hay đi dân công.
- Điều 6: Nước Pháp miễn cho đức Vua không phải trả những phần tiền chiến phí cũ còn thiếu.
- Điều 7: Đức Hoàng thượng cam kết một cách chính thức, qua trung gian chuyển giao của chính phủ Pháp, trả nợ số tiền chiến phí còn thiếu nước Tây Ban Nha là một triệu đồng đô la – hối xuất 0.72 lượng (bạc) cho mỗi đô la- và hoàn trả số nợ nầy bằng cách lấy phân nửa số thu nhập các thuế quan đánh trên bất cứ mặt hàng hóa nào trên các bến cảng được mở ra cho Đức Hoàng thượng cam kết một cách chính thức, qua trung gian chuyển giao của chính phủ Pháp, trả nợ số tiền chiến phí còn thiếu nước Tây Ban Nha là một triệu đồng đô la – hối xuất 0.72 lượng (bạc) cho mỗi đô la- và hoàn trả số nợ nầy bằng cách lấy phân nửa số thu nhập các thuế quan đánh trên bấu mặt hàng hóa nào trên các bến cảng được mở ra cho những người Âu, Mỹ. Số tiền thâu được mỗi năm nộp vào Kho bạc ở Sài Gòn để trả cho chính phủ Tây Ban Nha, lập biên nhận gởi cho chính phủ An Nam.
- Điều 8: Tổng thống Cộng Hòa Pháp và Hoàng thượng đức Vua ban bố đại xá trọn vẹn và giải trừ tất cả mọi sai áp cầm giữ trên các tài sản của những công dân nước mình từ trước cho đến khi hai bên ký kết hòa ước vì họ có dính líu hợp tác với phía bên nầy hay phía bên kia.
- Điều 9: Nhận biết rằng đạo Gia tô truyền dạy con người theo đàng lành, Hoàng thượng đức Vua từ bỏ và chống lại mọi sự ngăm cấm nhằm mục đích chống đạo này và cho phép thần dân của Hoàng thượng theo đạo và truyền đạo một cách tự do.
- Vì vậy, những tín đồ Gia tô giáo của Vương quốc An Nam sẽ có thể tụ hội tại các nhà thờ với một số lượng có giới hạn để hành lễ đọc kinh. Các tín đồ sẽ không bị ép buộc dưới bất cứ một lý do nào để phải thi hành những điều trái với đạo giáo của họ, hoặc là phải chịu một sự kiểm trau đặc biệt nào. Họ sẽ được tham dự các kỳ thi tuyển và làm việc nơi các công sở mà không vì thế phải thi hành bất cứ một điêu gì mà đạo cấm đoán.
- Hoàng thượng thỏa thuận bãi bỏ việc đăng ký tình trạng phân bổ số tín hữu Gia tô đã được thi hành từ 15 năm trước đây và sẽ được đối xử giống như những thần dân khác trong vấn đề kiểm kê dân số và thuế má. Hoàng thượng cũng thỏa thuận xét lại vấn đề quốc phòng một cách khôn khéo trong cách dùng văn tự hay ngôn ngữ, những lời lẽ va chạm tôn giáo và sửa đổi các điều khoản nào trong bản Thập Điều có dùng những lời lẽ va chạm như thế.
- Những giáo sĩ giám mục và các người thừ sai có thể nhập cảnh tự do vào Vương quốc và lui tới các địa phận truyền giáo của ho với một giấy thông hành do thống đốc Nam Kỳ Hạ ban cấp được chiếu khán bởi thượng thơ bộ Lễ hay của tổng đốc tỉnh thành. Họ có thể thuyết giảng mọi nơi các giáo điều của đạo Gia tô. Họ không phải bị đặt dưới một sự giám sát đặc biệt nào và các làng mạc cũng không còn phải bắt buộc báo trình lên chức quan của triều đình về việc tới lui và sự hiện diện của họ.
- Các hàng giáo sĩ người An Nam sẽ được hành đạo một cách tự do giống như những người thừa sai bề trên của họ. Nếu hạnh kiểm của họ đáng quở trách và nếu theo luật pháp hiện hành mà tội phạm của họ được xếp vào hàng khinh tội bị phạt bằng trượng hay bằn roi thì hình phạt trượng hayroi sẽ được cải giảm bằng một hình phạt tương đương.
- Các hàng giáo sĩ giám mục, các người của hội thừ sai, các linh mục người An Nam sẽ được quyền mua, thuê đất cát và nhà cửa, xây cất nhà thờ, bệnh xá, trường học, nhà mồ côi và tất cả những tiện nghi khác để dùng trong việc phụng vụ tôn giáo của họ.
- Tài sản do họ tạo dựng để phụng vụ tôn giáo hiện đang bị sái áp sẽ được trao trả lại cho họ.
- Tất cả những điều kê khai ở trên nếu không có ngoại lệ thì cũng áp dụng cho những người thuộc hội thừ sai Tây Ban Nha.
- Sau khi hòa ước được hai bên chuẩn phê, đức vua sẽ ban một dụ chỉ truyền rao kắp công chúng rằng quyền tự do đã được hoàng thượng ban cho các tín đồ Gia tô của Vương quốc.
- Điều 10: Triều đình An Nam có thể mở một trường cao đẳng ở Sài Gòn đặt dưới quyền giám thị của giám đốc Nha Nội Vụ và chương trình dạy học ở trường ấy không có điều gì đi ngược với đạo lý và sự thi hành quyền lực của người Pháp được mang ra giảng dạy. Tự do tín ngưỡng được áp dụng nơi trường học đó.
- Trong trường hợp có sự vi phạm, người thầy dạy học vi phạm những điều quy định sẽ bị tống khứ về nơi xứ sớ của đương sự và hơn nữa nếu trường hợp trầm trọng, trường cao đẳng có thể bị đóng cửa.
- Điều 11: Triều đình An Nam thỏa thuận mở các thương cảng ở Thị Nại, trong tỉnh Bình Định, ở Ninh Hải trong tỉnh Hải Dương, tỉnh thành Hà Nội, và đường thủy vận sông Nhỉ Hà từ ngoài biển lên tới tỉnh Vân Nam.
- Một thỏa ước bổ túc cho bản Hòa ước cùng có hiệu lực chấp hành như bản Hòa ước sẽ ấn định các điều kiện chấp hành cho việc thông thương.
- Thương cảng Ninh Hải, Hà Nội và đường thủy vận chuyển tiếp sẽ đước thông thương liền ngay sau khi hai bên ký chuẩn phê hoặc sớm hơn nếu có thể được; thương cảng Thị Nại sẽ được thông thương trong vòng một năm sau.
- Các thương cảng hoặc những đường thủy vận khác có thể được thông thương sớm hơn tùy số lượng và mức quan trọng của tình hình giao thương hiện hữu đòi hỏi cần phải như thế.
- Điều 12: Người Pháp hay người Pháp gốc An Nam và những người ngoại quốc nói chung nếu tuân hành luật pháp của xứ sở thì có thể gây dựng, sở hữu và tự quyết định một cách tự do đối với tất cả những công cuộc làm ăn buôn bán và kỹ nghệ nơi các tỉnh thành đã được đề cặp ở trên. Chính phủ của hoàng thượng sẽ tùy theo trường hợp mà cắt đặt đất đai cần thiết cho công cuộc thiết đặt cơ sở của họ.
- Họ cũng sẽ có thể vận hành và buôn bán trên lưu vực sông Nhỉ Hà từ ngoài biển qua đến tỉnh Vân Nam bằng cách chịu nộp thuế theo luật pháp ấn định và với điều kiện là họ không được thực hiện những dịch vụ buôn bán dọc trên lưu vực sông nầy khoang từ biển vào tới Hà Nội và từ Hà Nội đến biên giới Trung Quốc.
- Họ có thể tự do tuyển chọn và thuê mướn những người mại bản, thông ngôn, nhà văn, thợ thuyền, thủy thủ và người làm mướn việc nhà.
- Điều 13: Tại mỗi cửa thương khẩu đã được mở, nước Pháp sẽ cử nhiệm một toà Lãnh sự hoặc một Cơ quan Trợ tá có thẩm quyền đầy đủ với thành phần nhân sự không quá 100 người, để gìn giữ an ninh và bảo vệ uy quyền của toà lãnh sự, để thi hành nhiệm vụ cảnh sát đối với những người ngoại quốc cho đến khi nào tất cả mọi lo âu vê mặt nầy không còn nữa nhờ ở việc thiết đặt các mối liên hệ tốt đẹp qua sự thi hành Hòa ước một cách trung chính.
- Điều 14: Về phía thần dân của Hoàng thượng, họ có thể tự do lưu thông, cư trú, sở hữu và buôn bán ở nước Pháp và tại những lãnh thổ thuộc địa của Pháp đúng theo luật lệ. Để bảo đảm cho họ được che chở bảo vệ, Hoàng Thượng có thể tùy ý cắt cử những nhân viên của tới cư trú ở các thương cảng hay tỉnh thành do Hoàng Thượng chọn lựa.
- Điều 15: Công dân Pháp, Âu Châu, Nam Kỳ Hạ hay những công dân ngoại quốc khác muốn sinh sống ở tại các vùng chọn lựa vừa kể ở trên thì các đương sự phải đăng ký tại cơ quan Trú Sứ Pháp để nơi đây thông báo chính quyền sở tại.
- Thần dân của An Nam muốn sinh sống trên lãnh thổ của Pháp cũng phải tuân theo cùng một quy định như vậy.
- Những công dân nước Pháp hay của những nước ngoài muốn du lịch trong nước sẽ được chấp nhận nếu các đương sự được cấp phát một sổ thông hành từ một cơ quan đại diện của Pháp và có sự đồng ý cùng sự kiểm thự các chức quyền An Nam. Các đương sự không được buôn bán, nếu vi phạm hàng hóa sẽ bị tịch thâu.
- Cách đi lại du lịch như thế gặp nhiều nguy hiểm vì tình trạng của đất nước hiện nay, những khách ngoại quốc chỉ có thể đi thưởng ngoạn khi mà chính quyền An Nam, với sự đồng ý của với cơ quan Trú Sứ Pháp ở Huế, nhận định rằng tình hình đất nước đã khá ổn định.
- Những chuyến du hành trong nước của các công dân người Pháp mang tính chất tìm tòi nghiên cứu thì cũng phải khai trình, du hành dưới danh nghĩa nầy, các đương sự sẽ được chính quyền che chở và cung cấp thông hành cần thiết, được giúp đỡ để chu toàn công tác và chương trình nghiên cứu của họ.
- Điều 16: Tất cả những việc tranh tụng giữa những công dân Pháp với nhau hoặc giữa người Pháp với người ngoại quốc khác sẽ được phân xử bởi trú sứ Pháp.
- Khi người Pháp hoặc người ngoại quốc khác có việc tranh tụng với người An Nam thì hoặc có điều gì khiếu nại hoặc đòi hỏi thì các nguyên đơn trước hết phải làm đơn trình lên Trú Sứ để cố gắng dàn xếp một cách ổn thỏa.
- Nếu việc dàn xếp ổn tha không thể thực hiện được thì Trú Sứ sẽ sẽ sẽ nhờ đến sự trợ tá của một quan án sát An Nam để giải quyết vụ tranh tụng, viên trú sứ và quan án cả hai cùng nhau cứu xét sự vụ tranh tụng theo luật lệ mà phán xử thỏa đáng.
- Thủ tục cũng áp dụng cho trường hợp tranh tụng giữa một người An Nam với một người Pháp hay với một người ngoại quốc: nguyên đơn người An Nam sẽ gởi đơn lên quan án và nếu quan án nầy không thể dàn xếp thỏa đáng thì sẽ cùng viên quan Trú Sứ giải quyết việc tranh tụng.
- Tuy nhiên, mọi tranh tụng giữa những người Pháp với nhau hay giữa người Pháp với một người ngoại quốc thì chỉ có viên Trú Sứ Pháp có thẩm quyền xé xử.
- Điều 17: Những vụ phạm pháp đại hình hay tiểu hình của những người Pháp hay của người ngoại quốc xảy ra trên lãnh thổ nước An Nam phải được trình báo và phán xử bởi các tòa án có thẩm quyền ở Sài Gòn. Khi có sự yêu cầu của viên Trú sứ Pháp, các chức quyền địa phương phi dùng mọi nõ lực để truy bắt tên hoặc bọn tội phạm và giải giao đến viên Trú sứ..
- Khi một vụ phạp pháp đại hình hay tiểu hình của một thần dân người An Nam xảy ra trên lãnh thổ của Pháp, quan Lãnh sự hoặc quan Ủy viên của Hoàng thượng phải được thông báo một cách chính thức các thủ tục truy tố áp dụng với phạm nhân và trong khả năng bảo đảm rằng mọi hình thức luật định đã được tôn trọng đúng mức.
- Điều 18: Khi có kẻ bất lương phá rối hoặc cướp giật trên phần lãnh thổ của Pháp rồi chạy trốn sang sang lãnh thổ của nước An Nam thì chức quyền địa phương khi được thông báo phải gắng sức truy lùng bắt kẻ phạm pháp để giải giao cho chức quyền Pháp.
- Cùng một thể thức, nếu những kẻ trộm, cướp hay phạm tội hình sự nào là thần dân của đức Vua mà lại chạy sang ẩn náu trên phần lãnh thổ của Pháp; Những kẻ đó phải được truy bắt ngay sau khi được thông báo và phải được giải giao về cho chức quyền bản xứ của đương phạm.
- Điều 19: Trong trường hợp một người dân của nước Pháp hay của ngoại quốc qua đời trên lãnh thổ của nước An Nam hoặc là một người dân của nước An Nam qua đời trên lãnh thổ của Pháp thì tài sản của người quá cố sẽ được giao trả cho những người thừa kế của họ; nếu những người thừa kế vắng mặt thì viên Trú Sứ sẽ có nhiệm vụ gọi những người thừa kế luật định để chuyển giao.
- Điều 20: Để bảo đảm và tạo điều kiện dễ dàng cho việc thi hành các điều khoản và những quy định trên bản hiệp ước nầy, một năm sau kể từ ngày ký chuẩn phê, ngài Tổng Thống Cộng Hoà Pháp Quốc sẽ bổ nhiệm một viên Trú Sứ ngang hàng với một quan Thượng Thư bên cạnh hoàng Thượng đức Vua An Nam. Viên Trú Sứ có nhiệm vụ bảo toàn mối liên lạc hữu nghị, giữa Các Thành Viên Cao Cấp của hai bên đối ước và giám sát việc thi hành theo lương tâm các điều khoản của bản Hòa Ước.
- Đẳng trật của viên Trú Sứ nầy, những danh dự và quyền lợi mà đương sự được hưởng, sẽ được ấn định sau nầy theo một thỏa thuận chung, và trên một nền tảng hỗ tương hoàn toàn giữ hai bên đối ước.
- Hoàng Thượng đức Vua An Nam có quyền bổ nhiệm các Trú Sứ ở Paris và ở Sài Gòn.
- Tất cả những loại chi phí dùng cho nhiệm kỳ phục vụ của những Trú Sứ nầy bên cạnh Chính phủ đồng minh của mình sẽ do chính phủ của mỗi đương sự đài thọ.
- Điều 21: Hòa Ước nầy thay thế Hòa Ước năm 1862, và chính phủ Pháp có trách nhiệm tìm kiếm sự đồng thuận của chính phủ Tây Ban Nha. Trong trường hợp chính phủ Tây Ban Nha không chấp nhận những sự thay đổi để thay thế Hòa Ước 1862 thì Hòa Ước nầy chỉ có hiệu lực giữa nước Pháp và nước An Nam mà thôi, và những điều ước cũ có liên hệ tới Tây Ban Nha vẫn còn hiệu lực chấp hành. Trong trường nầy, nước Pháp sẽ đảm nhận việc trả tiền bồi thường chiến phí và sẽ thay thế vai trò chủ nợ của Tây Ban Nha đối với con nợ là nước An Nam để được hoàn trả đúng theo những quy định nơi điều thứ 7 của hoà ước hiện tại.
- Điều 22: Hoà ước nầy được thực hiện một cách vĩnh viễn, sẽ được chuẩn phê và nghi thức chuẩn phê sẽ được tổ chức và trao đổi tại Huế, trong vòng thời hạn một năm hoặc sớm hơn nếu có thể được. Hòa Ước sẽ được phát hành và có hiệu lực kể từ ngay sau khi trao đổi. Bởi các lẽ ấy, các quan khâm sai đã lần lược ấn ký vào bản Hòa Ước nầy.
Làm tại Sài Gòn, tại dinh Thống Đốc Nam Kỳ thuộc Pháp, làm thành bốn bản, vào Chủ nhật, ngày 15 tháng 03 năm 1874, tương ứng với ngày 27 tháng 1 âm lịch niên hiệu Tự Đức thứ 27.
Phó đề đốc Dupré, Lê Tuấn và Nguyễn Văn Tường
Tham khảo
- Bang giao Đại Việt – triều Nguyễn, NXB Văn hoá Thông tin 2005
Xem thêm
Video yêu thích
Bảy kỳ quan thế giới Phật giáo – Phim tài liệu của BBC
Spring, Summer, Fall, Winter… And Spring CD1 [Vietsub]
http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam
Trở về trang chính
Hoàng Kim Ngọc Phương Nam Thung dung Dạy và học Cây Lương thực
Dạy và Học Tình yêu cuộc sống Kim on LinkedIn Kim on Facebook

markdown:
**CNM365.Chào ngày mới 15 tháng 3**. Wikipedia Ngày này năm xưa. [Ngày Quyền Người tiêu dùng Thế giới](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_Quy%E1%BB%81n_Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_ti%C3%AAu_d%C3%B9ng_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) ( *). Năm World Consumer Rights Day* [44 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/44_TCN)– [Julius Caesar,](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar)lãnh tụ quân sự và [chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B)của [La Mã,](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3)nhà độc tài vĩnh viễn của [Cộng hòa La Mã,](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_La_M%C3%A3)và là một trong những người có ảnh hưởng lớn nhất trong [lịch sử thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)bị hàng chục nguyên lão [sát hại](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_%C3%A1m_s%C3%A1t_Julius_Caesar)tại một buổi họp của [Viện Nguyên lão](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87n_Nguy%C3%AAn_l%C3%A3o_v%C3%A0_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_La_M%C3%A3). Năm [1874](http://vi.wikipedia.org/wiki/1874)– Chính phủ [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)và [triều Nguyễn Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n)ký kết [Hòa ước Giáp Tuất](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Gi%C3%A1p_Tu%E1%BA%A5t_%281874%29), công nhận chủ quyền vĩnh viễn của Pháp đối với [Nam Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_K%E1%BB%B3).
# 15 tháng 3
Ngày
**15 tháng 3** là ngày thứ 74 (75 trong [năm nhuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 291 ngày trong năm.
|
|[1](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_3) [2](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_3) [3](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_3) [4](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_3) [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_3) [6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_3) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_3) [8](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_3) [9](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_3) [10](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_3) [11](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_3) [12](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_3) [13](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_3) [14](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_3) **15** [16](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_3) [17](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_3) [18](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_3) [19](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_3) [20](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_3) [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_3) [22](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_3) [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_3) [24](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_3) [25](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_3) [26](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_3) [27](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_3) [28](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_3) [29](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_3) [30](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_3) [31](http://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_3)
## Mục lục
## Sự kiện
[44 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/44_TCN)– Nhà độc tài vĩnh viễn của [Cộng hòa La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_La_M%C3%A3) [Julius Caesar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar)bị hàng chục nguyên lão [sát hại](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_%C3%A1m_s%C3%A1t_Julius_Caesar)tại một buổi họp của [Viện Nguyên lão](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87n_Nguy%C3%AAn_l%C3%A3o_v%C3%A0_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_La_M%C3%A3). [1493](http://vi.wikipedia.org/wiki/1493)– [Cristoforo Colombo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cristoforo_Colombo)trở lại Tây Ban Nha sau khi ông tìm ra châu Mỹ [1874](http://vi.wikipedia.org/wiki/1874)– Chính phủ [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)và [triều Nguyễn Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n)ký kết [Hòa ước Giáp Tuất](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Gi%C3%A1p_Tu%E1%BA%A5t_%281874%29), công nhận chủ quyền vĩnh viễn của Pháp đối với [Nam Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_K%E1%BB%B3). [1892](http://vi.wikipedia.org/wiki/1892)– Doanh nhân người Anh [John Houlding](http://vi.wikipedia.org/wiki/John_Houlding)thành lập câu lạc bộ bóng đá [Liverpool](http://vi.wikipedia.org/wiki/Liverpool_F.C.), tách ra từ [câu lạc bộ bóng đá Everton](http://vi.wikipedia.org/wiki/Everton_F.C.). [1906](http://vi.wikipedia.org/wiki/1906)– [Rolls-Royce](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rolls-Royce)được thành lập [1917](http://vi.wikipedia.org/wiki/1917)– Sau [Cách mạng Tháng Hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Th%C3%A1ng_Hai), Sa hoàng [Nikolai II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nikolai_II_c%E1%BB%A7a_Nga)thoái vị, trở thành người cuối cùng nắm giữ các tước hiệu Sa hoàng Nga, Đại công tước Phần Lan và Quốc vương Ba Lan. [1943](http://vi.wikipedia.org/wiki/1943)– [Chiến tranh thế giới thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai): [Chiến dịch Donets](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Donets)kết thúc với kết quả là quân Đức tái chiếm thành phố [Kharkov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kharkiv)từ Liên Xô. [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– *được phát hành, bộ phim này dựa trên tiểu thuyết cùng tên của* [Bố già](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%91_gi%C3%A0_%28phim%29) [Mario Puzo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mario_Puzo), đạo diễn là [Francis Ford Coppola](http://vi.wikipedia.org/wiki/Francis_Ford_Coppola).
## Sinh
[938](http://vi.wikipedia.org/wiki/938)– [Romanos II](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Romanos_II&action=edit&redlink=1), hoàng đế [Byzantine](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%C3%B4ng_La_M%C3%A3) [1275](http://vi.wikipedia.org/wiki/1275)– [Margaret Plantagenet](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Margaret_Plantagenet&action=edit&redlink=1), công chúa người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1318](http://vi.wikipedia.org/wiki/1318)) [1455](http://vi.wikipedia.org/wiki/1455)– [Pietro Accolti](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pietro_Accolti&action=edit&redlink=1), hồng y giáo chủ thiên chúa người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(m. [1532](http://vi.wikipedia.org/wiki/1532)) [1493](http://vi.wikipedia.org/wiki/1493)– [Anne de Montmorency](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anne_de_Montmorency&action=edit&redlink=1), [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)Constable (m. [1567](http://vi.wikipedia.org/wiki/1567)) [1591](http://vi.wikipedia.org/wiki/1591)– [Alexandre de Rhodes](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexandre_de_Rhodes), thầy tu dòng Tên người truyền giáo người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1660](http://vi.wikipedia.org/wiki/1660)) [1666](http://vi.wikipedia.org/wiki/1666)– [George Bähr](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_B%C3%A4hr&action=edit&redlink=1), kiến trúc sư người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1738](http://vi.wikipedia.org/wiki/1738)) [1684](http://vi.wikipedia.org/wiki/1684)– [Francesco Durante](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Francesco_Durante&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(m. [1755](http://vi.wikipedia.org/wiki/1755)) [1713](http://vi.wikipedia.org/wiki/1713)– [Nicolas Louis de Lacaille](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nicolas_Louis_de_Lacaille), nhà thiên văn người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1762](http://vi.wikipedia.org/wiki/1762)) [1767](http://vi.wikipedia.org/wiki/1767)– [Andrew Jackson](http://vi.wikipedia.org/wiki/Andrew_Jackson), tổng thống [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)thứ 7 (m. [1845](http://vi.wikipedia.org/wiki/1845)) [1779](http://vi.wikipedia.org/wiki/1779)– [Lord Melbourne](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lord_Melbourne&action=edit&redlink=1), thủ tướng [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1848](http://vi.wikipedia.org/wiki/1848)) [1790](http://vi.wikipedia.org/wiki/1790)– [Ludwig Immanuel Magnus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ludwig_Immanuel_Magnus&action=edit&redlink=1), nhà toán học người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1861](http://vi.wikipedia.org/wiki/1861)) [1791](http://vi.wikipedia.org/wiki/1791)– [Charles Knight](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Charles_Knight&action=edit&redlink=1), nhà xuất bản người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1873](http://vi.wikipedia.org/wiki/1873)) [1809](http://vi.wikipedia.org/wiki/1809)– [Joseph Jenkins Roberts](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joseph_Jenkins_Roberts&action=edit&redlink=1), tổng thống [Liberia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Liberia)đầu tiên (m. [1876](http://vi.wikipedia.org/wiki/1876)) [1809](http://vi.wikipedia.org/wiki/1809)– [Karl Josef von Hefele](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Karl_Josef_von_Hefele&action=edit&redlink=1), nhà thần học người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1893](http://vi.wikipedia.org/wiki/1893)) [1821](http://vi.wikipedia.org/wiki/1821)– [William Milligan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Milligan&action=edit&redlink=1), nhà thần học người [Scotland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scotland)(m. [1892](http://vi.wikipedia.org/wiki/1892)) [1821](http://vi.wikipedia.org/wiki/1821)– [Eduard Heine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eduard_Heine&action=edit&redlink=1), nhà toán học người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1881](http://vi.wikipedia.org/wiki/1881)) [1821](http://vi.wikipedia.org/wiki/1821)– [Johann Josef Loschmidt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Johann_Josef_Loschmidt&action=edit&redlink=1), nhà khoa học người [Áo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81o)(m. [1895](http://vi.wikipedia.org/wiki/1895)) [1824](http://vi.wikipedia.org/wiki/1824)– [Jules Chevalier](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jules_Chevalier&action=edit&redlink=1), thầy tu người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1907](http://vi.wikipedia.org/wiki/1907)) [1830](http://vi.wikipedia.org/wiki/1830)– [Paul Heyse](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paul_Heyse), nhà văn, [giải thưởng Nobel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel)người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1914](http://vi.wikipedia.org/wiki/1914)) [1830](http://vi.wikipedia.org/wiki/1830)– [Élisée Reclus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%89lis%C3%A9e_Reclus&action=edit&redlink=1), Geographer người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [1905](http://vi.wikipedia.org/wiki/1905)) [1831](http://vi.wikipedia.org/wiki/1831)– [Daniel Comboni](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Daniel_Comboni&action=edit&redlink=1), người truyền giáo người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(m. [1881](http://vi.wikipedia.org/wiki/1881)) [1835](http://vi.wikipedia.org/wiki/1835)– [Eduard Strauss](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eduard_Strauss&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Áo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81o)(m. [1916](http://vi.wikipedia.org/wiki/1916)) [1838](http://vi.wikipedia.org/wiki/1838)– [Karl Davydov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Karl_Davydov&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ vĩ cầm người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(m. [1889](http://vi.wikipedia.org/wiki/1889)) [1851](http://vi.wikipedia.org/wiki/1851)– [William Mitchell Ramsay](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Mitchell_Ramsay&action=edit&redlink=1), nhà khảo cổ người [Scotland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scotland)(m. [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939)) [1864](http://vi.wikipedia.org/wiki/1864)– [Johan Halvorsen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Johan_Halvorsen&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Na Uy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Na_Uy)(m. [1935](http://vi.wikipedia.org/wiki/1935)) [1866](http://vi.wikipedia.org/wiki/1866)– [Matthew Charlton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Matthew_Charlton&action=edit&redlink=1), chính khách người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac)(m. [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)) [1866](http://vi.wikipedia.org/wiki/1866)– [Johan Vaaler](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Johan_Vaaler&action=edit&redlink=1), nhà phát minh người [Na Uy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Na_Uy)(m. [1910](http://vi.wikipedia.org/wiki/1910)) [1867](http://vi.wikipedia.org/wiki/1867)– [Lionel Johnson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lionel_Johnson&action=edit&redlink=1), nhà thơ người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1902](http://vi.wikipedia.org/wiki/1902)) [1868](http://vi.wikipedia.org/wiki/1868)– [Grace Chisholm Young](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Grace_Chisholm_Young&action=edit&redlink=1), nhà toán học người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [1944](http://vi.wikipedia.org/wiki/1944)) [1869](http://vi.wikipedia.org/wiki/1869)– [Stanisław Wojciechowski](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stanis%C5%82aw_Wojciechowski&action=edit&redlink=1), tổng thống [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan)(m. [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)) [1882](http://vi.wikipedia.org/wiki/1882)– [Jim Lightbody](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jim_Lightbody&action=edit&redlink=1), người chạy đua người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)) [1887](http://vi.wikipedia.org/wiki/1887)– [Marjorie Merriweather Post](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marjorie_Merriweather_Post&action=edit&redlink=1), người giao thiệp rộng, nữ doanh nhân người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)) [1890](http://vi.wikipedia.org/wiki/1890)– [Boris Nikolaevich Delaunay](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Boris_Nikolaevich_Delaunay&action=edit&redlink=1), nhà toán học người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(m. [1980](http://vi.wikipedia.org/wiki/1980)) [1897](http://vi.wikipedia.org/wiki/1897)– [Jackson Scholz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jackson_Scholz&action=edit&redlink=1), người chạy đua người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/1986)) [1899](http://vi.wikipedia.org/wiki/1899)– [George Brent](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Brent&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979)) [1907](http://vi.wikipedia.org/wiki/1907)– [Zarah Leander](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Zarah_Leander&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên, ca sĩ người [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n)(m. [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)) [1912](http://vi.wikipedia.org/wiki/1912)– [Lightnin’ Hopkins](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lightnin%27_Hopkins&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)) [1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/1913)– [MacDonald Carey](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=MacDonald_Carey&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1994](http://vi.wikipedia.org/wiki/1994)) [1913](http://vi.wikipedia.org/wiki/1913)– [Jack Fairman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jack_Fairman&action=edit&redlink=1), người đua xe người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(m. [2002](http://vi.wikipedia.org/wiki/2002)) [1914](http://vi.wikipedia.org/wiki/1914)– [Aniello Dellacroce](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Aniello_Dellacroce&action=edit&redlink=1), găngxtơ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)) [1915](http://vi.wikipedia.org/wiki/1915)– [Joe E. Ross](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joe_E._Ross&action=edit&redlink=1), diễn viên, diễn viên hài người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)) [1916](http://vi.wikipedia.org/wiki/1916)– [Fadil Hoxha](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fadil_Hoxha&action=edit&redlink=1), chính khách người [Nam Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0)(m. [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001)) [1918](http://vi.wikipedia.org/wiki/1918)– [Richard Ellmann](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_Ellmann&action=edit&redlink=1), Biographer người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1987](http://vi.wikipedia.org/wiki/1987)) [1919](http://vi.wikipedia.org/wiki/1919)– [Lawrence Tierney](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lawrence_Tierney&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2002](http://vi.wikipedia.org/wiki/2002)) [1920](http://vi.wikipedia.org/wiki/1920)– [Nguyễn Thị Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Th%E1%BB%8B_%C4%90%E1%BB%8Bnh), nữ tướng Việt Nam (m. [1992](http://vi.wikipedia.org/wiki/1992)) [1920](http://vi.wikipedia.org/wiki/1920)– [Lawrence Sanders](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lawrence_Sanders&action=edit&redlink=1), tiểu thuyết gia người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1998](http://vi.wikipedia.org/wiki/1998)) [1924](http://vi.wikipedia.org/wiki/1924)– [Walter Gotell](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Walter_Gotell&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)(m. [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997)) [1925](http://vi.wikipedia.org/wiki/1925)– [Bert Bolin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bert_Bolin&action=edit&redlink=1), Meteorologist người [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n) [1926](http://vi.wikipedia.org/wiki/1926)– [Norm Van Brocklin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Norm_Van_Brocklin&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1983](http://vi.wikipedia.org/wiki/1983)) [1926](http://vi.wikipedia.org/wiki/1926)– [Ben Johnston](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ben_Johnston&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1927](http://vi.wikipedia.org/wiki/1927)– [Stanisław Kania](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Stanis%C5%82aw_Kania&action=edit&redlink=1), chính khách người [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan) [1927](http://vi.wikipedia.org/wiki/1927)– [Carl Smith](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Carl_Smith&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1927](http://vi.wikipedia.org/wiki/1927)– [Christian Marquand](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Christian_Marquand&action=edit&redlink=1), diễn viên, người đạo diễn người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [2000](http://vi.wikipedia.org/wiki/2000)) [1929](http://vi.wikipedia.org/wiki/1929)– [Cecil Taylor](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cecil_Taylor&action=edit&redlink=1), nhạc Jazz nghệ sĩ dương cầm người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1930](http://vi.wikipedia.org/wiki/1930)– [Zhores Ivanovich Alferov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Zhores_Ivanovich_Alferov&action=edit&redlink=1), nhà vật lí, [giải thưởng Nobel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel)người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga) [1932](http://vi.wikipedia.org/wiki/1932)– [Alan Bean](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alan_Bean&action=edit&redlink=1), nhà du hành vũ trụ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1933](http://vi.wikipedia.org/wiki/1933)– [Philippe de Broca](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Philippe_de_Broca&action=edit&redlink=1), đạo diễn phim người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(m. [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004)) [1934](http://vi.wikipedia.org/wiki/1934)– [Aldo Giorgini](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Aldo_Giorgini&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) [1935](http://vi.wikipedia.org/wiki/1935)– [Judd Hirsch](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Judd_Hirsch&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1935](http://vi.wikipedia.org/wiki/1935)– [Jimmy Swaggart](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jimmy_Swaggart&action=edit&redlink=1), televangelist người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1936](http://vi.wikipedia.org/wiki/1936)– [Paul Zindel](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_Zindel&action=edit&redlink=1), tác gia, nhà soạn kịch, nhà sư phạm người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)) [1936](http://vi.wikipedia.org/wiki/1936)– [Howard Greenfield](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Howard_Greenfield&action=edit&redlink=1), người sáng tác bài hát người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [1986](http://vi.wikipedia.org/wiki/1986)) [1936](http://vi.wikipedia.org/wiki/1936)– [David Andrews](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Andrews&action=edit&redlink=1), chính khách người [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland) [1939](http://vi.wikipedia.org/wiki/1939)– [Jack Whyte](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jack_Whyte&action=edit&redlink=1), tác gia người [Scotland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scotland) [1940](http://vi.wikipedia.org/wiki/1940)– [Frank Dobson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frank_Dobson&action=edit&redlink=1), chính khách người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1943](http://vi.wikipedia.org/wiki/1943)– [David Cronenberg](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Cronenberg&action=edit&redlink=1), đạo diễn phim người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1944](http://vi.wikipedia.org/wiki/1944)– [Sly Stone](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sly_Stone&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1944](http://vi.wikipedia.org/wiki/1944)– [Jacques Doillon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jacques_Doillon&action=edit&redlink=1), đạo diễn phim người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) [1944](http://vi.wikipedia.org/wiki/1944)– [Chi Cheng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi_Cheng&action=edit&redlink=1), vận động viên, chính khách người [Đài Loan](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan) [1946](http://vi.wikipedia.org/wiki/1946)– [Bobby Bonds](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bobby_Bonds&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(m. [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)) [1947](http://vi.wikipedia.org/wiki/1947)– [Ry Cooder](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ry_Cooder&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ đàn ghita người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1947](http://vi.wikipedia.org/wiki/1947)– [Juraj Kukura](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Juraj_Kukura&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Slovakia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Slovakia) [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)– [Sérgio Vieira de Mello](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A9rgio_Vieira_de_Mello&action=edit&redlink=1), nhà ngoại giao người [Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil)(m. [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)) [1948](http://vi.wikipedia.org/wiki/1948)– [Kate-bornstein](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kate-bornstein&action=edit&redlink=1), tác gia người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1950](http://vi.wikipedia.org/wiki/1950)– [Jørgen Olsen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=J%C3%B8rgen_Olsen&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Đan Mạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch) [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)– [Richard Bruton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Richard_Bruton&action=edit&redlink=1), chính khách người [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland) [1954](http://vi.wikipedia.org/wiki/1954)– [Craig Wasson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Craig_Wasson&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1956](http://vi.wikipedia.org/wiki/1956)– [Clay Matthews](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Clay_Matthews&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1957](http://vi.wikipedia.org/wiki/1957)– [Park Overall](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Park_Overall&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1957](http://vi.wikipedia.org/wiki/1957)– [David Silverman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=David_Silverman&action=edit&redlink=1), họa sĩ phim hoạt hình người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1957](http://vi.wikipedia.org/wiki/1957)– [Víctor Muñoz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C3%ADctor_Mu%C3%B1oz&action=edit&redlink=1), ông bầu bóng đá người [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959)– [Harold Baines](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Harold_Baines&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959)– [Renny Harlin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Renny_Harlin&action=edit&redlink=1), đạo diễn phim người [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan) [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959)– [Lisa Holton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lisa_Holton&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959)– [Fabio Lanzoni](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fabio_Lanzoni&action=edit&redlink=1), người mẫu, người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) [1960](http://vi.wikipedia.org/wiki/1960)– [Chris Sanders](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chris_Sanders&action=edit&redlink=1), họa sĩ phim hoạt hình, người đạo diễn người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961)– [Terry Cummings](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Terry_Cummings&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng rổ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1961](http://vi.wikipedia.org/wiki/1961)– [Craig Ludwig](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Craig_Ludwig&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu trên băng người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/1962)– [Sananda Maitreya (formerly Terence Trent D’Arby)](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sananda_Maitreya_%28formerly_Terence_Trent_D%27Arby%29&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/1962)– [Jimmy Baio](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jimmy_Baio&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1964](http://vi.wikipedia.org/wiki/1964)– [Davide Pinato](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Davide_Pinato&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) [1967](http://vi.wikipedia.org/wiki/1967)– [Naoko Takeuchi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Naoko_Takeuchi&action=edit&redlink=1), nghệ sĩ người [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968)– [Kahimi Karie](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kahimi_Karie&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968)– [Sabrina Salerno](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sabrina_Salerno&action=edit&redlink=1), ca sĩ người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969)– [Rona Ambrose](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rona_Ambrose&action=edit&redlink=1), chính khách người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969)– [Timo Kotipelto](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Timo_Kotipelto&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan) [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969)– [Kim Raver](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kim_Raver&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969)– [Gianluca Festa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gianluca_Festa&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969)– [Yutaka Take](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yutaka_Take&action=edit&redlink=1), vận động viên đua ngựa người [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970)– [Derek Parra](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Derek_Parra&action=edit&redlink=1), vận động viên trượt băng tốc độ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970)– Ca sĩ [Hồng Nhung](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_Nhung)của [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). [1971](http://vi.wikipedia.org/wiki/1971)– [Penny Lancaster](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Penny_Lancaster&action=edit&redlink=1), người mẫu, người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– [Eva Longoria](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eva_Longoria), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– [Will.i.am](http://vi.wikipedia.org/wiki/Will.i.am), nhạc sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– [Veselin Topalov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Veselin_Topalov), đấu thủ cờ vua người [Bulgaria](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bulgaria) [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– [Eva Longoria](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eva_Longoria), diễn viên người Mỹ [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– [Darcy Tucker](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Darcy_Tucker&action=edit&redlink=1), vận động viên khúc côn cầu người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)– [Jennifer 8. Lee](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jennifer_8._Lee&action=edit&redlink=1), nhà báo người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)– [Cara Pifko](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cara_Pifko&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1976](http://vi.wikipedia.org/wiki/1976)– [Jose Sanchez Zolliker](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jose_Sanchez_Zolliker&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico) [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Joe Hahn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Joe_Hahn), nhạc sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Brian Tee](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Brian_Tee&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979)– [Kevin Youkilis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kevin_Youkilis&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1980](http://vi.wikipedia.org/wiki/1980)– [Freddie Bynum](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Freddie_Bynum&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Mikael Forssell](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mikael_Forssell&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan) [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Young Buck](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Young_Buck&action=edit&redlink=1), ca sĩ nhạc Rapp người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Emily Tyndall](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Emily_Tyndall&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Rafael Pérez](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rafael_P%C3%A9rez&action=edit&redlink=1), vận động viên bóng chày người [Dominica](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dominica) [1983](http://vi.wikipedia.org/wiki/1983)– [Sean Biggerstaff](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sean_Biggerstaff), diễn viên người [Scotland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scotland) [1983](http://vi.wikipedia.org/wiki/1983)– [Daryl Murphy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Daryl_Murphy&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Ireland](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland) [1984](http://vi.wikipedia.org/wiki/1984)– [Kostas Vassiliadis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kostas_Vassiliadis&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng rổ người [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p) [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– [James MacLurcan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_MacLurcan&action=edit&redlink=1), diễn viên người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac) [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– [F.V.A. Morriello](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=F.V.A._Morriello&action=edit&redlink=1), tác gia người [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– [Eva Amurri](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eva_Amurri&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– [Tom Chilton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tom_Chilton&action=edit&redlink=1), người đua xe người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh) [1988](http://vi.wikipedia.org/wiki/1988)– [Ever Guzman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ever_Guzman&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá người [Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico) [1989](http://vi.wikipedia.org/wiki/1989)– [Caitlin Wachs](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Caitlin_Wachs&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)
## Mất
[44 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/44_TCN)– [Julius Caesar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar), tướng [La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3)(s. [100 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/100_TCN)) [1575](http://vi.wikipedia.org/wiki/1575)– [Annibale Padovano](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Annibale_Padovano&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(s. [1527](http://vi.wikipedia.org/wiki/1527)) [1673](http://vi.wikipedia.org/wiki/1673)– [Salvator Rosa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Salvator_Rosa&action=edit&redlink=1), họa sĩ, nhà thơ người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(s. [1615](http://vi.wikipedia.org/wiki/1615)) [1701](http://vi.wikipedia.org/wiki/1701)– [Jean Renaud de Segrais](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jean_Renaud_de_Segrais&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1624](http://vi.wikipedia.org/wiki/1624)) [1842](http://vi.wikipedia.org/wiki/1842)– [Luigi Cherubini](http://vi.wikipedia.org/wiki/Luigi_Cherubini), nhà soạn nhạc người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(s. [1760](http://vi.wikipedia.org/wiki/1760)) [1849](http://vi.wikipedia.org/wiki/1849)– [Giuseppe Caspar Mezzofanti](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Giuseppe_Caspar_Mezzofanti&action=edit&redlink=1), giáo chủ hồng y, nhà ngôn ngữ học người [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)(s. [1774](http://vi.wikipedia.org/wiki/1774)) [1879](http://vi.wikipedia.org/wiki/1879)– [Gottfried Semper](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gottfried_Semper), kiến trúc sư Đức (s. [1803](http://vi.wikipedia.org/wiki/1803)) [1891](http://vi.wikipedia.org/wiki/1891)– [Théodore de Banville](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C3%A9odore_de_Banville&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1823](http://vi.wikipedia.org/wiki/1823)) [1891](http://vi.wikipedia.org/wiki/1891)– [Joseph Bazalgette](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Joseph_Bazalgette&action=edit&redlink=1), kĩ sư dân sự người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1819](http://vi.wikipedia.org/wiki/1819)) [1898](http://vi.wikipedia.org/wiki/1898)– [Henry Bessemer](http://vi.wikipedia.org/wiki/Henry_Bessemer), kỹ sư Anh (s. [1813](http://vi.wikipedia.org/wiki/1813)) [1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937)– [H. P. Lovecraft](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H._P._Lovecraft&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1890](http://vi.wikipedia.org/wiki/1890)) [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941)– [Alexej von Jawlensky](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexej_von_Jawlensky&action=edit&redlink=1), họa sĩ người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(s. [1864](http://vi.wikipedia.org/wiki/1864)) [1951](http://vi.wikipedia.org/wiki/1951)– [John S. Paraskevopoulos](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_S._Paraskevopoulos&action=edit&redlink=1), nhà thiên văn người [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p)(s. [1889](http://vi.wikipedia.org/wiki/1889)) [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959)– [Lester Young](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lester_Young&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1909](http://vi.wikipedia.org/wiki/1909)) [1962](http://vi.wikipedia.org/wiki/1962)– [Arthur Compton](http://vi.wikipedia.org/wiki/Arthur_Compton), nhà vật lí, [giải thưởng Nobel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel)người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1892](http://vi.wikipedia.org/wiki/1892)) [1966](http://vi.wikipedia.org/wiki/1966)– [Abe Saperstein](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Abe_Saperstein&action=edit&redlink=1), bóng rổ người điều hành người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1902](http://vi.wikipedia.org/wiki/1902)) [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970)– [Tarjei Vesaas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tarjei_Vesaas&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Na Uy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Na_Uy)(s. [1897](http://vi.wikipedia.org/wiki/1897)) [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– [Aleksandr Ivanovich Laktionov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Aleksandr_Ivanovich_Laktionov&action=edit&redlink=1), họa sĩ người [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)(s. [1910](http://vi.wikipedia.org/wiki/1910)) [1975](http://vi.wikipedia.org/wiki/1975)– [Aristotle Onassis](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aristotle_Onassis), tỷ phú [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p), ngành vận tải biển (s. 1906) [1977](http://vi.wikipedia.org/wiki/1977)– [Antonino Rocca](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Antonino_Rocca&action=edit&redlink=1), đô vật Wrestling chuyên nghiệp người [Argentina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Argentina) [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [René Clair](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ren%C3%A9_Clair&action=edit&redlink=1), đạo diễn phim người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)(s. [1898](http://vi.wikipedia.org/wiki/1898)) [1983](http://vi.wikipedia.org/wiki/1983)– [Rebecca West](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rebecca_West&action=edit&redlink=1), nhà văn người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1892](http://vi.wikipedia.org/wiki/1892)) [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– [Radha Krishna Choudhary](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Radha_Krishna_Choudhary&action=edit&redlink=1), sử gia, nhà văn [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)(s. [1921](http://vi.wikipedia.org/wiki/1921)) [1989](http://vi.wikipedia.org/wiki/1989)– [Muhammad Jameel Didi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Muhammad_Jameel_Didi&action=edit&redlink=1), nhà thơ người [Maldives](http://vi.wikipedia.org/wiki/Maldives)(s. [1915](http://vi.wikipedia.org/wiki/1915)) [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990)– [Tom Harmon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tom_Harmon&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá, phát thanh viên truyền thanh người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1919](http://vi.wikipedia.org/wiki/1919)) [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991)– [Bud Freeman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bud_Freeman&action=edit&redlink=1), nhạc Jazz nhạc sĩ người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1906](http://vi.wikipedia.org/wiki/1906)) [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997)– [Gail Davis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gail_Davis&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1925](http://vi.wikipedia.org/wiki/1925)) [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997)– [Victor Vasarely](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Victor_Vasarely&action=edit&redlink=1), họa sĩ người [Hungary](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hungary)(s. [1906](http://vi.wikipedia.org/wiki/1906)) [1998](http://vi.wikipedia.org/wiki/1998)– [Benjamin Spock](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Benjamin_Spock&action=edit&redlink=1), Pediatrician, nhà văn người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1903](http://vi.wikipedia.org/wiki/1903)) [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001)– [Ann Sothern](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ann_Sothern&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)(s. [1909](http://vi.wikipedia.org/wiki/1909)) [2003](http://vi.wikipedia.org/wiki/2003)– [Dame Thora Hird](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dame_Thora_Hird&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1911](http://vi.wikipedia.org/wiki/1911)) [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004)– [John Pople](http://vi.wikipedia.org/wiki/John_Pople), nhà hóa học, [giải thưởng Nobel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel)người [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)(s. [1925](http://vi.wikipedia.org/wiki/1925)) [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)– [Bob Bellear](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bob_Bellear&action=edit&redlink=1), quan tòa người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac)(s. [1944](http://vi.wikipedia.org/wiki/1944)) [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006)– [George Rallis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Rallis&action=edit&redlink=1), thủ tướng [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p)(s. [1918](http://vi.wikipedia.org/wiki/1918)) [2012](http://vi.wikipedia.org/wiki/2012)– [Hoài An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0i_An_%28nh%E1%BA%A1c_s%C4%A9_tr%C6%B0%E1%BB%9Bc_1975%29), nhạc sĩ, sinh [1929](http://vi.wikipedia.org/wiki/1929)
## Ngày lễ và kỷ niệm
[Ngày Quyền Người tiêu dùng Thế giới](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_Quy%E1%BB%81n_Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_ti%C3%AAu_d%C3%B9ng_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1)( *)* [World Consumer Rights Day](http://en.wikipedia.org/wiki/Consumers_International#World_Consumer_Rights_Day)
- Ngày thành lập ngành điện ảnh Việt Nam.
[[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_3#cite_note-1)
|
|
## Tham khảo
|
|![]()
[15 tháng 3](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:15_March?uselang=vi) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_3#cite_ref-1) [“Hội điện ảnh Việt Nam » Lịch sử điện ảnh Việt Nam » Sự hình thành một nền điện ảnh mới”](http://ngaydienanh.com/detail/su-hinh-thanh-mot-nen-dien-anh-moi.html)(Thông cáo báo chí). Ngày Hội Điện Ảnh. Truy cập 15/3/2011. [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Julius Caesar
|Gaius Julius Caesar|
|
| ![ Julius Caesar Coustou Louvre.png](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/Julius_Caesar_Coustou_Louvre.png/272px-Julius_Caesar_Coustou_Louvre.png)
![ Julius Caesar Coustou Louvre.png](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/Julius_Caesar_Coustou_Louvre.png/272px-Julius_Caesar_Coustou_Louvre.png)
[Bảo tàng Louvre](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_Louvre)( [Paris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paris), [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p)) [Tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di), [49 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/49_TCN)– [15 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_3), [44 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/44_TCN) [Lucius Cornelius Sulla](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lucius_Cornelius_Sulla) [Gaius Julius Caesar Octavianus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Augustus) ![ Vua hoặc hoàng đế](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
![ Vua hoặc hoàng đế](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e5/French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg/21px-French_heraldic_crowns_-_Vidame.svg.png)
|[
|
|[
|[Julia-Claudia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_Julia-Claudia&action=edit&redlink=1) [Nguyên lão Gaius Julius Caesar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gaius_Julius_Caesar_%28nguy%C3%AAn_l%C3%A3o%29) [Aurelia Cotta](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Aurelia_Cotta&action=edit&redlink=1) [12](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_7)/ [13 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_7), [100 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/100_TCN) [Subura](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Subura&action=edit&redlink=1), [La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3) [15 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_3), [44 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/44_TCN) [Nhà hát Pompey](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_h%C3%A1t_Pompey&action=edit&redlink=1), [La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3) **Gāius Jūlius Caesar** (phát âm như “Gai-us Giu-li-us **Xê-da**“; trong [tiếng Latin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Latinh) như “Khai-xơ”; [12 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_7) hoặc [13 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_7) năm [100 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/100_TCN) – [15 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_3) năm [44 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/44_TCN)) là một lãnh tụ quân sự và [chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B) của [La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3) và là một trong những người có ảnh hưởng lớn nhất trong [lịch sử thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi). Ông đóng một vai trò then chốt trong sự chuyển đổi [Cộng hòa La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_La_M%C3%A3) thành [Đế chế La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3). Một trong những chiến tích quang vinh nhất của ông – cuộc chinh phục xứ Gaule (bao gồm [1] [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p), Bắc [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D), [Bỉ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%89), Tây [Thụy Sĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9), v.v… ngày nay) của ông mở cho La Mã con đường tiếp cận [Đại Tây Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng), và ông còn là người phát động cuộc xâm lăng đầu tiên của La Mã vào xứ [Britannia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Britannia&action=edit&redlink=1)(nước [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh)ngày nay) năm [55 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/55_TCN). Caesar được xem là một trong những nhà quân sự lỗi lạc nhất, chính trị gia xuất sắc nhất và là một trong những lãnh tụ vĩ đại nhất của lịch sử thế giới thời [La Mã cổ đại](http://vi.wikipedia.org/wiki/La_M%C3%A3_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i).
Vào năm 42 TCN, hai năm sau khi Caesar bị mưu sát, viện nguyên lão La Mã chính thức thánh hóa, xem ông là một trong những vị
[thần của La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i_La_M%C3%A3).
Dẫn đầu binh đoàn
[lê dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_d%C6%B0%C6%A1ng_La_M%C3%A3) của mình vượt qua [sông Rubicon](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Rubicon), Caesar tiến hành một cuộc Nội chiến vào năm 49 TCN, và đánh bại kẻ thù của ông là [Pompey](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pompey) trong trận đánh quyết định tại [Pharsalus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Pharsalus) là chiến thắng vĩ đại nhất trong sự nghiệp quân sự của ông. Với chiến thắng của ông trong cuộc Nội chiến, ông vươn lên trở thành một “lãnh tụ tuyệt đối” của La Mã. Sau khi hoàn toàn kiểm soát chính quyền, Caesar tiến hành những cuộc cải cách rộng lớn nhất về mặt xã hội và chính quyền. Ông được tuyên bố là “Lãnh tụ suốt đời”, và ông kiểm soát toàn bộ nền cộng hòa. Mỉa mai thay, chính điều này đã khiến một trong những người bạn của ông, [2] [Marcus Junius Brutus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marcus_Junius_Brutus), người về sau hiệp lực cùng những kẻ bất mãn vời Caesar để mưu sát ông và khôi phục nền cộng hòa. Cuộc mưu sát Caesar xảy ra vào ngày [Ides of March](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ides_of_March&action=edit&redlink=1)(15 tháng 3) năm 44 TCN và khơi mào cho một cuộc [nội chiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn)khác của La Mã.
Những chiến dịch quân sự của Caesar được biết đến một cách chi tiết qua những bài viết
* (bài tường thuật) của ông, và nhiều chi tiết khác về cuộc đời của ông được ghi nhận lại bởi những sử gia như Commentarii* [Appain](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Appain&action=edit&redlink=1), [Suetonius](http://vi.wikipedia.org/wiki/Suetonius), [Plutarch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Plutarchus), [Cassius Dio](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cassius_Dio&action=edit&redlink=1)và [Strabo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Strabo). Những thông tin khác được thu thập từ những nguồn thông tin (xuất hiện cùng thời Caesar), như là những bức thư và bài diễn văn của [Cicero](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cicero), kẻ thù chính trị của Caesar, những bài thơ của [Catullus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Catullus), và những bài viết của sử gia [Sallus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sallus&action=edit&redlink=1).
## Mục lục
[1 Cuộc đời](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#Cu.E1.BB.99c_.C4.91.E1.BB.9Di) [1.1 Thời trẻ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#Th.E1.BB.9Di_tr.E1.BA.BB) [1.2 Thành tựu ban đầu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#Th.C3.A0nh_t.E1.BB.B1u_ban_.C4.91.E1.BA.A7u) [1.3 Bị hải tặc bắt cóc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#B.E1.BB.8B_h.E1.BA.A3i_t.E1.BA.B7c_b.E1.BA.AFt_c.C3.B3c) [1.4 Pontifex Maximus và công cuộc cầm quyền ở Hispania](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#Pontifex_Maximus_v.C3.A0_c.C3.B4ng_cu.E1.BB.99c_c.E1.BA.A7m_quy.E1.BB.81n_.E1.BB.9F_Hispania) [1.5 Nhiệm kỳ chấp chính và chế độ Tam Đầu chế đầu tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#Nhi.E1.BB.87m_k.E1.BB.B3_ch.E1.BA.A5p_ch.C3.ADnh_v.C3.A0_ch.E1.BA.BF_.C4.91.E1.BB.99_Tam_.C4.90.E1.BA.A7u_ch.E1.BA.BF_.C4.91.E1.BA.A7u_ti.C3.AAn) [1.6 Cuộc chinh phạt xứ Gaule](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#Cu.E1.BB.99c_chinh_ph.E1.BA.A1t_x.E1.BB.A9_Gaule) [1.7 Sự sụp đổ của Tam đầu chế thứ nhất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#S.E1.BB.B1_s.E1.BB.A5p_.C4.91.E1.BB.95_c.E1.BB.A7a_Tam_.C4.91.E1.BA.A7u_ch.E1.BA.BF_th.E1.BB.A9_nh.E1.BA.A5t) [1.8 Cuộc nội chiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#Cu.E1.BB.99c_n.E1.BB.99i_chi.E1.BA.BFn) [1.9 Sau nội chiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#Sau_n.E1.BB.99i_chi.E1.BA.BFn) [1.10 Âm mưu ám sát Caesar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#.C3.82m_m.C6.B0u_.C3.A1m_s.C3.A1t_Caesar) [1.11 La Mã sau khi Caesar bị ám sát](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#La_M.C3.A3_sau_khi_Caesar_b.E1.BB.8B_.C3.A1m_s.C3.A1t)
-
[2 Sự nghiệp văn chương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#S.E1.BB.B1_nghi.E1.BB.87p_v.C4.83n_ch.C6.B0.C6.A1ng) [3 Sự nghiệp quân sự](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#S.E1.BB.B1_nghi.E1.BB.87p_qu.C3.A2n_s.E1.BB.B1) [4 Gia đình Caesar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#Gia_.C4.91.C3.ACnh_Caesar) [5 Tình nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#T.C3.ACnh_nh.C3.A2n) [6 Danh hiệu của Caesar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#Danh_hi.E1.BB.87u_c.E1.BB.A7a_Caesar) [7 Những tác phẩm của Caesar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#Nh.E1.BB.AFng_t.C3.A1c_ph.E1.BA.A9m_c.E1.BB.A7a_Caesar) [8 Nguồn gốc bài viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#Ngu.E1.BB.93n_g.E1.BB.91c_b.C3.A0i_vi.E1.BA.BFt) [9 Xem thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#Xem_th.C3.AAm)
## Cuộc đời
### Thời trẻ
Caesar sinh trong một gia đình
[quý tộc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%BD_t%E1%BB%99c&action=edit&redlink=1) thuộc dòng dõi Julius, dòng dõi cho rằng mình được thừa hưởng dòng máu của [Iulus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Iulus&action=edit&redlink=1), con của hoàng tử [Aeneas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aeneas) của [thành Troia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Troia), con của thần tình yêu [Venus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aphrodite). [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-3) [Thần thoại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i) nói rằng Caesar được sinh mổ, nhưng có lẽ là không đúng lắm vì vào thời ấy sự sinh mổ chỉ có thể được thực hiện trên những người phụ nữ đã chết, trong khi mẹ của Caesar sống rất lâu sau khi ông ra đời. [4]
Dù cho có một nguồn gốc và địa vị hoàn hảo,
[dòng tộc Julii-Caesares](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%B2ng_t%E1%BB%99c_Julii-Caesares&action=edit&redlink=1) không giàu có lắm (so với mức bình thường của các quý tộc La Mã khác). Không thành viên nào trong gia đình Caesar làm được điều gì nổi bật vào thời gian này, mặc dù thế hệ cha của Caesar đã phục hồi phần nào sự thịnh vượng của gia tộc. Cha của Caesar, cũng được gọi là [Gaius Julius Caesar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gaius_Julius_Caesar_L%C3%A3o&action=edit&redlink=1), đã làm tới chức [pháp quan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%A1p_quan&action=edit&redlink=1), có lẽ bởi vì sự ảnh hưởng của [5] [Gaius Marius](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gaius_Marius&action=edit&redlink=1), anh hùng chiến tranh và một nhà chính trị nổi bật lúc bấy giờ, người đã cưới chị của cha Caesar, Julia. Mẹ của Caesar là con gái của một gia đình có uy thế, gia đình mà đã có rất nhiều người làm tới chức quan [Chấp chính tối cao](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BA%A5p_ch%C3%ADnh_t%E1%BB%91i_cao&action=edit&redlink=1). Cả gia đình ông sống trong một căn nhà khiêm tốn tại vùng [Subura](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Subura&action=edit&redlink=1), một khu vực nghèo lân cận La Mã, nơi mà [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-6) [Marcus Antonius Gnipho](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marcus_Antonius_Gnipho&action=edit&redlink=1), một nhà hùng biện đồng thời là một nhà văn phạm đến từ xứ Gaule, được mướn làm thầy dạy học cho Caesar. Ngoài Caesar, gia đình ông còn có hai con gái (cả hai đều được gọi là Julia). Vài điều ít ỏi này được ghi nhận là tuổi thơ của Caesar. Bản tiểu sử về Caesar của [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-7) [Suetonius](http://vi.wikipedia.org/wiki/Suetonius)và [Plutarch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Plutarchus)bắt đầu vào tuổi thiếu niên của Caesar. Những điều trước đó đã không tìm thấy một sự ghi nhận nào. [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-ReferenceA-8)
Caesar trưởng thành trong thời kỳ hỗn loạn của La Mã. Cuộc chiến tranh Liên Minh giữa La Mã và các đồng minh của họ (91 TCN – 88 TCN) nổi lên vì sự tranh cãi về quyền của công dân La Mã. Khi mà vua
[Mithridates VI](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mithridates_VI_c%E1%BB%A7a_Pontos) xứ [Pontos](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pontos&action=edit&redlink=1) đe dọa các tỉnh phương đông của La Mã; thì ở trong nội bộ, La Mã bị chia rẽ thành hai phe: Phe Quý Tộc ( *Optimates*), phe mà muốn giữ quyền hành thống trị cho các quý tộc, và phe Đại Chúng ( *Populares*) phe muốn ngay lập tức sự chia sẻ quyền lực rộng rãi hơn thông qua quyền bầu cử trực tiếp. [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-9)
Chú Marius của Caesar là một người thuộc phe Đại chúng; người bảo trợ và đối thủ của ông
[Lucius Cornelius Sulla](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lucius_Cornelius_Sulla) là một người thuộc phe Quý Tộc. Cả hai nổi lên trong cuộc chiến Xã hội, và cải hai đều muốn chỉ huy cuộc chiến tranh chống lại vua Mithridates VI, điều mà ban đầu được giao cho Sulla; nhưng khi [Sulla](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sulla&action=edit&redlink=1) rời La Mã để chỉ huy lực lượng của mình một [Hộ Dân quan La Mã](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99_D%C3%A2n_quan_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1) thông qua một bộ luật trao lại quyền lực cho Marius. Một thông điêp được gửi đến Sulla nói rằng ông ta sẽ không thể rời khỏi doanh trại của mình mà còn sống. Sulla tiến quân về La Mã. Marius buộc phải lưu vong, nhưng khi Sulla quay trở lại cuộc chiến của mình; một đồng minh của ông, [Lucius Cornelius Cinna](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lucius_Cornelius_Cinna&action=edit&redlink=1) chiếm lấy La Mã và công khai tuyên bố Sulla là “một kẻ thù của xã hội”.
Lực lượng của Marius trả thù những người theo Sulla rất tàn bạo. Marius chết ở năm 84 TCN nhưng phe của ông ta vẫn còn rất mạnh.
Năm 84 TCN cha của Caesar chết bất ngờ khi đang mang giày vào một buổi sáng,
và ở tuổi 16 Caesar trở thành người chủ gia đình. Những năm tiếp theo, Caesar được đề bạt cho chức [10] [Flamen Dialis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Flamen_Dialis&action=edit&redlink=1)(Tổng thầy tế của [Jupiter](http://vi.wikipedia.org/wiki/Zeus)— [Lucius Cornelius Merula](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lucius_Cornelius_Merula&action=edit&redlink=1), người tiền nhiệm, đã bị sát hại trong cuộc thanh trừng của Marius) và sau khi được giữ chức này Caesar không những trở thành một quý tộc mà còn cưới con gái của một quý tộc. Ông bội hôn ước của mình với Cossutia, một con gái của một gia đình giàu có mà ông được hứa hôn từ thời niên thiếu, và cưới con gái của Cinna, Cornelia. [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-11) [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-12)
Sulla sau khi buộc vua Mithridates VI phải ký kết hòa ước, Sulla quay trở lại để kết thúc cuộc nội chiến với quân của Marian. Sau một chiến dịch khắp Italia ông ta cuối cùng cũng tiêu diệt hoàn toàn quân Marians ở Trận Colline Gate vào tháng 17 năm 82 TCN. Bởi vì cả hai quan chấp chính đều đã chết, Sulla bóng gió gợi ý Viện Nguyên Lão đưa ông ta lên nắm chức
[Người đứng đầu lâm thời](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BB%A9ng_%C4%91%E1%BA%A7u_l%C3%A2m_th%E1%BB%9Di&action=edit&redlink=1) (chức vụ này sẽ có quyền lực tuyệt đối như là một tên độc tài). [Viện Nguyên lão](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Nguy%C3%AAn_l%C3%A3o&action=edit&redlink=1) dễ dàng chấp nhận điều này thông qua một cuộc bỏ phiếu mở rộng. Sau khi lên nắm quyền, Sulla bắt đầu một chuỗi những cuộc thanh trừng đẫm máu những kẻ thù chính trị của mình. Tượng của Marius bị gỡ bỏ. Cinna thì bị binh lính của mình giết trong một cuộc nổi loạn. Caesar vì là cháu trai của Marius và con rể của Cinna, bị tước bỏ quyền thừa kế, của hồi môn của vợ mình và chức giáo sĩ của mình, nhưng ông từ chối ly dị Cornelia và buộc phải bỏ trốn. Mối đe dọa đối với ông chỉ bị bãi bỏ khi khi gia đình của mẹ ông, dòng họ Cottae (người giúp đỡ Sulla) và những [13] [Trinh nữ Vestal](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trinh_n%E1%BB%AF_Vestal&action=edit&redlink=1), can thiệp. Sulla miễn cưỡng chấp nhận, và mọi người nói rằng Sulla nói ông ta thấy “quá nhiều Marius trong Caesar”. [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-ReferenceA-8)
### Thành tựu ban đầu
Caesar không quay trở lại La Mã, ông gia nhập quân đội phục vụ dưới quyền của
[Marcus Minucius Thermus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marcus_Minucius_Thermus&action=edit&redlink=1) ở [Tiểu Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C3%81). Khôi hài thay, việc Caesar mất chức thầy tế đã giúp ông có thể đeo đuổi sự nghiệp quân sự: chức [Flamen Dialis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Flamen_Dialis&action=edit&redlink=1) không được cho phép để cưỡi hoặc chạm vào một con [ngựa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%B1a), ngủ ba đêm ngoài không trên giường hoặc một đêm ngoài La Mã, hoặc đứng đầu một lực lượng quân đội. Trong một nhiệm vụ ở [14] [Bithynia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bithynia&action=edit&redlink=1)để đảm bảo sự giúp đỡ của hạm đội vua [Nicomedes](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nicomedes_IV_c%E1%BB%A7a_Bithynia), Caesar ở lại lâu đến nỗi làm xuất hiện tin đồn về “ [tình yêu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%ACnh_y%C3%AAu)” của ông với nhà vua, điều mà đeo đẳng ông suốt cuộc đời. Tuy nhiên, ông vẫn có được sự khác biệt trong sự nghiệp phục vụ quân đội của mình; Caesar giành được [Corona Civica](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Corona_Civica&action=edit&redlink=1)(hay [Civic Crown](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Civic_Crown&action=edit&redlink=1))– một giải thưởng vinh dự xếp hàng thứ hai của [Quân đội La Mã](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1)– vì trong cuộc bao vây [Mytilene](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mytilene&action=edit&redlink=1)Caesar đã cứu mạng một người lính khác. Cùng với sự hiện diện của Viện nguyên lão, nếu Caesar đeo nó – Corona Civica – khi ở ngoài công cộng tất cả mọi người sẽ phải đứng lại và tung hô ông. Caesar còn phục vụ trong quân đội của Servilius Isauricus ở xứ Cilicia trong một thời gian ngắn. [[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-15)
Về Sulla, sau hai năm quyền hành tuyệt đối, đã hành động không giống bất cứ tên độc tài nào trước đó. Ông này giải tán quân đội của mình, thiết lập lại chính quyền trực thuộc Viện Nguyên lão (để hợp pháp hóa quyền lực của mình, Sulla đã chịu một cuộc bấu cử và ông đã được Bầu làm
[Nguyên lão](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%C3%AAn_l%C3%A3o&action=edit&redlink=1) năm 80 TCN), và bãi bỏ sự độc tài. Ngoài ra, Sulla còn không đem thao vệ sĩ và đi lại không cần bảo vệ, và đề nghị công khai mọi hành động của mình với mọi công dân La Mã. Caesar sau này đã chế nhạo: “Sulla không biết gì về chính trị”. [16] Sau nhiệm kỳ thứ hai, Sulla về hưu, ông trở về với ngôi nhà ở duyên hải của mình viết hồi ký và tự cho phép mình tận hưởng một cuộc sống riêng tư. [[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-17) Ông chết hai năm sau đó, đám tang của ông rất to lớn và không đám tang của ai có thể so sánh được cho đến đám tang của [[18]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-18) [Augustus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Augustus)năm 14.
Năm 78 TCN, nghe tin Sulla chết, Caesar cảm thấy đây là thời điểm an toàn để trở về La Mã. Ông trở về cùng lúc với một cuộc bạo loạn chống Sulla của
[Marcus Aemilius Lepidus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marcus_Aemilius_Lepidus), nhưng Caesar, do thiếu sự tin tưởng với sự lãnh đạo của Lepidus, đã không cùng tham gia. Về La Mã, ông biện hộ và chứng minh sự vô tội của một người tên là [19] [Cornelius Dolabella](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cornelius_Dolabella&action=edit&redlink=1). Ông được biết đến với tài hùng biện xuất sắc, hình thành bởi một giọng nói đầy sức thuyết phục và tài diễn tả gây say mê, sự tố cáo những kẻ thống trị tồi tệ và thối nát lúc bấy giờ. Nhà hùng biện lớn Cicero đã từng bình luận: “Ai có tài nói hay hơn Caesar? ” Để hoàn chỉnh kỹ năng của mình, Caesar đã đến [[20]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-20) [đảo Rhodes](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rhodes)năm 75 TCN để học tập với sự chỉ bảo của nhà giáo nổi tiếng [Apollonius Molon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Apollonius_Molon&action=edit&redlink=1), người thầy dạy của [Cicero](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cicero). [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-21)
### Bị hải tặc bắt cóc
Khi đi qua
[biển Aegean](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Aegean), Caesar bị bọn hải tặc vùng [22] [Cilicia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cilicia&action=edit&redlink=1)bắt cóc; ngay trong tình trạng bị giam cầm Caesar vẫn tìm cách giữ mình khỏe mạnh. Theo như lời kể của Plutarch, khi bọn hải tặc nói với Caesar rằng chúng sẽ đòi tiền chuộc ông là 20 [[23]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-23) [talent](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Talent&action=edit&redlink=1)vàng, Caesar cười to và bảo ông đáng giá ít nhất 50 talent (12000 miếng vàng). [[24]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-24) Sự kiện này được đem làm một dẫn chứng cho sự tự tin của Caesar ngay cả khi sống trong nguy hiểm, làm giảm đi khả năng bị giết hại của ông. Ngoài ra Caesar còn tham gia và làm việc như một thủy thủ hải tặc, và nhanh chóng tỏ ra mình không mấy lo lắng khi chửi rủa một chút khi bọn hải tặc tỏ ý không hài lòng và muốn từ chối ông. Sau khi được chuộc, Caesar tập hợp một hạm đội, tiến công và bắt giữ bọn hải tặc. Khi chính quyền [[25]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-25) [Tiểu Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C3%81)xét xử bọn hải tặc nhưng Caesar không hài lòng, nhà sử học Plutarch có viết trong tác phẩm của mình: “Caesar tự đề ra hình phạt, ông đến [Pergamum](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pergamum&action=edit&redlink=1), bắt bọn hải tặc ra khỏi tù, và đóng đinh toàn bộ, như là lời cảnh báo của ông khi ông còn ở trên đảo, điều mà bọn hải tặc cứ cho là ông đùa”. [[26]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-26)
### Pontifex Maximus và công cuộc cầm quyền ở Hispania
Khi trở về thành La Mã, ông được bầu làm Hộ Dân quan quân sự, là bước đầu trong sự nghiệp chính trị của ông. Vào năm 69 trước Công Nguyên, ông được cử làm
[quan coi quốc khố](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quan_coi_qu%E1%BB%91c_kh%E1%BB%91&action=edit&redlink=1) ( *quaestor*), và trong năm đó ông đọc bài [27] [văn tế dì ông là Julia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Laudatio_Iuliae_amitae&action=edit&redlink=1). Người vợ ông là Cornelia cũng qua đời vào năm đó. Sau khi mai táng cho vợ, vào Mùa Xuân hoặc là đầu Mùa Hạ năm 69 trước Công Nguyên, Julius Caesar đến [[28]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-28) [Hispania](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hispania)để thực hiện nhiệm kỳ quan coi quốc khố của mình. Theo các nhà sử học Suetonius và [[29]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-29) [Cassius Dio](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cassius_Dio&action=edit&redlink=1), trong thời gian này ông có chiêm bao thấy mình [quan hệ tình dục](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quan_h%E1%BB%87_t%C3%ACnh_d%E1%BB%A5c)với mẹ ruột của mình, cũng giống như vua [Oedipus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Oedipus)trong [thần thoại Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i_Hy_L%E1%BA%A1p). Đây là một chuyện kỳ lạ vì xảy ra đúng lúc vợ ông mất, làm cho ông vô cùng ngỡ ngàng. Theo Suetonius, khi Caesar rất ngạc nhiên và vời một nhà [giải mộng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_m%E1%BB%99ng)đến hỏi, ông này cho rằng thực chất người mẹ trong giấc mộng này là Mẹ Trái Đất – người mẹ chung của tất cả mọi người, và cho thấy ông sẽ làm bá chủ thế giới, cũng như [[30]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-30) [Alexandros Đại Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexandros_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF)khi xưa. Tuy nhiên, theo Plutarch thì giấc mơ “bất hợp pháp” này lại diễn ra ít lâu trước sự kiện Caesar vượt sông Rubicon vào năm 49 trước Công Nguyên, dù Plutarch không có kể về một lời giải mộng nào cả. [[31]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-31) [[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-32) Vào năm 63 TCN, [[33]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-33) [Quintus Caecilius Metelleus Pius](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quintus_Caecilius_Metelleus_Pius&action=edit&redlink=1), người được Sulla chỉ định làm Đại giáo chủ ( *) chết. Trong một bước đi quan trọng Caesar ra tranh cử. Ông chạy đua với hai đối thủ rất mạnh,* [Pontifex Maximus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pontifex_Maximus&action=edit&redlink=1) [Quintus Lutatius Catulus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quintus_Lutatius_Catulus&action=edit&redlink=1)và [Publius Servilius Vatia Isauricus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Publius_Servilius_Vatia_Isauricus&action=edit&redlink=1). Mặc dù có nhiều lời tố cáo gian lận từ mọi phía, Caesar vẫn chiến thắng. [[34]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-34)
Cuộc bầu chọn Đại giáo chủ là một bước rất quan trọng trong sự nghiệp của Caesar. Chức vụ vừa có cả quyền lực về
[chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B) lẫn [tôn giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o) đã đặt một nền móng vững chắc cho Caesar trong xã hội và sự nghiệp sau này của Caesar.
Năm 62 TCN, Caesar được bầu chọn làm Trưởng quan. Người ta kể rằng ông đã đến trước tượng đài vua Alexandros Đại Đế trong miếu thờ thần
[Hercules](http://vi.wikipedia.org/wiki/Heracles) tại [Cadiz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cadiz&action=edit&redlink=1). Ôn rơi nước mắt và nói: *“Có ai biết rằng tôi đau buồn vì ở độ tuổi của tôi, Alexandros đã làm vua của biết bao dân tộc trong khi tôi chưa lập công danh gì để đời?*” Chính từ sự kiện này, các nhà sử học thường so sánh sự nghiệp của Alexandros Đại Đế và Caesar. Sau nhiệm kỳ Trưởng quan, Caesar được giao quyền cai trị vùng Ngoại [35] [Iberia](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Iberia)( *). Sự lãnh đạo của Caesar là một thành công cả về chính trị lẫn quân sự đã giúp cho ông mở rộng sự cai trị của La Mã. Như là một kết quả hiển nhiên, binh lính của Caesar xem ông như là* [Hispania Ulterior](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hispania_Ulterior&action=edit&redlink=1) [Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF), và nhận được sự giúp đỡ trong [Viện Nguyên lão](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Nguy%C3%AAn_l%C3%A3o&action=edit&redlink=1)cho phép ông diễu hành chiến thắng vào La Mã. Bên cạnh đó, sau khi trở về La Mã, [Marcus Porcius Cato](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marcus_Porcius_Cato&action=edit&redlink=1)bác bỏ yêu cầu được làm [quan chấp chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quan_ch%E1%BA%A5p_ch%C3%ADnh)của Caesar. Phải lựa chọn giữa cuộc diễu hành và chức chấp chính tối cao, Caesar chọn chức quan. [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-36)
### Nhiệm kỳ chấp chính và chế độ Tam Đầu chế đầu tiên
60 TCN (hay 59 TCN) Caesar được bầu chọn làm quan chấp chính tối cao của Cộng hòa La Mã bởi
[Hội nghị Centuriate](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Centuriate&action=edit&redlink=1) ( *Centuriate Assembly*). Quan chấp chính thứ hai là kẻ thù chính trị của Caesar, [37] [Marcus Calpurnius Bibulus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marcus_Calpurnius_Bibulus&action=edit&redlink=1), một người thuộc phe Quý tộc và là con rể của [Cato Trẻ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cato_Tr%E1%BA%BB)( *Cato the Younger*, sau này là kẻ thù đáng gờm nhất của Julius Caesar ). Hành động đầu tiên của Bibulus ở chức [[38]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-38) [Chấp chính](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BA%A5p_ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1)là rời khỏi mọi hoạt động chính trị “để tìm trên bầu trời các điềm báo”. Hành động trông có vẻ “mộ đạo” này của Bibulus nhằm âm mưu gây khó dễ cho Caesar. Những người La Mã châm biếm sau đó đã gọi năm này là “năm của Julius và Caesar” (lẽ ra là “năm của Caesar và Bibulus” như cách người La Mã hay đặt tên cho năm theo tên của hai quan chấp chính được bầu chọn năm đó). [[39]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-39)
Caesar cần có đồng minh, và ông đã tìm ra. Vị tướng giỏi nhất lúc bấy giờ,
[Gnaeus Pompeius Magnus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pompey) (hay Pompey) vừa thất bại trong cuộc đấu tranh với Viện Nguyên lão trong việc giành đất trồng trọt cho những cựu binh lính của ông ta. Một cựu Chấp chính [Marcus Licinius Crassus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marcus_Licinius_Crassus), người giàu nhất La Mã lúc đó, đang gặp rắc rối với khách hàng, và viên quan thu thuế đang muốn gia tăng nguồn thu. Pompey và Crassus cần có quyền lực của Caesar, còn Caesar cần uy tín của Pompey và tiền của Crassus. Và cả ba người bắt tay thành lập chế độ [Tam đầu chế đầu tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_tam_h%C3%B9ng_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_1). Để bảo đảm cho mối quan hệ, Pompey cưới con gái duy nhất của Caesar, Julia. Bỏ qua sự khác biệt về tuổi và quan điểm, cuộc hôn nhân chính trị này được chứng minh là có tình yêu. [40]
### Cuộc chinh phạt xứ Gaule
Sau đó, Caesar được cử làm thống đốc xứ
[Transalpine Gaul](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Transalpine_Gaul&action=edit&redlink=1) (miền nam nước [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) ngày nay) và [Illyria](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Illyria&action=edit&redlink=1) (bờ biển của [Dalmatia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dalmatia)), nhiệm kỳ 5 năm. Không bằng lòng với việc nhàn rỗi làm [Thống đốc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) và rất cần tiền để trả các món nợ khổng lồ, Caesar tiền hành [cuộc chinh phạt xứ Gaule](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_chinh_ph%E1%BA%A1t_x%E1%BB%A9_Gaule&action=edit&redlink=1), qua đó ông chinh phục toàn bộ xứ [Gaule](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gallia) (gồm nước [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) ngày nay, phần lớn của [Thụy Sĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9) và [Bỉ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%89), một phần nước [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), nối liền vùng đất cực tây [Châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) từ [Đại Tây Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng) tới [sông Rhein](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rhine)) và sát nhập nó vào La Mã. Theo ông trong cuộc chiến này có, người anh em họ [Lucius Julius Caesar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lucius_Julius_Caesar&action=edit&redlink=1) và [Mark Antony](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marcus_Antonius), [Titus Labienus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Titus_Labienus&action=edit&redlink=1), [Quintus Tullius Cicero](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quintus_Tullius_Cicero&action=edit&redlink=1), người em của Caesar, đối thủ – người mưu sát ông tương lai, [Marcus Tullius Cicero](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cicero).
Caesar tiêu diệt
[người Helvetii](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Helvetii&action=edit&redlink=1) (ở [Thụy Sĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9)) năm 58 TCN, liên minh [người Belgae](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Belgae&action=edit&redlink=1) và [người Nervii](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Nervii&action=edit&redlink=1) năm 57 TCN, và [người Veneti](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Veneti&action=edit&redlink=1) năm 56 TCN. Ngày 26 tháng 8 năm 55 TCN và vào năm 54 TCN Caesar tấn công xứ [Britain](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Britain&action=edit&redlink=1) 2 lần; vào năm 52 TCN ông tiêu diệt liên minh của người Gaule ở trận đánh [Alesia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alesia&action=edit&redlink=1), bắt giữ lãnh đạo của người Gaule là [Vercingetorix](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vercingetorix&action=edit&redlink=1). Ông ghi lại toàn bộ các chiến dịch của mình trong * (Bản báo cáo về cuộc chinh phạt xứ Gaule). Commentarii de Bello Gallico*
Theo
[Plutarch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Plutarchus) và các bản ghi chép lại của các học giả Brendan Woods thì kết quả của cuộc chiến này là: tổng cộng 800 thành thị bị chinh phục, 300 bộ lạc bị xóa sổ, 1 triệu người bị bán làm nô lệ và 3 triệu người chết trận. Các [sử gia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BB%AD_gia&action=edit&redlink=1) cổ đại có lẽ hơi thái quá, nhưng cuộc chinh phạt xứ Gaule của Caesar chắc chắn là cuộc xâm lăng quân sự lớn nhất và thành công nhất kể tứ thời vua [Alexandros Đại đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexandros_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF). Chiến thắng của Caesar thì bền vững hơn là của Alexandros Đại Đế: xứ Gaule không bao giờ khôi phục lại nhân dạng [văn hóa Celt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Celt&action=edit&redlink=1) của nó, không bao giờ có cuộc bạo loạn [dân tộc chủ nghĩa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c) nào, và trung thành với chính quyền La Mã cho tới khi [Đế quốc La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3) sụp đổ vào năm 476. Đồng thời, thắng lợi vang dội này gia tăng uy thế của ông. [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-Dennis4-1)
### Sự sụp đổ của Tam đầu chế thứ nhất
Ghen ghét trước những thành công và lợi ích mà Caesar đem về cho La Mã, những người cùng chức vị trở nên không ưa Caesar, đặc biệt là những phe bảo thủ, những người cho rằng Caesar đang muốn làm một ông vua. Năm 55 TCN, Pompey và Crassus được bầu làm Quan chấp chính và họ giữ lời thỏa thuận với Caesar bằng cách giao chức Tổng đốc cho Caesar trong 5 năm tiếp theo. Đó là hành động cuối cùng của
[Chế độ Tam Hùng thứ Nhất](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_%C4%91%E1%BB%99_Tam_H%C3%B9ng_th%E1%BB%A9_Nh%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1).
Năm 54 TCN, con gái của Caesar, Julia, chết khi sinh con. Crassus thì bị giết khi đang tiến hành các cuộc chinh phạt của mình ở xứ Parthia. Không có cả Crassus lẫn Julia, Pompey ngả hẳn về phe Quý tộc. Vẫn ở
[Gaule](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gallia), Caesar tìm cách cứu vãn mối quan hệ với Pompey bằng cách đề nghị Pompey lấy một trong những cháu gái của mình, nhưng Pompey từ chối. Thay vào đó Pompey cưới [Cornelia Metella](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cornelia_Metella&action=edit&redlink=1), con của [Metellus Scipio](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Metellus_Scipio&action=edit&redlink=1), một trong những kẻ thù lớn nhất của Caesar.
### Cuộc nội chiến
Năm 50 TCN, Viện Nguyên lão, đứng đầu là
[Pompey](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pompey), ra lệnh cho Caesar giải tán quân đội và trở về La Mã với lý do nhiệm kỳ của ông tại Gaule đã kết thúc. Không những vậy, họ còn cấm Caesar ra ứng cử [Quan Chấp chính](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quan_Ch%E1%BA%A5p_ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1). Trước tình hình này, Caesar nghĩ ông sẽ bị vu oan và cách ly ra khỏi đời sống chính trị nếu ông quay trở lại La Mã mà không có sự bảo trợ bởi một vị Quan Chấp chính hoặc sức mạnh của đội quân trung thành với ông. Thêm vào đó, Pompey còn buộc tội Caesar là “không phục tùng” và “âm mưu tạo phản”.
Vào ngày
[10 tháng 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_1) năm [49 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/49_TCN), Caesar vượt qua [sông Rubicone](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Rubicone&action=edit&redlink=1) (khoảng biên giới [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D)) với duy nhất một binh đoàn lính [Lê dương La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_d%C6%B0%C6%A1ng_La_M%C3%A3) của mình và phát động nội chiến. Người ta tin rằng, trong khi vượt qua Rubicone, Caesar có nói “Alea iacta est” (Con xúc xắc đã được đổ). Tháng 1 thường là thời điểm khó khăn để đưa một đội quân ra ngoài xa trường, do đó các kẻ thù của Caesar khiếp vía khi hay tin này. [[41]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-Goldsworthy376-41)
Phe Quý tộc, bao gồm
[Mettelus Scipio](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mettelus_Scipio&action=edit&redlink=1) và Cato Trẻ, chạy về miền Nam, không biết rằng Caesar chỉ có Đoàn Lê Dương 13 theo ông. Thực chất, quân chủ lực của ông hãy còn trấn thủ ở miền Bắc dãy [Anpơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anp%C6%A1). Caesar truy kích Pompey tới [41] [Brindisium](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Brindisium&action=edit&redlink=1), với hy vọng khôi phục lại mối quan hệ đồng minh với Pompey. Nhưng Pompey lẩn tránh Caesar. Thay vì tiếp tục truy kích Pompey, Caesar đến ở Hispania và nói: “Ta đến đây trước là để đánh với một quân đội không người lãnh đạo, sau là đánh một lãnh đạo không có quân đội”. Để [Marcus Aemilius Lepidus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marcus_Aemilius_Lepidus)giữ La Mã, [Mark Antony](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marcus_Antonius)quản lý Ý, Caesar tiến hành một cuộc hành quân 27 ngày nổi tiếng tại [Hispania](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hispania)nơi ông tiêu diệt đội quân chủ lực của Pompey. Sau đó, Caesar đông tiến, tấn công Pompey ở [Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p)nơi mà vào ngày [10 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_7)năm [48 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/48_TCN), Caesar đã khôn khéo tránh được thất bại và giành phần thắng về mình. Tuy lực lượng của Pompey mạnh hơn lực lượng của ông về mọi mặt (gần gấp ba lần số bộ binh và nhiều hơn đáng kể số kỵ binh), Caesar vẫn giành được chiến thắng quyết định qua một trận đánh rất ngắn ở [Pharsalus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pharsalus&action=edit&redlink=1)năm 48 TCN. Lợi thế nghiêng về ông do rất ít Nghị sĩ phe Pompey còn sống sót sau trận chiến quyết định này. [[42]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-42)
Ở La Mã, Caesar nắm quyền lực tuyệt đối và được cử làm
[Thống lĩnh Tối cao](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%91ng_l%C4%A9nh_T%E1%BB%91i_cao&action=edit&redlink=1) (có quyền lực như một Nhà [Độc tài](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99c_t%C3%A0i)), Mark Antony làm Đại Tư Mã Quan cho ông; Caesar chấp nhận bỏ quyền hành độc tài của mình sau bảy ngày và trúng cử nhiệm kỳ Chấp chính thứ hai cùng với [Publius Servilius Vatia Isauricus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Publius_Servilius_Vatia_Isauricus&action=edit&redlink=1). Ông tiếp tục truy kích Pompey đến [Alexandria](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexandria), nơi Pompey bị [ám sát](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81m_s%C3%A1t) bởi một viên quan của [Pharaoh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pharaon) [Ptolemy XIII Theos Philopator](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ptolemy_XIII_Theos_Philopator&action=edit&redlink=1) đang trị vì. Caesar sau đó dính vào cuộc nội chiến giành quyền lực của nội bộ [Alexandria](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexandria) giữa [Ptolemy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Claudius_Ptolemaeus) và Nữ hoàng Ai Cập [Cleopatra VII](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cleopatra_VII) – em gái, vợ và nữ hoàng cùng cai trị với vua Ptolemy XIII. Có lẽ vì vai trò của Ptolemy trong vụ mưu sát Pompey, Caesar đứng về phía Cleopatra, người ta kể lại rằng Caesar đã rơi nước mắt khi viên quan thị thần của Ptolemy dâng đầu của Pompey lên cho Caesar như là một món quà. Sau đó, Caesar tiêu diệt lực lượng của Ptolemy và đưa Cleopatra lên nắm quyền. Cleopatra sau đó đã sinh cho Caesar một đứa con (không được thừa nhận nhưng các sử gia đều chắc chắn đó là con trai duy nhất của Caesar) [Ptolemy XV Caesar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ptolemy_XV_Caesar&action=edit&redlink=1) hay [Caesarion](http://vi.wikipedia.org/wiki/Caesarion) (“Caesar nhỏ” hay “con của Caesar”). Sau đó Cleopatra có một lần cùng Caesar diễu hành vào La Mã.
Caesar và Cleopatra không bao giờ cưới nhau. Họ không thể làm như vậy vì luật của La Mã ràng buộc rằng chỉ có hai công dân La Mã mới được cưới nhau; trong khi Cleopatra là Nữ hoàng Ai Cập. Người ta tin rằng Caesar đã tiếp tục mối quan hệ với Cleopatra trong suốt cuộc hôn nhân cuối cùng của ông, cuộc hôn nhân này kéo dài 14 năm nhưng không có người con nào cả.
Sau khi trải qua những tháng đầu năm 47 TCN ở
[Ai Cập](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp), Caesar đến [Trung Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng), nơi ông tiêu diệt quân đội của vua [Pharnaces II xứ Pontos](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pharnaces_II_x%E1%BB%A9_Pontos) trong [trận Zela](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Zela&action=edit&redlink=1), buộc Pharnaces II phải bỏ chạy; thắng lợi của ông nhanh chóng và trọn vẹn đến nỗi ông đã ghi lại nó trong chỉ ba chữ: “ [43] [Veni, Vidi, Vici](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Veni,_Vidi,_Vici&action=edit&redlink=1)” (Đã đến, đã thấy, đã chinh phục). Ghi nhận này trở nên bất hủ trong nền lịch sử quân sự. Sau đó Caesar đến [[44]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-44) [Bắc Phi](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Phi)để giải quyết tàn quân của những người theo Pompey, ông nhanh chóng giành được thắng lợi ở [Thapus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thapus&action=edit&redlink=1)trước lực lượng của [Metellus Scipio](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Metellus_Scipio&action=edit&redlink=1)(chết trận) và [Cato Trẻ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cato_Tr%E1%BA%BB)(tự sát). Nhưng con trai của Pompey, [Gnaeus Pompeius](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gnaeus_Pompeius&action=edit&redlink=1)và [Sextus Pompeius](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sextus_Pompeius&action=edit&redlink=1); cùng với pháp quan, tướng cũ của Caesar [Titus Labienus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Titus_Labienus&action=edit&redlink=1)trốn đến Hispania. Caesar tiếp tục truy kích tàn quân chống đối còn lại và tiêu diệt họ ở [Munda](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Munda&action=edit&redlink=1)tháng 3 năm 45 TCN. Cùng thời gian này, Caesar được bầu làm Quan Chấp Chính nhiệm kỳ ba (năm 46 TCN với [Marcus Aemilius Lepidus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marcus_Aemilius_Lepidus)) và nhiệm kỳ bốn (năm 45, không có người đồng nhiệm).
### Sau nội chiến
Caesar trở về
[Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) tháng 9 năm 45 TCN. Việc đầu tiên là Caesar viết [di chúc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Di_ch%C3%BAc&action=edit&redlink=1), trong đó cháu trai của ông [Gaius Octavianus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Augustus) là người thừa kế thứ nhất, sẽ kế thừa toàn bộ sự nghiệp (kể cả danh hiệu chức vị của Caesar) sau khi ông qua đời; nếu Octavianus chết trước Caesar, [Marcus Junius Brutus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marcus_Junius_Brutus) sẽ là người thừa kế tiếp theo. Viện Nguyên lão bắt đầu tôn vinh Caesar. Mặc dù Caesar không thanh trừng các kẻ thù của ông mà lại tha thứ cho hầu như tất cả bọn họ, sự chống đối Caesar có vẻ như rất ít ỏi.
Những hoạt động thể thao và lễ hội lớn diễn ra vào ngày
[21 tháng 4](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_4) hàng năm để vinh danh những thắng lợi của Caesar. Cùng với hoạt động đang diễn ra, Caesar được quyền mặc “Trang phục chiến thắng”, gồm một chiếc áo choàng tím và một [vòng nguyệt quế](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B2ng_nguy%E1%BB%87t_qu%E1%BA%BF) vinh quang trong mọi hoạt động của ông. Một dinh thự lớn đã được dựng lên bằng chi phí của thành La Mã, được dành cho Caesar dùng riêng. Danh hiệu “Nhà độc tài” của ông được công nhận và được ông sử dụng cho tới lúc chết. Một bức tượng [ngà voi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%A0_voi&action=edit&redlink=1) của Caesar được khiêng đi trong mọi lễ lạc tôn giáo. Các hình ảnh của Caesar cho thấy vào lúc này ông chải mái tóc phủ ra trước để che đậy tình trạng [hói](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%B3i&action=edit&redlink=1).
Một bức tượng khác của Caesar được đặt ở đền thờ Quirinus với dòng đề tặng “Dâng lên vị thần không thể bị đánh bại”. Từ khi đền thờ Quirinus được xem như biểu tượng của người tìm ra và vị vua đầu tiên của thành La Mã,
[Romulus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Romulus_v%C3%A0_Remus), sự kiện này chứng tỏ Caesar không chỉ có địa vị giống như một vị thần mà còn được so sánh công lao giống như vị vua đã xây dựng La Mã. Bức tượng thứ ba được đặt tại thủ dinh của La Mã cùng một hàng với bảy bức tượng [vua La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vua_La_M%C3%A3) và cùng với [Lucius Junius Brutus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lucius_Junius_Brutus&action=edit&redlink=1), người đã đánh đuổi chế độ quân chủ ra khỏi La Mã. Và trong một hành động gây xôn xao nữa của Caesar, Caesar cho đúc tiền in hình ông. Đây là lần đầu tiên La Mã có đồng tiền kiểu này.
Khi Caesar quay trở lại La Mã vào tháng 10 năm 45 TCN, ông từ chức Chấp Chính (nhiệm kỳ mà ông làm Chấp chính một mình) đưa
[Quintus Fabius Maximus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quintus_Fabius_Maximus&action=edit&redlink=1) và [Gaius Trebonius](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gaius_Trebonius&action=edit&redlink=1) lên thay ông. Hành động này làm Viện Nguyên lão tức giận vì nó hoàn toàn không đếm xỉa đến quyền bầu cử của chế độ Cộng hòa, nó được thực hiện chỉ bằng ý của riêng Caesar. Sau đó, Caesar tổ chức lễ diễu hành chiến thắng lần thứ 14, Viện Nguyên lão vẫn tiếp tục cổ vũ. Một đền thờ tên là Libertas được xây dựng cho Caesar, và ông nhận được tước vị “Người Giải phóng”. Họ bầu chọn Caesar làm Chấp chính suốt đời, và cho pháp ông giữ tất cả tước vị ông muốn, kể cả tước vị dành riêng cho người bình dân. Từ đây Caesar nắm quyền lực tuyệt đối cả về chính trị lẫn quân sự.
Ngoài ra, Caesar còn được quyền chỉ định
[quan tòa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quan_t%C3%B2a&action=edit&redlink=1) địa phương, mà trước đây thường là phải bầu cử. Mặc khác, ông còn quy định trách nhiệm các vị quan chức, chỉ định các chức vị ở các ngành ở các địa phương; điều mà trước đây phải được bốc thăm dưới sự phê duyệt của Viện Nguyên Lão. Tháng sinh của Caesar, Quintilis, được đổi tên thành Julius; ngày sinh của ông [12 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_7) trở thành [quốc lễ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_l%E1%BB%85&action=edit&redlink=1) của La Mã. Một đền thờ và một nhóm thầy tế tên là [Flamen Maior](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Flamen_Maior&action=edit&redlink=1), được thành lập để vinh danh gia tộc của Caesar.
Tuy nhiên, Caesar đã tiến hành một tiến trình cải cách để dẹp trừ tệ nạn xã hội. Ông thông qua một bộ luật cấm công dân La Mã từ 20 đến 40 tuổi rời Ý quá ba năm, trừ khi đang ở trong quân đội. Về lý thuyết, điều luật này của ông có thể giúp phát triển nông nghiệp và thương mại và ngăn chặn sự tha hóa ở bên ngoài. Nến một người thuộc giai cấp trên làm hại hoặc giết một người thuộc giai cấp thấp hơn, anh ta sẽ bị tịch thu toàn bộ tài sản. Caesar đã chứng tỏ rằng từ trong tâm ông vẫn quan tâm đến lợi ích cao nhất của quốc gia, ngay cả khi ông tin rằng mình là người duy nhất có khả năng điều hành nhà nước. Việc xóa 1/4 các khoản nợ chưa thanh toán, đã làm cho ông càng được dân chúng quý mến. Caesar điều tiết chặt chẽ việc mua lương thực có trợ giá của chính phủ. Ông nghiêm cấm cách trường hợp đủ khả năng nhưng lại muốn tiếp cận nguồn lương thực được trợ giá này. Ông đã lập kế hoạch phân chia đất đai cho các cựu binh của mình, và kế hoạch thiết lập các thuộc địa trên khắp thế giới La Mã.
Một trong những cải cách có ảnh hưởng lâu dài và sâu rộng nhất của Caesar là cải cách về
[Lịch Julius](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Julius): ông quy định một năm có 365 ngày và cứ 4 năm lại có một năm nhuận 366 ngày (bộ lịch này chỉ được sửa đôi chút bởi Giáo hoàng [Gregory XIII](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Gr%C3%AAg%C3%B4ri%C3%B4_XIII) rồi trở thành bộ lịch được dùng tới bây giờ). Để thực hiện cải cách này, có một năm (rất có thể tương ứng với năm 46 TCN) đã được kéo dài 445 ngày.
Ngoài ra, các công trình công cộng lớn đã được tiến hành. Caesarcho tu sửa lại La Mã – vốn đang là một đô thị ngổn ngang với các kiến trúc bằng gạch không mấy ấn tượng, thành phố đang rất cần được đổi mới. Bục diễn đàn bằng
[đá hoa cương](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A1_hoa_c%C6%B0%C6%A1ng) đã được xây mới cùng với các tòa án và các khu chợ. Một thư viện công cộng dưới sự quản lý của Học giả vĩ đại [Marcus Terentius Varro](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marcus_Terentius_Varro&action=edit&redlink=1) cũng đang được thi công. Tòa nhà của Viện Nguyên lão, [Curia Hostilia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Curia_Hostilia&action=edit&redlink=1), tuy vừa mới được sửa chữa, được bỏ để xây một tòa nhà mới tên là [Curia Julia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Curia_Julia&action=edit&redlink=1). [Quảng trường Caesar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Caesar&action=edit&redlink=1) cùng với đền thờ [Venus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aphrodite) được xây dựng. Thành phố [Pomerium](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pomerium&action=edit&redlink=1) được mỏ rộng để cho phép sự phát triển dân số.
Tất cả những sự phô trương, hoàn cảnh, và tiền thuế bị tiêu xài quá mức đã làm một số thành viên của Viện Nguyên lão tức giận. Một trong những người này là người bạn thân thiết của Caesar,
[Marcus Junius Brutus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marcus_Junius_Brutus).
### Âm mưu ám sát Caesar
Ông đã được Viện Nguyên Lão La Mã tôn vinh là
*Imperus Maximus Dalte Sum Romana* (vị thống soái cao nhất của La Mã). Danh hiệu này khẳng định rằng ông la *Praetori et Romanus*, nghĩa là “Người bảo trợ cao nhất của La Mã” (sau này danh hiệu này được truyền cho [Augustus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Augustus)).
Sử gia
[Plutarch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Plutarchus) ghi nhận rằng có một thời điểm, Caesar đã nói với Viện Nguyên Lão rằng các vinh dự của ông cần được giảm bớt thay vì tăng lên, nhưng rồi đã rút lại quan điểm này để không trở nên có vẻ vô ơn. Ông được phong tặng tước vị [Pater Patriae](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pater_Patriae&action=edit&redlink=1) (người cha của đất nước). Ông được cử làm [Thống lãnh Tối cao](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%91ng_l%C3%A3nh_T%E1%BB%91i_cao&action=edit&redlink=1) lần thứ ba; và được đề cử chức vị này trong liên tiếp chín nhiệm một năm, tổng cộng ông giữ chức này trong mười năm. Ông còn được giao quyền kiểm duyệt với vai trò người có đạo đức hoàn hảo ( *praefectus morum*) trong ba năm.
Vào đầu năm 44 TCN, khi mà danh tiếng của Caesar không ngừng tăng và hố ngăn cách giữa ông và giới quý tộc ngày càng sâu, ông được nhận tước vị
[Dictator Perpetuus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dictator_Perpetuus&action=edit&redlink=1), đảm bảo vị trí độc thống lãnh tối cao cho tới khi chết. Danh hiệu này bắt đầu xuất hiện trên các đồng tiền, đặt Caesar lên trên tất cả. Vài người bắt đầu gọi Caesar là *Rex* (vua) nhưng Caesar từ chối tiếp nhận danh hiệu “ *Rem Publicam sum!*” (Ta là nền cộng hòa!). Ở đền thờ mới của [Venus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aphrodite), khi một phái đoàn Nguyên lão đến, Caesar từ chối đứng lên chào mừng họ. Mặc dù người ta tin rằng khi đó Caesar đang bị [tiêu chảy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%C3%AAu_ch%E1%BA%A3y) (một triệu chứng của [bệnh động kinh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%87nh_%C4%91%E1%BB%99ng_kinh&action=edit&redlink=1) của ông), các Nguyên lão cảm thấy bị sỉ nhục ghê gớm. Thấy sai lầm của mình, Caesar tìm cách xoa dịu các Nguyên lão bằng cách chìa cổ cho những người bạn của ông và đề nghị nếu ai cần thì cứ chặt nó đi. Nhưng mọi chuyện xem rằng đã quá muộn, các [âm mưu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%82m_m%C6%B0u&action=edit&redlink=1) ám sát ông bắt đầu.
Brutus bắt đầu mưu tính chống đối Caesar cùng với những người bạn của ông ta, anh rể của ông là
[Gaius Cassius Longinus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gaius_Cassius_Longinus&action=edit&redlink=1) và vài người khác nữa, họ tự gọi mình là những “người giải phóng” ( *Liberatores*). Hai ngày trước vụ mưu sát, Cassius Longinus cùng với những người đồng mưu cùng nói nếu ai để lộ âm mưu người đó sẽ tự sát.
Vào ngày
[15 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_3) ( *Ides of March*) năm [44 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/44_TCN) một nhóm các Nguyên lão gọi Caesar đến để đọc đơn thỉnh cầu cầu ông giao trả quyền lực cho Viện Nguyên Lão. Lá đơn này là giả mạo; [Mark Antony](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marcus_Antonius) cảm thấy nghi ngờ một kẻ trong nhóm Liberatores tên là Servilius Casca, và cảm thấy lo lắng tột độ khi nghe tin Caesar đi lại không vệ sĩ như mọi khi, đến gặp một nhóm các nguyên lão; ông vội vàng đi chặn Caesar lại. Nhưng đã quá muộn, khi đi qua [Nhà hát Pompey](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_h%C3%A1t_Pompey&action=edit&redlink=1) Caesar bị một nhóm các Nguyên lão chặn lại và dẫn ông vào một căn phòng ở cửa Đông.
Khi Caesar đang đọc lá đơn giả mạo,
[Servilius Casca](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Servilius_Casca&action=edit&redlink=1) (đã nói ở trên) tiến lại giật áo choàng của Caesar và sượt tay qua cổ ông. Caesar quay lại và nắm lấy cằm của Casca la to bằng [tiếng Latin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Latinh): “Tên khốn Casca, ngươi đang làm gì đó?” Casca hoảng sợ, kêu những Nguyên lão đồng mưu bằng [tiếng Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p): “Anh em làm ơn giúp đỡ!” (αδελφοι βοήθει!, *adelphoi boethei!*). Ngay lập tức, toàn bộ nhóm nguyên lão, kể cả Brutus, xông lên tấn công Caesar. Caesar tìm cách thoát thân, nhưng mờ mắt vì máu và vì cái áo choàng quá dài Caesar vấp ngã. Rốt cục những kẻ ám sát chỉ giết được ông khi ông ngã xuống và không thể chống cự trên bậc thềm của cánh cổng. Theo [Eutropous](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eutropous&action=edit&redlink=1), có hơn 60 người tham gia vào âm mưu giết ông và Caesar đã bị đâm tổng cộng 23 nhát. [[45]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-45)
Điều cuối cùng Caesar nói là gì? Điều này còn đang được tranh cãi. Trong tác phẩm
*Julius Caesar*, [William Shakespeare](http://vi.wikipedia.org/wiki/William_Shakespeare) viết rằng câu cuối cùng Caesar nói là: *Et tu, Brute?* (“Kể cả anh sao, Brutus?”). Nhưng đó là sáng tạo của Shakespeare. Nhà sử học La Mã [Suetonius](http://vi.wikipedia.org/wiki/Suetonius) ghi lại rằng những lời cuối của Caesar bằng tiếng Hy Lạp là “καί σύ τέκνον”-“Kài sú, Teknon?” (“Cả con nữa à?”). Nhưng hầu hết người La Mã tin rằng ông đã nói câu cuối cùng bằng tiếng Latin:”Tu qouque, Brute, fili mihi?”-“Cả ngươi nữa sao, Brutus, con trai của ta?”. [[46]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-46) [[47]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-47) [Plutarch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Plutarchus) cho rằng ông không nói gì cả, chỉ kéo áo dài lên đầu khi nhìn thấy Brutus trong đám người ám sát. [[48]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-48)
Sau cuộc ám sát, các nguyên lão ra khỏi tòa nhà và nói chuyện với nhau một cách đầy kích động. Brutus còn la to: “Nhân dân La Mã, một lần nữa chúng ta lại tự do!”. Nhưng mọi việc chưa dừng lại ở đó, cái chết của Caesar khởi đầu cho cuộc nội chiến mà trong đó
[Mark Antony](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marcus_Antonius), [Octavian (sau là Augustus Caesar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Augustus)) và những người khác đánh nhau vì cả mục đích [báo thù](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A1o_th%C3%B9&action=edit&redlink=1) lẫn [quyền lực](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quy%E1%BB%81n_l%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1).
### La Mã sau khi Caesar bị ám sát
Cái chết của Caesar, mỉa mai thay, đã đánh dấu sự sụp đổ của
[Cộng hòa La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_La_M%C3%A3) – cái mà vì muốn bảo vệ nên những người kia đã giết ông. Caesar đã luôn luôn được dân chúng La Mã thuộc các tầng lớp trung lưu và hạ lưu ngưỡng mộ. Họ đã nổi giận vì một nhóm nhỏ các quý tộc đã giết hại vị chủ soái vô địch của mình. [Mark Antony](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marcus_Antonius) đã kêu gọi đám đông báo thù. Antony đã dùng sự thương tiếc của đám đông để đe dọa tấn công trực tiếp vào phe quý tộc, và có lẽ còn muốn đoạt lấy La Mã về mình nữa. Nhưng Caesar đã chọn người thừa kế duy nhất là [Octavianus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Octavianus&action=edit&redlink=1), không chỉ đưa ông ta trở thành một trong những công dân giàu có nhất của La Mã, mà còn để lại cho ông ta cái tên Caesar đầy quyền lực. Không chỉ vậy, Octavianus – người con của Caesar vĩ đại – còn được thừa hưởng lòng trung thành của phần lớn nhân dân La Mã. Khi Caesar chết, Octavianus mới 19 tuổi nhưng đã tỏ ra là người khá nguy hiểm. Trong khi Antony đấu với [Decimus Brutus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Decimus_Brutus&action=edit&redlink=1) trong vòng đâu tiên của các cuộc nội chiến mới, thì Octavianus củng cố vị trí của mình.
Để đấu với Brutus và Cassius đang tập trung quân ở
[Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p), Antony cần cả tiền từ các két sắt chiến tranh của Caesar lẫn tính hợp pháp mà cái tên của Caesar có thể mang lại trong các chiến dịch chống lại hai người kia; thế là Chế độ tam hùng mới được thành lập – chế độ thứ hai và cuối cùng – với các thành viên Antony, Octavianus và vị tướng kỵ binh trung thành của Caesar là [Lepidus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lepidus&action=edit&redlink=1). [Chế độ tam hùng thứ hai](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_%C4%91%E1%BB%99_tam_h%C3%B9ng_th%E1%BB%A9_hai&action=edit&redlink=1) đặt Caesar lên vị trí [thần thánh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&action=edit&redlink=1): *Divus Iulius* – và do thấy rằng lòng khoan dung của Caesar đã dẫn đến cái chết của ông, họ đã sử dụng lại hình thức [Đặt ra ngoài vòng pháp luật](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%B7t_ra_ngo%C3%A0i_v%C3%B2ng_ph%C3%A1p_lu%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1) (đã bị bãi bõ từ thời Sulla) để trừng phạt các kẻ thù trên diện rộng, nhằm mục đích tích lũy được nguồn tài chính dành cho cuộc nội chiến thứ hai chống lại Brutus và Cassius. Kết quả là phe Tam hùng đã đánh bại Brutus và Cassius tại Philipi. Sau khi thắng lợi Chế độ tam hùng thứ hai tan rã, một cuộc nội chiến khác bùng lên giữa phe Octavianus và phe Antony- [Cleopatra](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cleopatra_VII) với thắng lợi thuộc về Octavianus. Sau thắng lợi, Octavianus trở thành hoàng đế đầu tiên của La Mã dưới cái tên Caesar Augustus. Năm 42 TCN, Caesar được thánh hóa với tên *Divus Iulius* (Thần thiêng Julius), còn Augustus thì trở thành *Divi filius* (Con của một vị thần).
## Sự nghiệp văn chương
Caesar rất thường viết các tác phẩm văn học quân sự. Ông xem nó như là một các để tăng sự ủng hộ của dân chúng thành La Mã dành cho ông. Và dường như cách nghĩ này của ông đã đúng. Danh tiếng lẫy lừng, nhờ đó Caesar thường không viết rõ những sai lầm mà ông gây ra trong cuộc chinh phạt man rợ Gaule. Dù là một thiên tài quân sự, như Caesar, cũng như nhiều danh tướng xuất sắc khác, luôn phải do dự trước vết nhơ của chiến tranh.
[[49]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-49)
Các tác phẩm quân sự sau là các tác phẩm còn lưu lại được của ông.
### Hồi ký
*(Hồi ký về cuộc chinh phạt xứ* [Commentarii de Bello Gallico](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Commentarii_de_Bello_Gallico&action=edit&redlink=1) [Gaule](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gallia)và [Britania](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Britania&action=edit&redlink=1)) *(Hồi ký về cuộc nội chiến – kết thúc ở cái chết của* [Commentarii de Bello Civili](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Commentarii_de_Bello_Civili&action=edit&redlink=1) [Pompey](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pompey))
Các tác phẩm sau đây được tin là của ông:
*(Chiến dịch* [De Bello Alexandrino](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=De_Bello_Alexandrino&action=edit&redlink=1) [Alexandria](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexandria)) *(Chiến dịch* [De Bello Africo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=De_Bello_Africo&action=edit&redlink=1) [Bắc Phi](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Phi)) *(Chiến dịch ở* [De Bello Hispaniensis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=De_Bello_Hispaniensis&action=edit&redlink=1) [bán đảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o) [Iberian](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Iberian&action=edit&redlink=1))
## Sự nghiệp quân sự
[Lê dương La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_d%C6%B0%C6%A1ng_La_M%C3%A3)xuất hiện sau cải cách quân sự của danh tướng Gaius Marius, và trở thành linh hồn của Quân đội La Mã. Ở thời của Caesar, binh lính của ông giàu kinh nghiệm nhất và thiện chiến nhất La Mã, và đặc biệt họ rất trung thành với ông. Trong hình là một Sĩ quan Đại đội trưởng Centurion [[50]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-50)
Với sự nghiệp
[quân sự](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1) rất thành công của Julius Caesar, ông trở thành một trong những vị Đại Danh tướng ( *Great Captains*) lịch sử, cùng với [Alexandros Đại Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexandros_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF), [Hannibal](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hannibal), [Gustav II Adolf](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gustav_II_Adolf), [Karl XII](http://vi.wikipedia.org/wiki/Karl_XII_c%E1%BB%A7a_Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n), [Friedrich II Đại Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Friedrich_II_c%E1%BB%A7a_Ph%E1%BB%95) và [Napoléon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Napol%C3%A9on_Bonaparte). [[51]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-TheodoreDodge73-51) Mặc dù ông không bách chiến bách thắng, ông cũng đã từng thất bại lớn trong nhiều trận đánh, như [52] [trận Gergovia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Gergovia&action=edit&redlink=1)(trong cuộc chinh phạt xứ Gaule), [Trận Dyrrhachium](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Dyrrhachium)(trong cuộc Nội chiến), thế nhưng khả năng, mưu lược tài tình của ông vẫn ngời sáng qua sự xây đắp thành lũy bao vây ở [Alesia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alesia&action=edit&redlink=1)trong cuộc chiến xứ Gaule, chiến thắng đội quân đông đảo hơn rất nhiều của [Pompey](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pompey)ở [Pharsalus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pharsalus&action=edit&redlink=1), và sự tận diệt đội quân của vua [Pharnaces](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pharnaces&action=edit&redlink=1)xứ Pontos trong trận đánh tại [Zela](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Zela&action=edit&redlink=1). Vua Friedrich II Đại Đế đam mê đọc những Hồi ký của Caesar Hoàng đế Napoléon cũng đọc đi đọc lại những tác phẩm của vị kiệt tướng La Mã này. [[53]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-53) Bộ trưởng Tài chính [[54]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-54) [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Alexander Hamilton](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexander_Hamilton)ca ngợi ông là “ *nhân vật kiệt xuất nhất xưa nay”*. Còn nhà lý luận quân sự [[55]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-PhilipFreeman409-55) [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)vĩ đại [Karl von Clausewitz](http://vi.wikipedia.org/wiki/Carl_von_Clausewitz)có viết: [[56]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-56)
|“||
|Một cảm xúc mạnh mẽ phải kích thích tài năng của chỉ huy quân sự, có thể là tham vọng như đối với Caesar… |”|
|—Julius Caesar|
Một phần do ông đến với các vấn đề quân sự quá trễ trong đường đời, một phần do bản chất ông, ông không giỏi chiến lược và chiến thuật bằng hai danh tướng cổ đại Alexandros Đại Đế và Hannibal, nhưng ông cũng có đủ những tài năng khác của hai danh nhân này để trở thành một lãnh đạo quân sự vĩ đại. Không những thế, ông thậm chí còn hơn cả hai người này và có lẽ bất kỳ một vị tướng soái nào trong lịch sử trong việc truyền cảm ba quân xung phong một khi tình thế không có lợi.
Và ông cũng là vị Dại Danh tướng duy nhất tự dạy binh cách cho mình. [57] Ông có thể gặt hái chiến thắng dưới bất kỳ địa hình, thời tiết nào có thể phần lớn là nhờ vào tính kỷ luật cao của binh lính ông, khả năng điều khiển tuyệt vời, và sự trung thành của các chiến binh dành cho ông. Kỵ binh và bộ binh của ông là tinh nhuệ nhất (của Cộng hòa La Mã thời đó), và ông sử dụng rất nhiều các thiết bị chiến tranh của La Mã như [[51]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-TheodoreDodge73-51) [máy bắn đá](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_b%E1%BA%AFn_%C4%91%C3%A1), [máy bắn tên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%A1y_b%E1%BA%AFn_t%C3%AAn&action=edit&redlink=1)và nhiều mặt khác nữa, điều mà khiến cho lực lượng của ông trở nên cực kỳ thiện chiến, kỷ luật và di chuyển rất nhanh (một vài tài liệu chép rằng lực lượng của Caesar có thể di chuyển tới hơn 40 [dặm](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%B7m_Anh)trong vòng một ngày). Lực lượng của ông ước có khoảng hơn 4 vạm Bộ binh và rất nhiều Kỵ binh, cùng với một số đơn vị chuyên dụng khác như là các máy móc chiến tranh, phu phục vụ. Sự linh động của Caesar là một yếu tố quan trọng khiến cho tên tuổi của ông trở thành bất hủ, cũng giống như Alexandros Đại Đế và Friedrich II Đại Đế. Caesar kể trong bản hối ký của ông rằng một số làng của người Gaule được xây dựng trên dốc thẳng đứng và rất vững chắc, sẽ thiệt hại rất lớn nếu muốn tấn công những khu làng kiểu này, nhưng các máy móc và kỹ sư của ông có thể đào qua các lớp đá cứng và tìm ra nguồn cung cấp nước cho các làng đó, và ông ngắt nó đi. Ngôi làng thiếu [[58]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-58) [nước](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc)cung cấp, đầu hàng hầu như sau đó ngay lập tức.
|“||
|…Nếu kẻ thù của các Ngươi ngăn ngừa các Ngươi vượt sông, thì hãy làm theo Caesar… chọn một khoảng xa và dễ để lập kế hoạch vượt sông. |”|
|—Quân lệnh của vua Friedrich II Đại Đế cho các quan tướng của mình (
|
## Gia đình Caesar
### Cha mẹ
- Cha:
[Lão Gaius Julius Caesar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A3o_Gaius_Julius_Caesar&action=edit&redlink=1)
- Mẹ:
[Aurelia Cotta](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Aurelia_Cotta&action=edit&redlink=1)
### Chị em
- Julia Caesaris “Maior” (chị)
- Julia Caesaris “Minor” (em)
### Vợ
Caesar không cưới nhiều vợ một lúc, ông chỉ có một vợ vào một thời điểm, thứ tự này biểu thị thứ tự trước sau không phải thứ tự chánh lẽ:
- Đầu tiên là
[Cornelia Cinna nhỏ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cornelia_Cinna_nh%E1%BB%8F&action=edit&redlink=1)
- Thứ hai là
[Pompeia Sulla](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pompeia_Sulla&action=edit&redlink=1)
- Thứ ba là
[Calpurnia Pisonis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Calpurnia_Pisonis&action=edit&redlink=1)
### Con
- Julia (với
[Cornelia Cinnilla](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cornelia_Cinnilla&action=edit&redlink=1))
- Có thể là
[Caesarion](http://vi.wikipedia.org/wiki/Caesarion)(với [Cleopatra](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cleopatra_VII)) [Marcus Junius Brutus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marcus_Junius_Brutus)(có thể là con riêng của Caesar với [Servilla Caepionis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Servilla_Caepionis&action=edit&redlink=1))
- Con nuôi
[Gaius Julius Caesar Octavianus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Augustus)(quan hệ chú cháu)
### Cháu
- Cháu ngoại, con của Julia và Pompey chết sau khi sinh ít lâu, không có tên.
[Julius Sabinus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Julius_Sabinus&action=edit&redlink=1)một người Gaule vùng [Lingones](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lingones&action=edit&redlink=1), tuyên bố mình là cháu của Caesar do bà của anh ta là người tình của Caesar trong thời kỳ [Chiến Tranh Gallic](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_x%E1%BB%A9_Gallia) [[60]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-60)
## Tình nhân
### Khác giới
[Cleopatra VII của Ai Cập](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cleopatra_VII) [Servilla Caepionis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Servilla_Caepionis&action=edit&redlink=1); mẹ của [Brutus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Brutus&action=edit&redlink=1) [Eunoë](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Euno%C3%AB&action=edit&redlink=1), nữ hoàng của xứ [Mauretania](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mauretania&action=edit&redlink=1)và vợ của [Bogudes](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bogudes&action=edit&redlink=1)
### Đồng giới (theo tin đồn)
[Nicomedes IV xứ Bithynia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nicomedes_IV_x%E1%BB%A9_Bithynia&action=edit&redlink=1) [Octavian](http://vi.wikipedia.org/wiki/Augustus)(theo lời buộc tội của [Marcus Antony](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marcus_Antony&action=edit&redlink=1); nhưng lịch sử nói đây là một lời vu khống)
Xã hội La Mã không chú ý lắm đền vấn đề này. Thật vậy, họ không đếm xỉa tới vấn đề giới trong các quan hệ kiểu trên. Bên cạnh đó, từ có lời kể rằng một số người lính đã từng chế diễu Caesar bằng cách hát các câu có nội dung giống như sau:
Hoặc là:
[[61]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-61) *Bây giờ Caesar làm lễ diễu binh chiến thắng, vì Ngài chinh phạt xứ Gaul. Nicomedes không thắng trận, dù Ngài chinh phạt Caesar*.
Có tin đồn rằng Caesar và Nicomedes từng có mối quan hệ đồng giới khi ông mới bắt đầu sự nghiệp của mình. Theo
[Cicero](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cicero), [Bibulus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bibulus&action=edit&redlink=1), [Gaius Memmius](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gaius_Memmius&action=edit&redlink=1) từng có một số chính khách tìm cách hạ nhục Caesar bằng cách lôi chuyện này ra. Đây có thể chỉ là những đòn tung hoả mù sau khi ông bị ám sát. Caesar, theo Cassius Dio, đã phủ nhận nó bằng cách tuyên thệ. Ông vốn nhạy cảm với những chuyện như thế, và thực chất ông là người mê gái. [[62]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_note-62)
## Danh hiệu của Caesar
[Divus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Divus&action=edit&redlink=1)– Thần linh (Sau khi chết) [Pater Patriae](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pater_Patriae&action=edit&redlink=1)– Quốc phụ (người cha của Tổ quốc) [Pontifex Maximus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pontifex_Maximus&action=edit&redlink=1)– Đại giáo chủ [Corona Civica](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Corona_Civica&action=edit&redlink=1)— [Civic Crown](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Civic_Crown&action=edit&redlink=1)
Ngay tên của Caesar cũng là một danh hiệu mà nhiều vị Hoàng đế sau này thường dùng để làm niên hiệu (
[tiếng Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90%E1%BB%A9c): *Kaisar*; [các tiếng gốc Slav](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%AF_t%E1%BB%99c_Slav): *Tsar*/ *Czar*). Mãi đến sau cuộc [Chiến tranh thế giới lần thứ nhất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t) mới hết các Vương triều sử dụng tên ông làm Đế hiệu. Tên của ông khi ông còn sống, cũng chỉ thông thường như mọi tên khác, nhưng nó đã trở thành một Đế hiệu khi ông chết đi.
## Những tác phẩm của Caesar
|
|![]()
[Julius Caesar](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Iulius_Caesar?uselang=vi) [Forum Romanum Index to Caesar’s works online](http://www.forumromanum.org/literature/caesarx.html)in Latin and translation [Collected works of Caesar in Latin, Italian and English](http://digilander.libero.it/jackdanielspl/Cesare/english.html) [Caesar and contemporaries on the civil wars](http://www.earth-history.com/Europe/Wars/caesar-intro.htm) [omnia munda mundis](http://www.freewebs.com/omniamundamundis/cae.htm)Hypertext of Caesar’s De Bello Gallico [Tác phẩm của Julius Caesar](http://www.gutenberg.org/author/Julius+Caesar)tại [Dự án Gutenberg](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BB%B1_%C3%A1n_Gutenberg)
## Nguồn gốc bài viết
### Chú thích
- ^
**a** [Nic Fields, Peter Dennis,](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-Dennis4_1-1) **ă** *Julius Caesar*, trang 4 **Charles Freeman, J. F. Drinkwater, Andrew Drummond,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-2) *The world of the Romans*, trang 20 **Suetonius, Lives of the Twelve Caesars: Julius 6; Velleius Paterculus, Roman History 2.41; Virgil, Aeneid** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-3) **Pliny the Elder, Natural History 7.7. The misconception that Julius Caesar himself was born by Caesarian section dates back at least to the 10th century (Suda kappa 1199). However, he wasn’t the first to bear the name, and in his time the procedure was only performed on dead women, while Caesar’s mother, Aurelia, lived long after he was born** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-4) **Suetonius, Julius 1; Plutarch, Caesar 1, Marius 6; Pliny the Elder, Natural History 7.54; Inscriptiones Italiae, 13.3.51-52** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-5) **Suetonius, Julius 46** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-6) **Suetonius, Lives of Eminent Grammarians 7** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-7)
- ^
**a** [Plutarch, Caesar 1; Suetonius, Julius 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-ReferenceA_8-1) **ă** **Appian, Civil Wars 1.34-75; Plutarch, Marius 32-46, Sulla 6-10; Velleius Paterculus, Roman History 2.15-20; Eutropius 5; Florus, Epitome of Roman History 2.6, 2.9** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-9) **Suetonius, Julius 1; Pliny the Elder, Natural History 7.54** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-10) **Velleius Paterculus, Roman History 2.22; Florus, Epitome of Roman History 2.9** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-11) **Suetonius, Julius 1; Plutarch, Caesar 1; Velleius Paterculus, Roman History 2.41** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-12) **Appian, Civil Wars 1.76-102; Plutarch, Sulla 24-33; Velleius Paterculus, Roman History 2.23-28; Eutropius, Abridgement of Roman History 5; Florus, Epitome of Roman History 2.9** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-13) **William Smith, A Dictionary of Greek and Roman Antiquities: Flamen** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-14) **Suetonius, Julius 2-3; Plutarch, Caesar 2-3; Cassius Dio, Roman History 43.20** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-15) **Appian. Civil Wars 1.103** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-16) **Suetonius, Julius 77.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-17) **Plutarch, Sulla 36-38** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-18) **Suetonius, Julius 3; Appian, Civil Wars 1.107** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-19) **Suetonius, Julius 55** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-20) **Suetonius, Julius 4. Plutarch (Caesar 3-4) reports the same events but follows a different chonology.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-21) **Again, according to Suetonius’s chronology (Julius 4). Plutarch (Caesar 1.8-2) says this happened earlier, on his return from Nicomedes’s court. Velleius Paterculus (Roman History 2:41.3-42 says merely that it happened when he was a young man.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-22) **Plutarch, Caesar 1-2** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-23) **Thorne, James (2003).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-24) *Julius Caesar: Conqueror and Dictator*. The Rosen Publishing Group. tr. 15. **Freeman, 39** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-25) **Freeman, 40** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-26) **Freeman, 51** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-27) **Freeman, 52** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-28) **Goldsworthy, 100** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-29) **Adrian Keith Goldsworthy,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-30) *Caesar: life of a colossus*, trang 100 **Miriam Tamara Griffin,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-31) [, trang 132](http://books.google.com.vn/books?id=gzOXLGbIIYwC&pg=PT152&dq=%22Julius+Caesar%22+%2B+%22dreamed%22#v=onepage&q&f=false) *A companion to Julius Caesar* **Philip Freeman,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-32) *Julius Caesar*, trang 54 **Philip Freeman,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-33) *Julius Caesar*, trang 364 **Cicero, For Gaius Rabirius; Cassius Dio, Roman History 26-28** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-34) **Luciano Canfora,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-35) *Julius Caesar: the life and times of the people’s dictator*, các trang 17-18. **Plutarch, Julius 13; Suetonius, Julius 18.2** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-36) **Plutarch, Caesar 13-14; Suetonius 19** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-37) **Philip Freeman,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-38) *Julius Caesar*, trang 44 **Cicero, Letters to Atticus 2.15, 2.16, 2.17, 2.18, 2.19, 2.20, 2.21; Velleius Paterculus, Roman History 44.4; Plutarch, Caesar 14, Pompey 47-48, Cato the Younger 32-33; Cassius Dio, Roman History 38.1-8** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-39) **Cicero, Letters to Atticus 2.1, 2.3, 2.17; Velleius Paterculus, Roman History 2.44; Plutarch, Caesar 13-14, Pompey 47, Crassus 14; Suetonius, Julius 19.2; Cassius Dio, Roman History 37.54-58** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-40)
- ^
**a** [Adrian Goldsworthy,](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-Goldsworthy376_41-1) **ă** *Caesar: Life of a Colossus*, trang 376 **Philip Freeman,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-42) *Julius Caesar*, trang 281 **Philip Freeman,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-43) *Julius Caesar*, trang 329 **Philip Freeman,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-44) *Julius Caesar*, trang 313 **Woolf Greg (2006), Et Tu Brute? – The Murder of Caesar and Political Assassination, 199 pages –** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-45) [ISBN 1-86197-741-7](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1861977417) **Suetonius, Julius 82.2** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-46) **Suetonius, Life of the Caesars, Julius trans. J C Rolfe [1]** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-47) **Plutarch, Caesar 66.9** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-48) **Philip Freeman,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-49) *Julius Caesar*, trang 128 **Lịch sử La Mã cỗ đại, NXB Văn Hóa, 2004, tr 60-65** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-50)
- ^
**a** **ă** [Theodore Ayrault Dodge](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Theodore_Ayrault_Dodge&action=edit&redlink=1), *Great Captains*, trang 73 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-52) [Theodor Schieder](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Theodor_Schieder&action=edit&redlink=1), Sabina Berkeley, Hamish M. Scott, *Frederick the Great*, trang 218 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-53) [Christopher Duffy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Christopher_Duffy), *Frederick the Great: A Military Life*, trang XXXII **Thomas Raphael Phillips,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-54) *Roots of strategy: the 5 greatest military classics of all time*, trang 432 **Philip Freeman,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-PhilipFreeman409_55-0) *Julius Caesar*, trang 409 **Wilhelm Leeb (Ritter von), Hugo Freytag-Loringhoven (Freidherr von),Waldemar Erfurth,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-56) *Roots of strategy: 3 military classics*, Sách 3, trnag 198 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-57) [Trevor Nevitt Dupuy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trevor_Nevitt_Dupuy&action=edit&redlink=1), *The military life of Julius Caesar, imperator Julius Caesar*, trang XIV **Charles Jean Jacques Joseph Ardant du Picq, Carl von Clausewitz,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-58) *Roots of strategy: 3 military classics*, trang 351 **Frederick II (King of Prussia),** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-59) *Frederick the Great: Instructions for his generals*, trang 68 **Tacitus, Histories 4.55** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-60) **Adrian Goldsworthy,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-61) *Caesar: Life of a Colossus*, trang 461 **Adrian Goldsworthy,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar#cite_ref-62) *Caesar: Life of a Colossus*, trang 228
### Các tác phẩm đã tham khảo
- Suetonius,
*Lives of the Twelve Caesars*
- Velleius Paterculus,
*Roman History*
- Virgil,
*Aeneid*
- Pliny the Elder,
*Natural History The misconception that Julius Caesar, Historia Augusta: Life of Aelius*
- Florus,
*Epitome of Roman History*
- Appịan,
*Civil Wars*
- Suetonius,
*Julius*
- Suetonius,
*Caesar*
- Suetonius,
*Augustus*
- Plutarch,
*Sulla*
- Plutarch,
*Caesar*
Và một số nguồn khác.
### Tư liệu lịch sử về Caesar
[Suetonius: The Life of Julius Caesar](http://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Suetonius/12Caesars/Julius*.html). (Tiếng Latin và tiếng Anh, song ngữ: bản dịch tiếng Anh bởi J. C. Rolfe.) [Suetonius: The Life of Julius Caesar](http://www.fordham.edu/halsall/ancient/suetonius-julius.html)(J. C. bản dịch tiếng Anh, đã hiệu đính) [Plutarch: The Life of Julius Caesar](http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Caesar*.html)(bản dịch tiếng Anh) [Plutarch: The Life of Mark Antony](http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Antony*.html)(bản dịch tiếng Anh) [Plutarch on Antony](http://classics.mit.edu/Plutarch/antony.html)(bản dịch tiếng Anh, Dryden hiệu đính). [Cassius Dio, Books 37‑44](http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/37*.html)(bản dịch tiếng Anh) [Appian, Book 13](http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Appian/Civil_Wars/2*.html)(bản dịch tiếng Anh)
### Nguồn thứ hai
[Julius Caesar](http://heraklia.fws1.com/)Suzanne Cross’s site with in‑depth history of Caesar, plus a timeline and links. [C. Julius Caesar](http://www.livius.org/caa-can/caesar/caesar00.html)Jona Lendering’s in‑depth history of Caesar (Livius. Org) [Julius Caesar — virgil.org](http://virgil.org/caesar/)An Annotated Guide to Online Resources categorized into Primary Sources, Background & Images, Modern Essays & Historical Fiction. [Julius Caesar](http://digilander.iol.it/jackdanielspl/Cesare/english.html), page with many links in several languages, including English [History of Julius Caesar](http://www.vroma.org/%7Ebmcmanus/caesar.html) [The Heart of Change: Julius Caesar and the End of the Roman Republic](http://www.michaellorenzen.com/caesar.html)
### Gần đây nhất
- Goldsworthy, Adrian.
*Caesar: Life of a Colossus*. New Heaven, CT; London: Yale University Press, 2006 (hardcover, [ISBN 0-300-12048-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0300120486)).
- Meier, Christian.
*Caesar: A Biography*. New York: Basic Books, 1996 (hardcover, [ISBN 0-465-00894-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0465008941)); 1997 (paperback, [ISBN 0-465-00895-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/046500895X)).
## Xem thêm
[Diễu binh chiến thắng (Trumph) của Caesar](http://www.youtube.com/watch?v=F7QY8Vx7ZiY)Tái hiện bởi đài truyền hình HBO -2005 [Vụ mưu sát Caesar](http://www.youtube.com/watch?v=cQrC1DgzFgQ)Tái hiện bởi đài truyền hình HBO -2005
|
| của
|
|Julius Caesar •
|
|[Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Thần thoại La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i_La_M%C3%A3) [Sinh 100 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_100_TCN) [Mất 44 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_44_TCN) [Julius Caesar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Julius_Caesar&action=edit&redlink=1) [Tướng lĩnh La Mã](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%C6%B0%E1%BB%9Bng_l%C4%A9nh_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1) [Nguyên lão Cộng hòa La Mã](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nguy%C3%AAn_l%C3%A3o_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1) [Tổng tài Cộng hoà La Mã](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%95ng_t%C3%A0i_C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1) [Người bị ám sát](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_b%E1%BB%8B_%C3%A1m_s%C3%A1t) [Tổng đốc La Mã ở Hispania](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%95ng_%C4%91%E1%BB%91c_La_M%C3%A3_%E1%BB%9F_Hispania&action=edit&redlink=1) [Người Roma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Roma) [Người thuận tay trái](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_thu%E1%BA%ADn_tay_tr%C3%A1i) [Nhà Julia-Claudia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_Julia-Claudia&action=edit&redlink=1)
# Đế quốc La Mã
[La Mã (định hướng)](http://vi.wikipedia.org/wiki/La_M%C3%A3_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29).
|
|
Senatus Populusque Romanus Viện Nguyên lão và nhân dân La Mã
Đế quốc La Mã đạt đến tột đỉnh vinh quang của nó dưới thời hoàng đế Traianus, c. 117. SCN
Ngôn ngữ
(đến năm 380)
(từ năm 380)
| – 27 TCN–14 SCN
|| – 378–395
|| – 475–476
|| – 1449–1453
|Thời đại lịch sử |Classical antiquity
|| –
||2 tháng chín, 31 TCN
|| –
|Nguyên thủ, lấy hiệu là Augustus |27 TCN
|| – Cái chết của Hoàng đế Đế quốc Tây La Mã
||476
|| – 25 BC
||2.750.000
|| – 50
||4.200.000
|| – 117
||6.500.000
|| – 390
||4.400.000
|| – 25 BC
| ước tính |56.800.000
||20,7 /km² (53,5 /
|| – 117
| ước tính |88.000.000
||13,5 /km² (35,1 /
|Hiện nay là một phần của
Danh sách
|* Những sự kiện này đánh dấu sự kết thúc của
| và của **Đế quốc La Mã**, hay còn gọi là **Đế quốc Roma** ( [tiếng Latinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Latinh): *IMPERIVM ROMANVM*) là thời kỳ hậu Cộng hòa của nền văn minh [La Mã cổ đại](http://vi.wikipedia.org/wiki/La_M%C3%A3_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i). La Mã từng là một đế quốc rộng lớn tồn tại từ khoảng thế kỷ thứ 1 TCN cho đến khoảng thế kỷ thứ 5 hay thế kỷ thứ 6, gồm phần đất những nước vây quanh [Địa Trung Hải](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i) ngày nay. Đế quốc La Mã là sự tiếp nối của Cộng hòa La Mã và nằm trong giai đoạn cuối cùng của [thời cổ điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%9Di_c%E1%BB%95_%C4%91i%E1%BB%83n). . Nó được tính từ khi Augustus bắt đầu trị vì từ năm 27 TCN và có nhiều mốc kết thúc khác nhau. [5]
Nền
[Cộng hòa La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_La_M%C3%A3) 500 năm tuổi, tiền thân của Đế quốc La Mã, đã bị suy yếu qua nhiều cuộc nội chiến. Đã có nhiều sự kiện xảy ra đánh dấu bước chuyển mình từ nền Cộng hòa sang Đế quốc, bao gồm việc [Gc 2] [Julius Caesar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Julius_Caesar)được bổ nhiệm làm nhà độc tài suốt đời (44 TCN), [trận Actium](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Actium)(31 TCN), và sự kiện [Viện nguyên lão](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87n_nguy%C3%AAn_l%C3%A3o)trao cho [Octavianus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Augustus)danh hiệu cao quý Augustus (27 TCN). [[Gc 3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-8)
Hai thế kỷ đầu của đế quốc ghi dấu với nền
* ( Thái bình La Mã* *Pax Romana*), một giai đoạn hòa bình thịnh trị chưa từng thấy. Sự mở rộng cương thổ của La Mã đã bắt đầu từ thời Cộng hòa, nhưng đạt tới cực đỉnh vào thời hoàng đế [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-9) [Traianus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Traianus). Ở đỉnh cao, Đế quốc La Mã kiểm soát gần 6.5 triệu km 2, tuy rằng những người kế tục đã từ bỏ phần lớn đất đai mà ông chiếm được . Vì sự rộng lớn và bền vững dài lâu của mình, những thể chế và văn hóa của Đế quốc La Mã có những ảnh hưởng sâu sắc và lâu dài đến sự phát triển của ngôn ngữ, tôn giáo, kiến trúc, triết học, luật pháp trong những vùng mà nó cai trị, đặc biệt là châu Âu, và nhờ vào chủ nghĩa bành trướng của châu Âu, sau này chúng lan ra toàn thế giới hiện đại. [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-10)
## Mục lục
[1 Lịch sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [2 Địa lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#.C4.90.E1.BB.8Ba_l.C3.BD) [3 Ngôn ngữ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#Ng.C3.B4n_ng.E1.BB.AF) [4 Xã hội](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#X.C3.A3_h.E1.BB.99i) [5 Chính quyền và quân đội](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#Ch.C3.ADnh_quy.E1.BB.81n_v.C3.A0_qu.C3.A2n_.C4.91.E1.BB.99i) [6 Kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#Kinh_t.E1.BA.BF) [7 Kiến trúc và kĩ thuật xây dựng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#Ki.E1.BA.BFn_tr.C3.BAc_v.C3.A0_k.C4.A9_thu.E1.BA.ADt_x.C3.A2y_d.E1.BB.B1ng) [8 Lịch sử quân sự](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD_qu.C3.A2n_s.E1.BB.B1) [9 Văn hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#V.C4.83n_h.C3.B3a) [10 Giao thông](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#Giao_th.C3.B4ng) [11 Dân cư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#D.C3.A2n_c.C6.B0) [12 Tôn giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#T.C3.B4n_gi.C3.A1o) [13 Tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#Tham_kh.E1.BA.A3o) [14 Đọc thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#.C4.90.E1.BB.8Dc_th.C3.AAm) [15 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Lịch sử
Roma đã bắt đầu sáp nhập các tỉnh mới của nó từ thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên, và quá trình này kéo dài suốt bốn thế kỷ trước khi lãnh thổ của nó đạt đến mức cực đỉnh, và theo chiều hướng là một “đế chế” trong khi vẫn cai trị như là một nhà nước cộng hòa.
Các tỉnh Cộng hòa thì được cai quản bởi các viên cựu [8] [chấp chinh quan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BA%A5p_chinh_quan&action=edit&redlink=1)và cựu [pháp quan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%A1p_quan&action=edit&redlink=1), vốn được bầu hàng năm và nắm giữ [quyền lực tuyệt đối](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quy%E1%BB%81n_l%E1%BB%B1c_tuy%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%91i&action=edit&redlink=1) . Với việc tập trung quá nhiều của cải cũng như sức mạnh quân đội trong tay của một vài người thông qua quyền cai trị các tỉnh, nó đã trở thành nhân tố chính trong quá trình chuyển từ nhà nnước cộng hòa sang chế độ quân chủ chuyên chế. [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-12) [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-13)
Vì là vị hoàng đế đầu tiên, Augustus đã đảm nhận điạ vị chính thức này nhờ vào việc ông đã phục hồi nền Cộng hòa, và điều chỉnh quyền hạn của mình một cách cẩn thận trong khuôn khổ các nguyên tắc của hiến pháp cộng hòa. Ông từ chối danh hiệu mà người La Mã kết hợp với chế độ quân chủ, và thay vào đó tự gọi mình là
*Princeps*, “Đệ nhất công dân”. Các chấp chính quan tiếp tục được bầu, [quan bảo dân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quan_b%E1%BA%A3o_d%C3%A2n&action=edit&redlink=1) của người bình dân thì tiếp tục có quyền ban hành những điều luật, và các nguyên lão vẫn được tranh luận trong [Curia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Curia&action=edit&redlink=1). Tuy nhiên, Augustus cũng còn là người tạo ra tiền lệ đó là các vị hoàng đế là người quyết định cuối cùng, với sự ủng hộ của quân đội.
Triều đại của
[Augustus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Augustus) đã kéo dài hơn 40 năm, và nó đã được mô tả trong các tác phẩm văn học thời kì này như là một “Thời Đại Hoàng Kim”. Augustus đã tạo nên một nền tảng tư tưởng lâu dài cho ba thế kỷ tiếp theo của đế quốc và được gọi là thời kì “Nguyên Thủ” (27 TCN-284 CN), 200 năm đầu tiên trong số đó theo truyền thống được coi là thời kì [Thái bình La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_b%C3%ACnh_La_M%C3%A3) (“ [Pax Romana](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pax_Romana)“). Trong thời gian này, sự gắn kết bên trong đế quốc được đẩy mạnh nhờ việc góp phần vào đời sống người dân, các quan hệ kinh tế, và sự chia sẻ chuẩn mực văn hóa, luật pháp và tôn giáo. Các cuộc khởi nghĩa ở các tỉnh thì không thường xuyên nổ ra, nhưng chúng lại bị dập tắt một cách “không thương tiếc và nhanh chóng” khi xảy ra, giống như ở Britain và Gaul. Các cuộc [11] [chiến tranh Do Thái-La Mã](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Do_Th%C3%A1i-La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1)nổ ra liên tục trong suốt 60 năm là một ngoại lệ về cả mặt thời gian và sự ác liệt của chúng. [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-15) [Triều đại Julio-Claudius](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i_Julio-Claudius&action=edit&redlink=1) sau đó còn có thêm bốn vị hoàng đế- [Tiberius](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tiberius), [Caligula](http://vi.wikipedia.org/wiki/Caligula), [Claudius](http://vi.wikipedia.org/wiki/Claudius), và [Nero](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nero) trước khi nó kết thúc vào năm 69 CN. Tiếp theo đó là những cuộc nội chiến trong suốt “ [Năm tứ đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_t%E1%BB%A9_%C4%91%E1%BA%BF)“, và từ đó [Vespasianus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vespasianus) nổi lên với tư cách là người chiến thắng.
Vespasianus đã trở thành người sáng lập của
[triều đại Flavius](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i_Flavius&action=edit&redlink=1) chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn, trước khi nó được kế tục bởi [triều đại Nerva-Antoninus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i_Nerva-Antoninus&action=edit&redlink=1) mà tạo nên cái gọi là “ [Ngũ Hiền Đế](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C5%A9_Hi%E1%BB%81n_%C4%90%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1)“: [Nerva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nerva), [Traianus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Traianus), [Hadrianus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hadrianus), [Antoninus Pius](http://vi.wikipedia.org/wiki/Antoninus_Pius) và vị hoàng đế triết gia [Marcus Aurelius](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marcus_Aurelius). Theo quan điểm của sử gia Hy Lạp, [Dio Cassius](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dio_Cassius&action=edit&redlink=1), một người đương thời, với việc hoàng đế [Commodus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Commodus) lên kế vị trong 180 CN đã đánh dấu sự suy yếu “từ một vương quốc của vàng trở thành một vương quốc của gỉ sắt” -bình luận nổi tiếng trên đã khiến một số nhà sử học, đặc biệt là [13] [Edward Gibbon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Edward_Gibbon)coi triều đại của Commodus đã bắt đầu [sự suy tàn của Đế chế La Mã](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BB%B1_suy_t%C3%A0n_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1).
Năm 212, dưới thời trị vì của
[Caracalla](http://vi.wikipedia.org/wiki/Caracalla), quyền công dân La Mã đã được ban cho tất cả các cư dân tự do của Đế quốc. Tuy nhiên, bất chấp điều này, [triều đại Severus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i_Severus&action=edit&redlink=1) lại là một triều đại hỗn loạn-và các vị hoàng đế của triều đại này thường xuyên bị sát hại hoặc bị hành quyết-và tiếp sau sự sụp đổ của nó, Đế quốc La Mã đã bị nhấn chìm bởi [cuộc khủng hoảng của thế kỷ thứ ba](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_c%E1%BB%A7a_th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_th%E1%BB%A9_ba), một thời kì của cuộc xâm lược, nội chiến, suy thoái kinh tế, và bệnh dịch . Trong việc định rõ các thời kỳ lịch sử, cuộc khủng hoảng này đôi khi được xem như là đã đánh dấu sự chuyển đổi từ [14] [thời kì cổ đại](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_k%C3%AC_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1)tới thời kì [Hậu cổ đại](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BA%ADu_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1). Ảo tưởng vốn tàn lụi về nền Cộng hòa cũ đã phải hy sinh cho mục ích thiết lập lại trật tự: [Diocletianus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Diocletianus)(trị vì từ năm 284-305) đã đưa Đế quốc thoát khỏi bờ vực của sự sụp đôt, nhưng lại từ chối đóng vai trò của một Nguyên Thủ và thay vào đó đã trở thành vị hoàng đế đầu tiên được đề cập thường xuyên như là *Dominus*, “chủ nhân” hay ” Chúa Tể” . [[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-18)
Hoàng đế
[Diocletianus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Diocletianus) sau đó đã ổn định tình hình đế quốc và thiết lập hệ thống phân chia quyền lực giữa bốn vị đồng Hoàng đế (gọi là [Tứ đầu chế](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%A9_%C4%91%E1%BA%A7u_ch%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1)). Sau thời ông tình hình đế quốc lại trở nên bất ổn, nhưng trật tự sau đó lại được [16] [Constantinus I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Constantinus_I)– vị Hoàng đế đầu tiên theo [Ki-tô giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki-t%C3%B4_gi%C3%A1o)và là người thành lập tân đô của đế quốc ở phía Đông là [Constantinopolis](http://vi.wikipedia.org/wiki/Constantinopolis)– lập lại. Trong các thập kỷ sau đế quốc thường được phân chia theo một trục Đông-Tây (Constantinopolis/Roma). [Theodosius I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Theodosius_I)là hoàng đế cuối cùng trị vì cả đông lẫn tây, và mất năm [395](http://vi.wikipedia.org/wiki/395)sau khi đưa Ki-tô giáo lên làm quốc giáo của đế quốc. [[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-20)
Kể từ cuối
[thế kỷ 4](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_4), đế quốc bắt đầu tan rã do các man tộc từ phương Bắc lấn át chính quyền La Mã. Vốn đã vỡ vụn, [Đế quốc Tây La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_T%C3%A2y_La_M%C3%A3) cáo chung vào năm [476](http://vi.wikipedia.org/wiki/476) khi [Romulus Augustus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Romulus_Augustulus) bị viên chỉ huy [người German](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_German) là [Odoacer](http://vi.wikipedia.org/wiki/Odoacer) hạ bệ. [[18]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-21) [Đế quốc Đông La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%C3%B4ng_La_M%C3%A3) (người nay gọi là *Đế quốc Byzantine* nhưng người đương thời chỉ gọi là “Đế quốc La Mã”) tiếp tục tồn tại dưới nhiều hình thức cho đến năm [1453](http://vi.wikipedia.org/wiki/1453) với cái [chết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BFt) của [Kōnstantinos XI](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=K%C5%8Dnstantinos_XI_Palaiologos&action=edit&redlink=1) và [sự xâm chiếm Constantinopolis](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_th%E1%BA%A5t_th%E1%BB%A7_c%E1%BB%A7a_Constantinopolis) của [Sultan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sultan) [Mehmed II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mehmed_II) của [Đế quốc Ottoman](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman). [[19]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-22)
## Địa lý
Đế quốc La Mã là một trong những đế quốc lớn nhất trong lịch sử.
Thành ngữ Latinh [20] *imperium sine fine*(“đế quốc mà không có điểm kết thúc” ) nhằm nêu lên sự mơ tưởng rằng đế quốc không bị giới hạn về cả thời gian hay không gian. Trong bộ sử thi [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-24) *của* [Aeneid](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aeneid) [Vergil](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vergil&action=edit&redlink=1), sự vô hạn của đế quốc được nói là do vị thần [Jupiter](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jupiter)ban cho những người La Mã. Tuyên bố về sự thống trị thế giới này đã được tiếp tục nhắc đến và tồn tại cho đến khi Đế quốc nằm dưới sự thống trị của [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-25) [Kitô giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o)vào thế kỷ thứ 4. [[23]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-26)
Trong thực tế, công cuộc bành trướng của người La Mã đã được thực hiện chủ yếu dưới thời Cộng hoà, mặc dù các vùng ở khu vực bắc Âu đã được chinh phục vào thế kỷ 1, khi mà người La Mã đã củng cố quyền lực của họ ở châu Âu, châu Phi và châu Á. Trong suốt triều đại của
[Augustus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Augustus), một “bản đồ toàn cầu của thế giới được biết đến” đã được trưng bày lần đầu tiên trước công chúng tại Rome, trùng thời điểm với tác phẩm toàn diện nhất về [địa lý chính trị](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1) tồn tại từ thời cổ đại, *Geography* của nhà văn người Pontos gốc Hy Lạp [Strabo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Strabo) Khi Augustus qua đời, tác phẩm nhằm ca ngợi về những thành tựu của ông ( [24] [Res Gestae](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Res_Gestae&action=edit&redlink=1)) đã mô tả những nét đặc trưng nổi bật theo danh mục về địa lý của các dân tộc và những nơi bên trong đế quốc. Địa lý, điều tra dân số, và những văn thư ghi lại được lưu giữ một cách kĩ càng là những mối quan tâm chủ yếu của chính quyền đế quốc [[25]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-28) . [[26]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-29)
Đế quốc đạt tới ngưỡng mở rộng lớn nhất của nó dưới thời
[Trajanus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trajanus&action=edit&redlink=1) (trị vì từ năm 98-117), trên một diện tích lên tới 5.000.000 km vuông vào năm 2009 và được chia thành bốn mươi quốc gia khác nhau hiện nay.. [27] Dân số của nó theo ước tính truyền thống lên tới 55-60.000.000 cư dân [[28]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Keith_Hopkins_2009_p._183-31) chiếm khoảng từ một phần sáu tới một phần tư dân số của thế giới [[29]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Kelly.2C_The_Roman_Empire.2C_p._1-32) và khiến cho nó trở thành quốc gia có dân cư lớn nhất hơn bất cứ thực thể chính trị thống nhất nào ở phương Tây cho đến giữa thế kỷ 19 [[30]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Hopkins_p._184-33) Những nghiên cứu nhân khẩu học gần đây đã minh chứng rằng vào lúc đỉnh điểm, đế quốc có từ 70 triệu đến hơn 100 triệu thần dân. [[31]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-34) Bất cứ thành phố nào trong ba thành phố lớn nhất của Đế quốc- [[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Population_and_demography-35) [Rôma](http://vi.wikipedia.org/wiki/R%C3%B4ma), [Alexandria](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexandria), và [Antioch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Antioch)– gần như đều có kích thước gấp đôi bất kỳ thành phố châu Âu vào đầu thế kỷ 17. [[33]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-36)
Vị hoàng đế kế vị Trajanus, Hadrianus đã thông qua một chính sách duy trì thay vì mở rộng đế quốc. Biên giới (fines) đã được đánh dấu, còn các phòng tuyến biên giới (limes) thì được tuần tra.
Những khu vực biên giới được củng cố vững chắc nhất là nơi ổn định nhất. [34] [[35]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-38) [Trường thành Hadrian](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_th%C3%A0nh_Hadrian&action=edit&redlink=1)vốn ngăn cách thế giới La Mã khỏi những gì đã được coi là một mối đe dọa man rợ luôn hiện diện, là công trình chính còn sót lại của nỗ lực này. [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-39)
## Ngôn ngữ
Ngôn ngữ của người La Mã là tiếng Latin, nó đã được
[Vergil](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vergil&action=edit&redlink=1) nhấn mạnh như một nguồn gốc của sự thống nhất và truyền thống của người La Mã. Cho đến tận thời của [37] [Alexander Severus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexander_Severus)(trị vì từ năm 222-235), Giấy khai sinh và chúc thư của công dân La Mã đều phải được viết bằng tiếng Latin. Tiếng Latin cũng còn là ngôn ngữ của các tòa án ở phía Tây và của quân đội trên khắp Đế quốc [[38]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-41) , nhưng lại không được áp dụng chính thức đối với những cư dân nằm dưới sự cai trị của người La Mã. [[39]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-42) Thánh [[40]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-43) [Augustinô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Augustine_c%E1%BB%A7a_Hippo)nhận xét rằng người La Mã ưa thích tiếng Latinh đến mức đã chấp nhận và thực hiện *per societatis pacem*, thông qua một [hiệp ước xã hội](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_x%C3%A3_h%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1). Chính sách này tương phản với của [[41]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-44) [Alexandros Đại đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexandros_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF), vốn mong muốn nhằm biến tiếng Hy Lạp trở thành ngôn ngữ chính thức trên khắp đế chế của mình. Như là một hệ quả từ các cuộc chinh phục của Alexandros, ngôn ngữ [[42]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-45) [Koine Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Koine_Hy_L%E1%BA%A1p&action=edit&redlink=1)đã trở thành ngôn ngữ chung ở khu vực quanh phía đông Địa Trung Hải và ở Tiểu Á “Biên giới ngôn ngữ họ” này đã phân chia đế quốc thành hai nửa với tiếng Latin ở Phía Tây và tiếng Hy Lạp ở Phía Đông thông qua bán đảo Balkan, tạo ra một hệ ngôn ngữ song song bên trong đế quốc La Mã. [[43]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-46) [[44]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-47)
Những người La Mã mà được nhận một nền giáo dục ưu tú, thì lại học tiếng Hy Lạp như là một
[ngôn ngữ thơ ca](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_th%C6%A1_ca&action=edit&redlink=1), và hầu hết những người thuộc chính quyền đều có thể nói tiếng Hy Lạp. Các vị hoàng đế của [45] [triều đại Julio-Claudius](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i_Julio-Claudius&action=edit&redlink=1)đã khuyến khích những tiêu chuẩn cao đối với tiếng Latin chuẩn ( *Latinitas*), một trào lưu ngôn ngữ được đồng nhất theo những thuật ngữ hiện đại như là tiếng [La tinh cổ điển](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=La_tinh_c%E1%BB%95_%C4%91i%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1), và ủng hộ việc sử dụng chính thức tiếng Latin trong các hoạt động kinh doanh. Hoàng đế [[46]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Rochette_p._552-49) [Claudius](http://vi.wikipedia.org/wiki/Claudius)đã cố gắng để hạn chế việc sử dụng tiếng Hy Lạp, và nhân dịp này ông đã cho thu hồi quyền công dân của những người ít sử dụng tiếng Latin, nhưng ngay cả trong Viện nguyên lão, ông chỉ cần sử dụng đến song ngữ riêng của mình trong những dịp phải tiếp kiến với những sứ thần biết nói tiếng Hy lạp. Suetonius trích dẫn lời nói của ông mà đã đề cập đến “hai ngôn ngữ của chúng ta,” [[46]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Rochette_p._552-49) và hoàng đế đã sử dụng hai viên thư ký hoàng gia, một dùng tiếng Hy Lạp và một là tiếng Latinh, để đề ngày tháng cho triều đại của ông. [[47]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-50) [[48]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-51)
Ở phía Đông của đế chế, pháp luật và các văn bản chính thức thường xuyên được dịch sang tiếng Hy Lạp từ tiếng La tinh.
Sự giao thoa hàng ngày của hai ngôn ngữ được thể hiện trong những câu văn viết bằng song ngữ, mà thậm chí đôi khi có sự chuyển đổi qua lại giữa tiếng Hy Lạp và Latinh. Ví dụ như Văn bia của một người lính nói tiếng Hy lạp, có thể chủ yếu được viết bằng tiếng Hy Lạp, với cấp bậc và đơn vị của ông ta trong quân đội La Mã thể hiện bằng tiếng Latinh. [50] Sau khi tất cả các cư dân tự do của đế quốc được ban cho quyền công dân La Mã vào năm 212 CN, một số lượng lớn các công dân La Mã sẽ phải biết chút ít tiếng Latinh. [[51]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-54)
Một trong những cải cách của hoàng đế
[Diocletianus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Diocletianus) (trị vì từ năm 284-305) đó là đã tìm cách khôi phục lại uy quyền của tiếng Latinh với những từ ngữ tiếng Hy Lạp ἡ κρατοῦσα διάλεκτος ( *hẽ kratousa dialektos*) là minh chứng cho việc duy trì địa vị của tiếng Latin là “ngôn ngữ của quyền lực”. Học giả [52] [Libanius](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Libanius&action=edit&redlink=1)(thế kỷ thứ 4) coi tiếng Latinh như là nguyên nhân gây ra một sự suy giảm trong chất lượng của thuật hùng biện Hy Lạp Trong những năm đầu của thế kỷ thứ 6, hoàng đế [[53]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-56) [Justinianus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Justinianus&action=edit&redlink=1)đã tiến hành một nỗ lực viển vông nhằm tái khẳng định địa vị của tiếng Latin như là ngôn ngữ của pháp luật. mặc dù vào thời của ông ta, tiếng Latin không còn giữ được sự thịnh hành như là một sinh ngữ ở phía Đông. [[54]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-57)
### Những ngôn ngữ địa phương
[Leptis Magna](http://vi.wikipedia.org/wiki/Leptis_Magna), [Tỉnh châu Phi của La Mã](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Africa_%28T%E1%BB%89nh_La_M%C3%A3%29&action=edit&redlink=1)(present-day Libya)
Những luật gia La Mã cũng cho thấy một mối quan tâm đối với các ngôn ngữ địa phương như
[tiếng Punic](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Punic&action=edit&redlink=1), Gaul, và [tiếng Aramaic](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Aramaic) trong việc đảm bảo sự hiểu biết chính xác cùng với việc áp dụng pháp luật và tuyên thệ. Ở [55] [hành tỉnh châu Phi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Africa_%28T%E1%BB%89nh_La_M%C3%A3%29&action=edit&redlink=1), Tiếng Punic đã được sử dụng cho những chữ khắc trên các đồng tiền xu dưới triều đại [Tiberius](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tiberius)(thế kỷ thứ 1 sau công nguyên), và các chữ khắc bằng tiếng Punic lần xuất hiện trên các tòa nhà công cộng vào thế kỷ thứ 2, một số song song cùng với tiếng Latinh. [[56]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-59)
Ở phía Tây, tiếng Latinh có vai trò cực kì quan trọng trong việc vươn tới bộ máy chính quyền và đều này gây ra sự biến mất nhanh chóng của những bản khắc đã được sử dụng để diễn tả ngôn ngữ địa phương trên bán đảo Iberia (
[Tây Ban Nha thời La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hispania)) và ở Gaul. Một trong những số các khía cạnh khác biệt của nền [văn hóa Gallo-La Mã](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Gallo-La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1) đó là việc tạo ra các bản văn Gallo-Latin, và ngay tại khu vực [57] [Gallia Narbonensis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gallia_Narbonensis&action=edit&redlink=1), cả ba ngôn ngữ (tiếng Hy Lạp, tiếng Latinh, Gaul) đã được sử dụng vào giữa thế kỷ 1 trước CN. Ở Ý, việc sử dụng các văn bản bằng tiếng Latin đã thay thế [[58]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-61) [tiếng Etruscan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Etruscan&action=edit&redlink=1)và [Oscan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Oscan&action=edit&redlink=1)vào cuối thế kỷ 1 sau CN Sự thống trị của tiếng Latinh ở giữa tầng lớp có học thức có thể đã dần làm phai mờ tính liên tục của các ngôn ngữ nói, và còn vì tất cả các nền văn hóa trong đế chế La Mã chủ yếu đều truyền miệng. [[59]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-62) [[60]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-63)
### Di sản ngôn ngữ
Ở đế quốc Tây La Mã, tiếng Latin dần dần thay thế
[tiếng Celtic](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Celtic&action=edit&redlink=1) và [tiếng Italic](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Italic&action=edit&redlink=1) vốn có liên quan đến nó bằng cách chia sẻ chung nguồn gốc Ấn-Âu. Tương đồng trong cú pháp và từ vựng đã tạo thuận lợi cho việc chấp nhận và sử dụng tiếng Latinh. [[61]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Rochette_2006_p._961-64) [Tiếng Basque](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Basque) thì lại vốn không phải là một ngôn ngữ Ấn-Âu và nó đã tiếp tục tồn tại trong khu vực dãy núi Pyrenee. Sau giai đoạn phân chia quyền lực chính trị vào thời kì [61] [hậu cổ đại](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BA%ADu_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1), tiếng Latin đã phát triển thành các nhánh khác nhau với tính chất cục bộ mà cuối cùng đã trở thành [nhóm ngôn ngữ Rôman](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%B3m_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_R%C3%B4man), chẳng hạn như tiếng Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Pháp, Ý và Romania. Vì là một ngôn ngữ quốc tế của tri thức và văn học, bản thân tiếng Latin vẫn tiếp tục là một phương tiện dùng trong các hoạt động ngoại giao và cho sự phát triển trí thức được đồng nhất với [chủ nghĩa nhân văn thời Phục hưng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_nh%C3%A2n_v%C4%83n_th%E1%BB%9Di_Ph%E1%BB%A5c_h%C6%B0ng&action=edit&redlink=1)cho đến tận thế kỷ 17, và đối với pháp luật và [Giáo Hội Công Giáo La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_H%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_Gi%C3%A1o_La_M%C3%A3)cho đến ngày nay . [[62]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-65)
Mặc dù tiếng Hy Lạp tiếp tục là ngôn ngữ của
[Đế quốc Byzantine](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Byzantine), sự phân bố ngôn ngữ ở phía Đông lại phức tạp hơn. Đa số những người nói tiếng Hy lạp sống ở bán đảo và các quần đảo của Hy Lạp, miền tây Tiểu Á, các thành phố lớn, và một số vùng ven biển. Giống như tiếng Hy Lạp và Latinh, [63] [tiếng Thracia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Thracia&action=edit&redlink=1)có nguồn gốc từ [hệ ngôn ngữ Ấn-Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_%E1%BA%A4n-%C3%82u), và cũng như một số ngôn ngữ đã biến mất khác ở Anatolia như [tiếng Galatia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Galatia&action=edit&redlink=1), [Phrygia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Phrygia&action=edit&redlink=1), [Pisidian](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Psidian&action=edit&redlink=1), và [Cappadocia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Cappadocia&action=edit&redlink=1), chúng chỉ được chứng thực từ những chữ khắc vào thời kì đế quốc. Có nhiều [[64]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-67) [ngôn ngữ Phi Á](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Phi_%C3%81&action=edit&redlink=1)-chủ yếu là [tiếng Copt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Copt)ở Ai Cập, và [tiếng Aramit](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Aramaic)ở Syria và Lưỡng Hà-không bao giờ bị tiếng Hy Lạp thay thế. Những người lính Palmyra thậm chí sử dụng phương ngữ Aramaic của họ trên các chữ khắc, đây là một ngoại lệ đáng chú ý bởi vì tiếng Latinh là ngôn ngữ được dùng cho quân đội. [[65]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-68)
## Xã hội
[Pompeii](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pompeii)(thế kỷ thứ 1 sau công nguyên)
Đế quốc La Mã đã khá đa dạng về văn hóa, cùng với “khả năng gắn kết hơn đáng kinh ngạc” để tạo ra một bản sắc chung trong khi lại chứa đựng rất nhiều các dân tộc khác nhau nằm bên trong hệ thống chính trị của nó suốt một khoảng thời gian dài.
Người La Mã đã quan tâm đến việc tạo ra các công trình và không gian công cộng dành cho tất cả mọi người dân như là các khu chợ,đấu trường đài vòng, trường đua ngựa và các [66] [nhà tắm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thermae&action=edit&redlink=1).
Xã hội La Mã cũng có nhiều hệ thống phân cấp xã hội chồng chéo mà những khái niệm hiện đại về “
[giai cấp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Giai_c%E1%BA%A5p)” trong tiếng Anh có thể không đại diện một cách chính xác cho nó. Hai thập kỷ của những cuộc nội chiến mà từ đó đã giúp cho Augustus nổi lên và trở thành nhà cai trị duy nhất đã để khiến cho xã hội truyền thống ở Roma rơi vào tình trạng hỗn loạn và biến động, [67] nhưng nó lại không ảnh hưởng một cách trực tiếp tới sự phân bố giàu nghèo và quyền lực xã hội. Những mối quan hệ cá nhân như sự bảo trợ, tình bạn (Amicitia), gia đình, hôn nhân đã tiếp tục ảnh hưởng đến các hoạt động chính trị và chính quyền như dưới thời Cộng hòa. [[68]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-71) Tuy nhiên, vào triều đại của [[69]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-72) [Nero](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nero), việc tìm thấy một cựu nô lệ lại giàu có hơn một công dân tự do, hoặc một kị sĩ có nhiều quyền lực hơn một nguyên lão lại không phải là một điều bất thường. [[70]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-73)
### Địa vị pháp lý
Theo luật gia
[Gaius](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gaius%28lu%E1%BA%ADt_gia%29&action=edit&redlink=1), sự khác biệt quan trọng trong “Dân luật” của người La Mã đó là tất cả mọi người hoặc là những người tự do( *Liberi*) hoặc là nô lệ ( *servi*). Tư cách pháp lý của người tự do xa hơn nữa có thể được xác định bằng quyền công dân của họ. Vào đầu thời kì đế quốc, chỉ có một số lượng nam giới tương đối hạn chế có được đầy đủ các quyền công dân La Mã mà cho phép họ có quyền bỏ phiếu, tranh cử, và gia nhập vào hàng ngũ thầy tế. Hầu hết người dân đều giữ những quyền hạn chế (chẳng hạn như [71] *ius Latinum*,”quyền của người Latin”), nhưng đã được pháp luật bảo vệ và những đặc quyền mà người thiếu quyền công dân không được hưởng. Người tự do không được coi là công dân, nhưng sinh sống bên trong thế giới La Mã, đã giữ địa vị là *, không phải người La Mã.* [peregrini](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Peregrini&action=edit&redlink=1) Năm 212 CN, bằng sắc lệnh được biết đến như là [[72]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-75) *, hoàng đế* [Constitutio Antoniniana](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Constitutio_Antoniniana&action=edit&redlink=1) [Caracalla](http://vi.wikipedia.org/wiki/Caracalla)đã mở rộng quyền công dân cho tất cả các cư dân tự do của đế quốc. Chủ nghĩa quân bình hợp pháp này đòi hỏi một sự sửa đổi sâu rộng đối với những pháp luật hiện hành vốn đã phân chia giữa công dân và những người không phải công dân. [[73]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-76)
#### Phụ nữ
Những người phụ nữ La Mã tự do được coi là công dân từ thời nhà nước Cộng hoà cho tới thời Đế quốc, nhưng họ không có quyền bỏ phiếu hay nắm giữ chức vụ chính trị, hoặc phục vụ trong quân đội. Đứa trẻ sinh ra từ người mẹ có quyền công dân thì cũng sẽ có được điều này, thể hiện bằng cách nói
*ex duobus civibus Romanis natos* (“trẻ em sinh ra bởi hai công dân La Mã”). Một người phụ nữ La Mã giữ tên họ của gia đình mình (nomen)trong suốt cuộc đời. Con cái thường lấy theo tên của người cha, nhưng vào thời kì đế quốc, đôi khi lại sử dụng một phần tên của người mẹ cho tên của họ, hoặc thậm chí sử dụng nó để thay thế. [74] [[75]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-78)
Hình thái hôn nhân cổ xưa
[manus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Manus&action=edit&redlink=1) trong đó người phụ nữ phải lệ thuộc vào uy quyền của người chồng đã được bãi bỏ một cách rộng khắp vào thời kì đế quốc, và một người phụ nữ đã lập gia đình có quyền giữ lại quyền sở hữu với bất kỳ của hồi môn nào mà họ sở hữu. Về mặt pháp lý, họ vẫn nằm dưới thẩm quyền pháp lý của người cha, bất kể là họ đã đi lấy chồng đi chăng nữa và chỉ khi nào người cha qua đời, họ mới được tự do về mặt pháp lý. [[76]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-79)
Người con gái có quyền thừa kế bình đẳng với người con trai nếu người cha của họ qua đời mà không để lại một di chúc
Một người mẹ La Mã của quyền sở hữu tài sản và nhường lại nó khi thấy phù hợp, bao gồm thiết lập các điều khoản trong di chúc của mình, điều này khiến họ có ảnh hưởng rất lớn với những người con trai của họ hơn ngay cả khi những người con trai của họ đã trưởng thành. [77] [[78]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-81)
#### Nộ lệ và pháp luật
Dưới triều đaị của Augustus, có đến 35 phần trăm người dân ở Ý là nô lệ,
điều này khiến cho Roma trở thành một trong năm “xã hội nô lệ” trong lịch sử, trong đó những người nô lệ chiếm ít nhất một phần năm dân số và đóng một vai trò quan trọng trong nền kinh tế. [79] Trong môi trường đô thị, nô lệ có thể là các chuyên gia như thầy giáo, thầy thuốc, đầu bếp, người giữ sổ sách, ngoài ra thì phần lớn các nô lệ đã qua huấn luyện hoặc không có kỹ năng thì lao động ở trong các hộ gia đình hoặc các công xưởng. Các ngành nông nghiệp và công nghiệp, chẳng hạn như xay xát và khai thác mỏ, đều dựa trên việc khai thác sức lao động của nô lệ. Bên ngoài đất Ý, nô lệ chiếm trung bình khoảng từ 10 đến 20 phần trăm dân số, ở tỉnh [[80]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-83) [Ai Cập thuộc La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp_thu%E1%BB%99c_La_M%C3%A3)thì lại thưa thớt nhưng tập trung nhiều hơn ở một số vùng của Hy Lạp. Việc mở rộng quyền sở hữu đất canh tác và các ngành công nghiệp của người La Mã sẽ bị ảnh hưởng từ thực tiễn của chế độ nô lệ ở các tỉnh.. [[81]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-84)
Pháp luật liên quan đến chế độ nô lệ là “cực kỳ phức tạp”.
Theo luật La Mã, nô lệ được coi là tài sản và không có địa vị pháp lý. Họ có thể phải chịu các hình thức nhục hình vốn không thường được áp dụng đối với công dân, bóc lột tình dục, tra tấn, và hành quyết nô lệ mà không cần xét xử. Một nô lệ bị cưỡng bức thì không phải là một vấn đề quan trọng trong pháp luật bởi lẽ tội hiếp dâm chỉ có thể bị tống giam nếu đó là người tự do; Người chủ nô có quyền khởi tố người cưỡng bức nô lệ của mình vì đã làm thiệt hại tài sản theo [82] [Luật Aquilia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lex_Aquilia&action=edit&redlink=1) Nô lệ có hình thức hôn nhân không được pháp luật công nhận được gọi là [[83]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-86) [conubium](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Conubium&action=edit&redlink=1), nhưng đôi khi hôn nhân của họ được công nhận, và nếu cả hai được trả tự do thì họ có thể kết hôn. Sau những cuộc [[84]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-87) [chiến tranh nô lệ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_n%C3%B4_l%E1%BB%87&action=edit&redlink=1)dưới thời Cộng hòa, pháp luật dưới triều đại của [Augustus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Augustus)và những người kế vị ông đã cho thấy một chiều hướng quan tâm đến việc kiểm soát các mối đe dọa từ các cuộc khởi nghĩa thông qua việc hạn chế kích thước của các nhóm lao động, và việc săn lùng nô lệ bỏ trốn. [[85]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-88)
Về mặt pháp luật, một nô lệ không thể sở hữu tài sản,
nhưng nếu một nô lệ quản lý việc kinh doanh, người này có thể được trao cho một tài khoản cá nhân hoặc quỹ ( [86] *peculium*) mà có thể sử dụng như thể nó là của riêng mình. Các điều khoản của tài khoản này khác nhau tùy thuộc vào mức độ tin tưởng và hợp tác giữa người chủ nô với nô lệ: một nô lệ với năng khiếu kinh doanh có thể được cho phép dành nhiều thời gian cho việc tạo ra lợi nhuận, và có thể được phép thừa kế *peculium*, người này còn quản lý các nô lệ khác trong gia đình của chủ nô. Trong một hộ gia đình hoặc nơi làm việc, một hệ thống cấp bậc giữa các nô lệ có thể tồn tại, với một nô lệ có đóng vai trò là ông chủ của nô lệ khác. [[87]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-90) [[88]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-91)
Theo thời gian, nô lệ đã dần nhận được sự bảo vệ của pháp luật, trong đó họ có quyền nộp đơn khiếu nại chống lại người chủ của họ. Một dự luật buôn bán có thể chứa một điều khoản quy định rằng các nô lệ không được phép sử dụng cho nạn mại dâm, tuy rằng
[gái mại dâm ở La Mã cổ đại](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%E1%BA%A1i_d%C3%A2m_%E1%BB%9F_La_M%C3%A3_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) thường là nô lệ. Với việc bùng phát buôn bán nô lệ [89] [thái giám](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_gi%C3%A1m)trong những năm cuối thế kỷ 1 CN đã thúc đẩy đạo luật trong đó cấm thiến một nô lệ trái với ý muốn của họ “vì ham muốn hoặc lợi ích.” [[90]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-93)
Trong giai đoạn bành trướng dưới thời Cộng hòa khi chế độ nô lệ đã trở nên phổ biến, tù nhân chiến tranh là một nguồn cung cấp nô lệ chính và cuộc chinh phục Hy Lạp đã đem về Rome thêm một số nô lệ có tay nghề cao và cả nô lệ có học thức. Nô lệ cũng được buôn bán trong các khu chợ, và đôi khi được bán bởi những tên
[cướp biển](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%B0%E1%BB%9Bp_bi%E1%BB%83n). Trẻ sơ sinh bị bỏ rơi và việc tự bán mình làm nô lệ của những người nghèo là những nguồn khác. [[91]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-94)
Những nô lệ có tay nghề cao hoặc học thức có thể tích lũy được một
*peculium* đủ lớn để mua lại sự tự do của họ, hoặc được chủ nô giải phóng. Việc giải phóng nô lệ đã trở nên đủ thường xuyên tới mức vào năm 2 trước Công nguyên một đạo luật ( [Lex Fufia Caninia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lex_Fufia_Caninia&action=edit&redlink=1)) đã được ban hành trong đó giới hạn số lượng nô lệ mà một chủ nô được cho phép giải phóng trong di chúc của mình. [[92]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-95)
#### Nô lệ được giải phóng
Roma khác với các
[thành bang Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_bang_Hy_L%E1%BA%A1p) ở chỗ cho phép những người nô lệ được giải phóng trở thành công dân. Sau khi được giải phóng, một nô lệ đã từng thuộc về một công dân La Mã không chỉ được hưởng sự tự do thụ động từ quyền sở hữu, mà còn cả quyền tự do chính trị thực sự ( *Libertas*), trong đó có cả quyền biểu quyết. Một nô lệ mà đã đạt được [93] *Libertas*, thì cũng còn là một *libertus*(“người được giải phóng”, *Liberta*nữ) nhờ mối quan hệ với chủ cũ của mình, và sau đó đã trở thành người bảo trợ của ông ta ( [Patronus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Patronus&action=edit&redlink=1)): hai bên tiếp tục có những nghĩa vụ thông thường và hợp pháp với nhau. Những người nô lệ được giải phóng còn được xếp vào một tầng lớp xã hội, nói chung gọi là *libertini*, mặc dù các nhà văn sau đó sử dụng thuật ngữ *libertus*và *libertinus*. [[94]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-97)
Một libertinus không có quyền nắm giữ chức vụ công hoặc giáo sĩ tối cao của nhà nước, nhưng người này có thể đóng một
[vai trò của một giáo sĩ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Augustales&action=edit&redlink=1) trong [tôn giáo thờ cúng hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B4n_gi%C3%A1o_th%E1%BB%9D_c%C3%BAng_ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1). Ông ta cũng không thể kết hôn với một người phụ nữ từ một gia đình thuộc tầng lớp nguyên lão, cũng như bản thân ông ta không được phép đứng vào hàng ngũ nguyên lão, nhưng vào thời kì đầu của đế quốc, những nô lệ được giải phóng đã giữ vị trí chủ chốt trong bộ máy quan liêu của chính phủ nhiều tới mức Hadrianus đã phải hạn chế sự tham gia của họ bằng pháp luật. Bất kỳ đứa trẻ nào được một nô lệ được giải phóng sinh ra thì đều là người tự do, với đầy đủ các quyền công dân. [95]
### Hệ thống đẳng cấp
Từ La tinh Ordo (số nhiều ordines) đề cập đến một sự phân biệt xã hội được dịch sang tiếng Anh với nhiều cách khác nhau như là “giai cấp, tầng lớp, đẳng cấp”, nhưng không có cái nào trong số đó là chính xác. Một mục đích của việc điều tra dân số La Mã là xác định một cá nhân thuộc về
*Ordo* nào. Hai ordines cao nhất ở Roma là tầng lớp nguyên lão và kị sĩ. Bên ngoài Roma, [decurion](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Decurion&action=edit&redlink=1), hay còn được gọi là [curiales](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Curiales&action=edit&redlink=1) (tiếng Hy Lạp:bouleutai), là *Ordo* thống trị cao nhất của một thành phố riêng lẻ.
“Nguyên lão”, bản thân nó thì không phải là một chức vụ được bầu ở La Mã cổ đại, một cá nhân được nhận vào Viện nguyên lão sau khi ông ta đã được bầu và giữ chức vụ là một
[thẩm phám hành pháp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BA%A9m_ph%C3%A1m_h%C3%A0nh_ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1) ít nhất một nhiệm kì. Một nguyên lão cũng phải đáp ứng một yêu cầu về tài sản tối thiểu là 1 triệu [sestertii](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sestertii&action=edit&redlink=1), vốn được xác định bởi những cuộc điều tra dân số. Nero đã ban tặng nhiều tiền bạc cho một số nguyên lão từ các dòng họ lâu đời nhưng nay họ đã trở nên quá nghèo khổ để có thể đủ điều kiện. Không phải tất cả những người có đủ điều kiện [96] *Ordo senatorius*đều được lựa chọn vào một vị trí trong Viện nguyên lão, mà trong đó yêu cầu có nơi cư trú hợp pháp tại Roma. Hoàng đế thường bổ sung những vị trí còn khuyết trong hội đồng 600 thành viên bằng cách bổ nhiệm. Con trai của một nguyên lão thuộc [[97]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-100) *Ordo senatorius*cũng phải hội đủ điều kiện riêng của mình thì cũng mới được chấp nhận vào Viện Nguyên Lão. Một nguyên lão có thể bị mất ghế nếu ông ta vi phạm tiêu chuẩn đạo đức: ví dụ như ông ta bị cấm kết hôn với một phụ nữ được trả tự do hoặc chiến đấu trong đấu trường . [[98]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Millar.2C_Empire_and_City.2C_p._88-101)
Dưới triều đại của
[Nero](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nero), các nguyên lão chủ yếu vẫn từ Roma và các vùng đất khác của Ý cùng với một số đến từ bán đảo Iberia và miền nam nước Pháp;. Những người đến từ các tỉnh nói tiếng Hy lạp ở phương Đông bắt đầu được thêm vào dưới thời [Vespasianus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vespasianus) Vị nguyên lão đầu tiên tới từ tỉnh [99] [Cappadocia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cappadocia_%28T%E1%BB%89nh_La_M%C3%A3%29)phía đông đã được thừa nhận dưới triều đại [Marcus Aurelius](http://vi.wikipedia.org/wiki/Marcus_Aurelius). [[100]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-103)
Các nguyên lão đã có một vầng hào quang uy tín và là tầng lớp thống trị truyền thống của những người nổi lên thông qua
[honorum cursus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Honorum_cursus&action=edit&redlink=1), con đường của sự nghiệp chính trị, nhưng tầng lớp kị sĩ của đế quốc lại thường nắm giữ sự giàu có và nhiều quyền lực chính trị hơn. Thành viên của tầng lớp kị sĩ được căn cứ vào tài sản, vào những ngày đầu của Roma, *equites* hay kị sĩ đã được phân biệt bởi việc họ có khả năng tham gia lực lượng kị binh trong quân đội (những “kị binh của nhân dân”), nhưng vào thời đế quốc, việc tham gia kị binh đã được tách riêng Một người được coi là một Kị sĩ nếu như ông ta có giá trị tài sản là 400.000 sesterces và ba thế hệ trong gia đình sinh ra là người tự do thì mới đủ điều kiện. [101] Cuộc điều tra dân số vào năm 28 trước Công nguyên đã khám phá ra một số lượng lớn những người đủ điều kiện, và trong năm 14 CN, một ngàn kị sĩ đã được ghi nhận chỉ riêng tại [[102]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-105) [Cadiz](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cadiz&action=edit&redlink=1)và [Padua](http://vi.wikipedia.org/wiki/Padua). Tầng lớp kị sĩ còn nổi lên thông qua con đường binh nghiệp( [[103]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-106) [tres militiae](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tres_militiae&action=edit&redlink=1)) để nắm giữ các chức vụ quan trọng như [Thái thú](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_th%C3%BA)và [Kiểm sát trưởng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ki%E1%BB%83m_s%C3%A1t_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng&action=edit&redlink=1)trong chính quyền đế quốc. [[104]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-107)
Sự nổi lên của các nguyên lão và kị sĩ đến từ các tỉnh là một khía cạnh của biến động xã hội trong ba thế kỷ đầu của đế quốc.
Tầng lớp quý tộc La Mã được dựa trên sự cạnh tranh, và không giống tầng lớp quý tộc châu Âu sau này, một gia đình La Mã không thể duy trì vị thế của nó chỉ đơn thuần thông qua thừa kế hoặc có được quyền sở hữu đất đai. [105] Được đứng vào những [[106]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-109) *ordines*cao hơn mang đến sự ưu đãi và đặc quyền, nhưng cũng có một số trách nhiệm. Vào thời cổ đại, mỗi một thành phố đều phải trông đợi vào sự tài trợ từ các công dân có thế lực của nó cho những công trình công cộng, các sự kiện, và các buổi lễ (munera), chứ không phải là thu nhập từ thuế, trong đó chủ yếu là hỗ trợ cho quân đội. Để duy trì địa vị thì đòi hỏi mỗi người đều phải có những khoản chi tiêu cá nhân lớn. Những [[107]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-110) [Decurion](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Decurion&action=edit&redlink=1)đã trở nên quan trọng đối với hoạt động của các thành phố tới mức vào giai đoạn cuối của đế quốc, khi mà những thành viên của Hội đồng thành phố ngày càng trở nên ít dần, những người đã đứng vào Viện nguyên lão lại được chính quyền trung ương khuyến khích từ bỏ vị trí của mình và trở về quê hương, trong một nỗ lực để duy trì các hoạt động dân sự. [[108]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-111)
#### Sự bất bình đẳng
Khi mà nguyên tắc về sự bình đẳng của các công dân trước pháp luật thời cộng hòa bị lu mờ dần, các đặc quyền mang tính biểu tượng và xã hội của tầng lớp thượng lưu dẫn sự phân cấp một cách không chính thức ở bên trong xã hội La Mã thành hai tầng lớp đó là những người nắm giữ quyền cao chức trọng (
*honestiores*) và những người thuộc tầng lớp thấp kém( *humiliores*). Nói chung, honestiores là những thành viên của ba “giai cấp” trên, cùng với một số sĩ quan quân đội. Việc cấp quyền công dân cho tất cả cư dân vào năm 212 dường như đã thúc đẩy sự cạnh tranh giữa các tầng lớp thượng lưu vốn có địa vị cao hơn hẳn các công dân được xác nhân khác, đặc biệt là trong hệ thống tư pháp [109] [[110]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-113)
## Chính quyền và quân đội
Ba trụ cột quan trọng của chính quyền đế quốc La Mã đó là chính quyền trung ương, quân đội, và chính quyền địa phương.
Quân đội thiết lập sự kiểm soát đối với các vùng đất thông qua chiến tranh, nhưng sau khi một thành phố hoặc một dân tộc đã chịu khuất phục, thì quân đội lại đảm nhiệm nhiệm vụ giữ gìn trật tự: bảo vệ các công dân La Mã (sau năm 212 SCN, là với tất cả cư dân tự do của Đế quốc), các vùng đất nông nghiệp mà nuôi sống họ, và địa điểm tôn giáo [111] Việc hợp tác với tầng lớp quý tộc đầy quyền lực ở các địa phương là điều cần thiết để duy trì trật tự, thu thập thông tin, và tăng thêm nguồn thu cho ngân khố. Người La Mã thường tiến hành lợi dụng tình trạng chia rẽ chính trị nội bộ bằng cách ủng hộ một trong hai phe:theo như quan điểm của Plutarch, “đó là sự bất hòa giữa các phe phái trong các thành phố mà dẫn đến việc mất quyền tự cai quản” “. [[112]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-115) [[113]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-116)
Cộng với việc chứng minh lòng trung thành với Roma đã giúp họ giữ lại được những luật lệ riêng, và đồng thời có thể thu thuế tại địa phương của họ, và trong trường hợp đặc biệt sẽ được miễn thuế La Mã. Đặc quyền pháp lý và sự độc lập một cách tương đối là một động lực để tiếp tục giữ được vị thế tốt đối với Roma.
Sự cai quản của La Mã như vậy đã bị hạn chế, nhưng điều này lại tỏ ra hiệu quả trong việc sử dụng các nguồn lực có sẵn cho nó. [114] [[115]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-118)
### Chính quyền trung ương
Quyền hạn của một vị hoàng đế (
[quyền lực tuyệt đối](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quy%E1%BB%81n_l%E1%BB%B1c_tuy%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%91i&action=edit&redlink=1) của ông) tồn tại ít nhất là trong lý thuyết, gồm có “quyền quan bảo dân” ( *potestas tribunicia*) và “quyền quan trấn thủ của Hoàng đế” ( *Imperium proconsulare*). Trên lý thuyết, quyền hạn của quan bảo dân (tương tự như [116] [Quan bảo dân của người bình dân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quan_b%E1%BA%A3o_d%C3%A2n_c%E1%BB%A7a_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_b%C3%ACnh_d%C3%A2n&action=edit&redlink=1)của nền cộng hòa cũ) khiến cho bản thân hoàng đế và chức vụ của ông trở thành bất khả xâm phạm, và đem lại cho hoàng đế quyền lực đối với chính quyền dân sự của Roma, bao gồm cả quyền lực để chủ trì và kiểm soát viện nguyên lão . [[117]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Abbott.2C_357-120)
Quyền hạn của quan trấn thủ (tương tự như của các thống đốc quân sự, hoặc quan trấn thủ, dưới thời nền Cộng hòa cũ) đã đem lại cho ông quyền lực đối với toàn bộ quân đội La Mã. Ông cũng đã được giao những quyền hạn, mà dưới thời Cộng hòa, đã được dành cho viện nguyên lão và các hội đồng, bao gồm cả quyền tuyên bố chiến tranh, phê chuẩn các hiệp ước quốc tế, và đàm phán với các nhà lãnh đạo ngoại quốc
. [118]
Hoàng đế cũng có thẩm quyền để thực hiện một loạt các công việc đã được thực hiện bởi các kiểm duyệt viên, bao gồm cả quyền hạn kiểm soát các thành viên của viện nguyên lão
Ngoài ra, hoàng đế còn kiểm soát cả tôn giáo, vì từ khi là hoàng đế, ông cũng luôn luôn đảm nhiệm chức [119] [Pontifex Maximus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pontifex_Maximus&action=edit&redlink=1)( *Đại Tư tế*) và là thành viên của mỗi nhóm trong bốn nhóm thầy tế lớn. . Trong khi những tước hiệu này đã được định rõ vào thời kì đầu của giai đoạn đế quốc, cuối cùng chúng cũng bị mất đi, và quyền lực của hoàng đế dần ít tính lập hiến và mang nhiều tính quân chủ hơn. [[118]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Abbott.2C_345-121) [[120]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Abbott.2C_341-123)
Trên thực tế, quyền hạn của một vị hoàng đế và quyền lực của ông được dựa trên sự ủng hộ chính đến từ quân đội. Được trả lương bởi ngân khố hoàng gia, những lính lê dương này cũng đã thề một lời thề quân sự thường niên để tỏ lòng trung thành đối với ông, được gọi là
[Sacramentum](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sacramentum&action=edit&redlink=1). [[121]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-124)
Sau khi một vị hoàng đế qua đời, trên lý thuyết, viện nguyên lão được quyền lựa chọn vị hoàng đế mới, nhưng hầu hết các hoàng đế đều đã chọn người kế vị riêng của họ, thường là một thành viên trong gia đình. Vị Hoàng đế mới phải nhanh chóng tìm kiếm một sự thừa nhận cho địa vị mới của ông ta và để ổn định bối cảnh chính trị. Không có vị hoàng đế có thể hy vọng sống sót, ít ra là trị vì, mà không có lòng trung nghĩa của đội
* và các quân đoàn. Để bảo đảm lòng trung thành của họ, hoàng đế thường ban cho họ Cận vệ của Hoàng đế La Mã* [donativum](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Donativum&action=edit&redlink=1), một khoản tiền thưởng.
### Quân đội
[Hadrian](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hadrian)(cai trị từ năm 117–138) cho thấy vị trí của các quân đoàn La Mã được bố trí vào năm 125SCN
Các binh sĩ của quân đội đế quốc La Mã đều là những quân nhân chuyên nghiệp và họ tình nguyện tham gia phục vụ 25 năm trong quân ngũ. Nhiệm vụ chính của quân đội La Mã vào đầu thời kì đế quốc đầu đó là bảo vệ nền
[Thái bình La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_b%C3%ACnh_La_M%C3%A3) ( [Pax Romana](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pax_Romana)). Ba bộ phận chính của quân đội đó là: [122]
- Các đơn vị đồn trú tại Rome, trong đó bao gồm cả lực lượng
[vệ binh hoàng gia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BB%87_binh_ho%C3%A0ng_gia&action=edit&redlink=1)và [vigile](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vigile&action=edit&redlink=1), những người có vai trò như là cảnh sát và nhân viên cứu hỏa;
- Quân đội ở các tỉnh, bao gồm cả các
[quân đoàn La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91o%C3%A0n_La_M%C3%A3)và các đạo quân trợ chiến được cung cấp bởi các tỉnh ( [auxilia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_tr%E1%BB%A3_chi%E1%BA%BFn_%28La_M%C3%A3%29));
- Hải quân.
Trong và sau cuộc nội chiến, Octavianus giảm số lượng to lớn của các Binh đoàn
[Lê dương La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_d%C6%B0%C6%A1ng_La_M%C3%A3) (gồm hơn 60 Binh đoàn) xuống còn 28 Binh đoàn – một con số dễ chấp nhận và kiểm soát hơn nhiều. [123] Một số Binh đoàn bị ngờ vực về sự trung thành chỉ đơn giản là bị sa thải. Các Binh đoàn khác được hợp nhất – sự thật này được gợi nên qua biệt hiệu [[123]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-tcra50-126) *Gemina*(Anh em song sinh). [[123]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-tcra50-126)
Năm
[9](http://vi.wikipedia.org/wiki/9), các bộ tộc German tận diệt ba Binh đoàn La Mã trong [trận rừng Teutoburg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_r%E1%BB%ABng_Teutoburg). Thảm họa này giảm số lượng các Binh đoàn xuống còn 25. Sau này, tổng số các Binh đoàn sẽ lại được tăng lên và trong vòng 300 năm sau, La Mã luôn luôn có chừng trên dưới 30 Binh đoàn. [[124]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-127)
Augustus cũng thành lập đội
[Cận vệ của Hoàng đế La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%ADn_v%E1%BB%87_c%E1%BB%A7a_Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_La_M%C3%A3) ( *Praetoriani*): chín [cohorts](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cohort_%28%C4%91%C6%A1n_v%E1%BB%8B_qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i%29&action=edit&redlink=1) có vẻ là để gìn giữ nền hòa bình chung và đóng quân tại [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D). Được trả lương hậu hĩnh hơn các Binh đoàn, các Cận vệ cũng phục vụ ngắn hạn hơn; thay vì phục vụ theo thời gian tiêu chuẩn của các Binh đoàn là 25 năm, họ về phép sau 16 năm tại nhiệm. [[125]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-128)
Tuy
[quân trợ chiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_tr%E1%BB%A3_chi%E1%BA%BFn_%28La_M%C3%A3%29) (tiếng Latinh: *auxilia* = những hỗ trợ) không nổi danh các Binh đoàn, họ có tầm quan trọng không nhỏ. Khác với các Binh đoàn, quân trợ chiến được tuyển mộ từ người không có quyền công dân. Được tổ chức trong các đơn vị nhỏ hơn gồm toàn là lính cohort, họ được trả thù lao ít hơn các Binh đoàn, và sau 25 năm phục vụ trong quân đội, họ cùng các con mình được trao [quyền công dân La Mã](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quy%E1%BB%81n_c%C3%B4ng_d%C3%A2n_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1). Theo [Tacitus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tacitus) quân trợ chiến cũng có số lượng xấp xỉ bằng các Binh đoàn. Từ thời điểm đó La Mã có 25 Binh đoàn với khoảng 5.000 lính, ta suy ra quân trợ chiến cũng có chừng khoảng 125.000 binh sĩ, vậy là có xấp xỉ 250 [126] [trung đoàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_%C4%91o%C3%A0n)trợ chiến. [[127]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-130)
Lực lượng
[Hải quân La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_La_M%C3%A3) (tiếng Latinh: *Classis*, dịch sát nghĩa. “hạm đội”) không chỉ hỗ trợ trong việc tiếp tế và vận tải của các Binh đoàn, nhưng cũng góp phần bảo vệ biên thùy ở các dòng [sông Rhine](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Rhine) và [Donau](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Donau). Một trách nhiệm của họ là bảo vệ những con đường buôn bán rất quan trọng trên biển chống lại mối đe dọa của cướp biển. Do đó, họ tuần tra khắp biển Địa Trung Hải, một phần của [Bắc Đại Tây Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng) (các bờ biển của Hispania, Gallia, và Britannia), và cũng hiện diện trên [Biển Đen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90en). Song, người La Mã vẫn coi Lục quân là một nhánh cao cấp và vinh hiển hơn. [[128]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-131)
### Chính quyền tỉnh
[Pula Arena](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pula_Arena&action=edit&redlink=1)tại [Croatia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Croatia)là một trong các kỹ trường tranh đua hình tròn La Mã lớn nhất và còn nguyên vẹn nhất.
Quá trình để một vùng lãnh thổ bị sáp nhập trở thành một tỉnh đều phải trải qua ba bước: làm một sổ ghi danh sách các thành phố, tiến hành một cuộc tổng điều tra dân số, và vẽ bản đồ
Hơn nữa những hồ sơ lưu trữ của chính quyền còn bao gồm ngày sinh và qua đời, giao dịch bất động sản, thuế và những biên bản pháp lý [129] Trong thế kỷ 1 và 2, chính quyền trung ương đã phái khoảng 160 quan chức mỗi năm để cai trị các vùng đất bên ngoài Ý [[130]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-133) Trong số các quan chức có các “ [[131]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Ando_p._179-134) [thống đốc La Mã](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BB%91c_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1)“, theo cách gọi bằng tiếng Anh: hoặc [thẩm phán được bầu tại Rome](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BA%A9m_ph%C3%A1n_%C4%91%C6%B0%E1%BB%A3c_b%E1%BA%A7u_t%E1%BA%A1i_Rome&action=edit&redlink=1), những người có tên trong [viện nguyên lão và nhân dân La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/SPQR), cai trị các tỉnh trực thuộc viện nguyên lão;. hoặc thống đốc, thường thuộc tầng lớp kị sĩ, những người nắm giữ quyền tuyệt đối của họ thay mặt cho hoàng đế ở những tỉnh không nằm dưới sự kiểm soát của viện nguyên lão, đặc biệt là tỉnh [Ai Cập thuộc La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp_thu%E1%BB%99c_La_M%C3%A3) Một thống đốc phải khiến cho bản thân ông ta trở nên gần gũi với người dân mà ông ta cai quản. Tuy nhiên, bộ máy giúp việc của ông ta lại rất nhỏ: những cấp dưới chính thức của ông ta ( [[132]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-135) [apparitores](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Apparitores&action=edit&redlink=1)), bao gồm các [vệ sĩ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lictor&action=edit&redlink=1), sứ truyền lệnh, sứ giả, những người chép bản thảo, và cận vệ; Các [Legate](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Legate&action=edit&redlink=1), cả dân sự và quân sự, thường là những người thuộc tầng lớp kị sĩ và bạn bè, đang trong độ tuổi và có kinh nghiệm, hộ tống ông ta nhưng không chính thức . [[133]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Ando_p._180-136)
Các quan chức khác được bổ nhiệm đó là các giám sát tài chính của chính quyền.
Việc tách riêng trách nhiệm tài chính khỏi luật pháp và chính quyền là một cải cách ở thời kì đế quốc. Những kiểm sát trưởng thuộc tầng lớp kị sĩ mà ban đầu có quyền lực “ngoài vòng pháp luật và ngoài hiến pháp,” đã quản lý cả tài sản của nhà nước và một lượng lớn tài sản cá nhân của hoàng đế ( [131] [res Privata](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Res_Privata&action=edit&redlink=1)). [[133]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Ando_p._180-136)
### Luật La Mã
Tòa án La Mã nắm giữ
[quyền xét xử đầu tiên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quy%E1%BB%81n_x%C3%A9t_x%E1%BB%AD_%C4%91%E1%BA%A7u_ti%C3%AAn&action=edit&redlink=1) đối với các trường hợp liên quan đến công dân La Mã khắp đế quốc, nhưng lại có quá ít các công chức tư pháp để có thể áp đặt luật La Mã thống nhất ở các tỉnh. Hầu hết các vùng của miền đông của đế quốc đã có các bộ luật và những thủ tục pháp lý chính thức. Nói chung, chính sách của La Mã là tôn trọng [134] *mos regionis*(“truyền thống vùng” hay “luật pháp của địa phương”) và coi luật pháp địa phương như là một nguồn tiền lệ pháp lý và ổn định xã hội Sự phù hợp giữa luật La Mã và luật địa phương được cho là phản ánh một [[135]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-138) *cơ bản, “luật của các quốc gia” hay* [ius gentium](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ius_gentium&action=edit&redlink=1) [luật quốc tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADt_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)được coi là phổ biến và nhất quán giữa tất cả các cộng đồng con người . Nếu một bộ luật tỉnh riêng biệt mâu thuẫn với luật La Mã hoặc luật pháp theo tục lệ, các quan tòa La Mã sẽ nghe kháng cáo, và hoàng đế nắm giữ thẩm quyền cuối cùng để đưa ra quyết định. [[136]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-139) [[137]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-140)
Ở phía Tây, pháp luật đã được thi hành dựa trên cơ sở địa phương hóa cao độ hay nền tảng bộ lạc, và
[quyền sở hữu tư nhân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quy%E1%BB%81n_s%E1%BB%9F_h%E1%BB%AFu_t%C6%B0_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1) có thể là một sự mới lạ của thời đại La Mã, đặc biệt là trong số các bộ tộc [người Celt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Celt). Luật La Mã tạo điều kiện cho việc cho một tầng lớp thân La Mã có thể đạt được sự giàu có một cách thuận lợi thông qua việc có được đặc quyền mới của mình là công dân. Sự mở rộng quyền công dân cho tất cả các cư dân tự do của đế quốc vào năm 212 đã được áp dụng thống nhất trong pháp luật La Mã, thay thế các bộ luật địa phương vốn áp dụng cho những người không phải là công dân. Những nỗ lực của Diocletianus nhằm để ổn định đế quốc sau khi kết thúc [138] [cuộc khủng hoảng của thế kỷ thứ ba](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_c%E1%BB%A7a_th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_th%E1%BB%A9_ba)bao gồm việc biên soạn hai bộ luật quan trọng trong vòng bốn năm đó là *và* [Codex Gregorianus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Codex_Gregorianus&action=edit&redlink=1) *, để hướng dẫn việc cai quản các tỉnh theo những tiêu chuẩn pháp lý phù hợp.* [Codex Hermogenianus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Codex_Hermogenianus&action=edit&redlink=1) [[139]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-142)
### Thuế
Việc thu thuế vào thời đế quốc lên tới khoảng 5 phần trăm tổng sản lượng.
Tỷ lệ thuế điển hình đối với mỗi cá nhân dao động trong khoảng từ 2-5 phần trăm [28] Những luật lệ về thuế lại tạo ra sự “lúng túng” trong hệ thống phức tạp của các loại thuế trực tiếp và gián tiếp, một số được thu bằng tiền mặt và một số bằng hiện vật. Các loại thuế có thể được cụ thể cho một tỉnh, hoặc đối với các loại tài sản như: [[140]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Ando_p._187-143) [thủy sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7y_s%E1%BA%A3n), [ruộng muối](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ru%E1%BB%99ng_mu%E1%BB%91i);. chúng có thể có kết quả trong một thời gian hạn chế Việc thu thuế đã được chứng minh là điều cần thiết để có thể duy trì quân đội, [[141]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-144) và người nộp thuế đôi khi có thể nhận được một khoản hoàn lại nếu quân đội cướp được một lượng chiến lợi phẩm dư thừa. [[142]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-145) Thuế bằng hiện vật đã được chấp nhận từ các khu vực ít lưu hành tiền tệ, đặc biệt là đối với những người có thể cung cấp lương thực, hàng hoá đến các doanh trại quân đội. [[143]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-146) [[144]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-administration188-147)
Các nguồn thu chính của việc thuế trực tiếp là các cá nhân, những người nộp
[thuế khoán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BA%BF_kho%C3%A1n) và một khoản thuế đối với đất đai của họ, có thể hiểu như là một khoản thuế đối với sản lượng của nó hoặc năng lực sản xuất Những khoản bổ sung có thể được nộp bởi những người hội đủ điều kiện miễn trừ nhất định;. Ví dụ, nông dân Ai Cập có thể ghi vào sổ các cánh đồng mà bỏ hoang và được miễn thuế tùy thuộc vào mức độ ngập lụt của sông Nile. [140] Nghĩa vụ nộp thuế được xác định căn cứ theo các cuộc điều tra dân số. [[145]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Ando_p._186-148)
Một nguồn thu quan trọng của thuế gián thu là
*portoria*, thuế quan và thuế cầu đường đối với việc nhập khẩu và xuất khẩu, bao gồm cả giữa các tỉnh. Những khoản thuế đặc biệt còn được áp dụng đối với việc buôn bán nô lệ. Vào cuối triều đại của mình, Augustus tiến hành đánh thuế 4 phần trăm đối với việc bán nô lệ, [140] và sau này [[146]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-149) [Nero](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nero)chuyển từ thu thuế người mua sang thu thuế của người bán, những người phản ứng bằng cách tăng giá bán của họ. Một chủ nô nếu giải phóng một nô lệ thì cũng phải trả “thuế tự do”, tính theo 5 phần trăm giá trị. [[147]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-150) [[148]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-151)
Thuế thấp đã giúp cho tầng lớp quý tộc La Mã gia tăng sự giàu có của họ, mà bằng hoặc hơn cả nguồn thu của chính quyền trung ương. Một vị hoàng đế đôi khi bổ sung ngân khố của mình bằng cách tịch thu điền sản của những người “siêu giàu”, nhưng vào thời kì sau này, sự chống đối của những người giàu có vốn phải đóng thuế là một trong những yếu tố góp phần vào sự sụp đổ của đế quốc.
[[30]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Hopkins_p._184-33)
## Kinh tế
[Moses Finley](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Moses_Finley&action=edit&redlink=1) là người đề xướng chính cho quan điểm quan điểm rằng nền kinh tế La Mã là “kém phát triển và chưa hoàn thiện”, và nó mang đặc trưng của nền sản xuất nông nghiệp, với các trung tâm đô thị tiêu thụ nhiều hơn so với khả năng sản xuất của chúng trong điều kiện về thương mại và công nghiệp; các nghệ nhân có địa vị thấp, công nghệ chậm phát triển; và “thiếu hợp lý về kinh tế.” Những quan điểm hiện tại thì lại phức tạp hơn. Những cuộc chinh phục lãnh thổ đã cho phép tiến hành một quá trình tái tổ chức quy mô lớn việc sử dụng đất mà tạo ra thặng dư nông nghiệp và sự chuyên môn hóa, đặc biệt là ở phía bắc châu Phi. [149] Một số thành phố được biết đến với các ngành công nghiệp cụ thể hoặc hoạt động thương mại, và quy mô xây dựng trong các khu vực đô thị đã cho thấy ngàng công nghiệp xây dựng đã đóng một vai trò quan trọng [[150]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Mattingly_p._285-153) Những cuộc giấy cói đã bảo tồn các phương pháp kế toán phức tạp cho thấy các yếu tố của [[150]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Mattingly_p._285-153) [chủ nghĩa duy lý kinh tế](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_duy_l%C3%BD_kinh_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1), và cũng đã có sự lưu hành tiền tệ ở mức độ cao trong đế quốc [[151]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Mattingly_p._286-154) Mặc dù các phương tiện thông tin liên lạc và giao thông bị hạn chế vào thời cổ đại, việc vận chuyển hàng hóa vào thế kỷ 1 và 2 đã trải dài một cách rộng khắp, và các tuyến đường thương mại kết nối các nền kinh tế trong khu vực. [[152]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-155) Những hợp đồng tiếp tế cho quân đội, mà vốn đóng quân ở tất cả các nơi trong đế quốc, đã thu hút các thương nhân địa phương ở gần các căn cứ (Castrum), trên địa bàn tỉnh, và giữa các tỉnh. [[153]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-156) Đế quốc có lẽ được đánh giá tốt nhất ở việc có một mạng lưới các nền kinh tế khu vực, dựa trên một hình thức của “chủ nghĩa tư bản chính trị” trong đó nhà nước giám sát và quy định các hoạt động thương mại để đảm bảo nguồn thu của nó [[154]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-157) [[155]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-158) [Tăng trưởng kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C4%83ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_kinh_t%E1%BA%BF)của đế quốc mặc dù không thể so sánh với các nền kinh tế hiện đại, nhưng nó đã lớn hơn so với hầu hết các xã hội khác trước khi tiến hành [công nghiệp hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_c%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p). [[151]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Mattingly_p._286-154)
### Tiền tệ và ngân hàng
Thời kì đầu đế quốc đã có sự lưu hành tiền tệ đạt đến một mức độ gần như phổ quát, với ý nghĩa của việc sử dụng tiền như một cách để thể hiện giá cả và các khoản nợ.
Đồng [156] [sestertius](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sestertius&action=edit&redlink=1)(số nhiều sestertii, tiếng Anh “sesterces”, ký hiệu là HS) là đơn vị cơ bản về mặt giá trị thanh toán vào thế kỷ thứ 4, mặc dù đồng [[157]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-160) [denarius](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Denarius&action=edit&redlink=1)bạc, trị giá bốn sesterces, cũng đã được sử dụng trong việc thanh toán vào triều đại Severus. Đồng tiền có giá trị nhỏ nhất thường được lưu hành là đồng [[158]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-161) [as](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=As&action=edit&redlink=1)(số nhiều asses), bằng một phần tư đồng sestertius. Vàng nén và thỏi dường như không được tính là [[159]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-162) *pecunia*, “tiền”, và chỉ được sử dụng trên các vùng biên giới để giao dịch kinh doanh hoặc mua bất động sản. Người La Mã vào thế kỷ 1 và 2 tính số lượng tiền, chứ không phải cân chúng -một dấu hiệu cho thấy đồng tiền được định giá ngay trên mặt của nó và không phải dựa vào hàm lượng kim loại của đồng tiền. Khuynh hướng đối với [tiền định danh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%81n_%C4%91%E1%BB%8Bnh_danh)này cuối cùng dẫn đến làm giảm giá trị của tiền xu La Mã, với những hậu quả để lại vào thời kì cuối của đế quốc. Sự tiêu chuẩn hóa đối với tiền trong toàn đế quốc đã thúc đẩy thương mại và hội nhập thị trường [[160]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-163) Với số lượng lớn tiền xu kim loại trong lưu thông đã làm tăng nguồn cung tiền cho các giao dịch hoặc tiết kiệm. [[161]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-164) [[162]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-165)
Roma không có ngân hàng trung ương, và các quy định của hệ thống ngân hàng là tối thiểu. Ngân hàng vào thời cổ đại thường tiến hành dự trữ với số lượng nhỏ. Một ngân hàng điển hình thường có số vốn hạn chế, và thường chỉ có một người chủ, mặc dù một ngân hàng có thể có nhiều từ 6 tới 15 người chủ.
[Seneca](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Seneca_Tr%E1%BA%BB&action=edit&redlink=1) thừa nhận rằng bất cứ ai có liên quan đến thương mại đều cần phải tiếp cận nguồn tín dụng. [[163]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-166)
Một người chủ ngân hàng gửi tiền chuyên nghiệp (
*argentarius*, *coactor argentarius*, hoặc sau này là *nummularius*) nhận và giữ những khoản tiền gửi trong một thời hạn nhất định hoặc không thời hạn và cho bên thứ ba vay tiền. Tầng lớp nguyên lão đã tham gia rất nhiều vào việc cho tư nhân vay, cả các chủ nợ và khách hàng vay, cho vay từ tài sản cá nhân của họ trên cơ sở các mối quan hệ xã hội. [164] Chủ sở hữu của một món nợ có thể sử dụng nó như một phương tiện thanh toán bằng cách chuyển nó cho một bên khác, không dùng tiền mặt trao tay. Mặc dù đôi khi người ta cho rằng La Mã cổ đại thiếu “giấy” hoặc giao dịch tài liệu, các hệ thống của các ngân hàng trên khắp đế quốc cũng cho phép trao đổi một khoản tiền rất lớn mà không có sự vận chuyển tiền tự nhiên, một phần vì những rủi ro của việc di chuyển số lượng lớn tiền mặt, đặc biệt là bằng đường biển. Chỉ có một vụ thiếu tín dụng nghiêm trọng được biết đến và đã xảy ra vào đầu thời đế quốc, một cuộc khủng hoảng tín dụng vào năm 33 SCN mà khiến cho một số nguyên lão gặp phải rủi ro, chính quyền trung ương đã giải cứu thị trường thông qua một khoản vay 100 triệu HS được hoàng đế Tiberius thực hiện vào ngành ngân hàng ( [[165]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-168) *Mensae*). Nói chung, số vốn khả dụng vượt quá số lượng cần thiết cho khách hàng vay. [[166]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-169) Bản thân chính quyền trung ương không vay tiền, và cũng không có nợ công để cần bù đắp cho thâm hụt ngân sách từ dự trữ tiền mặt. [[167]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-ReferenceA-170) [[168]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-171)
Các vị hoàng đế của triều đại Antoninus và Severus về mặt tổng thể đều đã làm mất giá trị đồng tiền, đặc biệt là đồng denarius, dưới áp lực của việc biên chế quân đội.
Lạm phát đột ngột dưới triều đại [169] [Commodus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Commodus)đã gây tổn hại đối với thị trường tín dụng. Vào giữa những năm 200, nguồn cung tiền đồng giảm mạnh [[167]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-ReferenceA-170) Tình cảnh của [[170]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-173) [cuộc khủng hoảng của thế kỷ thứ ba](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_c%E1%BB%A7a_th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_th%E1%BB%A9_ba)– chẳng hạn như việc giảm sút thương mại đường dài, hoạt động khai thác mỏ bị gián đoạn, và việc vận chuyển tiền đúc vàng ra bên ngoài đế quốc bởi những kẻ thù xâm lược- đã làm suy giảm mạnh nguồn cung tiền và ngành ngân hàng cho đến năm 300 Mặc dù tiền xu La Mã từ lâu đã là tiền định danh hoặc tiền tệ tín dụng, những lo ngại kinh tế chung đã lên đến đỉnh điểm dưới triều đại [[171]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-174) [Aurelianus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aurelianus), và giới ngân hàng mất niềm tin vào đồng tiền hợp pháp của chính quyền trung ương. Mặc dù Diocletianus sau này giới thiệu đồng [solidus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Solidus&action=edit&redlink=1)vàng và những cải cách tiền tệ, thị trường tín dụng của đế quốc sẽ không bao giờ phục hồi mạnh mẽ lại như nó trước đây. [[167]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-ReferenceA-170)
### Khai mỏ và luyện kim
*tại* [ruina montium](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ruina_montium&action=edit&redlink=1) [Las Médulas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Las_M%C3%A9dulas), [Hispania](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hispania), một trong các mỏ vàng quan trọng nhất tại Đế quốc La Mã.
Các khu vực khai thác khoáng sản chính của đế quốc là Tây Ban Nha (vàng, bạc, đồng, thiếc, chì); Gaul (vàng, bạc, sắt), Anh (chủ yếu là sắt, chì, thiếc), các tỉnh Danube (vàng, sắt); Macedonia và Thrace (vàng, bạc) và Tiểu Á (vàng, bạc, sắt, thiếc). Việc tập trung khai mỏ trên quy mô lớn – trong lòng đất và bằng các phương tiện khai thác lộ thiên và dưới lòng đất – đã diễn ra từ dưới triều đại của Augustus cho đến đầu thế kỷ thứ 3, khi sự bất ổn của đế quốc đã gián đoạn quá trình khai thác. Ví dụ như các mỏ vàng của Dacia đã có thể không còn được người La Mã khai thác sau khi tỉnh này bị từ bỏ vào năm 271. Khai thác mỏ dường như đã khôi phục lại được một phần trong suốt thế kỷ thứ 4.
[[172]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-175) [Khai thác thủy lực](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khai_th%C3%A1c_th%E1%BB%A7y_l%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1), mà được [Pliny](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pliny&action=edit&redlink=1) gọi là *Ruina montium* (“hủy hoại những ngọn núi”), đã cho phép khai thác các kim loại thường và kim loại quý trên quy mô công nghiệp nguyên thủy. Tổng sản lượng sắt hàng năm ước tính khoảng 82.500 tấn [173] sản lượng đồng được sản xuất với tốc độ hàng năm là 15.000 tấn, [[174]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-177) và chì là 80.000 tấn, [[175]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Hong.2C_Sungmin_1996_pp._246-178) những cấp độ sản xuất chưa từng có cho đến [[175]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Hong.2C_Sungmin_1996_pp._246-178) [cuộc cách mạng công nghiệp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_c%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_c%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p&action=edit&redlink=1); Chỉ riêng Tây Ban Nha đã chiếm 40 phần trăm sản lượng chì thế giới [[176]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-179) Sản lượng chì cao là do nó là một sản phẩm phụ của quá trình khai thác bạc quy mô lớn đạt 200 tấn mỗi năm. [[177]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-180) Vào giai đoạn cao điểm vào khoảng giữa thế kỷ thứ 2, kho bạc La Mã được ước tính có khoảng 10.000 tấn, lớn hơn từ 5 tới 10 lần hơn toàn bộ lượng bạc của [[178]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-181) [châu Âu thời trung cổ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%A2u_%C3%82u_th%E1%BB%9Di_trung_c%E1%BB%95&action=edit&redlink=1)và các [Caliphate](http://vi.wikipedia.org/wiki/Caliphate)vào khoảng 800 SCN. Như một dấu hiệu cho quy mô sản xuất kim loại của người La Mã, ô nhiễm chì trong các tảng băng ở [[179]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-182) [Greenland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Greenland)tăng gấp bốn lần so với mức tiền sử của nó trong thời kỳ đế quốc, và sau đó tiếp tục giảm. [[180]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-183)
### Giao thông và vận chuyển
[vò hai quai](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C3%B2_hai_quai&action=edit&redlink=1)truyền thống, một số được bảo vệ trong đồ đan bằng liễu gai [[181]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-184)
Đế quốc La Mã hoàn toàn bao quanh Địa Trung Hải, và họ gọi nó là “biển của chúng tôi” (
*Mare Nostrum*). Tàu thuyền của người La Mã đã đi lại khắp Địa Trung Hải cũng như các con sông chính của Đế quốc, trong đó có [182] [sông Guadalquivir](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Guadalquivir&action=edit&redlink=1), [Ebro](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ebro), [Rhône](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rh%C3%B4ne), [Rhine](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rhine), [sông Tiber](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Tiber&action=edit&redlink=1)và [sông Nile](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Nile). Việc vận chuyển bằng đường biển thường được chọn nếu có thể, và vận chuyển hàng hóa bằng đường bộ là rất khó khăn. [[183]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-186) Phương tiện đi lại, bánh xe, và tàu thuyền cho thấy sự tồn tại của một số lượng lớn các thợ mộc lành nghề. [[184]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-187) [[185]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-188)
Vận tải bằng đường bộ thì sử dụng hệ thống các con đường La Mã tiên tiến. Các loại thuế bằng hiện vật được các cộng đồng đóng bao gồm việc cung cấp lương thực cho các nhân viên, động vật, hoặc phương tiện cho các
[cursus publicus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cursus_publicus&action=edit&redlink=1), hệ thống bưu điện nhà nước và dịch vụ vận tải đã được Augustus thành lập Các trạm ngựa nằm dọc theo những con đường mỗi 7-12 dặm La Mã, và có xu hướng phát triển thành một làng hoặc trạm buôn bán. [144] Một [[186]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-StambaughThe-189) [mansio](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mansio&action=edit&redlink=1)(số nhiều *mansiones*) là một trạm dịch vụ tư nhân đặc quyền của triều đình đế quốc dành cho *cursus publicus*. Các nhân viên hỗ trợ tại một cơ sở như vậy bao gồm người dắt la, thư ký, thợ rèn, xe ngựa, một thầy thuốc thú y, một vài quân cảnh và người đưa thư. Khoảng cách giữa mansiones được xác định bằng quãng đường một chiếc xe ngựa có thể đi di chuyển trong một ngày. La là loài động vật thường được sử dụng cho xe kéo, và nó có thể đi được khoảng 4 dặm mỗi giờ. [[186]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-StambaughThe-189) Như một ví dụ về tốc độ thông tin liên lạc, một người đưa tin ít nhất phải mất chín ngày để đi đến Rome từ Mainz thuộc tỉnh [[187]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-190) [Thượng Germania](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_Germania), ngay cả khi đang có một vấn đề cấp bách Ngoài các mansiones, một số quán rượu cũng cung cấp chỗ ở cũng như ăn uống, một nhãn được ghi lại trong một lần lưu lại cho thấy chi phí cho rượu vang, bánh mì, thức ăn cho con la, và chi phí của một gái mại dâm. [[188]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-191) [[189]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-192)
### Thương mại và hàng hóa
Các tỉnh La Mã buôn bán giữa chúng với nhau, nhưng thương mại còn mở rộng ra bên ngoài biên giới tới các khu vực xa xôi như Trung Quốc và Ấn Độ.
Các mặt hàng chính là ngũ cốc. [190] Ngoài ra còn buôn bán mặt hàng khác như dầu ô liu, các loại thực phẩm, garum (nước mắm), nô lệ, quặng và đồ vật kim loại, sợi và dệt may, gỗ, gốm, đồ thủy tinh, đá cẩm thạch, giấy cói, gia vị và dược liệu, ngà voi, ngọc trai và đá quý. [[191]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-194) [[192]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-195)
### Lao động và việc làm
*của Veranius Hypsaeus tại Pompeii* [fullonica](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fullonica&action=edit&redlink=1)
Những dòng chữ khắc ghi lại 268 ngành nghề khác nhau trong thành phố Rome, và 85 ở Pompeii.
Hiệp hội nghề nghiệp hoặc các Hội thương gia (collegia) được chứng thực cho một loạt các ngành nghề, trong đó có ngư dân ( [193] *piscatores*), người buôn muối ( *salinatores*), người buôn bán dầu ô liu ( *olivarii*), người làm trò mua vui ( *scaenici*), người buôn bán gia súc ( *pecuarii*), thợ kim hoàn ( *aurifices*), người đánh xe ( *asinarii*hoặc *muliones*), và thợ đá ( *lapidarii*) Đôi khi có những nghề khá đặc biệt: một collegium tại Rome bị hạn chế nghiêm ngặt đối với thợ thủ công làm việc với ngà voi và gỗ cam quýt. [[194]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-197) [[195]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-198)
Các công việc được thực hiện bởi những người nô lệ rơi vào năm loại chung: nội trợ, trên các văn bia ghi lại ít nhất 55 công việc khác nhau trong gia đình, phục vụ hoàng gia hoặc công cộng; hàng thủ công đô thị và dịch vụ, nông nghiệp và khai thác khoáng sản
Tù nhân cung cấp phần lớn lao động trong các mỏ hoặc mỏ đá, nơi mà điều kiện làm việc nổi tiếng là tàn bạo. [196] Trong thực tế, có rất ít sự phân công lao động giữa nô lệ và người tự do. Một số lượng lớn những người lao động thông thường được sử dụng trong nông nghiệp: trong hệ thống canh tác công nghiệp của Ý ( [[197]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-200) [latifundia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Latifundia&action=edit&redlink=1)), có thể chủ yếu là nô lệ, nhưng trên khắp đế quốc, nô lệ lao động trong nông nghiệp có lẽ là ít quan trọng hơn so với các hình thức lao động phụ thuộc vào những người về cơ bản không phải là nô lệ. [[198]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-201)
Dệt may và sản xuất trang phục là một nguồn việc làm chính. Vải và cả áo quần đã hoàn thành được giao dịch giữa các dân tộc của đế quốc mà có sản phẩm thường được đặt tên theo tên gọi của họ hay một thị trấn đặc biệt, giống như một “nhãn hiệu” thời trang.
[[199]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-202)
### GDP
Các
[sử gia kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_kinh_t%E1%BA%BF) có tính toán khác nhau về sản phẩm quốc nội của nền kinh tế La Mã. Trong những năm 14, 100, và 150 SCN, ước tính GDP bình quân đầu người khoảng từ 166 tới 380 HS. GDP bình quân đầu người của Ý được ước tính là cao hơn từ 40 [200] đến 66 phần trăm [[201]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-Lo_Cascio.2C_Malanima_2009.2C_391.E2.80.93401-204) so với phần còn lại của đế quốc, do thuyên chuyển thuế từ các tỉnh và sự tập trung thu nhập của tầng lớp có địa vị ở trung tâm của đế quốc. [[202]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-205)
## Kiến trúc và kĩ thuật xây dựng
Những đóng góp chính của người La Mã đối với kiến trúc là
[cung vòm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cung_v%C3%B2m&action=edit&redlink=1) và [mái vòm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%A1i_v%C3%B2m&action=edit&redlink=1). Ngay cả sau khi trải qua hơn 2.000 năm một số cấu trúc La Mã vẫn còn đứng vững, một phần do những phương pháp chế tạo xi măng và bê tông tinh vi [[203]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-206) Các con đường La Mã được coi là những con đường tiên tiến nhất xây dựng cho đến đầu thế kỷ 19. Hệ thống đường xá tạo điều kiện cho việc duy trì trật tự của quân đội, giao thông và thương mại. Những con đường có thể chịu được lũ lụt và các mối đe dọa môi trường khác. Ngay cả sau khi chính quyền trung ương sụp đổ, một số tuyến đường vẫn có thể sử dụng trong hơn một ngàn năm. [204]
Các cây cầu La Mã là một trong những cây cầu lớn và bền vững đầu tiên, chúng được xây dựng từ đá cùng với kiểu kiến trúc cung vòm như cấu trúc cơ bản. Vật liệu được sử dụng nhiều nhất bê tông. Cây cầu La Mã lớn nhất là cây
[cầu Trajan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A7u_Trajan&action=edit&redlink=1) bắc qua hạ lưu sông Danube, nó được xây dựng bởi [Apollodorus của Damascus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Apollodorus_c%E1%BB%A7a_Damascus&action=edit&redlink=1) và vẫn là cây dài nhất đã được xây dựng cả về chiều dài tổng thể và chiều dài trong hơn một thiên niên kỷ. [[205]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-208)
Người La Mã đã xây dựng nhiều đập để trữ nước, chẳng hạn như các
[đập Subiaco](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%ADp_Subiaco&action=edit&redlink=1), hai trong số đó cấp nước cho [Anio Novus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anio_Novus&action=edit&redlink=1), một trong những hệ thống cầu máng lớn nhất của Roma. Họ đã xây dựng 72 đập chỉ riêng trên bán đảo Iberia, và một số lượng nhiều hơn thế nữa được biết đến trên khắp Đế quốc, và một số vẫn còn được sử dụng. Một số [206] [đập bằng đất](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%ADp_b%E1%BA%B1ng_%C4%91%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1)ở [nước Anh từ thời La Mã](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Britannia_thu%E1%BB%99c_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1)cũng đã được biết đến, trong đó có một ví dụ đã được bảo quản tốt là ở [Longovicium](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Longovicium&action=edit&redlink=1)( [Lanchester](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lanchester&action=edit&redlink=1)). [Pont du Gard](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pont_du_Gard)bắc qua [sông Gardon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Gardon&action=edit&redlink=1)ở miền nam nước Pháp, nằm trong danh sách [Di sản thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)của [UNESCO](http://vi.wikipedia.org/wiki/UNESCO)
Người La Mã đã xây dựng nhiều cầu máng. Một luận án còn sót lại tới ngày nay của
[Frontinus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frontinus&action=edit&redlink=1), người từng giữ chức vụ *curator aquarum* (ủy viên về nước) dưới thời [Nerva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nerva), đã phản ánh vai trò hành chính quan trọng đối với việc bảo đảm cung cấp nước. Sau khi nước đi qua cầu máng, nó được tập trung vào các bể chứa nước và theo các đường ống để tới các đài phun nước công cộng, phòng tắm, nhà vệ sinh, hoặc các khu công nghiệp. Các hệ thống cống dẫn nước chính trong thành phố Roma là [207] [Aqua Claudia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Aqua_Claudia&action=edit&redlink=1)và [Aqua Marcia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Aqua_Marcia&action=edit&redlink=1). Một hệ thống phức tạp còn được xây dựng để cung cấp nước cho [[208]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-211) [Constantinoplis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Constantinoplis&action=edit&redlink=1)từ nơi cách nó hơn 120 km dọc theo một tuyến đường quanh co dài hơn 336 km. Người La Mã cũng đã sử dụng cống dẫn nước trong hoạt động khai thác khoáng sản phong phú của họ trên toàn đế quốc, tại các địa điểm như [[209]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-212) [Las Médulas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Las_M%C3%A9dulas)và [Dolaucothi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dolaucothi&action=edit&redlink=1)ở miền Nam xứ Wales. [[210]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-213)
## Lịch sử quân sự
### Thời kì Nguyên thủ (27 TCN-235 CN)
Giữa các triều đại của hoàng đế
[Augustus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Augustus) và [Traianus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Traianus), Đế quốc La Mã đã giành được những vùng lãnh thổ rộng lớn ở cả phía Đông và phía Tây. Ở phía Tây, sau một vài chiến thắng trong năm 16 TCN,, quân đội La Mã đã mở rộng biên giới đế quốc về phía bắc và phía đông của [211] [Gaul](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gaul), chinh phục rất nhiều đất đai xứ Germania. Mặc dù vậy, La Mã đã bị mất một đạo quân lớn cùng với hầu hết binh lính của nó với thảm bại của Varus trong [trận rừng Teutoburg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_r%E1%BB%ABng_Teutoburg)vào năm 9 CN. [[212]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-215) [[213]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-216) Được xem là thất bại quân sự lớn nhất của Đế quốc La Mã, thảm họa này đã chấm dứt quá trình bành trướng của họ về mạn Đông sông Rhine. [[214]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-217) [[215]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-218) [[216]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-219)
La Mã sau đó đã hồi phục và tiếp tục bành trướng và vượt ra ngoài biên giới của thế giới được biết đến. Dưới thời Tiberius, tướng
[Germanicus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Germanicus&action=edit&redlink=1) lại tổ chức các chiến dịch tấn công Germania trong các năm [15](http://vi.wikipedia.org/wiki/15) – [17](http://vi.wikipedia.org/wiki/17), nhưng không mấy thành công và chịu nhiều thiệt hại . Mặc dù vậy, để tuyên dương những trận thắng của Germanicus trước quân German trong các chiến dịch của mình, ông được Hoàng đế tổ chức lễ diễu binh khải hoàn vào năm 17. [217] Người La Mã xâm chiếm [[218]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-221) [đảo Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Anh)vào năm 43, chiếm đóng khu vực nội địa,, [[219]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-englishspeakingP4-222) và xây dựng hai căn cứ quân sự để bảo vệ vùng đất này chống lại các cuộc khởi nghĩa và những cuộc tấn công từ phía bắc. [[220]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-223)
Hoàng đế Claudius đã ra lệnh tạm dừng các cuộc tấn công hơn nữa trên khắp sông Rhine,
và thiết lập nên giới hạn cố định cho sự mở rộng của đế quốc theo hướng này. [221] . Xa hơn về phía đông, [[222]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-luttwakP38-225) [Traianus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Traianus)chuyển sự chú ý của ông tới [Dacia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dacia). [[223]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-226) [[224]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-227) Sau một số lượng không chắc chắn các trận chiến xảy ra, Trajan tiến vào Dacia,, [[225]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-228) bao vây kinh đô của người Dacia và san bằng nó [[226]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-229) Cùng với việc dẹp yên Dacia, Trajan sau đó xâm chiếm [[227]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-230) [đế quốc Parthia](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Parthia)ở phía đông, những cuộc chinh phục của ông đã khiến cho Đế quốc La Mã mở rộng đến đỉnh điểm.
Vào năm 69, Marcus Salvius
[Otho](http://vi.wikipedia.org/wiki/Otho) đã sát hại hoàng đế [Galba](http://vi.wikipedia.org/wiki/Galba) [[228]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-231) và tự mình xưng đế, [229] [[230]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-luttwakP51-233) Tuy nhiên, Vitellius cũng tấn phong mình làm Hoàng đế. [[231]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-classicalworldP542-234) [[232]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-235) Otho sau đó đã rời Roma, và giao chiến với Vitellius trong [[233]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-livesotho-236) [trận Bedriacum lần thứ nhất](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Bedriacum_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1), nhưng quân đội của phe Otho lại thua trận và buộc phải rút về trại của họ, [[234]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-grandstrategyP52-237) và ngày hôm sau họ đầu hàng lực lượng của phe Vitellius. [[235]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-238) Trong khi đó, các lực lượng quân đội đang đóng quân tại các tỉnh Trung Đông như [[236]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-239) [Judaea](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Judaea&action=edit&redlink=1)và Syria đã tôn [Vespasianus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vespasianus)lên làm hoàng đế. Quân đội của Vespasianus và Vitellius sau đó đã giao tranh trong [[234]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-grandstrategyP52-237) [trận Bedriacum lần thứ hai](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Bedriacum_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_hai&action=edit&redlink=1), [[234]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-grandstrategyP52-237) kết quả là quân đội của phe Vitellius bị đánh tan tác. [[237]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-240) Vespasianus, sau khi thành công trong việc kết thúc cuộc nội chiến, đã được tuyên bố làm hoàng đế. [[238]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-241)
Cuộc
[chiến tranh Do Thái-La Mã lần thứ nhất](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Do_Th%C3%A1i-La_M%C3%A3_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1), đôi khi được gọi là Cuộc đại khởi nghĩa, là cuộc khởi nghĩa đầu tiên trong ba cuộc khởi nghĩa lớn của [người Do Thái](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Do_Th%C3%A1i) ở tỉnh Judaea chống lại Đế quốc La Mã. Những thành công ban đầu của người Do Thái khi chống lại La Mã chỉ càng thu hút thêm sự chú ý lớn hơn từ Hoàng đế [239] [Nero](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nero), ông ta đã giao cho tướng Vespasianus nhiệm vụ đè bẹp cuộc khởi nghĩa. Đến năm 68, sự kháng cự của người Do Thái ở khu vực phía Bắc, vùng [Galile](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Galile&action=edit&redlink=1), đã bị nghiền nát [[240]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-243) và trong năm 70 năm, Jerusalem đã bị chiếm cùng với đó [[241]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-244) [Đền thờ thứ hai](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%81n_th%E1%BB%9D_th%E1%BB%A9_hai&action=edit&redlink=1)đã bị phá hủy. Năm 115, một cuộc khởi nghĩa lại tiếp tục nổ ra trong tỉnh, dẫn đến cuộc [chiến tranh Do Thái-La Mã lần thứ hai](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Do_Th%C3%A1i-La_M%C3%A3_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_hai&action=edit&redlink=1)mà còn được gọi là [Chiến tranh Kitos](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Kitos&action=edit&redlink=1), và một lần nữa là vào năm 132, lần này được gọi là [cuộc khởi nghĩa của Bar Kokhba](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_kh%E1%BB%9Fi_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%A7a_Bar_Kokhba&action=edit&redlink=1). Cả hai cuộc khởi nghĩa này đều bị đàn áp dã man.
Do đã triển khai lực lượng kỵ binh nặng hùng mạnh và lực lượng kị cung cơ động,
[Đế chế Parthia](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_Parthia) là kẻ thù ghê gớm nhất của Đế quốc La Mã ở phía đông. Trajan đã tiến hành chiến dịch chống lại người Parthia và ông đã chiếm được kinh đô của họ trong một thời gian ngắn, đặt một vị vua bù nhìn lên ngai vàng, nhưng các vùng lãnh thổ này sau đó đã bị từ bỏ. Một Đế quốc Parthia phục hưng lại tấn công La Mã năm [161](http://vi.wikipedia.org/wiki/161), và đánh bại hai đạo quân La Mã. Tướng [Gaius Avidius Cassius](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gaius_Avidius_Cassius&action=edit&redlink=1) được lệnh phản kích Parthia đang hồi sinh vào năm [162](http://vi.wikipedia.org/wiki/162). Thành [Seleucia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Seleucia) trên sông Tigris của Parthia bị phá hủy, và người Parthia giảng hòa nhưng bị buộc phải nhượng vùng Tây [Lưỡng Hà](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0) cho La Mã. [[242]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-historyP273-245)
Năm
[197](http://vi.wikipedia.org/wiki/197), Hoàng đế [Septimius Severus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Septimius_Severus) phát động một cuộc chiến ngắn gọn chống Đế quốc Parthia, trong đó La Mã giành thắng lợi và cướp phá đế đô của Parthia, một nửa vùng Lưỡng Hà được giao trả cho La Mã. Hoàng đế [Caracalla](http://vi.wikipedia.org/wiki/Caracalla) xuất binh đến Parthia vào năm [217](http://vi.wikipedia.org/wiki/217) từ [Edessa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Edessa) để khơi mào một cuộc chiến chống lại họ, nhưng ông bị [ám sát](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81m_s%C3%A1t) khi đang ra quân. Năm 224, Đế quốc Parthia bị tiêu diệt không phải là do người La Mã mà là do cuộc khởi nghĩa của vua chư hầu Ba Tư là Ardashir, dẫn đến sự thành lập [243] [nhà Sassanid](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Sassanid)của [Đế quốc Ba Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ba_T%C6%B0), thay thế Parthia làm kình địch của La Mã ở phía Đông.
### Các vị hoàng đế trại binh và gốc Illyria (235–284) cùng với chế độ chuyên quyền (284-395)
Mặc dù lịch sử chưa xác minh rõ ràng, một vài nhóm dân German, Celt, và những sắc dân pha trộn Celt-German đã định cư trên lãnh thổ Germania từ thế kỷ 1 trở đi. Vấn đề quan trọng của các nhóm bộ tộc lớn trên biên giới hầu như là giống hết tình hình mà La Mã phải đối mặt trong những thế kỷ trước, và thế kỷ thứ 3 đã chứng kiến một sự gia tăng đáng kể những mối đe dọa lớn này.
[[244]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-247) [[245]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-248)
Các nhóm chiến binh người Alamanni liên tục vượt qua biên giới, tấn công
[Thượng Germania](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_Germania) nhiều tới mức mà họ gần như liên tục lâm chiến với Đế quốc La Mã. Tuy nhiên, cuộc tấn công quy mô lớn của họ vào sâu trong lãnh thổ La Mã đã không xảy ra cho đến năm 268. Trong năm đó người La Mã đã bị buộc phải lấy đi rất nhiều binh lực ở biên cương Germaniađ để đáp trả cuộc xâm lược ồ ạt của một liên minh các bộ lạc Đức khác, [người Goth](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Goth), từ phía đông.
Người Alamanni nhanh chóng nắm lấy cơ hội tiến hành một cuộc xâm lược lớn nhằm vào
[Gaul](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gaul) và miền Bắc Italia. Tuy nhiên, [người Visigoth](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Visigoth) đã bị đánh bại trong trận chiến vào mùa hè năm đó và sau đó họ lại tiếp tục thua chạy tan tác trong [trận Naissus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Naissus&action=edit&redlink=1) [[246]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-historyP285-249)
Người Alamanni mặt khác lại tiếp tục cuộc tấn công của họ nhằm vào Italia gần như ngay lập tức. Mặc dù họ đã đánh bại
[Aurelianus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aurelianus) trong [trận Placentia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Placentia&action=edit&redlink=1) vào năm 271 nhưng họ đã bị đánh lui chỉ một thời gian ngắn sau đó, và họ chỉ tái nổi lên sau năm mươi năm nữa. Trong năm 378, người Goth đã đánh tan tác quân đội của đế quốc Đông La Mã tại [trận Hadrianopolis](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Hadrianopolis). [[247]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-250) [[248]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-251)
Đồng thời, người Frank đã tiến hành cướp bóc suốt khu vực
[Biển Bắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_B%E1%BA%AFc) và [eo biển Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_Anh), [[249]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-252) [Người Vandal](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vandal) thì hối hả vượt qua sông Rhine, [người Iuthungi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Iuthungi&action=edit&redlink=1) tiến đánh khu vực sông Danube, [người Iazyge](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Iazyge&action=edit&redlink=1), Carpi và [người Taifali](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Taifali&action=edit&redlink=1) quấy rối Dacia, và người Gepids gia nhập với người Goth và [người Heruli](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Heruli&action=edit&redlink=1) trong các cuộc tấn công quanh Biển Đen Vào đầu thế kỷ thứ 5, áp lực nhằm vào biên giới phía tây của La Mã đã gia tăng mãnh liệt. [250]
## Văn hóa
Cuộc sống ở Đế chế La Mã thường xoay quanh thành phố Roma, và bảy ngọn đồi nổi tiếng của nó. Thành phố cũng đã có một số nhà hát,
[[251]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-254) [gymnasia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gymnasia&action=edit&redlink=1), các quán rượu, phòng tắm và nhà thổ. Trên khắp các vùng đất nằm dưới sự kiểm soát của Rome, trình độ kiến trúc các căn nhà ở đều rất khiêm tốn tới cả những biệt thự thôn quê, và ngay trong kinh đô Rome, các căn nhà ở trên đồi Palatine thanh lịch, mà từ đó từ “cung điện” được hình thành. Phần lớn dân số sống ở trung tâm thành phố, gói gọn trong các khu nhà chung cư.
Hầu hết các thị trấn và thành phố La Mã đều đã có một khu chợ và các đền thờ, cũng như chính bản thân thành phố Roma. Hệ thống cống dẫn nước được xây dựng để đưa nước đến các trung tâm đô thị
và được sử dụng như một con đường để nhập khẩu rượu vang và dầu từ nước ngoài. Địa chủ thường cư trú ở các thành phố và việc chăm sóc điền trang của họ được giao lại cho những người quản lý trang trại. Để kích thích năng suất lao động cao hơn nhiều, nhiều địa chủ đã giải phóng một số lượng lớn nô lệ. Vào triều đại của Augustus, các nô lệ Hy Lạp có học thức trong nhà đã dạy học cho các trẻ em nam La Mã (đôi khi ngay cả các cô gái). Các tác phẩm điêu khắc Hy Lạp được dùng để trang trí cảnh quan cho khu vườn mang phong cách Hy Lạp trên đồi Palatine hoặc trong các biệt thự. [252]
Nhiều khía cạnh của văn hóa La Mã đã được tiếp thu từ
[người Etruscan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Etruscan&action=edit&redlink=1) và [người Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hy_L%E1%BA%A1p). Trong kiến trúc và điêu khắc, sự khác biệt giữa các hình mẫu Hy Lạp và những bức họa La Mã là rõ ràng. Đóng góp chính của người La Mã cho nghệ thuật kiến trúc là khung vòm và mái vòm. [253]
Chế độ nô lệ và nô lệ là một phần của trật tự xã hội. Có rất nhiều chợ nô lệ, ở nơi đó họ có thể bị mua và bán. Nhiều nô lệ có thể được giải phóng bởi những người chủ của họ, một số nô lệ có thể tiết kiệm được tiền để mua lại sự tự do của mình. Người ta ước tính rằng hơn 25% dân số La Mã đã làm nô lệ.
[[254]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-257) [[255]](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_note-258)
## Giao thông
Địa Trung Hải tấp nập
[thuyền](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thuy%E1%BB%81n) [bè](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A8) đi lại, đặc biệt trong khoảng tháng 3 đến tháng 11 là thời gian có [gió](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%B3) thuận lợi. Ngoài ra còn có hệ thống đường xá hoàn chỉnh trong khắp đế quốc, nhờ đó việc chuyển quân và chuyển thư dễ dàng, nhanh chóng.
## Dân cư
Thời đầu
[Công Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn) khoảng 50 triệu người. [Quân đội](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i) ít nhưng tinh nhuệ. Có ba thành phố lớn: [La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/Roma) là trung tâm đầu não của đế quốc, dân số khoảng 1 triệu, nhiều người thuộc giới lãnh đạo. [Alexandria](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexandria) ở Ai Cập, phía nam Địa Trung hải, là trung tâm văn hóa, có thư viện nổi tiếng thời đó, kiều dân Do Thái chiếm 1/3 số dân ở đây. [Antiokhia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Antiokhia) ( *Antioch*), từng là thủ đô xứ Syria cổ (nay thuộc [Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3)), nơi [Kitô giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o) phát triển rất sớm.
## Tôn giáo
Sự mở rộng của đế quốc đồng nghĩa với việc cư dân La Mã bao gồm người đến từ nhiều nền văn hóa khác nhau, sự cúng bái những vị
[thần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A7n) với số lượng ngày một gia tăng được khoan dung và chấp nhận. Chính quyền Đế quốc nói riêng và người La Mã nói chung, đều có xu hướng rất khoan dung cho phần lớn tôn giáo và tín ngưỡng, sao cho họ không gây bất an. Điều đó dễ dàng được các đức tin khác đồng thuận do các nghi thức tế thần và lễ hội La Mã thường được thêm bớt cho phù hợp với văn hóa và bản sắc địa phương. Do [người La Mã](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1) theo Đa Thần giáo, họ cũng dễ dàng đồng hòa thần linh của các tộc người mà họ chinh phạt. Một cá nhân có thể cúng tế cả chư thần La Mã để thể hiện bản sắc La Mã của anh ta và tôn giáo cá nhân, vốn được xem là một phần của đặc điểm cá nhân của anh em. Cũng có những giai đoạn chính quyền tổ chức các cuộc bách hại, nhất là với [256] [Kitô giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o).
### Sự thờ cúng Hoàng đế
Trong một nỗ lực nhằm để tăng cường lòng trung thành, các cư dân của đế quốc đã được kêu gọi tham gia thờ cúng hoàng đế để tỏ lòng tôn kính đối với những vị hoàng đế (thường là đã qua đời) như là các á thần
Một vài hoàng đế tự mình tuyên bố là vị thần trong khi đang còn sống với hoàng đế, đó là các trường hợp ngoại lệ và những vị hoàng đế này vào thời điểm đó bị coi là mất trí một cách rộng rãi (chẳng hạn như [257] [Caligula](http://vi.wikipedia.org/wiki/Caligula)). Làm như vậy trong giai đoạn đầu thời đế quốc sẽ mạo hiểm tiết lộ một cách nông cạn những gì mà Hoàng đế Augustus gọi là “khôi phục nhà nước Cộng hòa”. Kể từ đó, công cụ này chủ yếu là cách mà mỗi một vị Hoàng đế sử dụng để kiềm chế thần dân của mình.
## Tham khảo
- Ghi chú
**Các tên khác là** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-1) **Res publica Romania**. **Res publica**dùng để chỉ toàn bộ lãnh thổ đế quốc như một cộng đồng thịnh vượng chung, cụm từ này có thể dùng cho cả thời kì Cộng hòa và thời kì Đế quốc. **Imperium Romanum**dùng để chỉ phần lãnh thổ được mở rộng của La Mã. **Romania**xuất hiện trong các văn tự Hy Lạp và Latinh từ thế kỉ thứ 4. (Xem Wolff, R.L. Romania: The Latin Empire of Constantinople *. In: Speculum, 23 (1948), tr. 1-34 (tr. 2-3).)* **Trong cuộc đấu tranh của cuối cùng của nền Cộng hòa, hàng trăm Nghị viên đã bị sát hại, và** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-7) [Nghị viện La Mã](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1)đã bị thay đổi bởi những người ủng hộ Bộ ba trụ cột đầu tiên và những người theo phe Bộ ba trụ cột thứ hai. **Octavianus/Augustus chính thức tuyên bố cứu vớt nước Cộng hòa La Mã và cẩn thận ngụy trang quyền lực của mình dưới kiểu hình thức cộng hòa, các Tổng tài tiếp tục được bầu, và Nghị viên vẫn còn nhóm họp trong** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-8) [Viện nguyên lão La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87n_nguy%C3%AAn_l%C3%A3o_La_M%C3%A3). Tuy nhiên, Octavian sau khi lên ngôi hoàng đế, đã đặt ảnh hưởng của mình đến tất cả mọi thứ và kiểm soát các quyết định cuối cùng, đã có những quân đoàn Lê dương ủng hộ ông, nếu nó trở nên cần thiết.
- Trích dẫn
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Constantine_I_306_-_337_AD_2-0) [Constantine I (306–337 AD)](http://www.roman-emperors.org/conniei.htm)by Hans A. Pohlsander. De Imperatoribus Romanis. Written 2004-1-8. Truy cập 2007-3-20.
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Taagepera](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rein_Taagepera&action=edit&redlink=1), [Rein](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rein_Taagepera&action=edit&redlink=1)(1979). [“Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.”](http://links.jstor.org/sici?sici=0145-5532%281979%293%3A3%2F4%3C115%3ASADOEG%3E2.0.CO%3B2-H). *Social Science History*(Duke University Press) **3**(3/4): 125. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.2307/1170959](http://dx.doi.org/10.2307%2F1170959). [JSTOR](http://vi.wikipedia.org/wiki/JSTOR) [10.2307/1170959](http://www.jstor.org/stable/10.2307%2F1170959). **John D. Durand,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-4) *Historical Estimates of World Population: An Evaluation*, 1977, pp. 253–296. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-5) [“Roman Empire – Britannica Online Encyclopedia”](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/507739/Roman-Empire). [http://www.britannica.com](http://www.britannica.com). Truy cập ngày 9 tháng 7 năm 2008. **“Roman Empire”, Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2008** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-6) **“Pax Romana”. Britannica Online Encyclopedia.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-9) **Parker, Philip, “The Empire Stops Here”. tr.2.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-10) **Christopher Kelly,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-11) *The Roman Empire: A Very Short Introduction*(Oxford University Press, 2006), p. 4ff.; Claude Nicolet, *Space, Geography, and Politics in the Early Roman Empire*(University of Michigan Press, 1991, originally published in French 1988), pp. 1, 15; [T. Corey Brennan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T._Corey_Brennan&action=edit&redlink=1), *The Praetorship in the Roman Republic*(Oxford University Press, 2000), p. 605 *et passim*; [Clifford Ando](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Clifford_Ando&action=edit&redlink=1), “From Republic to Empire,” in *The Oxford Handbook of Social Relations in the Roman World*(Oxford University Press, pp. 39–40. **Clifford Ando, “The Administration of the Provinces,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-12) *A Companion to the Roman Empire*(Blackwell, 2010), p. 179. **Nicolet,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-13) *Space, Geography, and Politics in the Early Roman Empire*, pp. 1, 15; Olivier Hekster and Ted Kaizer, preface to *Frontiers in the Roman World. Proceedings of the Ninth Workshop of the International Network Impact of Empire (Durham, 16–ngày 19 tháng 4 năm 2009)*(Brill, 2011), p. viii; [Andrew Lintott](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrew_Lintott&action=edit&redlink=1), *The Constitution of the Roman Republic*(Oxford University Press, 1999), p. 114; W. Eder, “The Augustan Principate as Binding Link,” in *Between Republic and Empire*(University of California Press, 1993), p. 98. **Mary T. Boatwright,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-14) *Hadrian and the Cities of the Roman Empire*(Princeton University Press, 2000), p. 4. **Yaron Z. Eliav, “Jews and Judaism 70–429 CE,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-15) *A Companion to the Roman Empire*(Blackwell, 2010), p. 571. **Dio Cassius** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-16) [72.36.4](http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Cassius_Dio/72*.html#36), Loeb edition translated E. Cary **Brown, P., The World of Late Antiquity, London 1971, p. 22.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-17) **Adrian Goldsworth,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-18) *How Rome Fell: Death of a Superpower*(Yale University Press, 2009), pp. 405–415. **Potter, David. The Roman Empire at Bay. 296–98.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-19) **Chester G. Starr,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-20) *A History of the Ancient World, Second Edition.*Oxford University Press, 1974. pp. 670–678. **Isaac Asimov.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-21) *Asimov’s Chronology of the World.*Harper Collins, 1989. p. 110. **Asimov, p. 198.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-22) **Kelly,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-23) *The Roman Empire,*p. 3. **Nicolet,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-24) *Space, Geography, and Politics in the Early Roman Empire*, p. 29; translated as “power without end” in Pat Southern, *The Roman Empire from Severus to Constantine*(Routledge, 2001), p. 16. **Vergil,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-25) *Aeneid*1.278; Nicolet, *Space, Geography, and Politics,*p. 29; David J. Mattingly, *Imperialism, Power, and Identity: Experiencing the Roman Empire*(Princeton University Press, 2011), p. 15; G. Moretti, “The Other World and the ‘Antipodes’: The Myth of Unknown Countries between Antiquity and the Renaissance,” in *The Classical Tradition and the Americas: European Images of the Americas*(Walter de Gruyter, 1993), p. 257; Southern, *The Roman Empire from Severus to Constantine,*p. 16. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-26) [Prudentius](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Prudentius&action=edit&redlink=1)(348–413) in particular Christianizes the theme in his poetry, as noted by Marc Mastrangelo, *The Roman Self in Late Antiquity: Prudentius and the Poetics of the Soul*(Johns Hopkins University Press, 2008), pp. 73, 203. [St. Augustine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=St._Augustine&action=edit&redlink=1), however, distinguished between the secular and eternal “Rome” in *See also* [The City of God](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=De_Civitate_Dei&action=edit&redlink=1). [J. Rufus Fears](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=J._Rufus_Fears&action=edit&redlink=1), “The Cult of Jupiter and Roman Imperial Ideology,” *Aufstieg und Niedergang der römischen Welt*II.17.1 (1981), p. 136 *et passim*, on how Classical Roman ideology influenced Christian Imperial doctrine; Peter Fibiger Bang, “The King of Kings: Universal Hegemony, Imperial Power, and a New Comparative History of Rome,” in *The Roman Empire in Context: Historical and Comparative Perspectives*(John Wiley & Sons, 2011); and the Greek concept of globalism *(* [oikouménē](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ecumene&action=edit&redlink=1)). **Nicolet,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-27) *Space, Geography, and Politics,*pp. 7–8. **Nicolet,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-28) *Space, Geography, and Politics,*pp. 9, 16. **Nicolet,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-29) *Space, Geography, and Politics,*pp. 10–11. **Southern,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-30) *The Roman Empire from Severus to Constantine*, p. 14.
- ^
**a** [Keith Hopkins, “The Political Economy of the Roman Empire,” in](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Keith_Hopkins_2009_p._183_31-1) **ă** *The Dynamics of Ancient Empires: State Power from Assyria to Byzantium*(Oxford University Press, 2009), p. 183. **Kelly,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Kelly.2C_The_Roman_Empire.2C_p._1_32-0) *The Roman Empire,*p. 1.
- ^
**a** [Hopkins, “The Political Economy of the Roman Empire,” p. 184.](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Hopkins_p._184_33-1) **ă** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-34) [Raymond W. Goldsmith](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Raymond_W._Goldsmith&action=edit&redlink=1),”An Estimate of the Size and Structure of the National Product of the Early Roman Empire”, *Review of Income and Wealth*, 30.3 (1984), pp. 263–288, especially p. 263. **Walter Scheidel:** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Population_and_demography_35-0) *, Princeton/Stanford Working Papers in Classics, Version 1.0, April 2006, p. 9* [Population and demography](http://www.princeton.edu/%7Epswpc/pdfs/scheidel/040604.pdf) **W.V. Harris, “Trade,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-36) *The Cambridge Ancient History: The High Empire A.D. 70–192*(Cambridge University Press, 2000), vol. 11, p. 721. **Southern,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-37) *The Roman Empire from Severus to Constantine,*pp. 14–16. **Olivier Hekster and Ted Kaizer, preface to** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-38) *Frontiers in the Roman World. Proceedings of the Ninth Workshop of the International Network Impact of Empire (Durhan, 16–ngày 19 tháng 4 năm 2009)*(Brill, 2011), p. viii. **Greg Woolf, editor,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-39) *Cambridge Illustrated History of the Roman World*(Cambridge: Ivy Press, 2003), p. 340; Thorsten Opper, *Hadrian: Empire and Conflict*(Harvard University Press, 2008), p. 64; Nic Fields, *Hadrian’s Wall AD 122–410, which was, of course, at the bottom of Hadrian’s garden.*(Osprey Publishing, 2003), p. 35. **Vergil,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-40) *Aeneid*12.834 and 837: “they will keep the speech *(sermo)*and *of their fathers … and I will make them all* [mores](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mos_maiorum&action=edit&redlink=1) [Latins](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Latins_%28Italic_tribe%29&action=edit&redlink=1)with one mode of expression *(uno ore,*literally “with one mouth”), in a speech attributed to Rome’s supreme deity [Jupiter](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jupiter_%28mythology%29&action=edit&redlink=1); Bruno Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” translated by James Clackson, in *A Companion to the Latin Language*(Blackwell, 2011), pp. 549, 563; J.N. Adams, “ *Romanitas*and the Latin Language,” *Classical Quarterly*53.1 (2003), p. 184. **Adams, “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-41) *Romanitas*and the Latin Language,” pp. 186–187. **Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” pp. 554, 556.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-42) **Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” p. 549; Charles Freeman,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-43) *The Greek Achievement: The Foundation of the Western World*(New York: Penguin, 1999), pp. 389–433. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-44) [Augustine of Hippo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Augustine_of_Hippo&action=edit&redlink=1), *19.7.18, as cited by Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” p. 549.* [De Civitate Dei](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=De_Civitate_Dei&action=edit&redlink=1) **Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” p. 549, citing** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-45) [Plutarch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Plutarch), *Life of Alexander*47.6. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-46) [Fergus Millar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fergus_Millar&action=edit&redlink=1), *A Greek Roman Empire: Power and Belief under Theodosius II (408–450)*(University of California Press, 2006), p. 279; Warren Treadgold, “A History of the Byzantine State and Society” (Stanford University Press, 1997), p. 5. **Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” p. 553.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-47) **Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” pp. 550–552.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-48)
- ^
**a** [Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” p. 552.](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Rochette_p._552_49-1) **ă** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-50) [Suetonius](http://vi.wikipedia.org/wiki/Suetonius), *Life of Claudius*42. **Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” p. 553; Lee I. Levine,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-51) *Jerusalem: Portrait of the City in the Second Temple Period (538 B.C.E. – 70 C.E.)*(Jewish Publication Society, 2002), p. 154. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-52) [Cicero](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cicero), *2.15,* [In Catilinam](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=In_Catilinam&action=edit&redlink=1) [P.Ryl.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rylands_Papyri&action=edit&redlink=1)I 61 “ [recto](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Recto&action=edit&redlink=1)“. **Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” pp. 553–554.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-53) **Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” p. 556; Adams, “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-54) *Romanitas*and the Latin Language,” p. 200. **Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” p. 560.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-55) **Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” p. 560; A.H.M. Jones,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-56) *The Decline of the Ancient World*(Longmanns, 1966), p. 346. **Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” pp. 562–563.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-57) **Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” pp. 558–559.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-58) **Richard Miles, “Communicating Culture, Identity, and Power,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-59) *Experiencing Power: Culture, Identity and Power in the Roman Empire*(Routledge, 200), pp. 58–59. **Miles, “Communicating Culture, Identity, and Power,”pp. 58–59.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-60) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-61) [Varro](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Varro&action=edit&redlink=1)as quoted by [Isidore of Seville](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Isidore_of_Seville&action=edit&redlink=1), *Origines*15.1.63, *trilingues quod et graece loquantur et latine et gallice*; Edgar C. Polomé, “The Linguistic Situation in the Western Provinces of the Roman Empire,” *Aufstieg und Niedergang der römischen Welt*II (De Gruyter, 1983), p. 527; Philip Freeman, *Ireland and the Classical World*(Austin: University of Texas Press, 2001), p. 15. **Miles, “Communicating Culture, Identity, and Power,” p. 58.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-62) **Miles, “Communicating Culture, Identity, and Power,” pp. 59–60.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-63)
- ^
**a** [Rochette, “Language Policies in the Roman Republic and Empire,” p. 550; Stefan Zimmer, “Indo-European,” in](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Rochette_2006_p._961_64-1) **ă** *Celtic Culture: A Historical Encyclopedia*(ABC-Clio, 2006), p. 961; Leonard A. Curchin, “Literacy in the Roman Provinces: Qualitative and Quantitative Data from Central Spain,” *American Journal of Philology*116.3 (1995), p. 464. **Françoise Waquet,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-65) *Latin, Or, The Empire of the Sign: From the Sixteenth to the Twentieth Century*(Verso, 2001; originally published 1998 in French), pp. 1–2; Kristian Jensen, “The Humanist Reform of Latin and Latin Teaching,” in *The Cambridge Companion to Renaissance Humanism*(Cambridge University Press, 1996, 2003), pp. 63–64. **Treadgold,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-66) *A History of the Byzantine State and Society*, p. 5. **Miles, “Communicating Culture, Identity, and Power,” p. 58; Treadwell,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-67) *A History of the Byzantine State and Society*, pp. 5–7. **Adams, “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-68) *Romanitas*and the Latin Language,” p. 199. **Michael Peachin, introduction to** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-69) *The Oxford Handbook of Social Relations in the Roman World*(Oxford University Press, 2011) p. 12. **Peachin, introduction to** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-70) *The Oxford Handbook of Social Relations in the Roman World,*p. 9, citing particularly [Géza Alföldy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=G%C3%A9za_Alf%C3%B6ldy&action=edit&redlink=1), *Römische Sozialgeschichte*(first published 1975) on “the innate, potent, and widely institutionalized hierarchic character of Roman society,” and pp. 21–22 (note 45 on the problems of “class” as a term). **Peter Garnsey and Richard Saller,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-71) *The Roman Empire: Economy, Society and Culture*(University of California Press, 1987), p. 107. **Peachin, introduction to** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-72) *The Oxford Handbook of Social Relations in the Roman World,*pp. 4–5. **Aloys Winterling,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-73) *Politics and Society in Imperial Rome*(John Wiley & Sons, 2009, originally published 1988 in German), pp. 11, 21. **Bruce W. Frier and Thomas A.J. McGinn,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-74) *A Casebook on Roman Family Law*(Oxford University Press: American Philological Association, 2004), p. 14; [Gaius](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gaius_%28jurist%29&action=edit&redlink=1), *Institutiones*1.9 = *Digest*1.5.3. **Frier and McGinn,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-75) *A Casebook of Family Law,*pp. 31–32. **Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 177.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-76) **The** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-77) *civis*(“citizen”) stands in explicit contrast to a *, a foreign or non-Roman woman:* [peregrina](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Peregrinus_%28Roman%29&action=edit&redlink=1) [A.N. Sherwin-White](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=A.N._Sherwin-White&action=edit&redlink=1), *Roman Citizenship*(Oxford University Press, 1979), pp. 211 and 268; Frier and McGinn, *A Casebook on Roman Family Law*, pp. 31–32, 457, *et passim*. In the form of legal marriage called *conubium,*the father’s legal status determined the child’s, but *conubium*required that both spouses be free citizens. A soldier, for instance, was banned from marrying while in service, but if he formed a long-term union with a local woman while stationed in the provinces, he could marry her legally after he was discharged, and any children they had would be considered the offspring of citizens—in effect granting the woman retroactive citizenship. The ban was in place from the time of Augustus until it was rescinded by [Septimius Severus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Septimius_Severus)in 197 AD. See Sara Elise Phang, *The Marriage of Roman Soldiers (13 B.C.–A.D. 235): Law and Family in the Imperial Army*(Brill, 2001), p. 2, and Pat Southern, *The Roman Army: A Social and Institutional History*(Oxford University Press, 2006), p. 144. **Beryl Rawson, “The Roman Family,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-78) *The Family in Ancient Rome: New Perspectives*(Cornell University Press, 1986), p. 18. **Frier and McGinn,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-79) *A Casebook on Roman Family Law*, pp. 19–20. **David Johnston,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-80) *Roman Law in Context*(Cambridge University Press, 1999), chapter 3.3; Frier and McGinn, *A Casebook on Roman Family Law*, Chapter IV; Yan Thomas, “The Division of the Sexes in Roman Law,” in *A History of Women from Ancient Goddesses to Christian Saints*(Harvard University Press, 1991), p. 134. **Beth Severy,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-81) *Augustus and the Family at the Birth of the Empire*(Routledge, 2002; Taylor & Francis, 2004), p. 12. **Keith Bradley,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-82) *Slavery and Society at Rome*(Cambridge University Press, 1994), p. 12. **The others are** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-83) [ancient Athens](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Slavery_in_ancient_Greece&action=edit&redlink=1), and in the modern era [Brazil](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Slavery_in_Brazil&action=edit&redlink=1), the [Caribbean](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Slavery_in_the_British_and_French_Caribbean&action=edit&redlink=1), and the [United States](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Slavery_in_the_United_States&action=edit&redlink=1); Bradley, *Slavery and Society at Rome*, p. 12. **W.V. Harris, “Demography, Geography and the Sources of Roman Slaves,”** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-84) *Journal of Roman Studies*89 (1999) 62–75, especially p. 65 on Roman Egypt. For background on pre-Roman slavery in some areas brought under provincial rule, see Timothy Taylor, “Believing the Ancients: Quantitative and Qualitative Dimensions of Slavery and the Slave Trade in Later Prehistoric Eurasia,” *World Archaeology*33.1 (2001) 27–43. **Frier and McGinn,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-85) *A Casebook of Family Law,*p. 7. **Thomas A.J. McGinn,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-86) *Prostitution, Sexuality and the Law in Ancient Rome*(Oxford University Press, 1998), p. 314; Jane F. Gardner, *Women in Roman Law and Society*(Đại học Indiana Press, 1991), p. 119. **Frier and McGinn,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-87) *A Casebook on Roman Law,*pp. 31, 33. **Christopher J. Fuhrmann,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-88) *Policing the Roman Empire: Soldiers, Administration, and Public Order*(Oxford University Press, 2012), pp. 21–41. **Frier and McGinn,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-89) *A Casebook on Roman Family Law,*p. 21. **Richard Gamauf, “Slaves Doing Business: The Role of Roman Law in the Economy of a Roman Household,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-90) *European Review of History*16.3 (2009) 331–346. **Bradley,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-91) *Slavery and Society at Rome*, pp. 2–3. **McGinn,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-92) *Prostitution, Sexuality, and the Law*, p. 288ff. **Ra’anan Abusch, “CIrcumcision and Castration under Roman Law in the Early Empire,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-93) *The Covenant of Circumcision: New Perspectives on an Ancient Jewish Rite*(Brandeis University Press, 2003), pp. 77–78; Peter Schäfer, *The History of the Jews in the Greco-Roman World*(Routledge, 1983, 2003), p. 150. **Harris, “Demography, Geography and the Sources of Roman Slaves,” p. 62** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-94) *et passim.* **Bradley,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-95) *Slavery and Society at Rome*, p. 10. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-96) [Fergus Millar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fergus_Millar&action=edit&redlink=1), *The Crowd in Rome in the Late Republic*(University of Michigan, 1998, 2002), pp. 23, 209. **Henrik Mouritsen,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-97) *The Freedman in the Roman World*(Cambridge University Press, 2011), p. 36; Adolf Berger, entry on *libertus*, *Encyclopedic Dictionary of Roman Law*(American Philological Society, 1953, 1991), p. 564. **Berger, entry on** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-98) *libertinus*, *Encyclopedic Dictionary of Roman Law*, p. 564. **Walter Eck, “Emperor, Senate and Magistrates,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-99) *Cambridge Ancient History: The High Empire A.D. 70–192*(Cambridge University Press, 2000), vol. 11, pp. 217–218; [Ronald Syme](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ronald_Syme&action=edit&redlink=1), *Provincial At Rome: and Rome and the Balkans 80 BC-AD 14*(University of Exeter Press, 1999), pp. 12–13. **Eck, “Emperor, Senate and Magistrates,” pp. 215, 221–222; Millar, “Empire and City,” p. 88. The standard complement of 600 was flexible; twenty** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-100) [quaestors](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quaestor&action=edit&redlink=1), for instance, held office each year and were thus admitted to the Senate regardless of whether there were “open” seats. **Millar, “Empire and City,” p. 88.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Millar.2C_Empire_and_City.2C_p._88_101-0) **Eck, “Emperor, Senate and Magistrates,” pp. 218–219.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-102) **His name was Tiberius Claudius Gordianus; Eck, “Emperor, Senate and Magistrates,” p. 219.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-103) **The relation of the equestrian order to the “public horse” and Roman cavalry parades and demonstrations (such as the** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-104) *) is complex, but those who participated in the latter seem, for instance, to have been the* [Lusus Troiae](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lusus_Troiae&action=edit&redlink=1) *equites*who were accorded the high-status (and quite limited) seating at the theatre by the *. Senators could not possess the “public horse.” See* [Lex Roscia theatralis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lex_Roscia_theatralis&action=edit&redlink=1) [T.P. Wiseman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T.P._Wiseman&action=edit&redlink=1), “The Definition of *Eques Romanus*,” *Historia*19.1 (1970) 67–83, especially pp. 78–79. **Wiseman, “The Definition of** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-105) *Eques Romanus*,” pp. 71–72, 76. **Ancient Gades, in Roman Spain, and Patavium, in the Celtic north of Italy, were atypically wealthy cities, and having 500 equestrians in one city was unusual.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-106) [Strabo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Strabo)3.169, 5.213; Wiseman, “The Definition of *Eques Romanus*,” pp. 75–76, 78. **Andrew Fear, “War and Society,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-107) *The Cambridge History of Greek and Roman Warfare: Rome from the Late Repblic to the Late Empire*(Cambridge University Press, 2007), vol. 2, pp. 214–215; Julian Bennett, *Trajan: Optimus Princeps*(Đại học Indiana Press, 1997, 2001, 2nd ed.), p. 5. **Millar, “Empire and City,” pp. 87–88.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-108) **Hopkins,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-109) *The Political Economy of the Roman Empire,*p. 188; Millar, “Empire and City,” pp. 87–88. **Millar, “Empire and City,” p. 96.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-110) **Wolfgang Liebeschuetz, “The End of the Ancient City,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-111) *The City in Late Antiquity*(Taylor & Francis, 2001), pp. 26–27. **Koenraad Verboven, “The Associative Order: Status and Ethos among Roman Businessmen in Late Republic and Early Empire,”** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-112) *Athenaeum*95 (2007), p. 870–72; Dennis P. Kehoe, “Law and Social Formation in the Roman Empire,” in *The Oxford Handbook of Social Relations in the Roman World*, p. 153. **Kehoe, “Law and Social Formation in the Roman Empire,” p. 153;.Judith Perkins, “Early Christian and Judicial Bodies,” in (Walter de Gruyter, 2009), pp. 245–246 (particularly on the effect of the** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-113) *); Garrett G. Fagan, “Violence in Roman Social Relations,” in* [Constitutio Antoniniana](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Constitutio_Antoniniana&action=edit&redlink=1) *The Oxford Handbook of Social Relations,*p. 475. **Yann Le Bohec,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-114) *The Imperial Roman Army,*translated by Raphael Bate (Routledge, 2000, originally published 1989 in French), p. 8. **Le Bohec,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-115) *The Imperial Roman Army,*pp. 14–15. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-116) [Plutarch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Plutarch), *Moralia*Moralia 813c and 814c; [Clifford Ando](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Clifford_Ando&action=edit&redlink=1), “The Administration of the Provinces,” in *A Companion to the Roman Empire*(Blackwell, 2010), pp. 181–182; Edward N. Luttwak, *The Grand Strategy of the Roman Empire: From the First Century A.D. to the Third*(Johns Hopkins University Press, 1976, 1979), p. 30. **Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 184.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-117) **Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 181.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-118) **Abbott, 342** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Abbott.2C_342_119-0) **Abbott, 357** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Abbott.2C_357_120-0)
- ^
**a** [Abbott, 345](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Abbott.2C_345_121-1) **ă** **Abbott, 354** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Abbott.2C_354_122-0) **Abbott, 341** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Abbott.2C_341_123-0) **Goldsworthy, Adrian (2003). “The Life of a Roman Soldier”.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-124) *The Complete Roman Army*. London: Thames & Hudson. tr. 80. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-500-05124-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-500-05124-0). **Olivier J. Hekster, “Fighting for Rome: The Emperor as a Military Leader,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-125) *Impact of the Roman Army (200 BC–AD 476)*(Brill, 2007), p. 96.
- ^
**a** **ă** **â** *The complete Roman army*by Adrian Goldsworthy, 2003 chapter *The Army of the Principate*, p.50; [ISBN 0-500-05124-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0500051240) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-127) *The complete Roman army*by Adrian Goldsworthy, 2005 chapter *The Army of the Principate*, p.183; [ISBN 0-500-05124-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0500051240) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-128) *Rome and her enemies*published by Osprey, 2005 part 3 *Early Empire 27BC — AD 235*, chapter 9 *The Romans*, section *Remuneration*, p.183; [ISBN 978-1-84603-336-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781846033360) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-129) [Tacitus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tacitus) *IV.5* [Annales](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Annals_%28Tacitus%29&action=edit&redlink=1) **Goldsworthy (2003) 51** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-130) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-131) *The complete Roman army*by Adrian Goldsworthy 2003, chapter *After Service*, p.114; [ISBN 0-500-05124-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0500051240) **Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 183.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-132) **Ando, “The Administration of the Provinces,” pp. 177–179. Most government records that are preserved come from Roman Egypt, where the climate preserved the papyri.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-133)
- ^
**a** [Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 179.](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Ando_p._179_134-1) **ă** **Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 179. The exclusion of Egypt from the senatorial provinces dates to the rise of Octavian before he became Augustus: Egypt had been the stronghold of his last opposition,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-135) [Mark Antony](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mark_Antony)and his ally [Cleopatra](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cleopatra). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Ando_p._180_1) **Lỗi chú thích: Thẻ**
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
Ando_p._180
**Peter Garnsey and Richard Saller,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-137) *The Roman Empire: Economy, Society and Culture*(University of California Press, 1987), p. 110. **Garnsey and Saller,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-138) *The Roman Empire: Economy, Society and Culture*, p. 110; [Clifford Ando](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Clifford_Ando&action=edit&redlink=1), “The Administration of the Provinces,” in *A Companion to the Roman Empire*(Blackwell, 2010), pp. 184–185. **Adda B. Bozeman,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-139) *Politics and Culture in International History from the Ancient Near East to the Opening of the Modern Age*(Transaction Publishers, 2010, 2nd ed., originally published 1960 by Princeton University Press), pp. 208–20 **Garnsey and Saller,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-140) *The Roman Empire: Economy, Society and Culture*, p. 110; Ando, “The Administration of the Provinces,” pp. 184–185. This practice was established in the Republic; see for instance the case of [Contrebian water rights](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gaius_Valerius_Flaccus&action=edit&redlink=1)heard by G. Valerius Flaccus as governor of [Hispania](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hispania)in the 90s–80s BC. **Garnsey and Saller,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-141) *The Roman Empire,*pp. 110–111. **Elizabeth DePalma Digeser,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-142) *The Making of a Christian Empire: Lactantius and Rome*(Cornell University Press, 2000), p. 53.
- ^
**a** **ă** [Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 187.](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Ando_p._187_143-2) **â** **Ando, “The Administration of the Provinces,” pp. 185–187.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-144) **Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 185; Hopkins, “The Political Economy of the Roman Empire,” p. 184.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-145) **Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 185.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-146)
- ^
**a** [Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 188.](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-administration188_147-1) **ă** **Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 186.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Ando_p._186_148-0) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-149) [Cassius Dio](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cassius_Dio&action=edit&redlink=1)55.31.4. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-150) [Tacitus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tacitus), *Annales*13.31.2. **This was the** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-151) *vicesima libertatis,*“the twentieth for freedom”; Ando, “The Administration of the Provinces,” p. 187. **David Mattingly, “The Imperial Economy,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-152) *A Companion to the Roman Empire*(Blackwell, 2010), p. 283.
- ^
**a** [Mattingly, “The Imperial Economy,” p. 285.](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Mattingly_p._285_153-1) **ă**
- ^
**a** [Mattingly, “The Imperial Economy,” p. 286.](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Mattingly_p._286_154-1) **ă** **Mattingly, “The Imperial Economy,” p. 292.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-155) **Mattingly, “The Imperial Economy,” pp. 285–286, p. 296f.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-156) **Mattingly, “The Imperial Economy,” p. 296.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-157) **Mattingly, “The Imperial Economy,” pp. 286, 295.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-158) **David Kessler and Peter Temin, “Money and Prices in the Early Roman Empire,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-159) *The Monetary Systems of the Greeks and Romans,*in *The Monetary Systems of the Greeks and Romans*(Oxford University Press, 2008), n.p. **Kenneth W. Hart,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-160) *Coinage in the Roman Economy, 300 B.C. to A.D. 700*(Johns Hopkins University Press, 1996), p. 135. **Mireille Corbier, “Coinage and Taxation: The State’s Point of View, A.D. 193–337,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-161) *Cambridge Ancient History: The Crisis of Empire, A.D. 193–197*(Cambridge University Press, 2005), vol. 12, p. 333. **Colin Wells,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-162) *The Roman Empire*(Harvard University Press, 1984, 1992), p. 8. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-163) [W.V. Harris](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_V._Harris&action=edit&redlink=1), “The Nature of Roman Money,” in *The Monetary Systems of the Greeks and Romans*, n.p. **Kessler and Temin, “Money and Prices in the Early Roman Empire,” n.p.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-164) **Walter Scheidel, “The Monetary Systems of the Han and Roman Empires”, in: Scheidel, Walter, ed. (2009):** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-165) *Rome and China. Comparative Perspectives on Ancient World Empires*(Oxford University Press, 2009), New York, [ISBN 978-0-19-533690-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780195336900), pp. 137–207, especially p. 205. **Harris, “The Nature of Roman Money,” n.p.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-166) **Jean Andreau,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-167) *Banking and Business in the Roman World*(Cambridge University Press, 1999), p. 2. **Andreau,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-168) *Banking and Business in the Roman World*, p. 2; Harris, “The Nature of Roman Money,” n.p. **Tacitus,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-169) *Annales*6.17.3.
- ^
**a** **ă** [Harris, “The Nature of Roman Money,” in](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-ReferenceA_170-2) **â** *The Monetary Systems of the Greeks and Romans*, n.p. **Richard Duncan-Jones,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-171) *Money and Government in the Roman Empire*(Cambridge University Press, 1994), pp. 3–4. **Hart,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-172) *Coinage in the Roman Economy, 300 B.C. to A.D. 700*, p. 125–136. **Hart,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-173) *Coinage in the Roman Economy, 300 B.C. to A.D. 700*, pp. 128–129. **Harris, “The Nature of Roman Money,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-174) *The Monetary Systems of the Greeks and Romans*, n.p.; Hart, *Coinage in the Roman Economy, 300 B.C. to A.D. 700*, pp. 128–129. **“Mining,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-175) *Late Antiquity: A Guide to the Postclassical World*p. 579. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-176) [Wilson, Andrew](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrew_Wilson_%28classical_archaeologist%29&action=edit&redlink=1)(2002): “Machines, Power and the Ancient Economy”, *, Vol. 92, pp. 1–32 (17–21, 25, 32)* [The Journal of Roman Studies](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Journal_of_Roman_Studies&action=edit&redlink=1) **Craddock, Paul T. (2008): “Mining and Metallurgy”, in:** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-177) [Oleson, John Peter](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Peter_Oleson&action=edit&redlink=1)(ed.): *The Oxford Handbook of Engineering and Technology in the Classical World*, Oxford University Press, [ISBN 978-0-19-518731-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780195187311), p. 108; Sim, David; Ridge, Isabel (2002): *Iron for the Eagles. The Iron Industry of Roman Britain*, Tempus, Stroud, Gloucestershire, [ISBN 0-7524-1900-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0752419005), p. 23; Healy, John F. (1978): *Mining and Metallurgy in the Greek and Roman World*, Thames and Hudson, London, [ISBN 0-500-40035-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0500400350), p. 196. Assumes a productive capacity of c. 1.5 kg per capita.Healy, John F. (1978): *Mining and Metallurgy in the Greek and Roman World*, Thames and Hudson, London, [ISBN 0-500-40035-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0500400350), p. 196
- ^
**a** [Hong, Sungmin; Candelone, Jean-Pierre;](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Hong.2C_Sungmin_1996_pp._246_178-1) **ă** [Patterson, Clair C.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Clair_Cameron_Patterson&action=edit&redlink=1); Boutron, Claude F. (1996): “History of Ancient Copper Smelting Pollution During Roman and Medieval Times Recorded in Greenland Ice”, *, Vol. 272, No. 5259, pp. 246–249 (366–369); cf. also Wilson, Andrew (2002): “Machines, Power and the Ancient Economy”,* [Science](http://vi.wikipedia.org/wiki/Science_%28journal%29) *, Vol. 92, pp. 1–32 (25–29)* [The Journal of Roman Studies](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Journal_of_Roman_Studies&action=edit&redlink=1) **Callataÿ, François de (2005): “The Graeco-Roman Economy in the Super Long-Run: Lead, Copper, and Shipwrecks”,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-179) *Journal of Roman Archaeology*, Vol. 18, pp. 361–372 (361–369); Hong, Sungmin; Candelone, Jean-Pierre; [Patterson, Clair C.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Clair_Cameron_Patterson&action=edit&redlink=1); Boutron, Claude F. (1996): “History of Ancient Copper Smelting Pollution During Roman and Medieval Times Recorded in Greenland Ice”, *, Vol. 272, No. 5259, pp. 246–249 (247, fig. 1 and 2; 248, table 1); Hong, Sungmin; Candelone, Jean-Pierre;* [Science](http://vi.wikipedia.org/wiki/Science_%28journal%29) [Patterson, Clair C.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Clair_Cameron_Patterson&action=edit&redlink=1); Boutron, Claude F. (1994): “Greenland Ice Evidence of Hemispheric Lead Pollution Two Millennia Ago by Greek and Roman Civilizations”, *, Vol. 265, No. 5180, pp. 1841–1843; Settle, Dorothy M.;* [Science](http://vi.wikipedia.org/wiki/Science_%28journal%29) [Patterson, Clair C.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Clair_Cameron_Patterson&action=edit&redlink=1)(1980): “Lead in Albacore: Guide to Lead Pollution in Americans”, *, Vol. 207, No. 4436, pp. 1167–1176 (1170f.)* [Science](http://vi.wikipedia.org/wiki/Science_%28journal%29) **Hong, Sungmin; Candelone, Jean-Pierre;** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-180) [Patterson, Clair C.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Clair_Cameron_Patterson&action=edit&redlink=1); Boutron, Claude F. (1994). “Greenland Ice Evidence of Hemispheric Lead Pollution Two Millennia Ago by Greek and Roman Civilizations”. [Science](http://vi.wikipedia.org/wiki/Science_%28journal%29) **265**(5180): 1841–1843. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1126/science.265.5180.1841](http://dx.doi.org/10.1126%2Fscience.265.5180.1841). [PMID](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [17797222](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17797222). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-181) [Patterson, C. C.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Clair_Cameron_Patterson&action=edit&redlink=1)(1972): “Silver Stocks and Losses in Ancient and Medieval Times”, *, Vol. 25, No. 2, pp. 205–235 (228, table 6); Callataÿ, François de (2005): “The Graeco-Roman Economy in the Super Long-Run: Lead, Copper, and Shipwrecks”,* [The Economic History Review](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Economic_History_Review&action=edit&redlink=1) *Journal of Roman Archaeology*, Vol. 18, pp. 361–372 (365f.) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-182) [Patterson, C. C.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Clair_Cameron_Patterson&action=edit&redlink=1)(1972): “Silver Stocks and Losses in Ancient and Medieval Times”, *, Vol. 25, No. 2, pp. 205–235 (216, table 2); Callataÿ, François de (2005): “The Graeco-Roman Economy in the Super Long-Run: Lead, Copper, and Shipwrecks”,* [The Economic History Review](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Economic_History_Review&action=edit&redlink=1) *Journal of Roman Archaeology*, Vol. 18, pp. 361–372 (365f.) **Hopkins,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-183) *The Political Economy of the Roman Empire,*p. 197. **Élise Marlière, “Le tonneua en Gaule romaine,”** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-184) *Gallia*58 (2001) 181–210, especially p. 184; Corbier, “Coinage, Society, and Economy,” in *CAH*12, p. 404. **Kevin Greene,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-185) *The Archaeology of the Roman Economy*p. 17. **W.V. Harris, “Trade,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-186) *The Cambridge Ancient History: The High Empire A.D. 70–192*(Cambridge University Press, 2000), vol. 11, p. 713. **Harris, “Trade,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-187) *CAH*11, p. 714. **Roger Bradley Ulrich,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-188) *Roman Woodworking*(Yale University Press, pp. 1–2.
- ^
**a** [Stambaugh,](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-StambaughThe_189-1) **ă** *The Ancient Roman City,*p. 253. **Ray Laurence, “Land Transport in Roman Italy: Costs, Practice and the Economy,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-190) *Trade, Traders and the Ancient City*(Routledge, 1998), p. 129. **Keith Hopkins, “The Political Economy of the Roman Empire,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-191) *The Dynamics of Ancient Empires: State Power from Assyria to Byzantium*(Oxford University Press, 2009), p. 187. **Holleran,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-192) *Shopping in Ancient Rome,*p. 142. **Harris, “Trade,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-193) *CAH*11, p. 713. **Harris, “Trade,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-194) *CAH*11, p. 710. **Harris, “Trade,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-195) *CAH*11, pp. 717–729. **Hopkins, “The Political Economy of the Roman Empire,” p. 196.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-196) **Verboven, “The Associative Order: Status and Ethos among Roman Businessmen,” preprint pp. 18, 23.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-197) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-198) *Eborarii*and *citriarii*: Verboven, “The Associative Order: Status and Ethos among Roman Businessmen,” preprint p. 21. **“Slavery in Rome,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-199) *The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome*(Oxford University Press, 2010), p. 323. **“Slavery in Rome,” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-200) *The Oxford Encyclopedia of Ancient Greece and Rome*, p. 323. **Garnsey and Saller,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-201) *The Roman Empire: Economy, Society and Culture*, p. 111. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-202) [A.H.M. Jones](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=A.H.M._Jones&action=edit&redlink=1), “The Cloth Industry under the Roman Empire,” *Economic History Review*13.2 (1960), pp. 184–185. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-203) [Scheidel, Walter](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Walter_Scheidel&action=edit&redlink=1); [Morris, Ian](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ian_Morris_%28historian%29&action=edit&redlink=1); Saller, Richard, eds. (2007): *The Cambridge Economic History of the Greco-Roman World*, Cambridge University Press, [ISBN 978-0-521-78053-7](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780521780537) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Lo_Cascio.2C_Malanima_2009.2C_391.E2.80.93401_204-0) [Lo Cascio, Elio](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Elio_Lo_Cascio&action=edit&redlink=1); [Malanima, Paolo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paolo_Malanima&action=edit&redlink=1)(Dec. 2009): “GDP in Pre-Modern Agrarian Economies (1–1820 AD). A Revision of the Estimates”, *Rivista di storia economica*, Vol. 25, No. 3, pp. 391–420 (391–401) **Maddison 2007, pp. 47–51** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-205) **W. L. MacDonald, The Architecture of the Roman Empire, rev. ed. Yale University Press, New Haven, 1982, fig. 131B; Lechtman and Hobbs “Roman Concrete and the Roman Architectural Revolution”** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-206) **Vitruvius, De Arch. Book 1, preface. section 2** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-207) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-208) *,* [Encyclopaedia Britannica](http://vi.wikipedia.org/wiki/Encyclopaedia_Britannica) [Apollodorus of Damascus](http://www.britannica.com/eb/article-9008022/Apollodorus-Of-Damascus), “ *Greek engineer and architect who worked primarily for the Roman emperor Trajan.*”
[George Sarton](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Sarton&action=edit&redlink=1)(1936), “The Unity and Diversity of the Mediterranean World”, *Osiris* **2**: 406-463 [430]
Giuliana Calcani, Maamoun Abdulkarim (2003).
*Apollodorus of Damascus and Trajan’s Column: From Tradition to Project*. L’Erma di Bretschneider. tr. 11. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [88-8265-233-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/88-8265-233-5). “ *…focusing on the brilliant architect Apollodorus of Damascus. This famous Syrian personage represents…*”
Hong-Sen Yan, Marco Ceccarelli (2009).
*International Symposium on History of Machines and Mechanisms: Proceedings of HMM 2008*. [Springer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Springer_Science%2BBusiness_Media&action=edit&redlink=1). tr. 86. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-4020-9484-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-4020-9484-1). “ *He had Syrian origins coming from Damascus*” [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-209) [Smith 1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#CITEREFSmith1970), tr. 60f.; [Smith 1971](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#CITEREFSmith1971), tr. 26; [Schnitter 1978](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#CITEREFSchnitter1978), tr. 28 **Chandler, Fiona “The Usborne Internet Linked Encyclopedia of the Roman World”, page 80. Usborne Publishing 2001** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-210) **Forman, Joan “The Romans”, page 34. Macdonald Educational Ltd. 1975** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-211) **J. Crow 2007 “Earth, walls and water in Late Antique Constantinople” in** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-212) *Technology in Transition AD 300–650*in ed. L.Lavan, E.Zanini & A. Sarantis Brill, Leiden **Jones, R. F. J. and Bird, D. G., Roman gold-mining in north-west Spain, II: Workings on the Rio Duerna, Journal of Roman Studies 62 (1972): 59-74.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-213) **Goldsworthy,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-nameOfRomeP244_214-0) *In the Name of Rome*, p. 244 **Goldsworthy,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-215) *In the Name of Rome*, p. 245 **Matyszak,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-216) *The Enemies of Rome*, p. 159 **Clunn,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-217) *In Quest of the Lost Legions*, p. xv **Nic Fields,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-218) *The Roman Army of the Principate 27 BC-AD 117*, trang 72 **Andrew Roberts,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-219) *The Art of War: Great Commanders of the Ancient and Medieval Worlds 1600 BC – AD 1600*, trang 172 **Annette Panhorst,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-220) *Looting of Bones In the Teutoburg Forest*, các trang 90-91. **Nic Fields,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-221) *The Roman Army of the Principate 27 BC-AD 117*, trang 47 **Churchill,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-englishspeakingP4_222-0) *A History of the English Speaking Peoples*, p. 4 **Churchill,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-223) *A History of the English-Speaking Peoples*, p. 5 **Goldsworthy,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-nameOfRomeP269_224-0) *In the Name of Rome*, p. 269 **Luttwak,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-luttwakP38_225-0) *The Grand Strategy of the Roman Empire*, p. 38 **Goldsworthy,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-226) *In the Name of Rome*, p. 322 **Matyszak,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-227) *The Enemies of Rome*, p. 213 **Matyszak,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-228) *The Enemies of Rome*, p. 215 **Matyszak,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-229) *The Enemies of Rome*, p. 222 **Matyszak,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-230) *The Enemies of Rome*, p. 223 **Tacitus,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-231) *The Histories*, Book 1, ch. 41 **Plutarch,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-232) *Lives*, Galba **Luttwak,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-luttwakP51_233-0) *The Grand Strategy of the Roman Empire*, p. 51 **Lane Fox,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-classicalworldP542_234-0) *The Classical World*, p. 542 **Tacitus,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-235) *The Histories*, Book 1, ch. 57 **Plutarch,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-livesotho_236-0) *Lives*, Otho
- ^
**a** **ă** [Luttwak,](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-grandstrategyP52_237-2) **â** *The Grand Strategy of the Roman Empire*, p. 52 **Tacitus,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-238) *The Histories*, Book 1, ch. 44 **Tacitus,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-239) *The Histories*, Book 1, ch. 49 **Tactitus,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-240) *The Histories*, Book 3, ch. 18 **Tactitus,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-241) *The Histories*, Book 3, ch. 25 **Goldsworthy,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-nameOfRomeP294_242-0) *In the Name of Rome*, p. 294 **Santosuosso,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-243) *Storming the Heavens*, p. 146 **Luttwak,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-244) *The Grand Strategy of the Roman Empire*, p. 3 **Grant,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-historyP273_245-0) *The History of Rome*, p. 273 **Grant,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-historyP279_246-0) *The History of Rome*, p. 279 **Luttwak,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-247) *The Grand Strategy of the Roman Empire*, p. 146 **Grant,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-248) *The History of Rome*, p. 282 **Grant,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-historyP285_249-0) *The History of Rome*, p. 285 **Ammianus Marcellinus,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-250) *Historiae*, book 31. **Jordanes,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-251) *The Origins and Deeds of the Goths*, 138. **Grant,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-252) *The History of Rome*, p. 284 **Luttwak,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-grandStrategyP149_253-0) *The Grand Strategy of the Roman Empire*, p. 149 **Jones, Mark Wilson** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-254) *Principles of Roman Architecture.*New Haven: Yale University Press, 2000. **Kevin Greene, “Technological Innovation and Economic Progress in the Ancient World: M.I. Finley Re-Considered”,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-255) *The Economic History Review*, New Series, Vol. 53, No. 1. (Feb., 2000), pp. 29–59 (39) **Scott, 404** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-Scott.2C_404_256-0) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-257) [“Resisting Slavery in Ancient Rome”](http://www.bbc.co.uk/history/ancient/romans/slavery_01.shtml). BBC. Truy cập ngày 20 tháng 6 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-258) [“Slavery in Ancient Rome”](http://www.dl.ket.org/latinlit/mores/slaves/). Truy cập ngày 20 tháng 6 năm 2008. Đã bỏ qua tham số không rõ
|'''publisher=(
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored)) **Farber, Allen.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-early_christian_art_259-0) [“Early Christian Art: An Introduction”](http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2010/11/Early-Christian-Art-An-Introduction.pdf). Truy cập ngày 23 tháng 1 năm 2012. **See also Harland, P. A., “Honours and Worship: Emperors, Imperial Cults and Associations at Ephesus (First to Third Centuries C.E.)”, Studies in Religion/Sciences religieuses 25 (1996) 319–334.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3#cite_ref-260)
## Đọc thêm
[Frank Frost Abbott](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frank_Frost_Abbott&action=edit&redlink=1)(1901). *A History and Description of Roman Political Institutions*. Elibron Classics. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-543-92749-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-543-92749-0). [John Bagnell Bury](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Bagnell_Bury&action=edit&redlink=1), *A History of the Roman Empire from its Foundation to the death of Marcus Aurelius*, 1913, [ISBN 978-1-4367-3416-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781436734165) [Winston Churchill](http://vi.wikipedia.org/wiki/Winston_Churchill), *A History of the English-Speaking Peoples*, Cassell, 1998, [ISBN 0-304-34912-7](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0304349127) [J. A. Crook](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=J._A._Crook&action=edit&redlink=1), *Law and Life of Rome, 90 BC–AD 212*, 1967, [ISBN 0-8014-9273-4](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0801492734) [Donald R. Dudley](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Donald_R._Dudley&action=edit&redlink=1), *The Civilization of Rome*, 2nd ed., 1985, [ISBN 0-452-01016-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0452010160) [Arther Ferrill](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Arther_Ferrill&action=edit&redlink=1), *The Fall of the Roman Empire: The Military Explanation*, [Thames and Hudson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thames_and_Hudson&action=edit&redlink=1), 1988, [ISBN 0-500-27495-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0500274959)
- Freeman, Charles (1999).
*The Greek Achievement: The Foundation of the Western World*. New York: Penguin. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-670-88515-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-670-88515-0). [Edward Gibbon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Edward_Gibbon), *The History of the Decline and Fall of the Roman Empire*, 1776–1789 [Adrian Goldsworthy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Adrian_Goldsworthy&action=edit&redlink=1), *The Punic Wars*, Cassell & Co, 2000, [ISBN 0-304-35284-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0304352845) [Adrian Goldsworthy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Adrian_Goldsworthy&action=edit&redlink=1), *In the Name of Rome: The Men Who Won the Roman Empire*, Weidenfield and Nicholson, 2003, [ISBN 0-297-84666-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0297846663) [Adrian Goldsworthy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Adrian_Goldsworthy&action=edit&redlink=1), *The Complete Roman Army*, [Thames and Hudson](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thames_and_Hudson&action=edit&redlink=1), 2003, [ISBN 0-500-05124-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0500051240) [Michael Grant](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Michael_Grant_%28author%29&action=edit&redlink=1), *The History of Rome*, [Faber and Faber](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Faber_and_Faber&action=edit&redlink=1), 1993, [ISBN 0-571-11461-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/057111461X) [Benjamin Isaac](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Benjamin_Isaac&action=edit&redlink=1), “The Limits of Empire: the Roman Army in the East” [Oxford University Press](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Oxford_University_Press&action=edit&redlink=1), 1992, [ISBN 0-19-814926-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0198149263) [Andrew Lintott](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrew_Lintott&action=edit&redlink=1), *Imperium Romanum: Politics and administration*, 1993, [ISBN 0-415-09375-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415093759) [Edward Luttwak](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Edward_Luttwak&action=edit&redlink=1), *The Grand Strategy of the Roman Empire*, [Johns Hopkins University Press](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Johns_Hopkins_University_Press&action=edit&redlink=1), [ISBN 0-8018-2158-4](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0801821584)
- Reid, T. R. (1997).
[“The World According to Rome”](http://ngm.nationalgeographic.com/). *National Geographic* **192**(2): 54–83. [Antonio Santosuosso](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Antonio_Santosuosso&action=edit&redlink=1), *Storming the Heavens: Soldiers, Emperors and Civilians in the Roman Empire*, Westview Press, 2001, [ISBN 0-8133-3523-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/081333523X)
## Liên kết ngoài
- Adena, L.
[The ‘Jesus Cult’ and the Roman State in the Third Century](http://cliojournal.wikispaces.com/How+the+Jesus+Cult+Captured+the+Roman+State), Clio History Journal, 2008. [Roman battlefield unearthed deep inside Germany](http://web.archive.org/web/20100708232311/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5i11rv1ezJ_9hlqSjJfzxr1A5wryQ) [BBC Romans for Children](http://www.bbc.co.uk/schools/romans) [Classics Unveiled](http://classicsunveiled.com/romeh/) [Complete map of the Roman Empire in year 100](http://www.euratlas.com/history_europe/europe_map_0100.html) [Detailed history of the Roman Empire](http://roman-empire.info) [Historical Atlas](http://tacitus.nu/historical-atlas/rome.htm)(Swedish) [Roman Numismatic Gallery](http://romancoins.info) [The Celts and Romans](http://resourcesforhistory.com) [The Roman Empire](http://roman-empire.net) [The Roman Empire in the First Century](http://pbs.org/empires/romans/index.html)from PBS [Timeline of the Roman Empire and its split](http://www.wikitimescale.org/en/wiki/Imperium_Romanum)on [WikiTimeScale](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=WikiTimeScale&action=edit&redlink=1). [UNRV Roman History](http://www.unrv.com/) [Worlds of Late Antiquity website:](http://ccat.sas.upenn.edu/jod/wola.html)links, bibliographies: [Augustine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Augustine_of_Hippo&action=edit&redlink=1), [Boethius](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anicius_Manlius_Severinus_Boethius), [Cassiodorus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cassiodorus&action=edit&redlink=1)etc.
|
|
|
|
|
|
# Hòa ước Giáp Tuất (1874)
**Hoà ước Giáp Tuất 1874** là bản hiệp định thứ hai giữa [triều Nguyễn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%E1%BB%85n) và [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p), được ký vào ngày [15 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_3) năm [1874](http://vi.wikipedia.org/wiki/1874) với đại diện của triều Nguyễn là [Lê Tuấn](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tu%E1%BA%A5n) – Chánh sứ toàn quyền đại thần, [Nguyễn Văn Tường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_T%C6%B0%E1%BB%9Dng) – Phó sứ toàn quyền đại thần và đại diện của Pháp là [Dupré](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dupr%C3%A9&action=edit&redlink=1) – Toàn quyền đại thần, [Thống đốc Nam Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BB%91c_Nam_K%E1%BB%B3). Hoà ước gồm có 22 điều khoản với nội dung chính là thay thế bản [Hòa ước Nhâm Tuất 1862](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Nh%C3%A2m_Tu%E1%BA%A5t_%281862%29), công nhận chủ quyền vĩnh viễn của Pháp ở Nam Kỳ, lệ thuộc về chủ quyền ngoại giao, mở cửa cho Pháp tự do buôn bán tại các cảng biển và trên [sông Hồng](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng) cùng tự do truyền đạo.
## Mục lục
## Nguyên nhân ký hoà ước
Sau khi ký
[Hoà ước Nhâm Tuất 1862](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Nh%C3%A2m_Tu%E1%BA%A5t_%281862%29), Pháp chiếm đóng và cai trị 3 tỉnh miền Đông Nam Kỳ. Pháp quyết định xâm chiếm và lấy nốt 3 tỉnh miền Tây còn lại của Nam Kỳ, và đến năm 1867 họ đã lấy nốt thành công 3 tỉnh này sau khi Kinh lược sứ [Phan Thanh Giản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_Thanh_Gi%E1%BA%A3n) quyết định giao các thành cho Pháp do biết không chống đỡ nổi.
Sau khi củng cố Nam Kỳ, nhân sự rối ren ở
[Bắc Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_K%E1%BB%B3), Pháp đã quyết định từng bước tiến ra với mục đích chiếm lấy Bắc Kỳ. Để mục đích được thuận lợi, Pháp ra những yêu sách rất ngang ngược với triều đình Huế về các quyền lợi ở Bắc Kỳ rồi đưa quân ra và chiếm lần lượt các thành [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [Nam Định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C4%90%E1%BB%8Bnh), [Ninh Bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ninh_B%C3%ACnh), [Hải Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_D%C6%B0%C6%A1ng).
Tình hình diễn ra ở Bắc Kỳ cũng như sự chiếm đóng các tỉnh Tây Nam Kỳ dẫn tới vi phạm vào bản Hòa ước Nhâm Tuất 1862 mà hai bên đã ký, và dẫn tới việc Pháp thay thế hiệp ước mới bằng bản Hoà ước Giáp Tuất 1874 có lợi hơn cho Pháp.
## Tình hình
[Francis Garnier](http://vi.wikipedia.org/wiki/Francis_Garnier) lúc bấy giờ đã chiếm được thành [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i) nhưng lực lượng quân sự của triều đình Huế vẫn còn, do [Hoàng Tá Viêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_K%E1%BA%BF_Vi%C3%AAm) cầm đầu. Quân của Hoàng Tá Viêm phối hợp với quân [Cờ Đen](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%9D_%C4%90en) của [Lưu Vĩnh Phúc](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0u_V%C4%A9nh_Ph%C3%BAc) vây Hà Nội. Garnier đem quân đi đánh thì bị phục kích giết chết tại [Cầu Giấy](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A7u_Gi%E1%BA%A5y).
Trước cái chết của F. Garnier, phía Pháp đồng ý nghị hòa.
[Nguyễn Văn Tường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_T%C6%B0%E1%BB%9Dng) thay mặt cho triều đình Huế ký hiệp ước Giáp Tuất (1874). Theo đó thì có hai điểm chính:
- Triều đình công nhận
[Nam Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_K%E1%BB%B3)là thuộc địa của [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p);
- Pháp đồng ý trao trả
[Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)và các tỉnh đã bị chiếm ở Bắc Kỳ cho triều đình Huế.
Một điểm mâu thuẫn trong hòa ước này là một mặt Pháp công nhận sự độc lập của Việt Nam đối với các nước khác (điều 2) nhưng đồng thời lại đòi chính sách ngoại giao của Việt Nam phải thích ứng với chính sách ngoại giao của Pháp (điều 3). Thật sự ra ở thời điểm này, Pháp vừa mới thoát ra khỏi cuộc
[Chiến tranh Pháp-Phổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Ph%C3%A1p-Ph%E1%BB%95) nên không coi đó là thời cơ thuận lợi cho một cuộc viễn chinh lâu dài. Vì thế Pháp đồng ý hòa giải nhưng vẫn giữ cho mình một vài cớ để can thiệp về sau này.
## Nội dung
**Điều 1**: Sẽ có hòa bình, hữu nghị và bền vững giữa nước Pháp và Vương Quốc An Nam. **Điều 2**: Tổng Thống Cộng hòa Pháp quốc thừa nhận quyền lực của vua nước An Nam và quyền độc lập hoàn toàn đối với bất kỳ một thế lực ngoại bang nào, tuyên hứa viện trợ, giúp đỡ và là chỗ nương tựa cần thiết của nhà vua nếu được yêu cầu mà không phải chịu một phí tổn nào, để duy trì nền hòa bình trên khắp các vùng đất nước, để chống trả bất cứ một sự tấn công nào và để dẹp bỏ tình trạng cướp bóc đang quấy phá một phần vùng biển của Vương quốc. **Điều 3**: Để đáp lại sự bảo hộ này đức Hoàng thượng – Vua nước An Nam thỏa thuận phù hợp chính sách ngoại giao của mình với chính sách ngoại giao của nước Pháp và không có gì thay đổi với những mối liên hệ ngoại giao hiện có của đức vua. Sự giao ước chính trị này không áp dụng vào bản Thương ước. Tuy nhiên, trong bất cứ trường hợp nào, đức Hoàng thượng vua nước An Nam có thể ký kết Thương ước với bất cứ một nước nào khác không phù hợp với Thương ước đã được ký kết giữa nước Pháp và Vương Quốc An Nam, mà không báo trước với Chính Phủ của nước Pháp. **Điều 4**: Tổng Thống Cộng Hòa Pháp quốc cam kết tặng hoàng thượng Vua nước An Nam:
- Năm chiếc tàu chạy máy hơi nước tổng cộng là 500 mã lực, trong tình trạng toàn hảo về mặt máy móc và bồn đun nước sôi, cùng với súng ống đạn dược và đồ phụ tùng đúng như chế độ quân sự quy định;
- Một trăm khẩu trọng pháo loại 70 ly và 160 ly, với 200 viên đạn cho mỗi khẩu súng, một ngàn khẩu súng và 500 ngàn viên đạn. Tàu và súng ống đạn dược sẽ được chở tới Nam Kỳ và chuyển giao trong thời hạn tối đa là 1 năm kể từ ngày trao đổi hòa ước đã được hai phía chuẩn phê;
- Ngài Tổng thống Cộng Hòa Pháp Quốc cũng cam kết rằng: Đặt dưới quyền sử dụng của đức Vua
- Những huấn luyện viên quân sự và hải quân đủ số cần thiết để tái lập quân đội và hạm đội của hoàng thượng;
- Những kỹ sư và trưởng xưởng để điều hành những công trình do đức Hoàng thượng đề xướng;
- Những chuyên viên tài chánh để tổ chức các cơ cấu thuế khóa và hải quan trong Vương quốc;
- Những giáo sư để thành lập một trường đại học ở Huế. Ngài tổng thống cũng cam kết cung ứng cho đức Vua những tàu chiến, súng óng đạn dược cần thiết.
- Tiền lương trả công cho các dịch vụ như vậy sẽ được ấn định bởi sự thỏa thuận của hai phái đoàn cao cấp ký giao ước.
**Điều 5**: Đức Hoàng thượng Vua nước An Nam công nhận chủ quyền toàn vẹn của nước Pháp trên các vùng lãnh thổ do nớc Pháp hiện đang chiếm giữ và bao gồm trong trong các ranh giới như sau:
- Về phía Đông; vùng biển Trung Quốc và Vương Quốc An Nam (tỉnh Bình Thuận); Về phía Tây; vịnh Xiêm La; Về phía Nam; vùng biển Trung Quốc; Về phía Bắc; Vương quốc Cam Bốt và Vương quốc An Nam (tỉnh Bình Thuận); Mười một ngôi mộ của họ Phạm ở trong lãnh vực làng Tân Niên Đông và Tân Quan Đông (tỉnh Sài Gòn) và ba ngôi mộ của họ Hồ ở trong lãnh vực làng Linh Chung Tây và Tân Mai (tỉnh Biên Hòa), không được bóc mộ, đào xới, xâm phạm hay đập phá. Sẽ cấp một lô đất rộng 100 mẫu cho các ngôi mô nhà họ Phạm và một lô tương đương như thế cho nhà họ Hồ. Hoa lợi thu được trên các lô đất nầy được dùng để gìn giữ và bảo toàn các ngôi mộ và chu cấp các gia đình lo việc trông nôm các phần mộ. Các lô đất được miễn các thứ thuế và những người trong dòng họ Phạm, Hồ cũng sẽ được miễn thuế thân, khỏi thi hành quân dịch hay đi dân công.
**Điều 6**: Nước Pháp miễn cho đức Vua không phải trả những phần tiền chiến phí cũ còn thiếu. **Điều 7**: Đức Hoàng thượng cam kết một cách chính thức, qua trung gian chuyển giao của chính phủ Pháp, trả nợ số tiền chiến phí còn thiếu nước Tây Ban Nha là một triệu đồng đô la – hối xuất 0.72 lượng (bạc) cho mỗi đô la- và hoàn trả số nợ nầy bằng cách lấy phân nửa số thu nhập các thuế quan đánh trên bất cứ mặt hàng hóa nào trên các bến cảng được mở ra cho Đức Hoàng thượng cam kết một cách chính thức, qua trung gian chuyển giao của chính phủ Pháp, trả nợ số tiền chiến phí còn thiếu nước Tây Ban Nha là một triệu đồng đô la – hối xuất 0.72 lượng (bạc) cho mỗi đô la- và hoàn trả số nợ nầy bằng cách lấy phân nửa số thu nhập các thuế quan đánh trên bấu mặt hàng hóa nào trên các bến cảng được mở ra cho những người Âu, Mỹ. Số tiền thâu được mỗi năm nộp vào Kho bạc ở Sài Gòn để trả cho chính phủ Tây Ban Nha, lập biên nhận gởi cho chính phủ An Nam. **Điều 8**: Tổng thống Cộng Hòa Pháp và Hoàng thượng đức Vua ban bố đại xá trọn vẹn và giải trừ tất cả mọi sai áp cầm giữ trên các tài sản của những công dân nước mình từ trước cho đến khi hai bên ký kết hòa ước vì họ có dính líu hợp tác với phía bên nầy hay phía bên kia. **Điều 9**: Nhận biết rằng đạo Gia tô truyền dạy con người theo đàng lành, Hoàng thượng đức Vua từ bỏ và chống lại mọi sự ngăm cấm nhằm mục đích chống đạo này và cho phép thần dân của Hoàng thượng theo đạo và truyền đạo một cách tự do.
- Vì vậy, những tín đồ Gia tô giáo của Vương quốc An Nam sẽ có thể tụ hội tại các nhà thờ với một số lượng có giới hạn để hành lễ đọc kinh. Các tín đồ sẽ không bị ép buộc dưới bất cứ một lý do nào để phải thi hành những điều trái với đạo giáo của họ, hoặc là phải chịu một sự kiểm trau đặc biệt nào. Họ sẽ được tham dự các kỳ thi tuyển và làm việc nơi các công sở mà không vì thế phải thi hành bất cứ một điêu gì mà đạo cấm đoán.
- Hoàng thượng thỏa thuận bãi bỏ việc đăng ký tình trạng phân bổ số tín hữu Gia tô đã được thi hành từ 15 năm trước đây và sẽ được đối xử giống như những thần dân khác trong vấn đề kiểm kê dân số và thuế má. Hoàng thượng cũng thỏa thuận xét lại vấn đề quốc phòng một cách khôn khéo trong cách dùng văn tự hay ngôn ngữ, những lời lẽ va chạm tôn giáo và sửa đổi các điều khoản nào trong bản Thập Điều có dùng những lời lẽ va chạm như thế.
- Những giáo sĩ giám mục và các người thừ sai có thể nhập cảnh tự do vào Vương quốc và lui tới các địa phận truyền giáo của ho với một giấy thông hành do thống đốc Nam Kỳ Hạ ban cấp được chiếu khán bởi thượng thơ bộ Lễ hay của tổng đốc tỉnh thành. Họ có thể thuyết giảng mọi nơi các giáo điều của đạo Gia tô. Họ không phải bị đặt dưới một sự giám sát đặc biệt nào và các làng mạc cũng không còn phải bắt buộc báo trình lên chức quan của triều đình về việc tới lui và sự hiện diện của họ.
- Các hàng giáo sĩ người An Nam sẽ được hành đạo một cách tự do giống như những người thừa sai bề trên của họ. Nếu hạnh kiểm của họ đáng quở trách và nếu theo luật pháp hiện hành mà tội phạm của họ được xếp vào hàng khinh tội bị phạt bằng trượng hay bằn roi thì hình phạt trượng hayroi sẽ được cải giảm bằng một hình phạt tương đương.
- Các hàng giáo sĩ giám mục, các người của hội thừ sai, các linh mục người An Nam sẽ được quyền mua, thuê đất cát và nhà cửa, xây cất nhà thờ, bệnh xá, trường học, nhà mồ côi và tất cả những tiện nghi khác để dùng trong việc phụng vụ tôn giáo của họ.
- Tài sản do họ tạo dựng để phụng vụ tôn giáo hiện đang bị sái áp sẽ được trao trả lại cho họ.
- Tất cả những điều kê khai ở trên nếu không có ngoại lệ thì cũng áp dụng cho những người thuộc hội thừ sai Tây Ban Nha.
- Sau khi hòa ước được hai bên chuẩn phê, đức vua sẽ ban một dụ chỉ truyền rao kắp công chúng rằng quyền tự do đã được hoàng thượng ban cho các tín đồ Gia tô của Vương quốc.
**Điều 10**: Triều đình An Nam có thể mở một trường cao đẳng ở Sài Gòn đặt dưới quyền giám thị của giám đốc Nha Nội Vụ và chương trình dạy học ở trường ấy không có điều gì đi ngược với đạo lý và sự thi hành quyền lực của người Pháp được mang ra giảng dạy. Tự do tín ngưỡng được áp dụng nơi trường học đó.
- Trong trường hợp có sự vi phạm, người thầy dạy học vi phạm những điều quy định sẽ bị tống khứ về nơi xứ sớ của đương sự và hơn nữa nếu trường hợp trầm trọng, trường cao đẳng có thể bị đóng cửa.
**Điều 11**: Triều đình An Nam thỏa thuận mở các thương cảng ở Thị Nại, trong tỉnh Bình Định, ở Ninh Hải trong tỉnh Hải Dương, tỉnh thành Hà Nội, và đường thủy vận sông Nhỉ Hà từ ngoài biển lên tới tỉnh Vân Nam.
- Một thỏa ước bổ túc cho bản Hòa ước cùng có hiệu lực chấp hành như bản Hòa ước sẽ ấn định các điều kiện chấp hành cho việc thông thương.
- Thương cảng Ninh Hải, Hà Nội và đường thủy vận chuyển tiếp sẽ đước thông thương liền ngay sau khi hai bên ký chuẩn phê hoặc sớm hơn nếu có thể được; thương cảng Thị Nại sẽ được thông thương trong vòng một năm sau.
- Các thương cảng hoặc những đường thủy vận khác có thể được thông thương sớm hơn tùy số lượng và mức quan trọng của tình hình giao thương hiện hữu đòi hỏi cần phải như thế.
**Điều 12**: Người Pháp hay người Pháp gốc An Nam và những người ngoại quốc nói chung nếu tuân hành luật pháp của xứ sở thì có thể gây dựng, sở hữu và tự quyết định một cách tự do đối với tất cả những công cuộc làm ăn buôn bán và kỹ nghệ nơi các tỉnh thành đã được đề cặp ở trên. Chính phủ của hoàng thượng sẽ tùy theo trường hợp mà cắt đặt đất đai cần thiết cho công cuộc thiết đặt cơ sở của họ.
- Họ cũng sẽ có thể vận hành và buôn bán trên lưu vực sông Nhỉ Hà từ ngoài biển qua đến tỉnh Vân Nam bằng cách chịu nộp thuế theo luật pháp ấn định và với điều kiện là họ không được thực hiện những dịch vụ buôn bán dọc trên lưu vực sông nầy khoang từ biển vào tới Hà Nội và từ Hà Nội đến biên giới Trung Quốc.
- Họ có thể tự do tuyển chọn và thuê mướn những người mại bản, thông ngôn, nhà văn, thợ thuyền, thủy thủ và người làm mướn việc nhà.
**Điều 13**: Tại mỗi cửa thương khẩu đã được mở, nước Pháp sẽ cử nhiệm một toà Lãnh sự hoặc một Cơ quan Trợ tá có thẩm quyền đầy đủ với thành phần nhân sự không quá 100 người, để gìn giữ an ninh và bảo vệ uy quyền của toà lãnh sự, để thi hành nhiệm vụ cảnh sát đối với những người ngoại quốc cho đến khi nào tất cả mọi lo âu vê mặt nầy không còn nữa nhờ ở việc thiết đặt các mối liên hệ tốt đẹp qua sự thi hành Hòa ước một cách trung chính. **Điều 14**: Về phía thần dân của Hoàng thượng, họ có thể tự do lưu thông, cư trú, sở hữu và buôn bán ở nước Pháp và tại những lãnh thổ thuộc địa của Pháp đúng theo luật lệ. Để bảo đảm cho họ được che chở bảo vệ, Hoàng Thượng có thể tùy ý cắt cử những nhân viên của tới cư trú ở các thương cảng hay tỉnh thành do Hoàng Thượng chọn lựa. **Điều 15**: Công dân Pháp, Âu Châu, Nam Kỳ Hạ hay những công dân ngoại quốc khác muốn sinh sống ở tại các vùng chọn lựa vừa kể ở trên thì các đương sự phải đăng ký tại cơ quan Trú Sứ Pháp để nơi đây thông báo chính quyền sở tại.
- Thần dân của An Nam muốn sinh sống trên lãnh thổ của Pháp cũng phải tuân theo cùng một quy định như vậy.
- Những công dân nước Pháp hay của những nước ngoài muốn du lịch trong nước sẽ được chấp nhận nếu các đương sự được cấp phát một sổ thông hành từ một cơ quan đại diện của Pháp và có sự đồng ý cùng sự kiểm thự các chức quyền An Nam. Các đương sự không được buôn bán, nếu vi phạm hàng hóa sẽ bị tịch thâu.
- Cách đi lại du lịch như thế gặp nhiều nguy hiểm vì tình trạng của đất nước hiện nay, những khách ngoại quốc chỉ có thể đi thưởng ngoạn khi mà chính quyền An Nam, với sự đồng ý của với cơ quan Trú Sứ Pháp ở Huế, nhận định rằng tình hình đất nước đã khá ổn định.
- Những chuyến du hành trong nước của các công dân người Pháp mang tính chất tìm tòi nghiên cứu thì cũng phải khai trình, du hành dưới danh nghĩa nầy, các đương sự sẽ được chính quyền che chở và cung cấp thông hành cần thiết, được giúp đỡ để chu toàn công tác và chương trình nghiên cứu của họ.
**Điều 16**: Tất cả những việc tranh tụng giữa những công dân Pháp với nhau hoặc giữa người Pháp với người ngoại quốc khác sẽ được phân xử bởi trú sứ Pháp.
- Khi người Pháp hoặc người ngoại quốc khác có việc tranh tụng với người An Nam thì hoặc có điều gì khiếu nại hoặc đòi hỏi thì các nguyên đơn trước hết phải làm đơn trình lên Trú Sứ để cố gắng dàn xếp một cách ổn thỏa.
- Nếu việc dàn xếp ổn tha không thể thực hiện được thì Trú Sứ sẽ sẽ sẽ nhờ đến sự trợ tá của một quan án sát An Nam để giải quyết vụ tranh tụng, viên trú sứ và quan án cả hai cùng nhau cứu xét sự vụ tranh tụng theo luật lệ mà phán xử thỏa đáng.
- Thủ tục cũng áp dụng cho trường hợp tranh tụng giữa một người An Nam với một người Pháp hay với một người ngoại quốc: nguyên đơn người An Nam sẽ gởi đơn lên quan án và nếu quan án nầy không thể dàn xếp thỏa đáng thì sẽ cùng viên quan Trú Sứ giải quyết việc tranh tụng.
- Tuy nhiên, mọi tranh tụng giữa những người Pháp với nhau hay giữa người Pháp với một người ngoại quốc thì chỉ có viên Trú Sứ Pháp có thẩm quyền xé xử.
**Điều 17**: Những vụ phạm pháp đại hình hay tiểu hình của những người Pháp hay của người ngoại quốc xảy ra trên lãnh thổ nước An Nam phải được trình báo và phán xử bởi các tòa án có thẩm quyền ở Sài Gòn. Khi có sự yêu cầu của viên Trú sứ Pháp, các chức quyền địa phương phi dùng mọi nõ lực để truy bắt tên hoặc bọn tội phạm và giải giao đến viên Trú sứ..
- Khi một vụ phạp pháp đại hình hay tiểu hình của một thần dân người An Nam xảy ra trên lãnh thổ của Pháp, quan Lãnh sự hoặc quan Ủy viên của Hoàng thượng phải được thông báo một cách chính thức các thủ tục truy tố áp dụng với phạm nhân và trong khả năng bảo đảm rằng mọi hình thức luật định đã được tôn trọng đúng mức.
**Điều 18**: Khi có kẻ bất lương phá rối hoặc cướp giật trên phần lãnh thổ của Pháp rồi chạy trốn sang sang lãnh thổ của nước An Nam thì chức quyền địa phương khi được thông báo phải gắng sức truy lùng bắt kẻ phạm pháp để giải giao cho chức quyền Pháp.
- Cùng một thể thức, nếu những kẻ trộm, cướp hay phạm tội hình sự nào là thần dân của đức Vua mà lại chạy sang ẩn náu trên phần lãnh thổ của Pháp; Những kẻ đó phải được truy bắt ngay sau khi được thông báo và phải được giải giao về cho chức quyền bản xứ của đương phạm.
**Điều 19**: Trong trường hợp một người dân của nước Pháp hay của ngoại quốc qua đời trên lãnh thổ của nước An Nam hoặc là một người dân của nước An Nam qua đời trên lãnh thổ của Pháp thì tài sản của người quá cố sẽ được giao trả cho những người thừa kế của họ; nếu những người thừa kế vắng mặt thì viên Trú Sứ sẽ có nhiệm vụ gọi những người thừa kế luật định để chuyển giao. **Điều 20**: Để bảo đảm và tạo điều kiện dễ dàng cho việc thi hành các điều khoản và những quy định trên bản hiệp ước nầy, một năm sau kể từ ngày ký chuẩn phê, ngài Tổng Thống Cộng Hoà Pháp Quốc sẽ bổ nhiệm một viên Trú Sứ ngang hàng với một quan Thượng Thư bên cạnh hoàng Thượng đức Vua An Nam. Viên Trú Sứ có nhiệm vụ bảo toàn mối liên lạc hữu nghị, giữa Các Thành Viên Cao Cấp của hai bên đối ước và giám sát việc thi hành theo lương tâm các điều khoản của bản Hòa Ước.
- Đẳng trật của viên Trú Sứ nầy, những danh dự và quyền lợi mà đương sự được hưởng, sẽ được ấn định sau nầy theo một thỏa thuận chung, và trên một nền tảng hỗ tương hoàn toàn giữ hai bên đối ước.
- Hoàng Thượng đức Vua An Nam có quyền bổ nhiệm các Trú Sứ ở Paris và ở Sài Gòn.
- Tất cả những loại chi phí dùng cho nhiệm kỳ phục vụ của những Trú Sứ nầy bên cạnh Chính phủ đồng minh của mình sẽ do chính phủ của mỗi đương sự đài thọ.
**Điều 21**: Hòa Ước nầy thay thế Hòa Ước năm 1862, và chính phủ Pháp có trách nhiệm tìm kiếm sự đồng thuận của chính phủ Tây Ban Nha. Trong trường hợp chính phủ Tây Ban Nha không chấp nhận những sự thay đổi để thay thế Hòa Ước 1862 thì Hòa Ước nầy chỉ có hiệu lực giữa nước Pháp và nước An Nam mà thôi, và những điều ước cũ có liên hệ tới Tây Ban Nha vẫn còn hiệu lực chấp hành. Trong trường nầy, nước Pháp sẽ đảm nhận việc trả tiền bồi thường chiến phí và sẽ thay thế vai trò chủ nợ của Tây Ban Nha đối với con nợ là nước An Nam để được hoàn trả đúng theo những quy định nơi điều thứ 7 của hoà ước hiện tại. **Điều 22**: Hoà ước nầy được thực hiện một cách vĩnh viễn, sẽ được chuẩn phê và nghi thức chuẩn phê sẽ được tổ chức và trao đổi tại Huế, trong vòng thời hạn một năm hoặc sớm hơn nếu có thể được. Hòa Ước sẽ được phát hành và có hiệu lực kể từ ngay sau khi trao đổi. Bởi các lẽ ấy, các quan khâm sai đã lần lược ấn ký vào bản Hòa Ước nầy.
Làm tại Sài Gòn, tại dinh Thống Đốc Nam Kỳ thuộc Pháp, làm thành bốn bản, vào Chủ nhật, ngày 15 tháng 03 năm 1874, tương ứng với ngày 27 tháng 1 âm lịch niên hiệu Tự Đức thứ 27.
Phó đề đốc Dupré, Lê Tuấn và Nguyễn Văn Tường
## Tham khảo
- Bang giao Đại Việt – triều Nguyễn,
*NXB Văn hoá Thông tin 2005*
## Xem thêm
|
|
•
|Các hiệp ước Pháp – Nguyễn
||Các hiệp ước Pháp – Thanh
|[Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): **Video yêu thích**
[Bảy kỳ quan thế giới Phật giáo – Phim tài liệu của BBC ](https://www.youtube.com/watch?v=5xwVRSh_XEA#t=92)
[Spring, Summer, Fall, Winter… And Spring CD1 [Vietsub]](http://youtu.be/QSgaydTDttQ)
[http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam)
**Trở về trang chính
** [Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam)

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

Link: <http://wp.me/p3sV9E-CS>; rel=shortlink

X-ac: 1.dca _dca