markdown:
**CNM365. Chào ngày mới 1 tháng 10**. Wikipedia Ngày này năm xưa. [Nigeria](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria) giành độc lập từ Anh Quốc (1960). [Quốc khánh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_qu%E1%BB%91c_kh%C3%A1nh) [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) (1949); [Ngày quốc tế người cao tuổi ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_cao_tu%E1%BB%95i)(International Day of Older Persons – IDOP) là một ngày do [Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) đặt ra nhằm tuyên truyền cổ động cho việc chăm sóc, bảo vệ các người cao tuổi trong mọi nước thành viên vào ngày **1 tháng 10** hàng năm.
# 1 tháng 10
Ngày
**1 tháng 10** là ngày thứ 274 (275 trong [năm nhuận](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 91 ngày trong năm.
|
|**1** [2](https://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_10) [3](https://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_10) [4](https://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_10) [5](https://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_10) [6](https://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_10) [7](https://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_10) [8](https://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_10) [9](https://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_10) [10](https://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_10) [11](https://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_10) [12](https://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_10) [13](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_10) [14](https://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_10) [15](https://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_10) [16](https://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_10) [17](https://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_10) [18](https://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_10) [19](https://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_10) [20](https://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_10) [21](https://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_10) [22](https://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_10) [23](https://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_10) [24](https://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_10) [25](https://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_10) [26](https://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_10) [27](https://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_10) [28](https://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_10) [29](https://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_10) [30](https://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_10) [31](https://vi.wikipedia.org/wiki/31_th%C3%A1ng_10)
## Mục lục
## Sự kiện
[331 TCN](https://vi.wikipedia.org/wiki/331_TCN)– [Alexandros Đại đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Alexandros_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF)của [Macedon](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Macedonia)đánh bại [Darius III](https://vi.wikipedia.org/wiki/Darius_III)của [Achaemenes](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Achaemenes)tại [trận Gaugamela](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Gaugamela), sau được tôn làm “ [Vua của châu Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vua_c%E1%BB%A7a_ch%C3%A2u_%C3%81)“. [1367](https://vi.wikipedia.org/wiki/1367)– Tướng [Từ Đạt](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_%C4%90%E1%BA%A1t)của [Chu Nguyên Chương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_Nguy%C3%AAn_Ch%C6%B0%C6%A1ng)chiếm được thành Bình Giang, bắt giữ Ngô vương [Trương Sĩ Thành](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_S%C4%A9_Th%C3%A0nh) [1553](https://vi.wikipedia.org/wiki/1553)– [Mary I của Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mary_I_c%E1%BB%A7a_Anh)đăng quang quân chủ Anh. [1843](https://vi.wikipedia.org/wiki/1843)– Báo lá cải *bắt đầu được phát hành tại London.* [News of the World](https://vi.wikipedia.org/wiki/News_of_the_World) [1847](https://vi.wikipedia.org/wiki/1847)– Nhà đầu tư và công nghiệp người Đức [Werner von Siemens](https://vi.wikipedia.org/wiki/Werner_von_Siemens)thành lập [Siemens AG](https://vi.wikipedia.org/wiki/Siemens_AG)& Halske. [1868](https://vi.wikipedia.org/wiki/1868)– [Chulalongkorn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Rama_V)trở thành vị quân chủ thứ 5 của [vương triều Chakri](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Chakri), là một trong những quốc vương vĩ đại nhất của Xiêm. [1890](https://vi.wikipedia.org/wiki/1890)– [Quốc hội Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Hoa_K%E1%BB%B3)thành lập [Vườn quốc gia Yosemite](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Yosemite)ở [California](https://vi.wikipedia.org/wiki/California). [1891](https://vi.wikipedia.org/wiki/1891)– [Đại học Stanford](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Stanford)mở cửa tại California, Hoa Kỳ. [1936](https://vi.wikipedia.org/wiki/1936)– [Francisco Franco](https://vi.wikipedia.org/wiki/Francisco_Franco)được chỉ định làm người đứng đầu chính phủ quốc gia Tây Ban Nha. [1938](https://vi.wikipedia.org/wiki/1938)– Đức sáp nhập [Sudetenland](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sudetenland). [1942](https://vi.wikipedia.org/wiki/1942)– Thành lập [Việt Nam Cách mệnh Đồng minh Hội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_C%C3%A1ch_m%E1%BB%87nh_%C4%90%E1%BB%93ng_minh_H%E1%BB%99i). [1949](https://vi.wikipedia.org/wiki/1949)– [Nội chiến Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Trung_Qu%E1%BB%91c): Nhà lãnh đạo [Đảng Cộng sản Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Trung_Qu%E1%BB%91c) [Mao Trạch Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mao_Tr%E1%BA%A1ch_%C4%90%C3%B4ng)tuyên bố thành lập nước [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa)tại [Bắc Kinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh). [1955](https://vi.wikipedia.org/wiki/1955)– Khu tự trị [Tân Cương](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_C%C6%B0%C6%A1ng)tại Trung Quốc được thành lập. [1957](https://vi.wikipedia.org/wiki/1957)– [In God we trust](https://vi.wikipedia.org/wiki/In_God_we_trust)xuất hiện lần đầu tiên trên giấy bạc Hoa Kỳ. [1959](https://vi.wikipedia.org/wiki/1959)– [Cộng hòa Dân chủ Đức](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_%C4%90%E1%BB%A9c)đưa thêm thiết kế quốc huy của vào trong [quốc kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_k%E1%BB%B3_%C4%90%E1%BB%A9c), quốc kỳ hai nước Đức không còn đồng nhất. [1960](https://vi.wikipedia.org/wiki/1960)– [Nigeria](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria)giành độc lập từ Anh Quốc. [1961](https://vi.wikipedia.org/wiki/1961)– Đông và Tây Cameroon hợp nhất thành [Cameroon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cameroon). [1964](https://vi.wikipedia.org/wiki/1964)– Dịch vụ đường sắt cao tốc [Shinkansen](https://vi.wikipedia.org/wiki/Shinkansen)từ [Tokyo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tokyo)đến [Osaka](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C5%8Csaka_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29)tại Nhật Bản bắt đầu hoạt động. [1979](https://vi.wikipedia.org/wiki/1979)– Hoa Kỳ chuyển giao chủ quyền [Kênh đào Panama](https://vi.wikipedia.org/wiki/K%C3%AAnh_%C4%91%C3%A0o_Panama)cho Panama. [1989](https://vi.wikipedia.org/wiki/1989)– Đan Mạch hợp pháp hóa [kết hợp dân sự](https://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BA%BFt_h%E1%BB%A3p_d%C3%A2n_s%E1%BB%B1)đồng tính hiện đại đầu tiên trên thế giới [1992](https://vi.wikipedia.org/wiki/1992)– [Cartoon Network](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cartoon_Network_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29)bắt đầu phát sóng trên các hệ thống truyền hình cáp tại Hoa Kỳ. [1994](https://vi.wikipedia.org/wiki/1994)– [Palau](https://vi.wikipedia.org/wiki/Palau)giành độc lập từ [Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)( [lãnh thổ ủy trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_%E1%BB%A6y_tr%E1%BB%8B_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)do Hoa Kỳ Hoa Kỳ quản lý). [2012](https://vi.wikipedia.org/wiki/2012)– [Vụ đắm phà Nam Nha](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_%C4%91%E1%BA%AFm_ph%C3%A0_Nam_Nha,_2012)ở ngoài khơi [Hồng Kông](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng)khiến 38 người thiệt mạng và 102 người khác bị thương.
## Sinh
[1881](https://vi.wikipedia.org/wiki/1881)– [William E. Boeing](https://vi.wikipedia.org/wiki/William_E._Boeing), kỹ sư người Mỹ (m. 1956) [1893](https://vi.wikipedia.org/wiki/1893)– [Diệp Vấn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di%E1%BB%87p_V%E1%BA%A5n)chuyên gia võ thuật người Trung Quốc (m. 1972) [1913](https://vi.wikipedia.org/wiki/1913)– Học giả [Hoàng Văn Chí](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_V%C4%83n_Ch%C3%AD)(m. [1988](https://vi.wikipedia.org/wiki/1988)) [1914](https://vi.wikipedia.org/wiki/1914)– [Lê Trọng Tấn](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%AA_Tr%E1%BB%8Dng_T%E1%BA%A5n), [Đại tướng](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_t%C6%B0%E1%BB%9Bng), [Tổng tham mưu trưởng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_tham_m%C6%B0u_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng&action=edit&redlink=1) [Quân đội Nhân dân Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam)(1978–1986) [1908](https://vi.wikipedia.org/wiki/1908)– Lưỡng quốc tướng quân [Nguyễn Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_S%C6%A1n)(m. 1956) [1926](https://vi.wikipedia.org/wiki/1926)– [Trần Bảng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7n_B%E1%BA%A3ng), Giáo sư, Nghệ sĩ nhân dân (Vĩnh Bảo, Hải Phòng) là đạo diễn, soạn giả và nhà nghiên cứu [chèo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A8o) [1928](https://vi.wikipedia.org/wiki/1928)– [Chu Dung Cơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_Dung_C%C6%A1), chính khách người Trung Quốc; [Thủ tướng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Qu%E1%BB%91c_v%E1%BB%A5_vi%E1%BB%87n_Trung_Qu%E1%BB%91c)thứ 5 của [Quốc vụ viện nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_v%E1%BB%A5_vi%E1%BB%87n_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa)từ năm [1998](https://vi.wikipedia.org/wiki/1998)đến [2003](https://vi.wikipedia.org/wiki/2003). [1936](https://vi.wikipedia.org/wiki/1936)– [Duncan Edwards](https://vi.wikipedia.org/wiki/Duncan_Edwards), cầu thủ bóng đá người Anh (m. 1958) [1937](https://vi.wikipedia.org/wiki/1937)– [Trầm Tử Thiêng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A7m_T%E1%BB%AD_Thi%C3%AAng), nhạc sĩ [người Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t)(m. [2000](https://vi.wikipedia.org/wiki/2000)) [1966](https://vi.wikipedia.org/wiki/1966)– [George Weah](https://vi.wikipedia.org/wiki/George_Weah), chính khách và là cầu thủ bóng đá người Liberia [1971](https://vi.wikipedia.org/wiki/1971)– [Song Il Gook](https://vi.wikipedia.org/wiki/Song_Il_Gook), diễn viên người Hàn Quốc [1987](https://vi.wikipedia.org/wiki/1987)– [Aiba Hiroki](https://vi.wikipedia.org/wiki/Aiba_Hiroki), diễn viên, ca sĩ người Nhật
## Mất
[1499](https://vi.wikipedia.org/wiki/1499)– [Marsilio Ficino](https://vi.wikipedia.org/wiki/Marsilio_Ficino), triết gia người Ý (s. 1433) [1684](https://vi.wikipedia.org/wiki/1684)– [Pierre Corneille](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pierre_Corneille), tác giả người Anh (s. 1606) [1764](https://vi.wikipedia.org/wiki/1764)– [Robert Simson](https://vi.wikipedia.org/wiki/Robert_Simson), nhà toán học người Scotland (s. 1687)
## Những ngày lễ và kỷ niệm
[Ngày Quân lực](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_ng%C3%A0y_ngh%E1%BB%89_l%E1%BB%85_%E1%BB%9F_H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c) [Hàn Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c) [1949](https://vi.wikipedia.org/wiki/1949)– [Quốc khánh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_qu%E1%BB%91c_kh%C3%A1nh) [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) [1960](https://vi.wikipedia.org/wiki/1960)– [Ngày Độc lập](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_%C4%90%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp_%28S%C3%ADp%29) [Cộng hòa Síp](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%ADp) [1991](https://vi.wikipedia.org/wiki/1991)– [Ngày quốc tế người cao tuổi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_cao_tu%E1%BB%95i)
|
|
|
|![]()
[1 tháng 10](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:1_October?uselang=vi)
## Tham khảo
# Lich Vạn Niên ngày 1 tháng 10 năm 2015
Người đàn bà được sung sướng thay khi cùng lúc có trọn vẹn ái tình và đức hạnh.P De Boux
|
|
|Cộng hoà Liên bang Nigeria|
|Federal Republic of Nigeria
|(tiếng Anh)
Jamhuriyar Taraiyar Nijeriya
(tiếng Hausa)
Njíkötá Óchíchìiwù Naíjíríà
(tiếng Igbo)
Àpapọ̀ Olómìnira ilẹ̀ Nàìjíríà
(tiếng Yoruba)
|
|
![]()
|Quốc kỳ||Huy hiệu|
|Khẩu hiệu|
|“Thống nhất và Niềm tin, Hòa bình và Thăng tiến “|
|Quốc ca|
|“
|
(Tiến lên, Hỡi Đồng bào)
[Cộng hòa Liên bang](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Li%C3%AAn_bang&action=edit&redlink=1) [Tổng thống](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=President_of_Nigeria&action=edit&redlink=1) [Muhammadu Buhari](https://vi.wikipedia.org/wiki/Muhammadu_Buhari) [Thủ tướng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=President_of_Nigeria&action=edit&redlink=1) [– –](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=-_-&action=edit&redlink=1) [Tiếng Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh) [Abuja](https://vi.wikipedia.org/wiki/Abuja) [9°4′B, 7°29′Đ](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Nigeria¶ms=9_4_N_7_29_E_type:country%28923,768%29) [Lagos](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lagos)
356,667 mi² (
[hạng 32nd](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)) [WAT](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=West_Africa_Time&action=edit&redlink=1)( [UTC](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)+1); [mùa hè](https://vi.wikipedia.org/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8): UTC+1 [miền nam](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mi%E1%BB%81n_nam_Nigeria&action=edit&redlink=1)and [miền bắc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mi%E1%BB%81n_b%E1%BA%AFc&action=edit&redlink=1)bởi [Frederick Lugard](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Frederick_Lugard&action=edit&redlink=1) [Người Nigeria](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nigerian_people&action=edit&redlink=1) [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-dano7212-1) người ( [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-unpop-2) [hạng 8th](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n)) [hạng 71st](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91))433.8 người/mi² [GDP](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)( [PPP](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%A9c_mua_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%C6%B0%C6%A1ng)) (2009) [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-imf2-3)
Bình quân đầu người: $2,249
[[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-imf2-3) [GDP](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)(danh nghĩa) (2009) [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-imf2-3)
Bình quân đầu người: $1,142
[[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-imf2-3) [HDI](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)(2007) ![ tăng](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b0/Increase2.svg/11px-Increase2.svg.png)
medium ( [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-UN-4) [hạng 158th](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)) [Hệ số Gini](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_s%E1%BB%91_Gini)(2003) [Đơn vị tiền tệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87) [đồng naira](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93ng_naira&action=edit&redlink=1)(₦) (
)
[NGN] [Mã ISO 3166-1](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISO_3166-1) [Tên miền Internet](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_mi%E1%BB%81n_qu%E1%BB%91c_gia_c%E1%BA%A5p_cao_nh%E1%BA%A5t) [.ng](https://vi.wikipedia.org/wiki/.ng) [Mã điện thoại](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A3_s%E1%BB%91_%C4%91i%E1%BB%87n_tho%E1%BA%A1i_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) [+234](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%2B234&action=edit&redlink=1) [Lái xe bên](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A1i_xe_b%C3%AAn_ph%E1%BA%A3i_v%C3%A0_b%C3%AAn_tr%C3%A1i) **Nigeria**, tên chính thức: **Cộng hòa Liên bang Nigeria** ( [tiếng Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): **Federal Republic of Nigeria**) là một [quốc gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) thuộc khu vực [Tây Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Phi) và cũng là nước đông dân nhất tại [châu Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_Phi) với dân số đông [thứ 7 trên thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n). Theo số liệu tháng 7 năm 2013, dân số của Nigeria là 174.507.539 người . Nigeria giáp [5] [Benin](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A9nin)về phía tây, [Niger](https://vi.wikipedia.org/wiki/Niger)về phía bắc, với [Tchad](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tchad)về phía đông-bắc và với [Cameroon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cameroon)về phía đông. Phía nam Nigeria là [Vịnh Guinea](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Guinea), một bộ phận của [Đại Tây Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng).
Con người đã có mặt tại Nigeria khoảng 9000 năm trước
[công nguyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn). Trong lịch sử, tại Nigeria đã tồn tại rất nhiều quốc gia khác nhau với những nền văn hóa riêng đặc sắc. Bước sang [thế kỉ 19](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19), Nigeria trở thành thuộc địa của [Đế chế Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Anh). Nó giành được độc lập vào ngày [1 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_10) năm [1960](https://vi.wikipedia.org/wiki/1960). Tuy nhiên, sau đó Nigeria lại nằm dưới sự cai trị của chính phủ quân sự độc tài cho đến mãi năm 1999, khi nền [dân chủ](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7) được phục hồi. Ngày nay, Nigeria vẫn là một nước [nghèo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%C3%A8o), và [chỉ số phát triển con người](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di) ở mức rất thấp. Nigeria là nước có trữ lượng dầu mỏ lớn nhất châu Phi và là thành viên của tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ ( [OPEC](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_c%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_xu%E1%BA%A5t_kh%E1%BA%A9u_d%E1%BA%A7u_l%E1%BB%ADa)). Nhờ [xuất khẩu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xu%E1%BA%A5t_kh%E1%BA%A9u) [dầu mỏ](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F), kinh tế Nigeria đã bắt đầu phát triển trong những năm gần đây nhưng vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức to lớn. Năm 1960, Nigeria trở thành thành viên của [Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), ngoài ra nó còn tham gia các tổ chức khác như [Liên minh Châu Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_Phi), và [Khối Thịnh vượng chung Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_Th%E1%BB%8Bnh_v%C6%B0%E1%BB%A3ng_chung_Anh).
## Mục lục
[1 Lịch sử](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [2 Chính phủ và chính trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#Ch.C3.ADnh_ph.E1.BB.A7_v.C3.A0_ch.C3.ADnh_tr.E1.BB.8B) [3 Địa lý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#.C4.90.E1.BB.8Ba_l.C3.BD) [4 Môi trường](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#M.C3.B4i_tr.C6.B0.E1.BB.9Dng) [5 Kinh tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#Kinh_t.E1.BA.BF) [6 Nhân khẩu học](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#Nh.C3.A2n_kh.E1.BA.A9u_h.E1.BB.8Dc) [7 Văn hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#V.C4.83n_h.C3.B3a) [8 Vấn đề xã hội](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#V.E1.BA.A5n_.C4.91.E1.BB.81_x.C3.A3_h.E1.BB.99i) [9 Khí Hậu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#Kh.C3.AD_H.E1.BA.ADu) [10 Hình ảnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#H.C3.ACnh_.E1.BA.A3nh) [11 Liên kết ngoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i) [12 Tham khảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#Tham_kh.E1.BA.A3o)
## Lịch sử
### Thời Tiền Sử
Những
[nhà khảo cổ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_kh%E1%BA%A3o_c%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) đã phát hiển ra người [Nok](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nok&action=edit&redlink=1) ở trung tâm Nigeria tạo các sản phẩm điêu khắc bằng đất nung. Một sản phẩm điêu khắc của [người Nok](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Nok&action=edit&redlink=1) tại [học viện nghệ thuật Minneapolis](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%8Dc_vi%E1%BB%87n_ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Minneapolis&action=edit&redlink=1) miêu tả một vị chức sắc cầm một cái ba toong ở tay phải và một cái trùy ở tay trái. Đây là những biểu tượng quyền lực của các [Pharaoh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pharaon) Ai cập cổ đại, thần [Osiris](https://vi.wikipedia.org/wiki/Osiris), và thể hiện rằng cấu trúc xã hội và tôn giáo của Ai cập cổ đại có mặt vào cuối giai đoạn Pharaoh của Nigeria.
Ở phía bắc của đất nước (
[Kano](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kano) và [Katsina](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Katsina&action=edit&redlink=1)) hình thành lịch sử từ khoảng năm 999. Vương quốc [Sauna](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sauna) và đế chế [Kanem-Bornu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kanem-Bornu&action=edit&redlink=1) đã phát triển như những khu thương mại giữa Bắc và Tây Phi. Đầu thế kỉ 19 dưới thời [Usman Dan Fodio](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Usman_Dan_Fodio&action=edit&redlink=1), [Fulani](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fulani&action=edit&redlink=1) là thủ lĩnh của đế chế Fulani tồn tại đến năm 1903 khi Fulani bị chia cắt thành các thuộc địa của Châu Âu. Giữa năm 1750 và 1900, khoảng 1/3 đến 2/3 dân số Fulani là nô lệ.
Các vương quốc
[Ife](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ife&action=edit&redlink=1) và [Oyo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Oyo&action=edit&redlink=1) của người Yoruba ở phía tây-nam của Nigeria trở nên hùng mạnh vào năm 700-900 và 1400. Tuy nhiên, thần thoại Yoruba nói rằng IIe-lfe là nguồi gốc của loài người và rằng chính nó đã tạo ra các nền văn minh khác.
Về phía Nam của Nigeria là
[Vương Quốc Nri](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_Qu%E1%BB%91c_Nri&action=edit&redlink=1) của [người Igbo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Igbo&action=edit&redlink=1) phát triển vào thời kì nhiều tranh cãi từ thế kỉ 10 đến 1911. Vương quốc Nri được thống trị bởi Eze Nri. Thành phố của Nri được coi như nền tảng văn hóa Igbo. Nri và Aguleri, nơi khởi sinh những sáng tạo thần thoại là lãnh thổ của thị tộc Umeuri, những người mà nòi giống từ thời kì tộc trưởng Eri.
### Thời thuộc địa
Những nhà thám hiểm Bồ Đào Nha là những người đầu tiên bắt đầu buôn bán với Nigeria tại cảng mà họ đặt tên là
[Lagos](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lagos) và [Calabar](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Calabar&action=edit&redlink=1). Những người châu Âu buôn bán với các bộ tộc sống gần bờ biển và đôi khi họ còn đàm phán để được buôn bán cả nô lệ cho dù điều đó phương hại đến nhiều bộ tộc khác ở Nigeria. Sau cuộc chiến tranh [Napoleon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Napol%C3%A9on_Bonaparte), người Anh mở rộng thương mại vào sâu bên trong Nigeria. Do đó rất nhiều công dân ở các thuộc địa của Anh trước đây có nguồn gốc từ các sắc tộc Nigeria.
Năm 1885 người Anh tuyên bố khu vực ảnh hưởng của mình ở Tây Phi và được quốc tế công nhận. Trong năm sau Công ty Hoàng gia Niger được thành lập dưới sự quản lý của
[George Taubman Goldie](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Taubman_Goldie&action=edit&redlink=1). Năm 1900 diện tích đất của công ty chuyển sang cho chính phủ Anh kiểm soát với mục đích củng cố ảnh hưởng đối với Nigeria bấy giờ. Ngày 01 tháng 1 năm 1901 Nigeria trở thành nước được Anh bảo hộ, và thuộc một phần của Đế quốc Anh. Nhiều cuộc chiến chống lại sự bành chướng của Anh do các tiểu bang của Nigeria phát động đã diễn ra vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX. Đáng chú ý nhất là cuộc chiến xâm lược [Benin](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A9nin) của Anh vào năm 1897 và [Chiến tranh Anglo-Aro](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Anglo-Aro&action=edit&redlink=1) từ năm 1901 đến 1902. Sự sụp đổ của các tiểu bang này dẫn đến sự cai trị của người Anh ở khu vực Niger.
Năm 1914, khu vực Niger chính thức được thống nhất thành Khu vực Thuộc địa và Bảo hộ Nigeria. Về mặt hành chính, Nigeria vẫn chia thành các tỉnh phía Bắc, phía Nam và thuộc địa Lagos. Nền giáo dục phương Tây cùng với nền kinh tế hiện đại phát triển ở phía nam nhanh hơn ở phía bắc, và kết quả được cảm nhận rõ trong đời sống chính trị của Nigeria hơn bao giờ hết. Năm 1936 chế độ nô lệ cuối cùng ở miền bắc Nigeria biến mất
. [6]
Sau
[Chiến tranh thế giới II](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), do sự phát triển của chủ nghĩa dân tộc Nigeria và phong trào đòi độc lập, Hiến pháp Nigeria do Chính phủ Anh soạn thảo đã dần dần đưa Nigeria thành chính phủ đại diện ở cấp độ liên bang. Vào giữa thế kỷ 20, làn sóng độc lập đã lan khắp châu Phi.
### Sau độc lập
Ngày 01 tháng 10 năm 1960, Nigeria giành được độc lập từ
[Vương quốc Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Anh). Chính quyền tự chủ mới thành lập là một liên minh của các đảng bảo thủ: [Đảng Nhân dân Nghị viện Nigeria](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n_Nigeria&action=edit&redlink=1) (NPC), một đảng nằm dưới sự kiểm soát của những người miền Bắc và những người theo đạo Hồi; còn những người Igbo và Thiên chúa giáo thành lập [Hội đồng quốc gia Nigeria](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_qu%E1%BB%91c_gia_Nigeria&action=edit&redlink=1)-Cameroons (NCNC) do [Nnamdi Azikiwe](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nnamdi_Azikiwe&action=edit&redlink=1) lãnh đạo, và là người đầu tiên giữ vị trí Toàn quyền Nigeria vào năm 1960. Phe đối lập với quan điểm tương đối tự do thành lập [Nhóm Hành động](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%B3m_H%C3%A0nh_%C4%91%E1%BB%99ng&action=edit&redlink=1) (Action Group-AG) chịu chi phối của những thành viên bộ tộc Yoruba dưới sự lãnh đạo của [Obafemi Awolowo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Obafemi_Awolowo&action=edit&redlink=1). Những sự khác biệt về văn hóa và chính trị giữa các bộ tộc lớn của Nigeria, bao gồm bộ tộc [Hausa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hausa&action=edit&redlink=1) (miền bắc), [Igbo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Igbo&action=edit&redlink=1) (miền đông) và [Yoruba](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yoruba&action=edit&redlink=1) (miền tây), là rất rõ nét.
Một sự mất cân bằng trong trật tự xã hội đã bị tạo ra do kết quả của cuộc bỏ phiếu phổ thông năm 1961. Nam Cameroon quyết định gia nhập vào
[Cộng hòa Cameroon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cameroon), trong khi Bắc Cameroon lại lựa chọn ở lại Nigeria. Phần phía bắc của đất nước bấy giờ lớn hơn nhiều so với phần phía nam. Nigeria tách khỏi Liên hiệp Anh vào năm 1963 và tuyên bố trở thành một Cộng hòa Liên bang; [Azikiwe](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Azikiwe&action=edit&redlink=1) là vị chủ tịch liên bang đầu tiên. Khi cuộc bầu cử diễn ra năm 1965, AG đã đánh mất sự kiểm soát khu vực tây Nigeria vào tay [Đảng Dân chủ Quốc gia Nigeria](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Qu%E1%BB%91c_gia_Nigeria&action=edit&redlink=1), một sự pha trộn của các phần tử bảo thủ Yoruba dưới sự hậu thuẫn của Chính phủ Liên bang trong bối cảnh đáng ngờ của cuộc bầu cử.
### Nội chiến
Sự bất ổn chính trị cùng với tình trạng tham nhũng và gian lận trong quá trình bầu cử vào năm 1966 đã dẫn đến các cuộc đảo chính quân sự liên tiếp. Cuộc đảo chính đầu tiên diễn ra vào tháng Giêng và lãnh đạo bởi những người trẻ tuổi cánh tả dưới sự chỉ huy của thiếu tá lục quân
[Emmanuel Ifeajuna](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Emmanuel_Ifeajuna&action=edit&redlink=1) và [Chukwuma Nzeogwu Kaduna](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chukwuma_Nzeogwu_Kaduna&action=edit&redlink=1). Nó đã phần nào thành công; những người tham gia cuộc đảo chính đã giết chết Thủ tướng Chính phủ, Abubakar Tafawa Balewa, thủ lĩnh miền bắc Ahmadu Bello, và người đứng đầu miền tây Ladoke Akintola. Mặc dù vậy, phe đảo chính không thể thiết lập một chính quyền trung ương do khó khăn về hậu cần. Tổng thống lâm thời khi đó, [Nwafor Orizu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nwafor_Orizu&action=edit&redlink=1), đã bị buộc phải bàn giao chính quyền cho Quân đội Nigeria, dưới sự chỉ huy của tướng JTU Aguyi-Ironsi.
Sau đó lại có một cuộc đảo chính thành công khác, dưới sự hỗ trợ chủ yếu bởi những sĩ quan quân đội miền bắc và những người miền bắc củng hộ đảng NPC, và theo sự sắp đặt của những sĩ quan miền bắc, Đại tá Yakubu Gowon trở thành Quốc trưởng. Một loạt các sự kiện xảy ra dồn dập đã làm gia tăng căng thẳng và bạo lực giữa các sắc tộc. Cuộc đảo chính của những người miền bắc, mà chủ yếu mang động cơ sắc tộc và tôn giáo, đã gây ra rất nhiều thương vong cho quân đội và thường dân, và phần lớn thuộc bộ tộc
[Igbo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Igbo&action=edit&redlink=1).
Các vụ bạo lực với bộ tộc Igbo khiến nhiều vùng muốn có quyền tự chủ và tránh khỏi sự đàn áp của quân đội. Vì thế, tháng 5 năm 1967, miền đông đã tự thành lập một nhà nước độc lập theo nguyện vọng của nhân dân, gọi là Cộng hòa Biafra dưới sự lãnh đạo của Đại tá Emeka Ojukwu. Cuộc Nội chiến Nigeria bắt đầu vào ngày 6 tháng 7 năm 1967 khi miền Bắc và miền Tây hợp sức lại tấn công miền đông và miền nam tại Garkem, báo hiệu sự khởi đầu của cuộc chiến kéo dài 30 tháng và kết thúc vào tháng 1 năm 1970. Hơn một triệu người đã chết trong cuộc nội chiến ba năm đó.
Cuộc chiến kết thúc với sự chấm dứt của nhà nước Cộng Hòa Biafra. Tuy nhiên, xung đột sắc tộc vẫn tiếp tục căng thẳng. Miền đông và nam dưới sự quản lý của quân đội quốc gia. Người đứng đầu nhà nước và chính phủ thay đổi liên tục, do các tướng lĩnh quân đội cố gắng lật đổ Gowon cùng với vị vua được phong Murtala Mohammed; nội chiến chính thức kết thúc với việc Olusegun Obansanjo lên làm quốc trưởng sau vụ ám sát Gowon.
### Thời kỳ quân trị
Trong thời kỳ bùng nổ dầu mỏ những năm 1970, Nigeria gia nhập
[OPEC](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_c%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_xu%E1%BA%A5t_kh%E1%BA%A9u_d%E1%BA%A7u_l%E1%BB%ADa) và hàng tỷ đô thu về từ khai thác dầu ở lưu vực [sông Niger](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Niger) chảy vào ngân sách Nigeria. Tuy nhiên, tình trạng tham nhũng gia tăng ở mọi cấp chính quyền đã lãng phí hầu hết. Các tướng lĩnh quân đội miền Bắc hưởng lợi rất nhiều trong khi người dân và nền kinh tế chịu thiệt hại. Lợi nhuận từ dầu mỏ đã tăng sự hỗ trợ của chính phủ cho các tiểu bang, nhưng đồng thời chính quyền trung ương lại trở thành trung tâm của các tranh chấp chính trị và cái “túi” của quyền lực trong nước. Ngoài ra doanh thu dầu mỏ còn khiến cho chính quyền và nền kinh tế phụ thuộc quá nhiều vào dầu mỏ, dẫn đến các lo ngại về bất ổn kinh tế một khi thị trường thế giới biến động . [7]
Bắt đầu từ năm 1979, dân chủ phần nào được trả lại ở Nigeria khi Obasanjo chuyển giao quyền lực cho chế độ dân sự của Shehu Shagari. Tuy nhiên, Chính phủ Shagari lại bị cáo buộc tham nhũng và bất lực bởi hầu hết các thành phần xã hội ở Nigeria; và bị lật đổ trong cuộc đảo chính quân sự của
[Mohammadu Buhari](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mohammadu_Buhari&action=edit&redlink=1) sau cuộc tái bầu cử gian lận vào năm 1984. Sau đó, nó lại được phần lớn người dân xem như là một bước tiến mới . Buhari hứa sẽ tiến hành những cải cách lớn, nhưng những gì chính phủ của ông làm được không tốt hơn so với chính phủ trước đó là mấy, và một cuộc đảo chính quân sự khác thành công vào năm 1985 đã lật đổ ông [8] . [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-9)
Người đứng đầu nhà nước mới,
[Ibrahim Babangida](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ibrahim_Babangida&action=edit&redlink=1), tự xưng các chức danh Tổng thống, Tư lệnh trưởng lực lượng vũ trang và Hội đồng quân sự cầm quyền tối cao; đồng thời ông cũng lấy mốc năm 1990 là thời hạn chót thành lập chính quyền dân sự. Nhiệm kỳ của Babangida được đánh dấu bằng một loạt các hoạt động chính trị: lập “Chương trình điều chỉnh cấu trúc của Quỹ tiền tệ quốc tế” (SAP) để hỗ trợ trả nợ quốc tế của Nigeria, mà hầu hết doanh thu của liên bang dành riêng để trả nợ. Ông cũng cho là đã gây thêm căng thẳng tôn giáo trong nước, đặc biệt với miền nam (gồm chủ yếu là những người theo Cơ đốc giáo) bằng việc đưa Nigeria gia nhập [Tổ chức Hội nghị Hồi giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o). [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-10)
Sau khi sống sót trong một vụ đảo chính thất bại, ông đã lùi thời hạn chót trao trả quyền lực cho chính quyền dân sự tới năm 1992. Khi bầu cử tự do và công bằng cuối cùng cũng được tổ chức vào ngày 12 Tháng 6 năm 1993, Babangida tuyên bố rằng kết quả bầu cử tổng thống thắng lợi về phía
[Moshood Kashimawo Olawale Abiola](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Moshood_Kashimawo_Olawale_Abiola&action=edit&redlink=1) vô hiệu lực và bị hủy bỏ; việc này làm dấy lên hàng loạt cuộc biểu tình bạo lực dân sự khiến cho đất nước lâm vào khủng hoảng chính trị trong nhiều tuần và buộc Babangida phải giữ lời hứa chuyển giao quyền lực cho một chính quyền dân sự . Chế độ Babangida được xem là ở đỉnh điểm của tham nhũng trong lịch sử Nigeria. [11] [[12]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-12)
Chế độ tạm quyền của Babangida do Ernest Shonekan làm tổng thống lâm thời chỉ tồn tại đến cuối năm 1993 khi tướng Sani Abacha lên nắm quyền sau một cuộc đảo chính quân sự khác. Abacha được xem là nhà độc tài tàn bạo nhất của Nigeria và sẵn sàng dùng bạo lực với quy mô lớn để giải quyết các xung đột dân sự. Người ta phát hiện tài khoản của Abacha ở nhiều ngân hàng châu Âu. Ông tránh được âm mưu đảo chính bằng cách hối lộ các tướng lĩnh quân đội. Hàng trăm triệu đô la trong tài khoản truy nguồn từ ông ta đã được công bố vào năm 1999
. Chế độ chấm dứt vào năm 1998 sau cái chết đáng ngờ của nhà độc tài. Điều này đã mang lại tia hy vọng cho nền dân chủ ở Nigeria. [13]
### Gần đây
Nigeria lại đạt được dân chủ trong năm 1999 sau khi
[Olusegun Obasanjo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Olusegun_Obasanjo&action=edit&redlink=1), cựu tướng lĩnh quân đội và là người đứng đầu nhà nước trước đó, được bầu làm Tổng thống mới, kết thúc gần 33 năm quân đội cầm quyền (từ 1966 cho đến 1999), không bao gồm nước Cộng hòa thứ hai ngắn ngủi (giữa năm 1979 và 1983) của các nhà quân sự độc tài nắm quyền trong cuộc đảo chính đảo chính liên tiếp vào các thời kỳ quân đội cầm quyền ở Nigeria 1966-1979 và 1983-1998.
Mặc dù các cuộc bầu cử đưa
[Obasanjo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Obasanjo&action=edit&redlink=1) lên nắm quyền vào năm 1999 và một lần nữa vào năm 2003 bị đánh giá là không tự do và không công bằng, Nigeria đã cho thấy những thay đổi rõ rệt trong nỗ lực chống tham nhũng của chính phủ và đẩy nhanh phát triển. Trong khi Obasanjo bày tỏ thái độ sẵn sàng chống tham nhũng, ông lại bị cáo buộc tham nhũng bởi những người khác.
Umaru Yar’Adua, của Đảng Dân chủ Nhân dân, lên nắm quyền trong cuộc tổng tuyển cử năm 2007 – một cuộc bầu cử bị cộng đồng quốc tế lên án có nhiều gian lận.
Bạo lực sắc tộc ở khu vực sản xuất dầu Niger và cơ sở hạ tầng thiếu thốn là những vấn đề hiện tại của Nigeria.
## Chính phủ và chính trị
[Goodluck Jonathan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Goodluck_Jonathan)tại Hội nghị thượng đỉnh hạt nhân Washington ngày 13/04/2010 ( *hàng thứ hai, từ trái sang, người thứ hai*)
Chính quyền Nigeria mô phỏng theo chính thể
[Cộng hòa liên bang](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_li%C3%AAn_bang) của Hoa Kỳ, với quyền hành pháp thuộc [tổng thống](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng) và quản lý theo mô hình [Hệ thống Westminster](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_Westminster) trong thành lập và quản lý các cấp của cơ quan lập pháp lưỡng viện. Tống thống hiện tại của Nigeria là [Goodluck Jonathan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Goodluck_Jonathan). Tổng thống vừa là người đứng đầu nhà nước vừa là người điều hành quốc gia và được bầu bằng cách bỏ phiếu phổ thông với tối đa hai nhiệm kỳ bốn năm.
Quyền lực của tổng thống được giám sát bởi một
[Thượng viện](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_vi%E1%BB%87n) và [Hạ viện](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1_vi%E1%BB%87n) kết hợp trong một cơ quan lưỡng viện gọi là [Hội đồng Quốc gia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1). Thượng viện là một cơ quan gồm 109 ghế với ba đại biểu từ mỗi tiểu bang và một đại biểu từ vùng thủ đô [Abuja](https://vi.wikipedia.org/wiki/Abuja); các đại biểu được bầu bằng phiếu phổ thông cho nhiệm kỳ bốn năm. Hạ viện chứa 360 ghế và số lượng ghế theo tỷ lệ dân số mỗi tiểu bang. [Chủ nghĩa vị chủng](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_v%E1%BB%8B_ch%E1%BB%A7ng&action=edit&redlink=1), đàn áp tôn giáo, và [Chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_S%C3%B4_vanh) (prebendalism) đóng vai trò quan trọng trong chính trị Nigeria cả trước và sau độc lập vào năm 1960. Sự thiên vị bộ tộc thâm nhập vào nền chính trị Nigeria và phá vỡ các nỗ lực chung nhằm xây dựng một chính phủ đa sắc tộc. Chủ nghĩa dân tộc cũng đã dẫn đến sự phát triển của các phong trào ly khai như [MASSOB](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=MASSOB&action=edit&redlink=1), phong trào quốc gia như [Hội nghị nhân dân Oodua](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Oodua&action=edit&redlink=1), phong trào giải phóng đồng bằng sông Niger, và cuộc nội chiến. Ba nhóm sắc tộc lớn nhất (Hausa, Yoruba và Igbo) đã duy trì sự ảnh hưởng lịch sử của mình trong nền chính trị Nigeria; tranh đua giữa ba nhóm đã gây ra tình trạng [tham nhũng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tham_nh%C5%A9ng) và [hối lộ](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%91i_l%E1%BB%99) . [14]
Bởi vì các vấn đề trên, hiện nay các đảng chính trị của Nigeria mang tính chất
[Chủ nghĩa đại dân tộc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_%C4%91%E1%BA%A1i_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c&action=edit&redlink=1) (pan-nationalism) và không sùng đạo (mặc dù điều này không ngăn cản vị thế áp đảo ngày càng gia tăng của các bộ tộc lớn) . Các đảng chính trị lớn hiện nay bao gồm [15] [đảng Dân chủ Nhân dân Nigeria](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Nigeria&action=edit&redlink=1)đang cầm quyền với 223 ghế trong Hạ viện và 76 ghế trong Thượng viện (61,9% và 69,7%) và do Tổng thống đương nhiệm [Umaru Musa Yar’Adua](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Umaru_Musa_Yar%27Adua&action=edit&redlink=1)đứng đầu; đảng đối lập [Toàn dân Nigeria](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=To%C3%A0n_d%C3%A2n_Nigeria&action=edit&redlink=1)(All Nigeria People’s Party) dưới sự lãnh đạo của [Muhammadu Buhari](https://vi.wikipedia.org/wiki/Muhammadu_Buhari)nắm 96 ghế Hạ viện và 27 ghế trong Thượng viện (26,6% và 24,7%). Ngoài ra còn có khoảng hai mươi đảng đối lập nhỏ khác.
### Luật
Có bốn hệ thống luật riêng biệt ở Nigeria:
[Luật Anh Quốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_Anh_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1)có nguồn gốc dưới thời kỳ thuộc địa Anh. [Thông luật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%B4ng_lu%E1%BA%ADt), phát triển sau khi tách khỏi thuộc địa. [Tập quán pháp](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%ADp_qu%C3%A1n_ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1)có nguồn gốc từ các phong tục-tập quán bản địa. [Luật Sharia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sharia), chỉ được sử dụng ở phía bắc Nigeria, nơi chủ yếu là người [Hồi giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o). Đó là một hệ thống pháp luật Hồi giáo vốn đã được sử dụng lâu trước thời kỳ thuộc địa ở Nigeria nhưng gần đây được chính trị hóa và đầu tiên được tái sử dụng ở [Zamfara](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Zamfara&action=edit&redlink=1)vào cuối năm 1999, sau đó có thêm mười một tiểu bang khác theo. Các bang có sử dụng là [Kano](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kano), [Katsina](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Katsina&action=edit&redlink=1), [Niger](https://vi.wikipedia.org/wiki/Niger), [Bauchi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bauchi&action=edit&redlink=1), [Borno](https://vi.wikipedia.org/wiki/Borno), [Kaduna](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kaduna&action=edit&redlink=1), [Gombe](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gombe&action=edit&redlink=1), [Sokoto](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sokoto&action=edit&redlink=1), [Jigawa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jigawa&action=edit&redlink=1), [Yobe](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yobe&action=edit&redlink=1), và [Kebbi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kebbi&action=edit&redlink=1).
Nigeria có ngành tư pháp, cao nhất là
[Tòa án tối cao Nigeria](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B2a_%C3%A1n_t%E1%BB%91i_cao_Nigeria&action=edit&redlink=1).
### Ngoại giao
Sau khi giành được độc lập vào năm 1960, Nigeria lấy chính sách giải phóng và phục hồi
[châu Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_Phi) làm trung tâm các chính sách đối ngoại và đóng một vai trò hàng đầu trong cuộc chiến chống chế độ [apartheid](https://vi.wikipedia.org/wiki/Apartheid) ở [Nam Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi) . Một ngoại lệ điển hình trong chính sách đối ngoại của Nigeria là mối quan hệ gần gũi với [16] [Israel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Israel)trong suốt những năm 1960, với việc Israel tài trợ và giám sát việc xây dựng các tòa nhà quốc hội của Nigeria . [[17]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-17)
Chính sách đối ngoại của Nigeria đã sớm được thử nghiệm trong những năm 1970 sau khi đất nước thống nhất từ cuộc
[nội chiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn); sau đó, Nigeria nhanh chóng tham gia vào các cuộc đấu tranh đang diễn ra ở các tiểu vùng phía nam [châu Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_Phi). Mặc dù Nigeria chưa bao giờ gửi một lực lượng viễn chinh tham gia trong các cuộc đấu tranh đó, nhưng Nigeria đóng góp tích cực để giúp đảng [Quốc hội Quốc gia châu Phi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Qu%E1%BB%91c_gia_ch%C3%A2u_Phi&action=edit&redlink=1) (ANC) ở [Nam Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi) bằng cách thể hiện quan điểm cứng rắn chống lại chế độ phân biệt chủng tộc và sự mở rộng của nó ở phía nam châu Phi. Ngoài ra, Nigeria còn hỗ trợ một khoản tiền lớn cho phong trào đấu tranh chống thực dân. Nigeria cũng là một thành viên sáng lập của Tổ chức Thống nhất châu Phi (nay là [Liên minh châu Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_Phi)), và đã ảnh hưởng rất lớn ở Tây Phi và châu Phi. Nigeria đã thúc đẩy các nỗ lực hợp tác ở khu vực Tây Phi, là thành viên cốt yếu của tổ chức kinh tế [ECOWAS](https://vi.wikipedia.org/wiki/ECOWAS) và quân sự [ECOMOG](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=ECOMOG&action=edit&redlink=1).
Với lập trường lấy châu Phi làm trung tâm, Nigeria đã tình nguyện gửi quân sang
[Congo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Congo) hỗ trợ [Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) ngay sau khi độc lập (và đã duy trì thành viên kể từ thời điểm đó); Nigeria cũng hỗ trợ một số đảng phái tự trị ở các nước châu Phi khác vào những năm 1970, bao gồm hỗ trợ cho đảng [MPLA](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=MPLA&action=edit&redlink=1) của [Angola](https://vi.wikipedia.org/wiki/Angola), [SWAPO](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=SWAPO&action=edit&redlink=1) tại [Namibia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Namibia), và trợ giúp M [ozambique](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ozambique&action=edit&redlink=1), và [Zimbabwe](https://vi.wikipedia.org/wiki/Zimbabwe) (sau đó [Rhodesia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rhodesia&action=edit&redlink=1)) chống thực dân về kinh tế và quân sự.
Nigeria là thành viên trong
[Phong trào không liên kết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_tr%C3%A0o_kh%C3%B4ng_li%C3%AAn_k%E1%BA%BFt), và vào cuối tháng 11 2006 đã tổ chức Hội nghị thượng đỉnh châu Phi-Nam Mỹ tại Abuja để thúc đẩy cái mà một số người tham dự gọi là mối liên kết “Nam-Nam” trên nhiều lĩnh vực . Nigeria cũng là một thành viên của [18] [Tòa án Hình sự Quốc tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B2a_%C3%A1n_H%C3%ACnh_s%E1%BB%B1_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF), và [Khối Thịnh vượng chung](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%E1%BB%91i_th%E1%BB%8Bnh_v%C6%B0%E1%BB%A3ng_chung_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29&action=edit&redlink=1), tổ chức mà nó bị trục xuất tạm thời vào năm 1995 dưới chế độ [Abacha](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Abacha&action=edit&redlink=1).
Nigeria vẫn là nước chủ chốt trong ngành công nghiệp dầu quốc tế từ những năm 1970, và là thành viên trong
[Tổ chức các nước xuất khẩu dầu lửa](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_c%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_xu%E1%BA%A5t_kh%E1%BA%A9u_d%E1%BA%A7u_l%E1%BB%ADa) [OPEC](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_c%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_xu%E1%BA%A5t_kh%E1%BA%A9u_d%E1%BA%A7u_l%E1%BB%ADa) từ Tháng Bảy, 1971. Với vai trò là một trong những nước sản xuất dầu khí lớn, nó duy trì quan hệ với cả nước phát triển, đặc biệt là Hoa Kỳ và gần đây là Trung Quốc và các nước đang phát triển, đặc biệt là [Ghana](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ghana), [Jamaica](https://vi.wikipedia.org/wiki/Jamaica) và [Kenya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kenya). [[19]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-19)
Hàng triệu người Nigeria đã di cư vào những thời điểm kinh tế khó khăn tới châu Âu, Bắc Mỹ và Australia. Người ta ước tính rằng hơn một triệu người Nigeria đã di cư sang Hoa Kỳ và tạo thành cộng đồng người Mỹ gốc Nigeria. Trong số các cộng đồng hải ngoại có cộng đồng “Egbe Omo Yoruba”.
[[20]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-20)
### Quân đội
Quân đội Nigeria có nhiệm vụ bảo vệ Cộng hòa Liên bang Nigeria, đảm bảo lợi ích an ninh toàn cầu của Nigeria, và hỗ trợ các nỗ lực gìn giữ hòa bình, đặc biệt là ở Tây Phi.
Quân đội Nigeria bao gồm lục quân, hải quân và lực lượng không quân. Nó đóng một vai trò quan trọng trong lịch sử của đất nước kể từ khi độc lập. Các ủy ban cách mạng khác nhau đã chiếm quyền kiểm soát và điều hành đất nước trong một thời gian dài. Thời kỳ cuối cùng kết thúc vào năm 1999 sau cái chết bất ngờ của cựu độc tài
[Sani Abacha](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sani_Abacha&action=edit&redlink=1) vào năm 1998, và sau đó người kế nhiệm ông, [Abdulsalam Abubakar](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Abdulsalam_Abubakar&action=edit&redlink=1), đã bàn giao quyền lực cho chính phủ dân cử của [Olusegun Obasanjo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Olusegun_Obasanjo&action=edit&redlink=1) vào năm 1999.
Với vai trò là nước đông dân nhất châu Phi, Nigeria đã gắn cho lực lượng quân đội của mình trách nhiệm gìn giữ hòa bình châu Phi. Từ năm 1995, quân đội Nigeria được tổ chức
[ECOMOG](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=ECOMOG&action=edit&redlink=1) giao nhiệm vụ giữ hòa bình tại [Liberia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Liberia) (1997), [Bờ Biển Ngà](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%9D_Bi%E1%BB%83n_Ng%C3%A0) (1997-1999), [Sierra Leone](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sierra_Leone) 1997-1999, và hiện nay trong khu vực [Darfur](https://vi.wikipedia.org/wiki/Darfur) của [Sudan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sudan) trong lực lượng Liên minh châu Phi.
### Hành chính
Nigeria được chia thành ba mươi sáu tiểu bang và một Lãnh thổ Thủ đô liên bang, tiếp tục lại chia nhỏ thành 774 khu vực chính quyền địa phương. Sự bất ổn của các tiểu bang, trong đó chỉ có ba tiểu bang độc lập, phản ánh lịch sử hỗn loạn của đất nước và những khó khăn trong việc thống nhất các cấp chính quyền.
Nigeria đã có sáu thành phố với dân số hơn 1 triệu người (từ lớn nhất đến nhỏ nhất:
[Lagos](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lagos), [Kano](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kano), [Ibadan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ibadan&action=edit&redlink=1), [Kaduna](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kaduna&action=edit&redlink=1), [Port Harcourt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Port_Harcourt), và [Benin City](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Benin_City&action=edit&redlink=1)). Lagos là thành phố lớn nhất ở khu vực cận Sahara, chỉ tính riêng ở nội đô đã có dân số trên 10 triệu. Dân số thành phố của Nigeria hơn một triệu bao gồm [Lagos](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lagos) (7.937.932), [Kano](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kano) (3.848.885), [Ibadan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ibadan&action=edit&redlink=1) (3.078.400), [Kaduna](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kaduna&action=edit&redlink=1) (1.652.844), [Port Harcourt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Port_Harcourt) (1.320.214), [Benin City](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Benin_City&action=edit&redlink=1) (1.051.600), [Maiduguri](https://vi.wikipedia.org/wiki/Maiduguri) (1.044.497) và [Zaria](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Zaria&action=edit&redlink=1) (1.018.827). Tuy nhiên, những số liệu này thường xuyên gây tranh cãi ở Nigeria . [21]
Các tiểu bang bao gồm:
[Abuja](https://vi.wikipedia.org/wiki/Abuja), [Anambra](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anambra&action=edit&redlink=1), [Enugu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enugu), [Akwa Ibom](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Akwa_Ibom&action=edit&redlink=1), [Adamawa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Adamawa&action=edit&redlink=1), [Abia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Abia&action=edit&redlink=1), [Bauchi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bauchi&action=edit&redlink=1), [Bayelsa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bayelsa&action=edit&redlink=1), [Benue](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Benue&action=edit&redlink=1), [Borno](https://vi.wikipedia.org/wiki/Borno), [Cross River](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cross_River&action=edit&redlink=1), [Delta](https://vi.wikipedia.org/wiki/Delta), [Ebonyi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ebonyi&action=edit&redlink=1), [Edo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Edo), [Ekiti](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ekiti&action=edit&redlink=1), [Gombe](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gombe&action=edit&redlink=1), [Imo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Imo&action=edit&redlink=1), [Jigawa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jigawa&action=edit&redlink=1), [Kaduna](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kaduna&action=edit&redlink=1), [Kano](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kano), [Katsina](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Katsina&action=edit&redlink=1), [Kebbi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kebbi&action=edit&redlink=1), [Kogi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kogi&action=edit&redlink=1), [Kwara](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kwara&action=edit&redlink=1), [Lagos](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lagos), [Nasarawa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nasarawa&action=edit&redlink=1), [Niger](https://vi.wikipedia.org/wiki/Niger), [Ogun](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ogun&action=edit&redlink=1), [Ondo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ondo&action=edit&redlink=1), [Osun](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Osun&action=edit&redlink=1), [Oyo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Oyo&action=edit&redlink=1), [Plateau](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Plateau&action=edit&redlink=1), [Rivers](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rivers&action=edit&redlink=1), [Sokoto](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sokoto&action=edit&redlink=1), [Taraba](https://vi.wikipedia.org/wiki/Taraba), [Yobe](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yobe&action=edit&redlink=1), [Zamfara](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Zamfara&action=edit&redlink=1). Khu vực lãnh thổ thủ đô liên bang: [Abuja](https://vi.wikipedia.org/wiki/Abuja)
## Địa lý
Nigeria nằm ở tây Phi trên
[Vịnh Guinea](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Guinea) và có tổng diện tích 923.768 km2 (356.669 sq mi) , là quốc gia lớn thứ 32 trên thế giới (sau [22] [Tanzania](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tanzania)). Nó có chung 4.047 km (2.515 mi) đường biên giới với [Benin](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A9nin)(773 km), [Niger](https://vi.wikipedia.org/wiki/Niger)(1.497 km), [Tchad](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tchad)(87 km), [Cameroon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cameroon)(1690 km), và có một đường bờ biển ít nhất 853 km. Điểm cao nhất Nigeria là [Chappal Waddi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chappal_Waddi&action=edit&redlink=1)với độ cao 2.419 m (7.936 ft). Các sông chính là [Niger](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Niger)và [Benue](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Benue)hội tụ rồi đổ vào đồng bằng sông Niger, một trong những đồng bằng lớn nhất thế giới và tạo nên một vùng rừng ngập mặn Trung Phi rộng lớn.
Nigeria cũng là một trung tâm quan trọng đối với
[đa dạng sinh học](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90a_d%E1%BA%A1ng_sinh_h%E1%BB%8Dc). Nhiều người tin rằng các khu vực xung quanh [Calabar](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Calabar&action=edit&redlink=1), bang Cross River, tập trung nhiều loài bướm nhất thế giới. Loài khỉ khoan chỉ được tìm thấy trong tự nhiên ở Đông Nam Nigeria và [Cameroon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cameroon) lân cận
Nigeria có một cảnh quan đa dạng. Vùng phía nam xa xôi có khí hậu rừng mưa nhiệt đới, nơi lượng mưa hàng năm là 60-80 inch (1.524 đến 2.032 mm).
Về phía đông nam là khu vực đồi [23] [Obudu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Obudu&action=edit&redlink=1). Vùng đồng bằng ven biển xuất hiện ở cả hai phía tây nam và đông nam. Phần phía nam phần lớn là đầm lầy ngập mặn có cây đước, sú, vẹt che phủ. Phía Bắc của vùng này là đầm lầy nước ngọt chứa thảm thực vật đa dạng của cả nước ngọt và nước mặn.
Khu vực địa hình rộng nhất của Nigeria là các thung lũng của
[sông Niger](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Niger) và [Benue](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Benue) (hai sông này hợp nhất vào nhau và tạo thành thế chữ Y). Về phía tây nam của sông Niger là cao nguyên gồ ghề, và phía đông nam của sông Benue là đồi núi trải dài tới tận đường biên giới với [Cameroon](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cameroon), vùng núi đất này là một phần của vùng sinh thái rừng cao nguyên Cameroon. Khu vực gần biên giới với Cameroon giáp biển là rừng nhiệt đới phong phú, và là một phần của vùng sinh thái rừng ven biển [Cross-Sanaga-Bioko](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cross-Sanaga-Bioko&action=edit&redlink=1), một trung tâm quan trọng đối với đa dạng sinh học bao gồm khỉ khoan mà chỉ tìm thấy trong tự nhiên ở khu vực này và qua biên giới tại Cameroon. Khu vực miền nam Nigeria giữa Sông Niger và Cross đã có ít nhiều diện tích rừng biến mất và được thay thế bằng đồng cỏ. Khu vực giữa phía nam và xa về phía bắc là hoang mạc xa-van với lượng mưa khoảng 20 đến 60 inch (508 và 1.524 mm) mỗi năm.
## Môi trường
Khu vực đồng bằng Nigeria, trung tâm của ngành công nghiệp dầu mỏ, đã xảy ra vài sự cố tràn dầu nghiêm trọng và các vấn đề môi trường khác. Quản lý chất thải bao gồm xử lý nước thải, giải quyết liên quan giữa nạn phá rừng và suy thoái đất đai, cùng với hiện tượng trái đất nóng lên là những vấn đề môi trường lớn ở Nigeria. Xử lý chất thải là một trong những vấn đề quan trọng của một thành phố lớn như
[Lagos](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lagos), và các thành phố khác của Nigeria. Nó cũng đi đôi với các vấn đề phát triển kinh tế, tăng trưởng dân số và sự yếu kém của thành phố trong kiểm soát gia tăng chất thải công nghiệp.
Việc lên kế hoạch các cụm công nghiệp thiếu tính khoa học, tình trạng đô thị hóa, nghèo đói và thiếu năng lực điều hành của chính quyền thành phố được xem là những lý do chính làm vấn đề chất thải ở các thành phố lớn của Nigeria thêm trầm trọng hiện nay. Một số các giải pháp được chính quyền đưa ra thậm chí gây thêm thảm họa cho môi trường, dẫn đến chất thải chưa qua xử lý được đổ trực tiếp ra ngoài môi trường gây ô nhiễm các con sông và mạch nước ngầm.
[[24]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-24)
Về vấn đề trái đất nóng lên, châu Phi chỉ đóng góp khoảng một tấn khí cacbonic / người / năm. Các chuyên gia về thay đổi khí hậu nhận định rằng sản xuất lương thực và an ninh trong khu vực vùng đệm của phía bắc sẽ bị ảnh hưởng khi các khu vực bán khô hạn trở nên khô hơn trong tương lai.
[[25]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-25)
## Kinh tế
Nigeria có nền kinh tế thị trường đang nổi và đang tiến nhanh tới nhóm các nước có thu nhập trung bình. Với tài nguyên dồi dào, hệ thống tài chính, pháp luật, thông tin-liên lạc, giao thông ngày càng hoàn thiện, Nigeria được hy vọng sẽ trở thành nước có nền kinh tế đứng đầu châu Phi. Hiện nay, thị trường chứng khoán Nigeria đã xếp thứ hai châu lục. Năm 2007,
[GDP](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba) (PPP) đã xếp thứ 37 trên thế giới. Ngoài ra, Nigeria là nước bạn hàng thương mại chính của Hoa Kỳ ở khu vực cận Sahara, và cung cấp 1/5 (11%) lượng dầu nhập khẩu của Hoa Kỳ. Nó cũng đứng thư 7 trong số các nước có thặng dư thương mại với Hoa Kỳ. Đồng thời Nigeria cũng là nước xếp thứ 50 trong các nước nhập khẩu từ Mỹ và thứ 14 trong các nước xuất khẩu tới Mỹ. Ngược lại, Hoa Kỳ lại cũng là nước đầu tư lớn nhất tại Nigeria. Các dự án đầu tư tập trung chủ yếu ở 4 khu vực chính: [Lagos](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lagos), [Kaduna](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kaduna&action=edit&redlink=1), [Port Harcourt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Port_Harcourt), và [Abuja](https://vi.wikipedia.org/wiki/Abuja). Các nơi khác chỉ phát triển cầm chừng.
Trước kia, sự phát triển kinh tế của Nigeria bị cản trở bởi chế độ quân trị, cùng với bất ổn chính trị và tham nhũng. Tuy nhiên, các cuộc cải cách dân chủ sau đó đã đưa Nigeria phát triển trở lại trên con đường trở thành một trong các cường quốc ở châu Phi. Theo số liệu của tổ chức
[Ngân hàng thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) thì GDP (tính theo sức mua-PPP) của Nigeria đã tăng gấp đôi từ $170.7 tỷ năm 2005 lên $292.6 tỷ năm 2007. GDP theo đầu người tăng từ $692/người năm 2006 tới $1,754/người năm 2007 . [26]
Trong thời kỳ phát triển dầu mỏ của những năm 1970, Nigeria đã đi vay rất nhiều để xây dựng cơ sở hạ tầng. Đến khi giá dầu xuống thấp kỷ lục những năm 1980 đã khiến Nigeria phải vật lộn để trả nợ, và cuối cùng chỉ còn cách trả lãi định kỳ. Số tiền phạt do số nợ chính gây ra đã khiến món nợ thêm phình to. Tuy nhiên, sau khi đàm phán với các nước chủ nợ vào tháng 10 năm 2005, Nigeria được phép mua lại các món nợ của mình với mức chiết khấu lên tới 60%. Nigeria đã dùng một phần lợi nhuận từ dầu mỏ để trả 40% còn lại. Nhờ đó mà hàng năm Nigeria tiết kiệm được $1,15 tỷ cho các dự án giảm nghèo. Tháng tư năm 2006, Nigeria trở thành nước châu Phi đầu tiên trong lịch sử trả hết nợ cho các nước thuộc
[Ủy ban Pari](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_ban_Pari&action=edit&redlink=1).
### Lĩnh vực kinh tế chính
Nigeria là nước đứng thứ 12 về sản xuất dầu, thứ 8 về xuất khẩu dầu và là nước có trữ lượng dầu thô xếp thứ 10 trên thế giới. Năm 1971, Nigeria gia nhập tổ chức cartel
[OPEC](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_c%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_xu%E1%BA%A5t_kh%E1%BA%A9u_d%E1%BA%A7u_l%E1%BB%ADa). Dầu mỏ đóng vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế, chiếm 40% GDP và 80% thu nhập của Chính phủ. Tuy nhiên, sự bất ổn trong mấy năm gần đây ở các khu vực khai thác dầu đã ảnh hưởng đến ngành công nghiệp dầu, khiến nó không thể hoạt động hết 100% công suất . [27]
Hệ thống thông tin-liên lạc của Nigeria phát triển nhanh nhất thế giới với các nhà cung cấp dịch vụ chính (MTN, Etisalat, Zain và Globacom) chủ yếu kinh doanh ở khu vực trung tâm Nigeria. Gần đây, chính phủ Nigeria còn phát triển hệ thống thông tin vệ tinh và có một vệ tinh nhân tạo được điều khiển bởi Trung tâm nghiên cứu và phát triển vệ tinh quốc gia,trụ sở đặt tại Abuja.
Nigeria có hệ thống tài chính ngân hàng phát triển bao gồm các ngân hàng quốc tế và địa phương, các công ty đầu tư chứng khoán, môi giới chứng khoán, quản lý danh mục đầu tư, bất động sản, và bảo hiểm.v.v.
[[28]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-28)
Ngoài ra, Nigeria còn có danh mục rất nhiều khoáng sản chưa được khai thác đúng mức như khí ga tự nhiên, than đá, bô-xít, tantalite [(Fe,Mn)(Ta,Nb)2O6], vàng, thiếc, quặng sắt, đá vôi, iobi, chì, kẽm…
. Mặc dù còn nhiều khoáng sản quý như vậy nhưng ngành công nghiệp khai khoáng của Nigeria vẫn đang còn trong giai đoạn trứng nước. [29]
Nông nghiệp đã từng là ngành xuất khẩu chính của Negeria. Đã từng có thời điểm Nigeria là nước xuất khẩu nhiều lạc, ca cao, dầu cọ lớn nhất thế giới. Ngoài ra Nigeria còn sản xuất rất nhiều dừa, chanh, ngô, kê ngọc trai, sắn, khoai lang và mía. Khoảng 60% dân số Nigeria làm trong lĩnh vực nông nghiệp nhưng phần lớn diện tích đất sử dụng kém hiệu quả.
[[30]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-30)
Nigeria cũng có ngành công nghiệp da thuộc và dệt may (tập trung ở Kano, Abeokuta, Onitsha, và Lagos), ô tô, sản xuất nhựa, và chế biến thực phẩm.
Gần đây, Nigeria còn kiếm được doanh thu lớn từ ngành công nghiệp điện ảnh. Các bộ phim được làm với chi phi rất rẻ rồi bán ở các nước châu Phi khác và cộng đồng người nhập cư châu Phi ở châu Âu.
## Nhân khẩu học
Nigeria là nước có số dân đông nhất châu Phi, nhưng đông đến mức nào vẫn chỉ là con số phỏng đoán.
[Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) ước tính dân số Nigeria vào năm 2009 khoảng 154,729,000 người, với khoảng 51.7% sống ở nông thôn và 48.3% sống ở thành thị, và với mật độ dân cư là 167.5 người/km2. Tổng điều tra dân số các thập kỷ trước cũng mang lại các kết quả tranh cãi. Số liệu của cuộc tổng điều tra gần đây nhất được công bố vào [tháng 12](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di_hai) năm [2006](https://vi.wikipedia.org/wiki/2006) cho thấy dân số vào thời điểm đó là 140,003,542 người. Sự phân nhóm duy nhất là tỷ lệ nam/nữ: 71,709,859/68,293,083 người.
Theo Liên hợp quốc, Nigeria đang trải qua thời kỳ bùng nổ dân số và trở thành một trong những nước có tỷ lệ sinh đẻ và gia tăng cao nhất thế giới. Theo quan điểm đó thì tới năm 2050 Nigeria sẽ là nước chủ yếu làm cho dân số thế giới gia tăng
. [31]
Theo các số liệu có được, cứ trong 4 người châu Phi thì có tới một người Nigeria
. Hiện nay, Nigeria là nước đông dân thứ 8 trên thế giới, và thậm chí có một số nguồn dữ liệu bảo thủ cũng thừa nhận rằng hơn 20% số người gốc Phi sống ở Nigeria. Số liệu ước tính năm 2006 cho thấy 42.3% dân số dưới 14 tuổi, 54.6% từ 15 đến 65 tuổi; tỷ lệ sinh cao hơn nhiều tỷ lệ tử với 40.4 và 16.9 trên 1000 người tương ứng. [32]
Điều kiện sức khỏe và chất lượng cuộc sống ở Nigeria được đánh giá là kém. Tuổi thọ bình quân của người dân Nigeria là 47 năm (Việt Nam là 71.71 năm
) và chỉ một nửa dân số có nước sạch để dùng và có điều kiện vệ sinh đảm bảo. Tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh là khá cao, khoảng 97.1/1000 ca sinh (Tỷ lệ của Việt Nam là 22.26/1000 [33] ). Tỷ lệ nhiễm [[33]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-cia.gov-33) [HIV](https://vi.wikipedia.org/wiki/HIV)/ [AIDS](https://vi.wikipedia.org/wiki/HIV/AIDS)ở Nigeria thấp hơn rất nhiều so với tỷ lệ hai con số của các nước châu Phi khác như [Kenya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kenya)hay [Nam Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nam_Phi). Năm 2003, tỷ lệ nhiễm [HIV](https://vi.wikipedia.org/wiki/HIV)ở độ tuổi 20 đến 29 ở Nigeria là 5.6% . Cũng giống như nhiều nước đang phát triển khác, ở Nigeria phổ biến căn [[34]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-34) [bệnh viêm tủy xám](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1i_li%E1%BB%87t)và các bệnh theo mùa như [bệnh tả](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%87nh_t%E1%BA%A3), [sốt xuất huyết](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%91t_xu%E1%BA%A5t_huy%E1%BA%BFt)và [bệnh ngủ li bì](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%87nh_ng%E1%BB%A7_li_b%C3%AC&action=edit&redlink=1). Năm 2004, tổ chức W.H.O đã triển khai chiến dịch tiêm phòng toàn dân chống lại bệnh viêm tủy xám và bệnh sốt xuất huyết nhưng đồng thời cũng gây ra tranh cãi ở một số khu vực. [[35]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-35)
Giáo dục cũng bị bỏ rơi. Sau thời kỳ bùng nổ dầu mỏ vào năm 1970, giáo dục đại học được mở rộng tới mọi vùng và được chính quyền cung cấp miễn phí. Thế nhưng tỷ lệ học sinh trung học chỉ là 29% (32% nam sinh và 27% nữ sinh). Hệ thống giáo dục bị cho là không hợp lý do cơ sở vật chất xuống cấp. 68% dân số biết chữ, và tỷ lệ cao hơn ở nam giới (75.7%)
. [36]
Thành phố lớn nhất Nigeria,
[Lagos](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lagos), có dân số tăng từ 300,000 năm 1950 lên tới 15 triệu hiện nay. Chính quyền Nigeria ước tính con số sẽ là 25 triệu vào năm 2015 [37] . [[38]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-38)
### Nhóm ngôn ngữ Ethno
|
|![]()
![ Igbo hat and Isiagu.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/80/Igbo_hat_and_Isiagu.jpg/90px-Igbo_hat_and_Isiagu.jpg)
![ Igbo hat and Isiagu.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/80/Igbo_hat_and_Isiagu.jpg/90px-Igbo_hat_and_Isiagu.jpg)
![ Kwarastatedrummers.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Kwarastatedrummers.jpg/125px-Kwarastatedrummers.jpg)
![ Kwarastatedrummers.jpg](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Kwarastatedrummers.jpg/125px-Kwarastatedrummers.jpg)
Nigeria có hơn 250 dân tộc với ngôn ngữ và tập quán khác nhau. Điều này tạo nên nền văn hóa phong phú của Nigeria. Các bộ tộc lớn nhất là
[Fulani](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fulani&action=edit&redlink=1)/ [Hausa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hausa&action=edit&redlink=1), [Yoruba](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yoruba&action=edit&redlink=1), [Igbo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Igbo&action=edit&redlink=1), chiếm khoảng 68% dân số Nigeria, trong khi các nhóm [Edo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Edo), [Ljaw](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ljaw&action=edit&redlink=1), [Kanuri](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kanuri&action=edit&redlink=1), [Lbibio](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lbibio&action=edit&redlink=1), [Ebira Nupe](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ebira_Nupe&action=edit&redlink=1), và [Tiv](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tiv&action=edit&redlink=1) chỉ chiếm khoảng 27%; Các nhóm dân tộc khác chiếm tỷ lệ 7% còn lại . Vành đai ở giữa nổi tiếng về sự đa dạng của các nhóm dân tộc, bao gồm [39] [Pyem](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pyem&action=edit&redlink=1), [Goemai](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Goemai&action=edit&redlink=1), và [Kofya](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kofya&action=edit&redlink=1). Số thiệu thống kê chính thức của mỗi nhóm dân tộc vẫn luôn là tranh cãi bởi vì các nhóm khác nhau cho rằng các con số đó đã bị bóp méo để tạo điều kiện cho một bộ tộc nào đó giành ưu thế . [[21]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-alertnet.org-21)
Trong thành phần dân số còn có số lượng nhỏ người
[Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anh), [Mỹ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), [Đông Ấn](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%E1%BA%A4n), [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) (khoảng 50,000) , người [40] [Zimbabwe](https://vi.wikipedia.org/wiki/Zimbabwe)da trắng, [Nhật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), [Hy Lạp](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p), [Sypria](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sypria&action=edit&redlink=1), người [Li-băng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Liban). Cộng đồng dân nhập cư cũng bao gồm dân di cư từ tây Phi và đông Phi. Những nhóm thiểu số này chủ yếu định cư ở các thành phố lớn như [Lagos](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lagos), [Abuja](https://vi.wikipedia.org/wiki/Abuja)hoặc đồng bằng [sông Niger](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Niger)làm công nhân cho các công ty khai thác dầu. Ngoài ra cũng có nhiều người [Cuba](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cuba)sang Nigeria lánh nạn sau cuộc [Cách mạng Cuba](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Cuba).
Vào giữa thế kỷ 19, nhiều nô lệ sau khi được giải phóng có nguồn gốc từ Cuba hoặc Brazil đã di cư từ
[Sierra Leone](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sierra_Leone) và định cư ở Lagos và các vùng khác của Nigeria. Nhiều nô lệ được giải phóng sau [nội chiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Hoa_K%E1%BB%B3) ở Hoa Kỳ cũng đến đây lập nghiệp. Nhiều dân nhập cư, có khi gọi là Saros (vì đến từ Sierra Leone) và Amaro (nô lệ giải phóng ở Brazil), sau đó đã trở thành những lái buôn thế lực hoặc các nhà truyền đạo.
### Ngôn ngữ
Số ngôn ngữ ở Nigeria được ước tính là 521. Con số này bao gồm 510 ngôn ngữ còn tồn tại, hai ngôn ngữ thứ hai mà không có người bản ngữ và chín ngôn ngữ đã tuyệt chủng. Ở một số vùng của Nigeria, các nhóm dân tộc nói nhiều ngôn ngữ. Tiếng Anh được chọn là ngôn ngữ chính thức để tạo thuận lợi cho sự thống nhất văn hóa và ngôn ngữ của đất nước. Sự lựa chọn tiếng Anh như ngôn ngữ chính thức có liên quan đến một thực tế là một phần của dân số Nigeria nói tiếng Anh, kết quả của việc Nigeria nằm dưới sự cai trị của thực dân Anh mãi đến năm 1960.
Các ngôn ngữ chính được nói ở Nigeria đại diện cho ba nhóm ngôn ngữ lớn ở châu Phi – phần lớn là ngôn ngữ Niger-Congo, như
[Yoruba](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yoruba&action=edit&redlink=1), [Igbo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Igbo&action=edit&redlink=1), ngôn ngữ [Hausa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hausa&action=edit&redlink=1) là Afro-Asiatic; và Kanuri, nói ở phía đông bắc, chủ yếu là bang Borno, nằm trong nhóm ngôn ngữ Nilo-Sahara. Mặc dù hầu hết các nhóm dân tộc thích giao tiếp bằng ngôn ngữ riêng của họ, tiếng Anh vẫn là ngôn ngữ chính thức, và được sử dụng rộng rãi trong hệ thống giáo dục, các giao dịch kinh doanh, và cho các sự kiện trang trọng. Tiếng Anh được xem là ngôn ngữ thứ nhất, tuy nhiên, vẫn chỉ được nói bởi các nhóm nhỏ thành thị của đất nước, và nó không hề được nói ở một số vùng nông thôn. Với đa số dân số của Nigeria ở các vùng nông thôn, các ngôn ngữ giao tiếp chính trong nước vẫn là ngôn ngữ bản địa. Trong số này, đáng chú ý là Yoruba và Igbo, có nguồn gốc từ việc tiêu chuẩn hóa một số ngôn ngữ bản địa khác nhau và được sử dụng rộng rãi bởi các nhóm dân tộc đó. Tiếng Anh Pidgin, thường được gọi đơn giản là ‘Pidgin’ hoặc ‘tiếng Anh biến thể”, cũng là một ngôn ngữ phổ biến, mặc dù với khu vực khác nhau có chịu thêm ảnh hưởng của phương ngữ và tiếng lóng. Tiếng Anh hoặc tiếng Anh Pidgin được nói rộng rãi ở khu vực đồng bằng sông Niger, chủ yếu tại [Warri](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Warri&action=edit&redlink=1), [Sapele](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sapele&action=edit&redlink=1), [Port Harcourt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Port_Harcourt), [Agenebode](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Agenebode&action=edit&redlink=1), và thành phố [Benin](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A9nin). [[41]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-41)
## Văn hóa
### Văn học
Các nhà văn, nhà thơ Nigeria sáng tác nhiều tác phẩm nổi tiếng bằng tiếng Anh viết về thời kỳ sau thuộc địa. Nhà văn được biết tới nhất là
[Wole Soyinka](https://vi.wikipedia.org/wiki/Wole_Soyinka), người châu Phi đầu tiên đạt [giải Nobel](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel) về văn học, và [Chinua Achebe](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chinua_Achebe) nổi tiếng với tiểu thuyết “ [Things fall apart](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Things_fall_apart&action=edit&redlink=1)” ( [Quê hương tan rã](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%AA_h%C6%B0%C6%A1ng_tan_r%C3%A3)) và bài bình luận đầy tranh cãi về [Joseph Conrad](https://vi.wikipedia.org/wiki/Joseph_Conrad). Các nhà văn, nhà thơ của Nigeria nổi tiếng thế giới khác còn có [John Pepper Clark](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Pepper_Clark&action=edit&redlink=1), [Ben Okri](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ben_Okri&action=edit&redlink=1), [Cyprian Ekwensi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cyprian_Ekwensi&action=edit&redlink=1), [Buchi Emecheta](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Buchi_Emecheta&action=edit&redlink=1), [Helon Habila](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Helon_Habila&action=edit&redlink=1), [Chimamanda Ngozi Adichie](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chimamanda_Ngozi_Adichie&action=edit&redlink=1), và [Ken Saro Wiwa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ken_Saro_Wiwa&action=edit&redlink=1), người bị chế độ quân sự trước tử hình năm 1995. Nigeria có ngành công nghiệp báo chí lớn thứ hai ở châu Phi (sau [Ai Cập](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp)) với số lượng phát hành vài triệu bản mỗi ngày trong năm 2003.
### Âm nhạc và điện ảnh
Nigeria được gọi là “trái tim của âm nhạc châu Phi” vì vai trò của nó trong sự phát triển của nền âm nhạc highlife và rượi-cọ (palm wine) tây Phi, và là cầu nối giữa các nền âm nhạc
[Congo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Congo), [Brasil](https://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil), [Cuba](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cuba) cùng một số nơi khác.
Nhiều nhạc sĩ cuối thể kỷ 20 như
[Fela Kuti](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fela_Kuti&action=edit&redlink=1) đã thành công trong việc kết hợp các yếu tố văn hóa bản địa với [nhạc Jazz](https://vi.wikipedia.org/wiki/Jazz) và [nhạc Soul](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%E1%BA%A1c_Soul&action=edit&redlink=1) của Mỹ để tạo nên dòng [nhạc Afrobeat](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%E1%BA%A1c_Afrobeat&action=edit&redlink=1). Dòng nhạc JuJu là loại nhạc dụng cụ pha trộn nhạc truyền thống người [42] [Yoruba](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yoruba&action=edit&redlink=1)và được [King Sunny Ade](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=King_Sunny_Ade&action=edit&redlink=1)làm cho nổi tiếng. Ngoài ra còn có [nhạc fuji](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%E1%BA%A1c_fuji&action=edit&redlink=1)theo phong cách nhạc dụng cụ Yoruba, được tạo ra và phát triển bởi [Alhaji Sikiru Ayinde Barister](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alhaji_Sikiru_Ayinde_Barister&action=edit&redlink=1). Nhạc hip-hop cũng đang trong giai đoạn hình thành ở Nigeria.
Các nhạc sĩ nổi tiếng người Nigeria là
[Fela Kuti](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fela_Kuti&action=edit&redlink=1), [Adewale Ayuba](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Adewale_Ayuba&action=edit&redlink=1), [Ezebuiro Obinna](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ezebuiro_Obinna&action=edit&redlink=1), [Alhaji Sikiru Ayinde Barrister](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alhaji_Sikiru_Ayinde_Barrister&action=edit&redlink=1), [King Sunny Ade](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=King_Sunny_Ade&action=edit&redlink=1), [Ebenezer Obey](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ebenezer_Obey&action=edit&redlink=1), [Femi Kuti](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Femi_Kuti&action=edit&redlink=1), [Lagbaja](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lagbaja&action=edit&redlink=1), [Dr. Alban](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dr._Alban&action=edit&redlink=1), [Sade Adu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sade_Adu&action=edit&redlink=1), [Wasiu Alabi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wasiu_Alabi&action=edit&redlink=1), [Bola Abimbola](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bola_Abimbola&action=edit&redlink=1) và [Tuface Ldibia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tuface_Ldibia&action=edit&redlink=1).
Tháng 10 năm 2008, nhạc Nigeria nói riêng và nền âm nhạc châu Phi nói chung nhận được sự chú ý quốc tế khi
[MTV](https://vi.wikipedia.org/wiki/MTV) phát sóng lễ trao giải thưởng âm nhạc của châu Phi đầu tiên tại [Abuja](https://vi.wikipedia.org/wiki/Abuja).
Nền công nghiệp điện ảnh Nigeria được gọi là
[Nollywood](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nollywood&action=edit&redlink=1) (giống như [Bollywood](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bollywood) của Ấn Độ đặt tên theo [Hollywood](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hollywood) của Mỹ). Nhiều phim trường đặt ở [Lagos](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lagos) và [Enugu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Enugu), và trở thành một phần thu nhập quan trọng của các thành phố.
### Tôn giáo
Nigeria có nhiều tôn giáo thể hiện sự khác biệt về địa lý và dân tộc, và chính điều này đã châm ngòi cho các xung đột sắc tộc và tôn giáo. Các tôn giáo lớn nhất ở Nigeria là
[Hồi giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) và [Ki-tô giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o), cộng thêm một số người theo các tôn giáo bản địa. 50.4% dân số Nigeria theo [Hồi giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) , 40,3% dân số theo [43] [Kitô giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o)(trong đó 15% là đạo [Tin Lành](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tin_L%C3%A0nh), 13.7% theo [Công giáo Rôma](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma), và 19.6% theo các nhánh khác của Ki-tô giáo), phần trăm còn lại là các loại tôn giáo khác. Miền bắc chủ yếu theo đạo Hồi; miền trung và tây nam có cả Hồi giáo và Kitô giáo còn miền đông nam và đồng bằng sông Niger đa số theo Ki-tô giáo, chủ yếu Công giáo, [Anh giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Anh_gi%C3%A1o)và [Hội Giám lý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_tr%C3%A0o_Gi%C3%A1m_L%C3%BD), cùng với rất ít niềm tin truyền thống. [[44]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-44)
Cộng đồng Hồi giáo phần lớn theo dòng
[Sunni](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Sunni), nhưng cũng có dòng [Shia](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Shia) và [Sufi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sufi&action=edit&redlink=1) cùng với một ít theo [Ahmadiyya](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ahmadiyya&action=edit&redlink=1). Việc một vài bang ở phía bắc đưa luật Hồi giáo Sharia vào hệ thống luật chính thức đã gây tranh cãi. Bang [45] [Kano](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kano)đang cố gắng đưa luật Sharia vào Hiến pháp của bang.
Khắp khu vực người Yoruba ở phía tây, có nhiều người vẫn theo tín ngưỡng Yorubo với niềm tin rằng tất cả đều có thể trở thành
[Orisha](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Orisha&action=edit&redlink=1).
### Thể thao
Bóng đá (soccer) là môn thể thao quốc gia của Nigeria do một liên đoàn bóng đá phụ trách. Đội tuyển bóng đá quốc gia Nigeria đã có một số lần vào được
[World Cup](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_v%C3%B4_%C4%91%E1%BB%8Bch_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi), đó là các năm [1994](https://vi.wikipedia.org/wiki/1994), [1998](https://vi.wikipedia.org/wiki/1998), [2002](https://vi.wikipedia.org/wiki/2002). Nigeria cũng đã từng đăng cai tổ chức [World Cup trẻ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=World_Cup_tr%E1%BA%BB&action=edit&redlink=1) (Junior World Cup) và đã giành huy chương vàng trong [Đại hội thể thao mùa hè](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_th%E1%BB%83_thao_m%C3%B9a_h%C3%A8&action=edit&redlink=1) 1996 sau khi đánh bại [Argentina](https://vi.wikipedia.org/wiki/Argentina) và cũng đã tiến tới vòng chung kết của Giải Vô địch U-20 thế giới năm 2005. Tháng 12 năm 2007, Nigeria vô địch Cúp thế giới U-17 lần thứ ba, và trở thành nước châu Phi đầu tiên và nước thứ hai trên thế giới (sau [Brasil](https://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil)) có thể làm nên kỳ tích đó. Nigeria cũng có tham gia và giành được thành tích ở các giải U-17 các năm 1985 tại [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), 1993 tại [Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) và 2007 tại [Hàn Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c).
Theo bảng xếp hạng
[FIFA](https://vi.wikipedia.org/wiki/FIFA) thế giới tháng 9 năm 2007, Nigeria xếp hàng đầu danh sách các nước châu Phi và hàng thứ 19 trên thế giới. Nigeria cũng tham gia các môn thể thao khác như [bóng rổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B3ng_r%E1%BB%95), bóng cric-kê ( [cricket](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cricket)), và [điền kinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%81n_kinh). [Boxing](https://vi.wikipedia.org/wiki/Quy%E1%BB%81n_Anh) cũng là môn thể thao quan trọng của Nigeria; [Dick Tiger](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dick_Tiger&action=edit&redlink=1) và [Samuel Peter](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Samuel_Peter&action=edit&redlink=1) là những cựu vô địch thế giới.
### Ẩm thực
Ẩm thực Nigeria nói riêng và tây Phi nói chung nổi tiếng về sự phong phú và đa dạng. Nhiều loại thảo dược và gia vị được dùng chung với
[dầu cọ](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A7u_c%E1%BB%8D) và [dầu lạc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BA%A7u_l%E1%BA%A1c&action=edit&redlink=1) để tạo ra các món canh có hương vị đậm đà của [ớt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%9At).
## Vấn đề xã hội
Mặc dù thu được nguồn lợi lớn từ dầu mỏ, Nigeria vẫn phải đối mặt với nhiều vấn đề xã hội do năng lực điều hành yếu kém của chính quyền.
### Tình trạng bạo lực
Do sự phức tạp về sắc tộc, ngôn ngữ, trước thời kỳ độc lập Nigeria đã đối mặt với tình trạng xung đột giáo phái. Điều này là vấn đề thời sự chính ở khu vực khai thác dầu ở lưu vực sông Niger, nơi mà cả chính quyền và các nhóm dân sự đều cố gắng kiểm soát nguồn tài nguyên dầu mỏ. Một số nhóm thiểu số như Ogoni đã phải hứng chịu sự xuống cấp của môi trường do khai thác dầu mỏ.
Kể từ sau nội chiến 1970, tình trạng xung đột sắc tộc vẫn còn tiếp diễn. Tuy nhiên, cũng có thời kỳ tạm lắng sau khi chính quyền liên bang áp dụng các biện pháp cứng rắn trong cả nước.
Năm 2002, ban tổ chức cuộc thi sắc đẹp thế giới
[Miss World](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_h%E1%BA%ADu_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) buộc phải di chuyển địa điểm dự định tổ chức ở thủ đô Nigeria là [Abuja](https://vi.wikipedia.org/wiki/Abuja) đến [Luân Đôn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n) trước tình trạng bạo lực gia tăng ở miền bắc làm chết hơn 100 người và 500 người bị thương sau khi một tờ báo có bài bình luận về Hồi giáo.
### Vấn đề sức khỏe
Nigeria gần đây đã tái cơ cấu hệ thống chăm sóc sức khỏe toàn dân sau khi
[Sáng kiến Bamako](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A1ng_ki%E1%BA%BFn_Bamako&action=edit&redlink=1) phát triển và giúp người dân dễ tiếp cận với thuốc men và các dịch vụ y tế công cộng bằng việc hỗ trợ chi phí cho người dùng. Điều này đã nâng cao chất lượng y tế và giảm đáng kể chi phí. [[46]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-46)
Tuy nhiên, hệ thống y tế Nigeria vẫn phải đối mặt với vấn đề thiếu bác sĩ do tình trạng “chảy máu chất xám” tới các nước phát triển như Bắc Mỹ và châu Âu. Chỉ tính riêng năm 2008 ước tính khoảng 21,000 bác sĩ người Nigeria đang làm việc tại Mỹ. Con số tương tự đang làm việc cho ngành y tế ở Nigeria. Thu hút nguồn bác sĩ này trở về làm việc trong nước được chính quyền đưa vào các mục tiêu hàng đầu cần phải làm.
[[47]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-47)
### Tình trạng tội phạm
Nigeria nổi tiếng với loại tội phạm lừa đảo 419
(đặt tên theo điều 419, bộ Luật Hình sự Nigeria). Các đối tượng lừa đảo thường bắt đầu màn diễn với việc thuyết phục các nạn nhân đầu tư một khoản tiền nho nhỏ và đổi lại sẽ nhận được khoản thu về gấp bội. Năm 2003, Ủy ban Tội phạm kinh tế và tài chính quốc gia Nigeria được thành lập với mục đích ngăn chặn loại tội phạm này cùng với các loại tội phạm tài chính khác. Nó đã gặt hái được thành công trong việc vạch trần một số ông “trùm” khét tiếng và trả lại tài sản bị mất cho nạn nhân. [48] [[49]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_note-49)
## Khí Hậu
Có thể phân chia khu vực của Nigeria ra làm ba khu vực, khu vực phía bắc, khu vực phía nam, và khu vực mới được hình thành giữa hai khu vực trên. Khí hậu của khu vực phía nam được xác định bởi khí hậu của những khu rừng nhiệt đới ở đó,nơi mà lượng nước mưa hàng năm rơi vào khoảng từ 60 đến 80 inch một năm. Khu vực phía bắc mang khí hậu của vùng sa mạc, nơi lượng mưa mỗi năm thấp hơn 20 inch. Phần còn lại của đất nước-khu bực nằm giữa phía nam và phía bắc, là khu vực hoang mạc và thảo nguyên, nơi có lượng mưa mỗi năm từ 20 inch đến 60 inch.
## Hình ảnh
-
[Đại học Ahmadu Bello](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ahmadu_Bello&action=edit&redlink=1)ở [Zaria](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Zaria&action=edit&redlink=1). Đại học lớn thứ hai châu Phi
-
Trụ sở Bộ Quốc phòng ở
[Abuja](https://vi.wikipedia.org/wiki/Abuja), Nigeria
-
-
Cảnh đường phố ở
[Kano](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kano), Nigeria
-
Đường dẫn vào thành phố
[Suleja](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Suleja&action=edit&redlink=1), Nigeria
-
-
NNPC Towers – Abuja.jpg
Tháp NNPC ở Abuja
-
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Nigeria](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Nigeria?uselang=vi) [Trang chủ Chính phủ Nigeria](http://www.nigeria.gov.ng/) [Bản đồ Nigeria](http://www.ceaser-web.com/) [Thông tin về Nigeria trên BBC](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1064557.stm) [Số liệu về Nigeria tại Ngân hàng Thế giới](http://devdata.worldbank.org/external/CPProfile.asp?CCODE=NGA&PTYPE=CP) [Trang thông tin Nigeria](http://nigeriaworld.com/) [Thông tin du lịch Nigeria trên Wikitravel](http://wikitravel.org/en/Nigeria)
## Tham khảo
### Tiếng Anh
[^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-dano7212_1-0) [Dân số các Quốc Gia trên Thế Giới](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html), CIA World Factbook ước tính **Department of Economic and Social Affairs Population Division. “** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-unpop_2-0) *” (.PDF). 2008 revision. United Nations. Truy cập ngày ngày 12 tháng 3 năm 2009.* [World Population Prospects, Table A.1](http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2008/wpp2008_text_tables.pdf)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [“Nigeria”](http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=694&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=38&pr.y=14). International Monetary Fund. Truy cập ngày 21 tháng 4 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-UN_4-0) [“Human Development Report 2009. Human development index trends: Table G”](http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf)(PDF). The United Nations. Truy cập ngày 31 tháng 10 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-5) [“The World Factbook”](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ni.html#People). Truy cập 10 tháng 2 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-6) [“BBC World Service”](http://www.bbc.co.uk/worldservice/specials/1624_story_of_africa/page56.shtml). Truy cập 10 tháng 2 năm 2015. **Watts Michael, State, Oil and Agriculture in Nigeria, Berkeley, 1987. Truy cập ngày 22 tháng 2 năm 2007.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-7) **Nigeria, Military Faces Daunting Challenges, AP Press International, ngày 3 tháng 3 năm 1984. Truy cập ngày 22 tháng 2 năm 2007.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-8) **Nigeria stays calms as leader toppled in bloodless coup, The Globe and Mail, ngày 28 tháng 8 năm 1985. Truy cập ngày 22 tháng 2 năm 2007.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-9) **Michael Holman, Nigeria, Politics; Religious Differences Intensify, Financial Times, ngày 24 tháng 2 năm 1986.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-10) **Bilski Andrew, “Broken Promises” Maclean, ngày 6 tháng 9 năm 1993.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-11) **Diamond, Larry, Kirk-Greene Anthony, Oyeleye Oyediran, Transition without End: Nigerian Politics and Civil Society Under Babangida.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-12) **“Nigerian Lawyer: Abacha accounts apparently in Switzerland, Luxembourg, France, and Germany”, AP press, ngày 10 tháng 1 năm 2000.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-13) **See, for instance, Rashid, Khadijat K. “Ethnicity and Sub-Nationalism in Nigeria: Movement for a Mid-West State/Ethnic Politics in Kenya and Nigeria/Federalism and Ethnic Conflict in Nigeria”, in African Studies Review, September, 2003.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-14) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-15) [http://www12.georgetown.edu/students/organizations/nscs/Thủ](http://www12.georgetown.edu/students/organizations/nscs/Th%E1%BB%A7)đôscholar/lancia2.html **^ “Collins Edomaruse, how Obasanjo cut UK, US to size”, by Andrew Young, This Day (Nigeria) -, ngày 20 tháng 7 năm 2006.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-16) **Golda. Elinor Burkett, p. 202.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-17) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-18) [http://www.africa-union.org/root/au/Conferences/Past/2006/November/SummitASA/summit.htm](http://www.africa-union.org/root/au/Conferences/Past/2006/November/SummitASA/summit.htm) **Shaw Timothy, The State of Nigeria: Oil Prices Power Bases and Foreign Policy, Canadian Journal of African Studies, Vol 18, no 2, 1984.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-19) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-20) [http://yorubanation.info/Default.htm](http://yorubanation.info/Default.htm)
- ^
**a** **ă** [http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L29819278.htm](http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L29819278.htm) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-22) [“The World Factbook”](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2147rank.html). Truy cập 10 tháng 2 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-23) [http://www.uni.edu/gai/Nigeria/Background/Standard5.html](http://www.uni.edu/gai/Nigeria/Background/Standard5.html) **D. N. Ogbonna, I. K. E. Ekweozor, F. U. Igwe (2002). “Waste Management: A Tool for Environmental Protection in Nigeria.” A Journal of the Human Environment, 31, (1) (February 2002).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-24) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-25) [http://ehp.niehs.nih.gov/members/2005/113-8/spheres.html](http://ehp.niehs.nih.gov/members/2005/113-8/spheres.html)Environmental Health Perspectives 113 (8), August 2005. Truy cập ngày 15 tháng 5 năm 2007. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-26) [“Nigeria”](http://www.economist.com/countries/Nigeria/profile.cfm?folder=Profile-FactSheet). The Economist. Truy cập 10 tháng 2 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-27) [“Nigeria”](http://books.google.com/books?id=fwuQ71ZbaOcC&pg=PA26#v=onepage&q&f=false). Google Books. Truy cập 30 tháng 9 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-28) [“Growing Apart”](http://books.google.com/books?id=T4-rlVeb1n0C&pg=PA168#v=onepage&q&f=false). Google Books. Truy cập 30 tháng 9 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-29) [“The New York Times Guide to Essential Knowledge, Second Edition”](http://books.google.com/books?id=-BIGv9vIoqcC&pg=PA1093#v=onepage&q&f=false). Google Books. Truy cập 30 tháng 9 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-30) [“Nigeria”](http://books.google.com/books?id=Q_lCFcabj0MC&pg=PA14#v=onepage&q&f=false). Google Books. Truy cập 30 tháng 9 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-31) [“WORLD POPULATION TO INCREASE BY 2.6 BILLION OVER NEXT 45 YEARS, WITH ALL GROWTH OCCURRING IN LESS DEVELOPED REGIONS”](http://www.un.org/News/Press/docs/2005/pop918.doc.htm). Truy cập 30 tháng 9 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-32) [“BBC NEWS”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/5072244.stm). Truy cập 10 tháng 2 năm 2015.
- ^
**a** **ă** [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/vm.html)CIA Factbook [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-34) [http://www.cdc.gov/nchstp/od/gap/countries/docs/04profiles/FY04%20OGAC%20Nigeria.Final.pdf](http://www.cdc.gov/nchstp/od/gap/countries/docs/04profiles/FY04%20OGAC%20Nigeria.Final.pdf) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-35) [“BBC NEWS”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3556777.stm). Truy cập 10 tháng 2 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-36) [“About this Collection – Country Studies”](http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Nigeria.pdf)(PDF). The Library of Congress. Truy cập 30 tháng 9 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-37) [“Nigeria Guide — National Geographic”](http://travel.nationalgeographic.com/places/cities/city_lagos.html). National Geographic. Truy cập 10 tháng 2 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-38) [“NIGERIA: Lagos, the mega-city of slums”](http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=60811). IRINnews. Truy cập 10 tháng 2 năm 2015. **Geographica: The complete Atlas of the world, “Nigeria”, (Random House, 2002).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-39) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-40) [http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690](http://www.migrationinformation.org/Feature/display.cfm?id=690) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-41) [“Multilingualism”](http://books.google.com/books?id=auI_WuBrWncC&pg=PA55#v=onepage&q&f=false). Google Books. Truy cập 30 tháng 9 năm 2015. **Adams, S. Black President: The Art and Legacy of Fela Anikulapo-Kuti: New Museum of Contemporary Art, New York, New York; This Is Lagos: Yabis Night, Music and Fela: Skoto Gallery, New York, New York [Exhibit]. African Arts v. 37 no. 1 (Spring 2004 Country.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-42) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-43) [“Mapping out the Global Muslim Population”](http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf)(PDF). Truy cập ngày 21 tháng 12 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-44) [“Nigeria”](http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127249.htm). Truy cập 10 tháng 2 năm 2015. **Owobi Angrew, Tiptoeing Through A Constitutional Minefield: The Great Sharia Controversy in Nigeria, Journal Of African law, Vol 48, No 2, 2002.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-45) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-46) [“Effect of the Bamako”](http://heapol.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/17/4/378). Truy cập 10 tháng 2 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-47) [“nigerdeltacongress.com”](http://www.nigerdeltacongress.com/barticles/brain_drain_the_nigerian_experie.htm). Truy cập 10 tháng 2 năm 2015. **VNEXPRESS** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-48) [Trò lừa 419, quốc nạn Nigeria](http://vnexpress.net/gl/vi-tinh/2003/11/3b9cd96c/)Truy cập 28/02/2011 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nigeria#cite_ref-49) [http://www.efccnigeria.org/index.php?option=com_content&task=view&id=686&Itemid=2](http://www.efccnigeria.org/index.php?option=com_content&task=view&id=686&Itemid=2)
|
|
|
|[Nigeria](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nigeria) [Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) [Quốc gia thành viên Khối Thịnh vượng chung Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Qu%E1%BB%91c_gia_th%C3%A0nh_vi%C3%AAn_Kh%E1%BB%91i_Th%E1%BB%8Bnh_v%C6%B0%E1%BB%A3ng_chung_Anh) [Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Qu%E1%BB%91c_gia_v%C3%A0_v%C3%B9ng_l%C3%A3nh_th%E1%BB%95_n%C3%B3i_ti%E1%BA%BFng_Anh) [Các nước khối G15](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_kh%E1%BB%91i_G15) [Cựu thuộc địa Anh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%E1%BB%B1u_thu%E1%BB%99c_%C4%91%E1%BB%8Ba_Anh) [Quốc gia châu Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Qu%E1%BB%91c_gia_ch%C3%A2u_Phi) [Các quốc gia thành viên của Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_th%C3%A0nh_vi%C3%AAn_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)
# Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa
[Trung Quốc (khu vực)](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c_%28khu_v%E1%BB%B1c%29). [Trung Quốc (định hướng)](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29).
|Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa|
|
|
|
|
![]()
|Quốc kỳ||Quốc huy|
|
|
Lãnh thổ nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa quản lý được thể hiện bằng màu đỏ
|Quốc ca|
|
|![]()
0:00
|Hành chính|
|Chính phủ||xã hội chủ nghĩa độc đảng|
|
|[Tập Cận Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_C%E1%BA%ADn_B%C3%ACnh) [Thủ tướng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Qu%E1%BB%91c_v%E1%BB%A5_vi%E1%BB%87n_Trung_Qu%E1%BB%91c) [Lý Khắc Cường](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Kh%E1%BA%AFc_C%C6%B0%E1%BB%9Dng) [Uỷ viên trưởng](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%A6y_vi%C3%AAn_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_%E1%BB%A6y_ban_Th%C6%B0%E1%BB%9Dng_v%E1%BB%A5_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_%C4%90%E1%BA%A1i_bi%E1%BB%83u_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_To%C3%A0n_qu%E1%BB%91c) [UBTV](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%A6y_ban_Th%C6%B0%E1%BB%9Dng_v%E1%BB%A5_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_%C4%90%E1%BA%A1i_bi%E1%BB%83u_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_To%C3%A0n_qu%E1%BB%91c_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) [Nhân đại](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BA%A1i_bi%E1%BB%83u_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_to%C3%A0n_qu%E1%BB%91c_%28Trung_Qu%E1%BB%91c%29) [Trương Đức Giang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BB%A9c_Giang) [Chính hiệp](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Hi%E1%BB%87p_th%C6%B0%C6%A1ng_Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Qu%E1%BB%91c) [Du Chính Thanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Du_Ch%C3%ADnh_Thanh) [chữ Hán giản thể](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83) [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-langlaw-1) [tiếng phổ thông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hoa_ph%E1%BB%95_th%C3%B4ng) [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-langlaw-1) [Bắc Kinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh) [39°55′B, 116°23′Đ](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa¶ms=39_55_N_116_23_E_type:country%289.596.961%29) [Thượng Hải](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_H%E1%BA%A3i) [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-2) ( [[a]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-5) [hạng 3/4](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)) % [[b]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-7) [UTC](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)+8) **Hình thành** [Tần thống nhất Trung Hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BB%91ng_nh%E1%BA%A5t_Trung_Hoa_c%E1%BB%A7a_T%E1%BA%A7n) người ( [[6]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-8) [hạng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n)) người ( [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-groups-9) [hạng 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n)) 144 người/km² ( [[8]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-10) [hạng 83](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)) [GDP](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)( [PPP](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%A9c_mua_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%C6%B0%C6%A1ng)) (2014) ( [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-imf2-11) [hạng 1](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_GDP_%28PPP%29&action=edit&redlink=1))
Bình quân đầu người: 12.893 $
[[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-imf2-11) [GDP](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)(danh nghĩa) (2014) ( [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-imf2-11) [hạng 2](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_GDP_danh_ngh%C4%A9a))
Bình quân đầu người: 7.572 $
[[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-imf2-11) [HDI](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)(2013) cao ( [[10]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-HDI-12) [hạng 91](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)) [Hệ số Gini](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_s%E1%BB%91_Gini)(2014) [[11]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-13) (cao) [[12]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-14) [Đơn vị tiền tệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87) [Nhân dân tệ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_t%E1%BB%87)(¥) ( [[c]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-15)
)
[CNY] [Tên miền Internet](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_mi%E1%BB%81n_qu%E1%BB%91c_gia_c%E1%BA%A5p_cao_nh%E1%BA%A5t) [Cách ghi ngày tháng](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch)
- năm-tháng-ngày
*hoặc*năm年tháng月ngày日 [Lái xe bên](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A1i_xe_b%C3%AAn_ph%E1%BA%A3i_v%C3%A0_b%C3%AAn_tr%C3%A1i) [[d]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-16) **Trung Quốc** ( [tiếng Trung](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung): 中国), cũng được gọi là **Trung Hoa Đại lục** (phân biệt với [Đài Loan](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan), [Ma Cao](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ma_Cao), [Hồng Kông](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng)), và **Hoa Lục**, với tên chính thức là nước **Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa**, là một quốc gia có chủ quyền nằm tại [Đông Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%81). Đây là quốc gia [đông dân cư nhất](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n) trên thế giới, với trên 1,35 tỷ. Trung Quốc là quốc gia độc đảng do [Đảng Cộng sản](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Trung_Qu%E1%BB%91c) cầm quyền, chính phủ trung ương đặt tại thủ đô [Bắc Kinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh). Chính phủ Trung Quốc thi hành quyền tài phán tại 22 [13] [tỉnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%89nh_%28Trung_Qu%E1%BB%91c%29), năm [khu tự trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khu_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_Trung_Qu%E1%BB%91c), bốn [đô thị trực thuộc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_tr%E1%BB%B1c_thu%E1%BB%99c_trung_%C6%B0%C6%A1ng_%28Trung_Qu%E1%BB%91c%29), và hai [khu hành chính đặc biệt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_khu_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh)là [Hồng Kông](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng)và [Ma Cao](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ma_Cao). Chính phủ nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa cũng tuyên bố chủ quyền đối với các lãnh thổ nắm dưới sự quản lý của Trung Hoa Dân Quốc ( [Đài Loan](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan)), cho [Đài Loan](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan_%28t%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa%29)là tỉnh thứ 23 của mình, yêu sách này gây tranh nghị do sự phức tạp của [vị thế chính trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%8B_th%E1%BA%BF_ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_%C4%90%C3%A0i_Loan)Đài Loan. [[14]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-18)
Trung Quốc có diện tích khoảng 9,6 triệu km², là quốc gia có
[diện tích lục địa lớn thứ nhì](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) trên thế giới, và là quốc gia có tổng diện tích lớn thứ ba hoặc thứ tư trên thế giới, tùy theo phương pháp đo lường. [15] Cảnh quan của Trung Quốc quảng đại và đa dạng, biến đổi từ những thảo nguyên rừng cùng các sa mạc [[e]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-20) [Gobi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sa_m%E1%BA%A1c_Gobi)và [Taklamakan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sa_m%E1%BA%A1c_Taklamakan)ở phía bắc khô hạn đến các khu rừng cận nhiệt đới ở phía nam có mưa nhiều hơn. Các dãy núi [Himalaya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Himalaya), [Karakoram](https://vi.wikipedia.org/wiki/Karakoram), [Pamir](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Pamir)và [Thiên Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_S%C6%A1n)phân tách Trung Quốc khỏi [Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_%C3%81)và [Trung Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_%C3%81). [Trường Giang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Giang)và [Hoàng Hà](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_H%C3%A0)lần lượt là sông dài thứ ba và thứ sáu trên thế giới, hai sông này bắt nguồn từ [cao nguyên Thanh Tạng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cao_nguy%C3%AAn_Thanh_T%E1%BA%A1ng)và chảy hướng về vùng bờ biển phía đông có dân cư đông đúc. Đường bờ biển của Trung Quốc dọc theo Thái Bình Dương và dài 14500 km, giáp với các biển: [Bột Hải](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99t_H%E1%BA%A3i_%28bi%E1%BB%83n%29), [Hoàng Hải](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_H%E1%BA%A3i), [biển Hoa Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Hoa_%C4%90%C3%B4ng)và [biển Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%B4ng). [Lịch sử Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Trung_Qu%E1%BB%91c) bắt nguồn từ một trong những văn minh cổ nhất thế giới, văn minh này phát triển tại lưu vực phì nhiêu của [Hoàng Hà](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_H%C3%A0) tại [bình nguyên Hoa Bắc](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ACnh_nguy%C3%AAn_Hoa_B%E1%BA%AFc). Trải qua hàng nghìn năm, hệ thống chính trị của Trung Quốc dựa trên các chế độ quân chủ kế tập, được gọi là [triều đại](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i_Trung_Qu%E1%BB%91c), khởi đầu với triều đại [Hạ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%A1) bán thần thoại ở lưu vực Hoàng Hà. Từ năm 221 TCN, khi [triều đại Tần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A7n) chinh phục các quốc gia khác để hình thành một đế quốc Trung Hoa, quốc gia trải qua nhiều lần mở rộng, đứt đoạn và cải cách. [Trung Hoa Dân Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Hoa_D%C3%A2n_Qu%E1%BB%91c_%281912-1949%29) lật đổ [triều đại Thanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) vào năm 1911, và thống trị [Trung Quốc đại lục](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c_%C4%91%E1%BA%A1i_l%E1%BB%A5c) cho đến năm 1949. Sau khi [Đế quốc Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) chiến bại trong [Chiến tranh thế giới thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), Cộng sản đảng đánh bại Quốc dân đảng tại Trung Quốc đại lục, và thiết lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa tại Bắc Kinh vào ngày 1 tháng 10 năm 1949, trong khi đó Quốc dân đảng dời chính phủ Trung Hoa Dân Quốc đến thủ đô hiện hành là [Đài Bắc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_B%E1%BA%AFc).
Trong hầu hết thời gian trong hai nghìn năm qua, kinh tế Trung Quốc lớn nhất và phức tạp nhất trên thế giới, với những chu kỳ hưng thịnh và suy thoái.
[[16]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-21) Kể từ khi tiến hành [17] [cải cách khai phóng](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_kinh_t%E1%BA%BF_Trung_Qu%E1%BB%91c)vào năm 1978, Trung Quốc trở thành một trong các nền kinh kế lớn có mức tăng trưởng nhanh nhất. Năm 2013, kinh tế Trung Quốc lớn thứ hai theo tổng GDP danh nghĩa và sức mua tương đương (PPP), và cũng là nhà xuất khẩu và nhập khẩu hàng hóa lớn nhất thế giới. Trung Quốc được công nhận là một [[18]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-ChinaBiggestTrader-23) [quốc gia vũ khí hạt nhân](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_c%C3%B3_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n)và có quân đội thường trực lớn nhất thế giới, với ngân sách quốc phòng lớn thứ nhì. Nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa trở thành một thành viên của [[19]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-ChineseNukes-24) [Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)từ năm 1971, khi chính thể này thay thế Trung Hoa Dân Quốc trong vị thế thành viên thường trực của [Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BA%A3o_an_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c). Trung Quốc cũng là thành viên của nhiều tổ chức đa phương chính thức và phi chính thức, trong đó có [WTO](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi), [APEC](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di%E1%BB%85n_%C4%91%C3%A0n_H%E1%BB%A3p_t%C3%A1c_Kinh_t%E1%BA%BF_ch%C3%A2u_%C3%81_-_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng), [BRICS](https://vi.wikipedia.org/wiki/BRICS), [SCO](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_H%E1%BB%A3p_t%C3%A1c_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_H%E1%BA%A3i), và [G-20](https://vi.wikipedia.org/wiki/G20_%28nh%C3%B3m_c%C3%A1c_n%E1%BB%81n_kinh_t%E1%BA%BF_l%E1%BB%9Bn%29). Trung Quốc là một cường quốc khu vực châu Á và được một số nhà bình luận mô tả là một [siêu cường tiềm năng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Si%C3%AAu_c%C6%B0%E1%BB%9Dng_ti%E1%BB%81m_n%C4%83ng). [[20]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-25) [[21]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-ChinaFuture-26)
## Mục lục
[1 Từ nguyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#T.E1.BB.AB_nguy.C3.AAn) [2 Lịch sử](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [3 Địa lý](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#.C4.90.E1.BB.8Ba_l.C3.BD) [4 Chính trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#Ch.C3.ADnh_tr.E1.BB.8B) [5 Quân sự](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#Qu.C3.A2n_s.E1.BB.B1) [6 Kinh tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#Kinh_t.E1.BA.BF) [7 Khoa học và kỹ thuật](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#Khoa_h.E1.BB.8Dc_v.C3.A0_k.E1.BB.B9_thu.E1.BA.ADt) [8 Cơ sở hạ tầng](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#C.C6.A1_s.E1.BB.9F_h.E1.BA.A1_t.E1.BA.A7ng) [9 Nhân khẩu](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#Nh.C3.A2n_kh.E1.BA.A9u) [10 Văn hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#V.C4.83n_h.C3.B3a) [11 Chú thích](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [12 Tham khảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#Tham_kh.E1.BA.A3o) [13 Liên kết ngoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Từ nguyên
|[
|
Quốc hiệu chính thức hiện nay của quốc gia là nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (
[tiếng Trung](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung): 中华人民共和国; [bính âm](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m): *Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó*; [Hán-Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phi%C3%AAn_%C3%A2m_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t): *Trung Hoa Nhân dân Cộng hòa quốc*). Tên gọi thông thường trong tiếng Trung là *Trung Quốc* ( [tiếng Trung](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung): 中国; [bính âm](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m): *Zhōngguó*) và *Trung Hoa* ( [tiếng Trung](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung): 中华; [bính âm](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m): *Zhōnghuá*).
Từ “Trung Quốc” xuất hiện sớm nhất trong “
[Thượng thư](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_Th%C6%B0)– [Tử tài](https://zh.wikipedia.org/wiki/s:%E5%B0%9A%E6%9B%B8/%E6%A2%93%E6%9D%90)“, viết rằng “Hoàng thiên kí phó trung quốc dân”, phạm vi chỉ là khu vực [Quan Trung](https://vi.wikipedia.org/wiki/Quan_Trung)-Hà Lạc vốn là nơi cư trú của người [Chu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Chu). Đến thời [Xuân Thu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xu%C3%A2n_Thu), nghĩa của “Trung Quốc” dần được mở rộng đến mức bao quát các nước [chư hầu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C6%B0_h%E1%BA%A7u_nh%C3%A0_Chu) lớn nhỏ trong khu vực trung hạ du Hoàng Hà. Sau đó, cương vực các nước chư hầu mở rộng, phạm vi “Trung Quốc” không ngừng mở rộng ra tứ phía. Từ thời Hán trở đi, triều dã và văn nhân học sĩ có tập quán gọi vương triều Trung Nguyên do người Hán lập nên là “Trung Quốc”. Do đó, các dân tộc phi Hán sau khi làm chủ Trung Nguyên cũng thường tự xem bản thân là “Trung Quốc”, như triều đại [Bắc Ngụy](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Ng%E1%BB%A5y) do người [Tiên Ti](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%C3%AAn_Ti) kiến lập tự xưng là “Trung Quốc” và gọi [Nam triều](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam-B%E1%BA%AFc_tri%E1%BB%81u_%28Trung_Qu%E1%BB%91c%29) là “Đảo Di”. Đồng thời kỳ, Nam triều do người Hán kiến lập tuy dời Trung Nguyên song vẫn tự xem bản thân là “Trung Quốc”, gọi Bắc triều là “Tác Lỗ”. [Kim](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Kim) và [Nam Tống](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%E1%BB%91ng) đều tự xưng là “Trung Quốc”, không thừa nhận đối phương là “Trung Quốc”. Do vậy, “Trung Quốc” còn bao gồm ý nghĩ về kế thừa văn hóa, và có chính thống. Tuy nhiên, trong suốt lịch sử, chưa có vương triều nào sử dụng “Trung Quốc” làm quốc danh chính thức. “Trung Quốc” trở thành quốc danh chính thức bắt đầu từ khi Trung Hoa Dân Quốc kiến lập vào năm 1912. [[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-tntq-27)
Triều đại đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc là
[Hạ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%A1), đương thời dân sống từ trước tại lưu vực trung hạ du Hoàng Hà tự xưng là “Hoa Hạ”, hoặc giản xưng là “Hoa”, “Hạ”. Từ “Hoa Hạ” xuất hiện sớm nhất là trong “ [Tả truyện](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A3_truy%E1%BB%87n)-Tương công nhị thập lục niên”, ghi rằng “sở thất Hoa Hạ”. [Khổng Dĩnh Đạt](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%E1%BB%95ng_D%C4%A9nh_%C4%90%E1%BA%A1t&action=edit&redlink=1) thời [Đường](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng) thì nói “Hoa Hạ vi Trung Quốc dã”. “Trung Hoa” là giản lược từ liên kết “Trung Quốc” và “Hoa Hạ”, ban đầu chỉ khu vực rộng lớn ở lưu vực trung hạ du Hoàng Hà. “Xuân Thu cốc lương truyện” quyển 1 “Ẩn công chú sơ” có viết rằng “Tần nhân năng viễn mộ Trung Hoa quân tử”. Sau này, phàm là thuộc khu vực quản lý của vương triều Trung Nguyên thì đều được gọi chung là “Trung Hoa”, ý chỉ toàn quốc. [22] [Hàn Ốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_%E1%BB%90c)thời Đường có câu “Trung Hoa địa hướng biên thành tẫn, ngoại quốc vân tòng đảo thượng lai”, đối lập giữa “Trung Hoa” và ngoại quốc. Do vậy, “Trung Quốc” cũng có thể gọi là Trung Hoa, gọi tắt là “Hoa”, người Hán cư trú tại hải ngoại có thể gọi là “Hoa kiều”, nếu đã nhập quốc tịch nước khác thì có thể gọi là “Hoa nhân ngoại tịch”. [[22]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-tntq-27)
## Lịch sử
### Tiền đế quốc
Bằng chứng khảo cổ học cho thấy rằng
[người](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8D_Ng%C6%B0%E1%BB%9Di) nguyên thủy cư trú tại Trung Quốc từ 250.000 đến 2,24 triệu năm trước. Một hang tại [23] [Chu Khẩu Điếm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Di_ch%E1%BB%89_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_B%E1%BA%AFc_Kinh_t%E1%BA%A1i_Chu_Kh%E1%BA%A9u_%C4%90i%E1%BA%BFm)(gần Bắc Kinh ngày nay) có những hóa thạch của họ Người có niên đại từ 680.000 đến 780.000 TCN. Các hóa thạch là [[24]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-autogenerated198-29) [người Bắc Kinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_B%E1%BA%AFc_Kinh), một ví dụ của giống *sử dụng lửa.* [người đứng thẳng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Homo_erectus) Trong di chỉ người Bắc Kinh cũng có những hài cốt của [[25]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-30) [người thông minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Homo_sapiens)có niên đại từ 18.000–11.000 TCN. Một số học giả khẳng định rằng một hình thức chữ viết nguyên thủy tồn tại ở Trung Quốc ngay từ 3000 TCN. [[26]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-31) [[27]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-32)
Theo truyền thuyết Trung Hoa, triều đại đầu tiên là
[Hạ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%A1), bắt đầu từ khoảng 2070 TCN. Tuy nhiên, triều đại này bị các sử gia cho là thần thoại cho đến các khai quật khoa học phát hiện ra những di chỉ đầu [28] [thời kỳ đồ đồng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng)tại [Nhị Lý Đầu](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_Nh%E1%BB%8B_L%C3%BD_%C4%90%E1%BA%A7u), [Hà Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Nam_%28Trung_Qu%E1%BB%91c%29)vào năm 1959. Vẫn chưa rõ về việc liệu các di chỉ này là tàn tích của triều Hạ hoặc của một văn hóa khác cùng thời kỳ. [[29]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-34) [[30]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-35)
Triều đại đầu tiên để lại các ghi chép lịch sử là
[Thương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Th%C6%B0%C6%A1ng) với thể chế phong kiến lỏng lẻo, định cư dọc Hoàng Hà tại miền Đông Trung Quốc từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 11 TCN. [31] [[32]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-37) [Giáp cốt văn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1p_c%E1%BB%91t_v%C4%83n)của triều Thương tiêu biểu cho dạng chữ viết Trung Quốc cổ nhất từng được phát hiện, và là tổ tiên trực tiếp của chữ Hán hiện đại. [[33]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-38) Triều Thương bị [[34]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-39) [triều Chu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Chu)chinh phục vào thế kỷ 12 TCN. Quyền lực tập trung của triều Chu dần suy yếu trước các chư hầu phong kiến, nhiều quốc gia độc lập cuối cùng xuất hiện từ triều Chu và liên tục tiến hành chiến tranh với nhau trong thời kỳ [Xuân Thu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xu%C3%A2n_Thu)kéo dài 300 năm. Đến thời [Chiến Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_Qu%E1%BB%91c)trong thế kỷ 5–3 TCN, quân chủ [bảy quốc gia hùng mạnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3y_c%C6%B0%E1%BB%9Dng_qu%E1%BB%91c_th%E1%BB%9Di_Chi%E1%BA%BFn_Qu%E1%BB%91c)đều xưng vương như thiên tử triều Chu.
### Thời đế quốc
Thời kỳ Chiến Quốc kết thúc vào năm 221 TCN, sau khi
[nước Tần](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc_T%E1%BA%A7n) [chinh phục sáu vương quốc khác](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BB%91ng_nh%E1%BA%A5t_Trung_Hoa_c%E1%BB%A7a_T%E1%BA%A7n) và thiết lập quốc gia Trung Hoa thống nhất đầu tiên. Tần vương Doanh Chính tuyên bố bản thân là “ [Thủy hoàng đế](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A7n_Th%E1%BB%A7y_Ho%C3%A0ng)“, tức hoàng đế đầu tiên, và tiến hành cải cách khắp Trung Quốc, đáng chú ý là cưỡng bách tiêu chuẩn hóa ngôn ngữ, đo lường, chiều dài trục xe, và tiền tệ. [Triều đại Tần](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A7n) chỉ tồn tại trong 15 năm, nó bị diệt vong không lâu sau khi Tần Thủy Hoàng băng hà, do các chính sách [Pháp gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p_gia) hà khắc và độc đoán dẫn đến nổi dậy rộng khắp. [[35]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Bodde1986-40) [[36]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Lewis2007-41) [Triều đại Hán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) cai trị Trung Quốc từ 206 TCN đến 220 CN, thiết lập một bản sắc văn hóa Hán bền vững trong dân cư và tồn tại cho đến nay. [[35]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Bodde1986-40) Triều đại Hán mở rộng đáng kể lãnh thổ thông qua các chiến dịch quân sự đến bán đảo Triều Tiên, Việt Nam, Mông Cổ và Trung Á, và cũng tạo điều kiện thiết lập [36] [Con đường tơ lụa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Con_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_t%C6%A1_l%E1%BB%A5a)tại Trung Á. Trung Quốc dần trở thành nền kinh tế lớn nhất của thế giới cổ đại. Triều Hán chọn [[37]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-42) [Nho giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o)làm hệ tư tưởng quốc gia, đây vốn là một tư tưởng triết học phát triển vào thời kỳ Xuân Thu. Mặc dù triều Hán chính thức bãi bỏ hệ tư tưởng chính thức của triều Tần là Pháp gia, song những thể chế và chính sách Pháp gia vẫn tồn tại và tạo thành nền tảng cho chính phủ triều Hán. [[38]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-43)
Sau khi triều Hán sụp đổ là một giai đoạn chia rẽ được mang tên
[Tam Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tam_Qu%E1%BB%91c). Sau một thời kỳ thống nhất dưới quyền [39] [triều đại Tây Tấn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BA%A5n), Trung Quốc tiếp tục chia rẽ trong các giai đoạn Đông Tấn- [Thập Lục Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C5%A9_H%E1%BB%93_th%E1%BA%ADp_l%E1%BB%A5c_qu%E1%BB%91c)và [Nam-Bắc triều](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam-B%E1%BA%AFc_tri%E1%BB%81u_%28Trung_Qu%E1%BB%91c%29). Năm 581, Trung Quốc tái thống nhất dưới quyền [triều đại Tùy](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%B9y). Tuy nhiên, triều đại Tùy suy yếu sau khi thất bại trong chiến tranh với [Cao Câu Ly](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cao_C%C3%A2u_Ly)kéo dài từ 598 đến 614. [[40]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-45) [[41]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-46)
Dưới các triều đại
[Đường](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng) và [Tống](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng), công nghệ và văn hóa Trung Quốc bước vào một thời kỳ hoàng kim. [[42]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-47) [Loạn An Sử](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lo%E1%BA%A1n_An_S%E1%BB%AD) trong thế kỷ 8 đã tàn phá quốc gia và khiến triều Đường suy yếu. Triều Tống là chính phủ đầu tiên trong lịch sử thế giới phát hành tiến giấy và là thực thể Trung Hoa đầu tiên thiết lập một hải quân thường trực. [43] Trong các thế kỷ 10 và 11, dân số Trung Quốc tăng lên gấp đôi, đến khoảng 100 triệu người, hầu hết là nhờ mở rộng canh tác lúa tại miền trung và miền nam, và sản xuất dư thừa lương thực. Thời Tống cũng chứng kiến một sự hưng thịnh của triết học và nghệ thuật, nghệ thuật phong cảnh và tranh chân dung đạt được trình độ mới về sự thành thục và độ phức tạp, [[44]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-49) và các tầng lớp tinh hoa trong xã hội tụ tập để chiêm ngưỡng nghệ thuật, chia sẻ tác phẩm của họ và giao dịch các tác phẩm quý báu. Thời Tống chứng kiến một sự phục hưng của Nho giáo, đối lập với sự phát triển của [[45]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-50) [Phật giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o)vào thời Đường. [[46]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-51)
Trong thế kỷ 13, Trung Quốc dần bị
[Đế quốc Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) chinh phục, [Tây Hạ](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_H%E1%BA%A1) và [Kim](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Kim) dần bị tiêu diệt. Năm 1271, đại hãn người Mông Cổ là [Hốt Tất Liệt](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%91t_T%E1%BA%A5t_Li%E1%BB%87t) thiết lập [triều đại Nguyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn); triều Nguyên chinh phục tàn dư cuối cùng của triều Tống vào năm 1279. Trước khi Mông Cổ xâm chiếm, dân số Trung Quốc là 120 triệu; song giảm xuống 60 triệu trong điều tra nhân khẩu năm 1300. Một nông dân tên là [47] [Chu Nguyên Chương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_Nguy%C3%AAn_Ch%C6%B0%C6%A1ng)lật đổ triều Nguyên vào năm 1368 và kiến lập [triều đại Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh). Thời Minh, Trung Quốc bước vào một thời kỳ hoàng kim khác, phát triển một trong những lực lượng hải quân mạnh nhất trên thế giới và có một nền kinh tế giàu có và thịnh vượng, trong khi phát triển về nghệ thuật và văn hóa. Trong giai đoạn này, [Trịnh Hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%8Bnh_H%C3%B2a)dẫn đầu các chuyến thám hiểm vượt đại dương, tiến xa nhất là đến [châu Phi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_Phi). Trong những năm đầu thời Minh, thủ đô của Trung Quốc được chuyển từ [[48]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-53) [Nam Kinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_Kinh)đến [Bắc Kinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Kinh). Cũng trong thời Minh, các triết gia như [Vương Dương Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_D%C6%B0%C6%A1ng_Minh)tiếp tục phê bình và phát triển lý học với những khái niệm về cá nhân chủ nghĩa và đạo đức bẩm sinh. [[49]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-54) [Triều Thanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh) kéo dài từ năm 1644 đến năm 1912, là triều đại đế quốc cuối cùng của Trung Quốc. Trong thế kỷ 19, triều đại này phải đương đầu với chủ nghĩa đế quốc phương Tây trong [Chiến tranh Nha phiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nha_phi%E1%BA%BFn). Trung Quốc buộc phải ký các [hiệp ước bất bình đẳng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_b%E1%BA%A5t_b%C3%ACnh_%C4%91%E1%BA%B3ng), trả bồi thường, cho phép người ngoại quốc có đặc quyền ngoại giao và nhượng [Hồng Kông](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng) cho người Anh vào năm 1842. [50] [Chiến tranh Thanh-Nhật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Thanh-Nh%E1%BA%ADt)(1894–95) dẫn đến việc triều Thanh mất ảnh hưởng tại [Triều Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), cũng như phải nhượng Đài Loan cho [Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n). Trong những năm 1850 và 1860, cuộc nổi dậy [[51]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-56) [Thái Bình Thiên Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_Thi%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c)đã tàn phá miền nam Trung Quốc.
### Thời Dân Quốc (1912–1949)
[Franklin D. Roosevelt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Franklin_D._Roosevelt), và Thủ tướng Anh Quốc [Winston Churchill](https://vi.wikipedia.org/wiki/Winston_Churchill).
Ngày 1 tháng 1 năm 1912, Trung Hoa Dân Quốc được thành lập,
[Tôn Trung Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Trung_S%C6%A1n) của [Quốc dân đảng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c_Qu%E1%BB%91c_D%C3%A2n_%C4%90%E1%BA%A3ng) được tuyên bố là đại tổng thống lâm thời. Tuy nhiên, sau đó chức đại tổng thống được trao cho cựu đại thần của triều Thanh là [52] [Viên Thế Khải](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%C3%AAn_Th%E1%BA%BF_Kh%E1%BA%A3i), nhân vật này tuyên bố bản thân là [hoàng đế của Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Trung_Hoa_%281915-1916%29)vào năm 1915. Do đối diện với chỉ trích và phản đối rộng khắp trong [quân Bắc Dương](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_B%E1%BA%AFc_D%C6%B0%C6%A1ng)của mình, Viên Thế Khải buộc phải thoái vị và tái lập chế độ cộng hòa. [[53]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-58)
Sau khi Viên Thế Khải mất năm 1916, Trung Quốc bị tan vỡ về chính trị. Chính phủ đặt tại Bắc Kinh được quốc tế công nhận song bất lực trên thực tế; các quân phiệt địa phương kiểm soát hầu hết lãnh thổ.
[[54]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-59) Đến cuối thập niên 1920, Quốc dân đảng dưới sự lãnh đạo của [55] [Tưởng Giới Thạch](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%E1%BB%9Fng_Gi%E1%BB%9Bi_Th%E1%BA%A1ch)thống nhất quốc gia dưới quyền quản lý của họ sau một loạt hành động khéo léo về quân sự và chính trị, được gọi chung là [Bắc phạt](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_ph%E1%BA%A1t_%281926-1928%29). [[56]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-61) Quốc dân đảng chuyển thủ đô đến Nam Kinh và thi hành “huấn chính”, một giai đoạn trung gian của phát triển chính trị được phác thảo trong chương trình [[57]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-62) [Tam Dân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Tam_d%C3%A2n)của Tôn Trung Sơn nhằm biến đổi Trung Quốc thành một quốc gia dân chủ hiện đại. [[58]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-63) Chia rẽ về chính trị tại Trung Quốc gây khó khăn cho Tưởng Giới Thạch trong việc chiến đấu với lực lượng Cộng sản trong [[59]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-64) [nội chiến](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Trung_Qu%E1%BB%91c)từ năm 1927. Cuộc chiến này tiếp tục với thắng lợi của Quốc dân đảng, đặc biệt là sau khi lực lượng Cộng sản triệt thoái trong [Trường chinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BA%A1n_l%C3%BD_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_chinh), kéo dài cho đến khi Nhật Bản xâm lược và [sự biến Tây An](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_bi%E1%BA%BFn_T%C3%A2y_An)năm 1936 buộc Tưởng Giới Thạch phải đối đầu với Đế quốc Nhật Bản. [[60]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-65) [Chiến tranh Trung-Nhật](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Trung-Nh%E1%BA%ADt) (1937–1945) là một mặt trận của [Chiến tranh thế giới thứ hai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), thúc đẩy một liên minh miễn cưỡng giữa hai phe Quốc dân và Cộng sản. Nhật Bản đầu hàng vô điều kiện Trung Quốc vào năm 1945. Đài Loan, bao gồm cả [Bành Hồ](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A0nh_H%E1%BB%93), được đặt dưới quyền quản lý của Trung Hoa Dân Quốc. Trung Quốc đóng vai trò là quốc gia chiến thắng song bị tàn phá và tài chính kiệt quệ. Sự thiếu tin tưởng giữa hai phe Quốc dân và Cộng sản khiến [nội chiến tái khởi động](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c-C%E1%BB%99ng_n%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_l%E1%BA%A7n_th%E1%BB%A9_hai). Năm 1947, hiến pháp được thiết lập, song do xung đột đang diễn ra, nhiều quy định trong Hiến pháp Trung Hoa Dân Quốc chưa từng được thực thi tại Trung Quốc đại lục. [[61]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-66)
### Thời Cộng hòa Nhân dân (1949–nay)
Đại tác chiến trong Nội chiến Trung Quốc kết thúc vào năm 1949 với kết quả là lực lượng Cộng sản kiểm soát hầu hết Trung Quốc đại lục, Quốc dân đảng triệt thoái ra ngoài khơi với lãnh thổ chỉ còn Đài Loan,
[Hải Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_Nam), và các đảo nhỏ. Ngày 1 tháng 10 năm 1949, nhà lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc là [Mao Trạch Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Mao_Tr%E1%BA%A1ch_%C4%90%C3%B4ng) tuyên bố thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Năm 1950, [62] [Quân Giải phóng Nhân dân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Qu%E1%BB%91c)đánh chiếm Hải Nam từ Trung Hoa Dân Quốc và chiếm đóng [[63]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-68) [Tây Tạng](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng). Tuy nhiên, tàn quân Quốc Dân đảng tiếp tục tiến hành nổi dậy ở miền tây Trung Quốc trong suốt thập niên 1950. [[64]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-69) [[65]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-70)
Mao Trạch Đông khuyến khích tăng trưởng dân số, và dân số Trung Quốc tăng từ khoảng 550 triệu lên trên 900 triệu trong thời gian ông lãnh đạo.
Tuy nhiên, kế hoạch cải cách kinh tế và xã hội quy mô lớn mang tên [66] [Đại nhảy vọt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_nh%E1%BA%A3y_v%E1%BB%8Dt)khiến cho [hàng chục triệu](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BA%A1n_%C4%91%C3%B3i_l%E1%BB%9Bn_%E1%BB%9F_Trung_Qu%E1%BB%91c)người thiệt mạng từ năm 1958 đến năm 1961, hầu hết là do chết đói. Từ 1 đến 2 triệu địa chủ bị hành quyết vì tội “phản cách mạng.” [[67]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Akbar2010-72) Năm 1966, Mao Trạch Đông cùng các đồng minh của ông tiến hành [[68]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-73) [Đại cách mạng Văn hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_v%C4%83n_h%C3%B3a), kéo theo một giai đoạn tố cáo chính trị lẫn nhau và biến động xã hội kéo dài đến khi Mao Trạch Đông từ trần vào năm 1976. Trong tháng 10 năm 1971, nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa [thay thế Trung Hoa Dân Quốc tại Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%8B_quy%E1%BA%BFt_2758_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BA%A1i_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), giành được ghế một ủy viên thường trực của Hội đồng Bảo an. [[69]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-74)
Sau khi Mao Trạch Đông từ trần 1976 và vụ bắt giữ bè phái mang tên
[Tứ nhân bang](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%A9_nh%C3%A2n_bang), [Đặng Tiểu Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Ti%E1%BB%83u_B%C3%ACnh) lên nắm quyền và lãnh đạo quốc gia đến cải cách kinh tế quan trọng. Đảng Cộng sản sau đó nới lỏng kiểm soát của chính phủ đối với đời sống cá nhân của công dân và các [công xã nhân dân](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_x%C3%A3_nh%C3%A2n_d%C3%A2n) bị bãi bỏ nhằm tạo điều kiện cho thuê đất tư nhân. Sự kiện này đánh dấu Trung Quốc chuyển đổi từ kinh tế kế hoạch sang kinh tế hỗn hợp, với sự gia tăng của môi trường thị trường mở. Trung Quốc thông qua hiến pháp hiện hành vào ngày 4 tháng 1 năm 1982. Năm 1989, hành động [70] [trấn áp bạo lực](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%B1_ki%E1%BB%87n_Thi%C3%AAn_An_M%C3%B4n)các cuộc biểu tình của sinh viên tại [quảng trường Thiên An Môn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Thi%C3%AAn_An_M%C3%B4n)khiến chính phủ Trung Quốc bị nhiều quốc gia chỉ trích và áp đặt chế tài. [[71]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-76) [Giang Trạch Dân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Giang_Tr%E1%BA%A1ch_D%C3%A2n), [Lý Bằng](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_B%E1%BA%B1ng) và [Chu Dung Cơ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_Dung_C%C6%A1) lãnh đạo quốc gia trong thập niên 1990. Trong thời gian họ cầm quyền, thành tích kinh tế của Trung Quốc đưa khoảng 150 triệu nông dân khỏi bần cùng và duy trì tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội bình quân năm là 11,2%. [[72]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_h-77) Trung Quốc chính thức gia nhập [73] [Tổ chức Thương mại Thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)vào năm 2001, và duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế cao dưới quyền lãnh đạo của [Hồ Cẩm Đào](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_C%E1%BA%A9m_%C4%90%C3%A0o)và [Ôn Gia Bảo](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%94n_Gia_B%E1%BA%A3o)trong thập niên 2000. Tuy nhiên, tăng trưởng nhanh chóng cũng có tác động nghiêm trọng đến tài nguyên và môi trường quốc gia, [[74]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-79) và dẫn đến chuyển dịch lớn trên phương diện xã hội. [[75]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_j-80) [[76]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_k-81) Chất lượng sinh hoạt tiếp tục được cải thiện nhanh chóng bất chấp [[77]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_l-82) [khủng hoảng cuối thập niên 2000](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_suy_tho%C3%A1i), song kiểm soát chính trị tập trung vẫn chặt chẽ. Trong tháng 11 năm 2012, Tập Cận Bình kế nhiệm Hồ Cẩm Đào trong vai trò Tổng bí thư của Đảng Cộng sản. [[78]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-83) [[79]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-XiJinpingLiKeqiang-84)
## Địa lý
Trung Quốc là quốc gia lớn thứ nhì trên thế giới xét theo diện tích đất
sau [80] [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga), và là quốc gia lớn thứ ba hoặc bốn về tổng diện tích, sau Nga, [Canada](https://vi.wikipedia.org/wiki/Canada), và có thể là Hoa Kỳ. Tổng diện tích của Trung Quốc thường được tuyên bố là khoảng 9.600.000 km [[f]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-86) 2(3.700.000 sq mi). Số liệu diện tích cụ thể dao động từ 9.572.900 km [[81]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-87) 2(3.696.100 sq mi) theo *,* [Encyclopædia Britannica](https://vi.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica) 9.596.961 km [[82]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-archive-88) 2(3.705.407 sq mi) theo Niên giám Nhân khẩu Liên Hiệp Quốc, đến 9.596.960 km [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-UN_Stat-3) 2(3.705.410 sq mi) theo [CIA World Factbook](https://vi.wikipedia.org/wiki/CIA_World_Factbook). [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-CIA-6)
Trung Quốc có tổng chiều dài đường biên giới trên bộ lớn nhất thế giới, với 22.117 km (13.743 mi) từ cửa sông
[Áp Lục](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81p_L%E1%BB%A5c) đến [vịnh Bắc Bộ](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%8Bnh_B%E1%BA%AFc_B%E1%BB%99). Trung Quốc có biên giới với 14 quốc gia khác, giữ vị trí số một thế giới cùng với Nga. [5] Trung Quốc bao gồm phần lớn Đông Á, giáp với [[83]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-89) [Việt Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), [Lào](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A0o), [Myanmar](https://vi.wikipedia.org/wiki/Myanmar), [Ấn Độ](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), [Bhutan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bhutan), [Nepal](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nepal), [Pakistan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pakistan) , [[g]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-90) [Afghanistan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Afghanistan), [Tajikistan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tajikistan), [Kyrgyzstan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kyrgyzstan), [Kazakhstan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kazakhstan), [Nga](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nga), [Mông Cổ](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95), và [Triều Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn). Ngoài ra, [Hàn Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c), [Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), [Philippines](https://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines)cũng lân cận với Trung Quốc qua biển.
Lãnh thổ Trung Quốc nằm giữa các vĩ độ 18° và 54° Bắc, các kinh độ 73° và 135° Đông. Cảnh quan của Trung Quốc biến đổi đáng kể trên lãnh thổ rộng lớn của mình. Tại phía đông, dọc theo bờ biển
[Hoàng Hải](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_H%E1%BA%A3i) và [biển Hoa Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Hoa_%C4%90%C3%B4ng), có các đồng bằng phù sa rộng và dân cư đông đúc, trong khi các thảo nguyên rộng lớn chiếm ưu thế ở rìa của cao nguyên nguyên Nội Mông. Đồi và các dãy núi thấp chi phối địa hình tại [Hoa Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_Nam), trong khi miền trung-đông có những châu thổ của hai sông lớn nhất Trung Quốc là [Hoàng Hà](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_H%C3%A0) và [Trường Giang](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Giang). Các sông lớn khác là [Tây Giang](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Giang_%28s%C3%B4ng_Trung_Qu%E1%BB%91c%29), [Hoài Hà](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0i_H%C3%A0), [Mê Kông](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%AA_K%C3%B4ng) (Lan Thương), [Brahmaputra](https://vi.wikipedia.org/wiki/Brahmaputra) (Yarlung Tsangpo) và [Amur](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Amur) (Hắc Long Giang). Ở phía tây có các dãy núi lớn, nổi bật nhất là [Himalaya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Himalaya). Ở phía bắc có các cảnh quan khô hạn, như [sa mạc Gobi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sa_m%E1%BA%A1c_Gobi) và [sa mạc Taklamakan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sa_m%E1%BA%A1c_Taklamakan). Đỉnh cao nhất thế giới là [núi Everest](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi_Everest) (8.848m) nằm trên biên giới Trung Quốc-Nepal. Điểm thấp nhất của Trung Quốc, và thấp thứ ba trên thế giới, là lòng [84] [hồ Ngải Đinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Ng%E1%BA%A3i_%C4%90inh)(−154m) tại [bồn địa Turpan](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%93n_%C4%91%E1%BB%8Ba_Turpan&action=edit&redlink=1). [[85]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-92)
Mùa khô và gió mùa ẩm chi phối phần lớn khí hậu Trung Quốc, dẫn đến khác biệt nhiệt độ rõ rệt giữa mùa đông và mùa hạ. Trong mùa đông, gió bắc tràn xuống từ các khu vực có vĩ độ cao với đặc điểm là lạnh và khô; trong mùa hạ, gió nam từ các khu vực duyên hải có vĩ độ thấp có đặc điểm là ấm và ẩm.
Khí hậu Trung Quốc có sự khác biệt giữa các khu vực do địa hình phức tạp cao độ. Một vấn đề môi trường lớn tại Trung Quốc là việc các hoang mạc tiếp tục mở rộng, đặc biệt là sa mạc Gobi. [86] [[87]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-94) [[88]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_au-95)
### Đa dạng sinh học
Trung Quốc là một trong 17 quốc gia đa dạng sinh học siêu cấp trên thế giới,
nằm trên hai khu vực sinh thái lớn của thế giới là Cổ Bắc phương (Palearctic) và [89] [Indomalaya](https://vi.wikipedia.org/wiki/Indomalaya)(Đông Dương). Theo một đánh gia, Trung Quốc có trên 34.687 loài động vật và [thực vật có mạch](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_m%E1%BA%A1ch), do vậy là quốc gia đa dạng sinh học cao thứ ba trên thế giới, sau [Brasil](https://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil)và [Colombia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Colombia). Trung Quốc ký kết Công ước về đa dạng sinh học [[90]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-97) [Rio de Janeiro](https://vi.wikipedia.org/wiki/Rio_de_Janeiro)vào tháng 6 năm 1992, và trở thành một bên của công ước vào tháng 1 năm 1993. [[91]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-98)
Trung Quốc là nơi sinh sống của ít nhất 551 loài thú (nhiều thứ ba thế giới),
1.221 loài chim (thứ tám), [92] 424 loài bò sát (thứ bảy) [[93]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-100) và 333 loài động vật lưỡng cư (thứ bảy). [[94]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-101) Trung Quốc là quốc gia đa dạng sinh học ở mức độ cao nhất trong mỗi hạng mục ngoài vùng nhiệt đới. Động vật hoang dã tại Trung Quốc chia sẻ môi trường sống và chịu áp lực gay gắt từ lượng dân cư đông nhất thế giới. Ít nhất có 840 loài động vật bị đe dọa, dễ bị tổn thương, hoặc gặp nguy hiểm tuyệt chủng địa phương tại Trung Quốc, phần lớn là do hoạt động của con người như phá hoại môi trường sống, ô nhiễm và săn bắn phi pháp để làm thực phẩm, lấy da lông và làm nguyên liệu cho [[95]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-102) [Trung dược](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_y). Động vật hoang dã gặp nguy hiểm được pháp luật bảo hộ, tính đến năm 2005, Trung Quốc có trên 2.349 khu bảo tồn tự nhiên, bao phủ một tổng diện tích là 149,95 triệu ha, tức 15% tổng diện tích của Trung Quốc. [[96]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-103) [[97]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-104)
Trung Quốc có trên 32.000 loài thực vật có mạch,
và là nơi có nhiều loại rừng. Những khu rừng [98] [thông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0nh_Th%C3%B4ng)lạnh chiếm ưu thế tại miền bắc của quốc gia, là nơi sinh sống của các loài động vật như [nai sừng tấm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Alces_alces)và [gấu đen](https://vi.wikipedia.org/wiki/G%E1%BA%A5u_ng%E1%BB%B1a), cùng với hơn 120 loài chim. Tầng dưới của rừng thông ẩm có thể gồm các bụi tre. Trên các vùng núi cao của [[99]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-rough_guide-106) [bách xù](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1ch_x%C3%B9)và [thủy tùng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7y_t%C3%B9ng), thay thế cho tre là [đỗ quyên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi_%C4%90%E1%BB%97_quy%C3%AAn). Các khu rừng cận nhiệt đới chiếm ưu thế tại miền trung và miền nam Trung Quốc, là nơi sinh sống của của khoảng 146.000 loài thực vật. Những khu rừng mưa nhiệt đới và theo mùa bị hạn chế tại [[99]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-rough_guide-106) [Vân Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A2n_Nam)và [Hải Nam](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_Nam), song bao gồm một phần tư tổng số loài động thực vật phát hiện được tại Trung Quốc. Ghi nhận được trên 10.000 loài [[99]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-rough_guide-106) [nấm](https://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BA%A5m)tại Trung Quốc, và trong số đó có gần 6.000 loài nấm bậc cao. [[100]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-107) [[101]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-108)
## Chính trị
Nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa là một quốc gia xã hội chủ nghĩa công khai tán thành chủ nghĩa cộng sản. Chính phủ Trung Quốc được mô tả là cộng sản và xã hội chủ nghĩa, song cũng chuyên chế và xã đoàn,
với những hạn chế nghiêm ngặt trong nhiều lĩnh vực, đáng chú ý nhất là truy cập tự do Internet, tự do báo chí, tự do hội họp, quyền có con, tự do hình thành các tổ chức xã hội và tự do tôn giáo. [102] Hệ thống chính trị, tư tưởng, và kinh tế hiện tại của Trung Quốc được các lãnh đạo nước này gọi lần lượt là “ [[103]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-freedomhouse-110) [chuyên chính dân chủ nhân dân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chuy%C3%AAn_ch%C3%ADnh_d%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_nh%C3%A2n_d%C3%A2n)“, “ [chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_x%C3%A3_h%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BA%B7c_s%E1%BA%AFc_Trung_Qu%E1%BB%91c)” và “ [kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_x%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a&action=edit&redlink=1)“. [[104]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-111) [Đảng Cộng sản Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Trung_Qu%E1%BB%91c) nắm quyền thống trị quốc gia, quyền lực của đảng này được ghi trong hiến pháp của Trung Quốc. Hệ thống tuyển cử của Trung Quốc có phân cấp, theo đó các đại hội đại biểu nhân dân địa phương (cấp [105] [hương](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C6%B0%C6%A1ng_%28Trung_Qu%E1%BB%91c%29)và cấp [huyện](https://vi.wikipedia.org/wiki/Huy%E1%BB%87n_%28Trung_Qu%E1%BB%91c%29)) được tuyển cử trực tiếp, và toàn bộ các cấp đại hội đại biểu nhân dân từ cấp cao hơn cho đến toàn quốc được tuyển cử gián tiếp bởi đại hội đại biểu nhân dân ở cấp ngay bên dưới. Hệ thống chính trị được phân quyền, và các lãnh đạo cấp tỉnh và phó tỉnh có quyền tự trị đáng kể. Tại Trung Quốc còn có các chính đảng khác, được gọi là ‘đảng phái dân chủ’, những tổ chức này tham gia [[106]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-cfr-113) [Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BA%A1i_bi%E1%BB%83u_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_to%C3%A0n_qu%E1%BB%91c_%28Trung_Qu%E1%BB%91c%29)(Nhân đại) và [Hội nghị Hiệp thương chính trị nhân dân Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_ngh%E1%BB%8B_Hi%E1%BB%87p_th%C6%B0%C6%A1ng_Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Qu%E1%BB%91c)(Chính hiệp). [[107]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-114) [Chủ tịch nước Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_t%E1%BB%8Bch_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) là nguyên thủ quốc gia trên danh nghĩa, đóng vai trò là người đứng đầu về mặt lễ nghi và do Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc bầu ra. [Thủ tướng Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Trung_Qu%E1%BB%91c) là nhân vật lãnh đạo chính phủ, chủ trì [Quốc vụ viện](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_v%E1%BB%A5_vi%E1%BB%87n_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) gồm bốn phó thủ tướng cùng người đứng đầu các bộ và ủy ban cấp bộ. Chủ tịch nước đương nhiệm là [Tập Cận Bình](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_C%E1%BA%ADn_B%C3%ACnh), ông cũng là Tổng Bí thư của Đảng Cộng sản Trung Quốc và Chủ tịch [Quân ủy Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%A6y_ban_Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa), do vậy ông là lãnh đạo tối cao của Trung Quốc. Thủ tướng đương nhiệm là [79] [Lý Khắc Cường](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Kh%E1%BA%AFc_C%C6%B0%E1%BB%9Dng), ông cũng là một thành viên cấp cao của [Ban Thường vụ Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ban_Th%C6%B0%E1%BB%9Dng_v%E1%BB%A5_B%E1%BB%99_Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Trung_Qu%E1%BB%91c), một cơ cấu quyết định hàng đầu của Trung Quốc trong thực tế. [[108]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-115)
### Hành chính
Nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa quản lý về hành chính 22
[tỉnh](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%89nh_%28Trung_Qu%E1%BB%91c%29) và nhìn nhận Đài Loan là tỉnh thứ 23, song Đài Loan hiện đang được Trung Hoa Dân Quốc quản lý một cách độc lập, chính thể này tranh chấp với yêu sách của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Trung Quốc còn có năm phân khu được gọi chính thức là [109] [khu tự trị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khu_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_Trung_Qu%E1%BB%91c), mỗi khu dành cho một dân tộc thiểu số được chỉ định; bốn [đô thị trực thuộc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_tr%E1%BB%B1c_thu%E1%BB%99c_trung_%C6%B0%C6%A1ng_%28Trung_Qu%E1%BB%91c%29); và hai [khu hành chính đặc biệt](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_khu_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh)được hưởng quyền tự trị chính trị nhất định. 22 tỉnh, năm khu tự trị, bốn đô thị trực thuộc có thể được gọi chung là “ [Trung Quốc đại lục](https://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c_%C4%91%E1%BA%A1i_l%E1%BB%A5c)“, thuật ngữ này thường không bao gồm các khu hành chính đặc biệt [Hồng Kông](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng)và [Ma Cao](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ma_Cao).
|Tỉnh (省)|
|Khu tự trị (自治区)||Thành thị trực thuộc (直辖市)||Khu hành chính đặc biệt (特别行政区)|
|
||
|[Các đảo trên biển Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tam_Sa)
(tranh chấp)
### Quan hệ đối ngoại
[Robert Gates](https://vi.wikipedia.org/wiki/Robert_Gates)tại Bắc Kinh vào năm 2011.
Tính đến ngày 31 tháng 7 năm 2011, nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa có quan hệ ngoại giao với 172 quốc gia (trong đó có
[Palestine](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_quy%E1%BB%81n_Qu%E1%BB%91c_gia_Palestine), [quần đảo Cook](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Cook) và [Niue](https://vi.wikipedia.org/wiki/Niue)). Tính hợp pháp của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa là vấn đề tranh chấp đối với Trung Hoa Dân Quốc và một vài quốc gia khác (tính đến tháng 7 năm 2014 có 22 quốc gia có quan hệ ngoại giao chính thức với Trung Hoa Dân Quốc [110] ). Năm 1971, nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thay thế Trung Hoa Dân Quốc trong vị thế là đại diện duy nhất của Trung Quốc tại Liên Hiệp Quốc và vị thế là một trong năm thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc. [[111]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-118) Trung Quốc là một cựu thành viên và cựu lãnh đạo của [[112]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_r-119) [Phong trào không liên kết](https://vi.wikipedia.org/wiki/Phong_tr%C3%A0o_kh%C3%B4ng_li%C3%AAn_k%E1%BA%BFt), và vẫn nhìn nhận bản thân là nước bênh vực cho những quốc gia đang phát triển. Trung Quốc là một thành viên trong nhóm [[113]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_2009-120) [BRICS](https://vi.wikipedia.org/wiki/BRICS)cùng với Brasil, Nga, Ấn Độ và Nam Phi. [[114]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-121)
Theo
[chính sách một Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_s%C3%A1ch_m%E1%BB%99t_Trung_Qu%E1%BB%91c), chính phủ trung ương tại Bắc Kinh đặt điều kiện tiên quyết để thiết lập quan hệ ngoại giao là các quốc gia khác phải thừa nhận yêu sách của họ đối với Đài Loan và đoạn tuyệt các quan hệ chính thức với chính phủ Trung Hoa Dân Quốc. Các quan chức Trung Quốc nhiều lần kháng nghị khi các quốc gia khác tiến hành đàm phán ngoại giao với Đài Loan, đặc biệt là trong vấn đề giao dịch vũ khí. [115] Trung Quốc cũng kháng nghị những hội nghị chính trị giữa các quan chức chính phủ ngoại quốc và [[116]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-123) [Đạt Lai Lạt Ma thứ 14](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tenzin_Gyatso). [[117]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-124)
Phần lớn chính sách ngoại giao hiện hành của Trung Quốc được tường thuật là dựa trên “Năm nguyên tắc cùng tồn tại hòa bình” của Thủ tướng
[Chu Ân Lai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_%C3%82n_Lai), và cũng được thúc đẩy bởi khái niệm “hòa nhi bất đồng”, theo đó khuyến khích quan hệ ngoại giao giữa các quốc gia bất kể khác biệt về ý thức hệ. Trung Quốc có quan hệ kinh tế và quân sự thân cận với Nga, [118] và hai quốc gia thường nhất trí khi bỏ phiếu tại Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc. [[119]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-126) [[120]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-127) [[121]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-128) [[122]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-129)
Ngoài yêu sách đối với Đài Loan, Trung Quốc cũng tham dự một số tranh chấp lãnh thổ quốc tế khác. Kể từ thập niên 1990, Trung Quốc tham dự các cuộc đàm phán nhằm giải quyết tranh chấp về biên giới trên bộ, trong đó có tranh chấp biên giới với Ấn Độ và một biên giới chưa phân định với
[Bhutan](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bhutan). Ngoài ra, Trung Quốc còn tham dự các tranh chấp đa phương quanh quyền chiếm hữu một số đảo nhỏ trên [biển Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%B4ng) và [biển Hoa Đông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Hoa_%C4%90%C3%B4ng), gồm [bãi cạn Scarborough](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A3i_c%E1%BA%A1n_Scarborough) , [123] [quần đảo Senkaku](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Senkaku) [[124]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-131) [quần đảo Hoàng Sa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Ho%C3%A0ng_Sa)và [quần đảo Trường Sa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Sa). [[125]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-132)
Trung Quốc thường được tán tụng là một
[siêu cường tiềm năng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Si%C3%AAu_c%C6%B0%E1%BB%9Dng_ti%E1%BB%81m_n%C4%83ng), một số nhà bình luận cho rằng phát triển kinh tế nhanh chóng, phát triển năng lực quân sự, dân số rất đông, và ảnh hưởng quốc tế gia tăng là những dấu hiệu cho thấy Trung Quốc sẽ giữ vị thế nổi bật trên toàn cầu trong thế kỷ 21. [[21]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-ChinaFuture-26) Một số học giả lại đặt câu hỏi về định nghĩa “siêu cường”, lý luận rằng chỉ riêng kinh tế lớn sẽ không giúp Trung Quốc trở thành siêu cường, và lưu ý rằng Trung Quốc thiếu ảnh hưởng quân sự và văn hóa như Hoa Kỳ. [126] [[127]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-134)
## Quân sự
Khoa học và kỹ thuật trong Công nghiệp quốc phòng của Cộng hòa nhân dân Trung Hoa hầu hết được đặc nền móng khi Liên Xô đầu tư mạnh mẽ vào Trung Quốc vào những năm 1950. Và phần lớn các vũ khí quan trọng của Liên Xô đã được cấp giấy phép để sản xuất tại Trung Quốc. Cũng như Liên Xô đã giúp đỡ phát triển công nghệ hạt nhân và vũ khí nguyên tử tại Trung Quốc
. CHND Trung Hoa cũng đã có được một số công nghệ của Hoa Kỳ khi mối quan hệ giữa hai nước trở nên nồng ấm vào những năm 1970. Cũng như Trung Quốc bắt đầu sao chép những vũ khí mà mình mua được từ phương Tây nhưng không nhiều do các nước phương Tây thận trọng hơn trong việc mua bán vũ khí với Trung Quốc cũng như bị cấm vận vũ khí vào năm 1989 [128] . Đến những năm 1990 thì Trung Quốc bắt đầu sao chép quy mô lớn các vũ khí hiện đại mua được từ Nga. Còn khi Nga từ chối bán các loại vũ khí của mình thì Trung Quốc chuyển sang mua của Ukraina vốn cũng sở hữu nhiều loại vũ khí hiện đại từ thời Liên Xô [[129]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-136) . Hiện tại thì Trung Quốc đang tích cực sao chép các loại vũ khí của phương Tây mua được từ Israel [[130]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-137) . [[131]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-138)
Đã từng có thời, Nga hào phóng với Trung Quốc đến mức cung cấp miễn phí một lượng lớn vũ khí và công nghệ quân sự giúp cho ngành công nghiệp quốc phòng nước này có được một nền tảng cực kỳ quan trọng. Giới phân tích quân sự quốc tế khẳng định, Trung Quốc đã thu được những kết quả “khó tin” nhờ sự trợ giúp của Nga. Các nhà phân tích cho rằng, Bắc Kinh tin tưởng là bằng cách vi phạm bản quyền sản phẩm họ sẽ từng bước ngừng nhập khẩu vũ khí của Nga và tiến tới trở thành một nhà xuất khẩu lớn, đủ sức cạnh tranh với các cường quốc khác. Kể từ đó, Nga đã rất hạn chế bán thiết bị quân sự cho Trung Quốc mặc dù vẫn tiếp tục cung cấp động cơ máy bay. Thêm vào đó, mọi lời đề nghị sử dụng các nghiên cứu công nghệ cao từ phía Trung Quốc đều bị Nga từ chối thẳng thừng nhưng Nga lại sẵn lòng bán cho các đối thủ của Trung Quốc trong khu vực
. [132] [Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Qu%E1%BB%91c) có 2,3 binh sĩ tại ngũ, là lực lượng quân sự thường trực lớn nhất trên thế giới và nằm dưới quyền chỉ huy của [Quân ủy Trung ương](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%A6y_ban_Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa). Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc gồm có [133] [Lục quân](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%A5c_qu%C3%A2n_Qu%C3%A2n_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1), [Hải quân](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Qu%C3%A2n_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Qu%E1%BB%91c), [Không quân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%B4ng_qu%C3%A2n_Qu%C3%A2n_Gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Qu%E1%BB%91c), và một lực lượng hạt nhân chiến lược mang tên [Bộ đội Pháo binh số hai](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%99i_Ph%C3%A1o_binh_s%E1%BB%91_hai&action=edit&redlink=1). Theo chính phủ Trung Quốc, tổng chi phí dành cho quân sự của quốc gia vào năm 2012 là 100 tỷ USD, đứng thứ hai thế giới về ngân sách quân sự. Tuy nhiên, các quốc gia khác như Hoa Kỳ thì cho rằng Trung Quốc không báo cáo mức chính xác về chi tiêu quân sự, vốn được cho là cao hơn nhiều ngân sách chính thức. [[134]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-141) Nhưng lực lượng quân đội nước này lại được huấn luyện rất yếu kém [[135]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_abcdeq-142) và nạn tham nhũng tràn lan gây ảnh hưởng mạnh đến năng lực tham chiến của quân đội, các chuyên gia quân sự cho rằng quân đội Trung Quốc ngày nay còn tham nhũng hơn cả thời nhà Thanh [[136]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-143) . [[137]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-144)
Trung Quốc được công nhận là một quốc gia vũ khí hạt nhân, được nhìn nhận là một cường quốc quân sự lớn trong khu vực và có tiềm năng trở thành một siêu cường quân sự.
Theo một báo cáo vào năm 2013 của Bộ Quốc phòng Mỹ, Trung Quốc đưa ra thực địa từ 50 đến 75 [138] [tên lửa liên lục địa](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_li%C3%AAn_l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba), cùng với một số tên lửa đạn đạo tầm ngắn. Tuy nhiên, so với bốn thành viên khác trong Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc, Trung Quốc tương đối hạn chế về năng lực viễn chinh. [[19]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-ChineseNukes-24) Nhằm khắc phục tình trạng này, Trung Quốc đã phát triển các tài sản phục vụ viễn chinh, [[139]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Martin-146) [hàng không mẫu hạm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAu_Ninh_%28t%C3%A0u_s%C3%A2n_bay%29)đầu tiên của Trung Quốc bắt đầu phục vụ từ năm 2012, [[140]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-J15Carrier-147) [[141]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-148) và duy trì một hạm đội tầm ngầm đáng kể, gồm cả một số tàu ngầm tấn công hạt nhân và tên lửa đạn đạo. [[142]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-149) Ngoài ra, Trung Quốc còn thiết lập một [[143]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-150) [mạng lưới](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_l%C6%B0%E1%BB%A3c_Chu%E1%BB%97i_Ng%E1%BB%8Dc_Trai)gồm các quan hệ quân sự hải ngoại dọc những tuyến đường biển then chốt. [[144]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-151)
Trung Quốc đạt được những tiến bộ đánh kể trong việc hiện đại hóa không quân kể từ đầu thập niên 2000, mua các chiến đấu cơ của Nga như
[Sukhoi Su-30](https://vi.wikipedia.org/wiki/Sukhoi_Su-30), và cũng sản xuất các chiến đấu cơ hiện đại cho mình, đáng chú ý nhất là [Tiêm-10](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chengdu_J-10) và [Tiêm-11](https://vi.wikipedia.org/wiki/Shenyang_J-11), [Tiêm-15](https://vi.wikipedia.org/wiki/Shenyang_J-15) và [Tiêm-16](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Shenyang_J-16&action=edit&redlink=1). [[140]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-J15Carrier-147) Trung Quốc còn tham gia phát triển [145] [máy bay tàng hình](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_bay_t%C3%A0ng_h%C3%ACnh)và [máy bay chiến đấu không người lái](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_bay_kh%C3%B4ng_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_l%C3%A1i). [[146]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-153) [[147]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-154) Nhưng việc không thể tự chế tạo động cơ máy bay khiến cho Trung quốc không thể chế tạo các loại máy bay như J-15 và J-16 với số lượng lớn thậm chí không có khả năng sản xuất máy bay chiến đấu J-11B do vấn đề với các động cơ máy bay nội địa như WS-10A. Vấn đề tương tự đã buộc lực lượng Hải quân Trung Quốc hủy bỏ kế hoạch sử dụng WS-10A cho J-15. Cả hai lực lượng không quân và hải quân Trung quốc đã yêu cầu để thay thế WS-10A bằng các động cơ AL-31F của Nga đáng tin cậy hơn. Việc này làm cho số lượng động cơ nhập khẩu đang có không thể cung cấp đủ cho việc sản xuất máy bay việc này có thể dẫn đến việc ngừng phát triển máy bay cho đến khi có thể tìm được cách tự chủ về động cơ [[148]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Defense_Update-155) . Trung Quốc cũng hiện đại hóa lực lượng bộ binh của họ, thay thế xe tăng từ thời Liên Xô bằng nhiều biến thể của tăng [[149]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-156) [kiểu 99](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ki%E1%BB%83u_99_%28t%C4%83ng%29&action=edit&redlink=1), và nâng cấp các hệ thống C3I và C4I chiến trường để tăng cường năng lực chiến tranh mạng lưới trung tâm của họ. Ngoài ra, Trung Quốc cũng phát triển hoặc kiếm được các hệ thống tên lửa tân tiến, [[150]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-157) [[151]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_abcdes-158) trong đó có [[152]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_2008e-159) [tên lửa chống vệ tinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_ch%E1%BB%91ng_v%E1%BB%87_tinh), [[153]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-160) [tên lửa hành trình](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_h%C3%A0nh_tr%C3%ACnh) và tên lửa đạn đạo liên lục địa hạt nhân phóng từ tàu ngầm. [[154]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-161) [[155]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-WashTiNu-162)
## Kinh tế
Tính đến năm 2013, kinh tế Trung Quốc lớn thứ hai thế giới xét theo GDP danh nghĩa, tổng giá trị khoảng 9.325,3 tỉ USD theo
[Quỹ Tiền tệ Quốc tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B9_Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF). Nếu xét về GDP theo sức mua tương đương, Trung Quốc đạt 13.395 tỷ USD vào năm 2013, cũng xếp thứ hai sau Hoa Kỳ. Năm 2013, GDP PPP/người của Trung Quốc là 9.844 USD, trong khi GDP danh nghĩa/người là 6.747 USD. Theo cả hai phương pháp, Trung Quốc đều đứng sau khoảng 90 quốc gia (trong số 183 quốc gia trong danh sách của IMF) trong xếp hạng GDP/người toàn cầu. [[9]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-imf2-11)
Từ khi thành lập vào năm 1949 cho đến cuối năm 1978, nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa có một kinh tế kế hoạch tập trung theo kiểu Liên Xô. Sau khi Mao Trạch Đông từ trần vào năm 1976 và Cách mạng văn hóa kết thúc, Đặng Tiểu Bình và tập thể lãnh đạo mới của Trung Quốc bắt đầu cải cách kinh tế và chuyển đổi theo hướng kinh tế hỗn hợp định hướng thị trường hơn dưới sự lãnh đạo độc đảng. Tập thể hóa nông nghiệp bị tiệt trừ và đất ruộng được tư hữu hóa, trong khi đó ngoại thương trở thành một trọng tâm mới quan trọng, dẫn đến việc thiết lập các
[đặc khu kinh tế](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_khu_kinh_t%E1%BA%BF). Những doanh nghiệp quốc doạnh không hiệu quả bị tái cơ cấu và những doanh nghiệp thua lỗ phải đóng cửa hoàn toàn, dẫn đến tình trạng thất nghiệp lớn. Trung Quốc hiện nay có đặc điểm chủ yếu là một nền kinh tế thị trường dựa trên quyền sở hữu tài sản tư nhân, và là một trong các ví dụ hàng đầu về chủ nghĩa tư bản nhà nước. [156] [[157]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-164) Nhà nước vẫn chi phối trong những lĩnh vực “trụ cột” chiến lược như sản xuất năng lượng và công nghiệp nặng, song doanh nghiệp tư nhân mở rộng mạnh mẽ, với khoảng 30 triệu doanh nghiệp tư nhân vào năm 2008. [[158]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-165) [[159]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_abf-166) [[160]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Englishpeopledailycomcn2005-167) [[161]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_2005a-168) [[162]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_abg-169)
Kể từ khi bắt đầu tự do hóa kinh tế vào năm 1978, Trung Quốc nằm trong số các nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất trên thế giới,
dựa ở mức độ lớn vào tăng trưởng do đầu tư và xuất khẩu. [163] Theo IMF, tăng trưởng GDP bình quân hàng năm của Trung Quốc trong giai đoạn 2001-2010 là 10,5%. Trong giai đoạn 2007-2011, tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc tương đương với tổng tăng trưởng của các quốc gia [[164]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-chinadaily-171) [G7](https://vi.wikipedia.org/wiki/G7). Năng suất cao, chi phí lao động thấp và cơ sở hạ tầng tương đối thấp khiến Trung Quốc dẫn đầu thế giới về chế tạo. Tuy nhiên, kinh tế Trung Quốc cần rất nhiều năng lượng và không hiệu quả; [[165]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-172) Trung Quốc trở thành nước tiêu thụ năng lượng lớn nhất thế giới vào năm 2010, [[166]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-China_Quick_Facts-173) dựa vào than đá để cung cấp trên 70% nhu cầu năng lượng trong nước, [[167]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Swartz2010-174) và vượt qua Hoa Kỳ để trở thành nước nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới vào tháng 9 năm 2013. [[168]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-BusInsEnergyGuide-175) [[169]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-176)
Trung Quốc là một thành viên của
[Tổ chức Thương mại Thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) và là cường quốc giao thương lớn nhất thế giới, với tổng giá trị mậu dịch quốc tế là 3.870 tỷ USD trong năm 2012. Dự trữ ngoại hối của Trung Quốc đạt 2.850 tỷ USD vào cuối năm 2010, là nguồn dự trữ ngoại hối lớn nhất thế giới cho đến đương thời. [18] [[170]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_2009b-177) Năm 2012, Trung Quốc là quốc gia tiếp nhận [[171]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-178) [đầu tư trực tiếp nước ngoài](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A7u_t%C6%B0_tr%E1%BB%B1c_ti%E1%BA%BFp_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_ngo%C3%A0i)(FDI) nhiều nhất thế giới, thu hút 253 tỷ USD. Trung Quốc cũng đầu tư ra hải ngoại, tổng FDI ra ngoại quốc trong năm 2012 là 62,4 tỷ USD, [[172]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-FDI-179) các công ty Trung Quốc cũng tiến hành những vụ thu mua lớn các hãng ngoại quốc. [[172]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-FDI-179) Tỷ giá hối đoái bị định giá thấp gây xích mích giữa Trung Quốc với các nền kinh tế lớn khác, [[173]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-180) [[174]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-CurrencyManipulator-181) [[175]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_2008-182) và Trung Quốc cũng bị chỉ trích rộng rãi về việc chế tạo hàng giả với số lượng lớn [[176]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_2005-183) [[177]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-184) với hơn 90% lượng hàng giả và hàng nhái trên thế giới có nguồn gốc xuất phát từ quốc gia này [[178]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-185) . Trung Quốc từ lâu đã được coi là đế chế hàng fake khổng lồ nhất toàn cầu như tại Quảng Châu, nơi được mệnh danh là “Thiên đường của hàng fake”, những nhãn hàng thời trang từ bình dân tới cao cấp được nhái lại và bày bán công khai với giá rẻ. Và khá “ấn tượng” khi nhiều xưởng sản xuất hàng nhái tại Trung Quốc còn làm giả sản phẩm chỉ dựa trên hình ảnh của hàng hóa trên các tạp chí thời trang hoặc qua mạng Internet [[179]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-186) . [[180]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-187)
Dân số tầng lớp trung lưu tại Trung Quốc (có thu nhập hàng năm từ 10.000-60.000 USD) đạt trên 300 triệu vào năm 2012.
Theo Hurun Report, số lượng tỷ phú USD tại Trung Quốc tăng lên 251 vào năm 2012. [181] Thị trường bán lẻ nội địa của Trung Quốc có giá trị 20.000 tỷ tệ (3.200 tỷ USD) vào năm 2012 [[182]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-189) và tăng trưởng trên 12%/năm vào năm 2013, [[183]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-190) trong khi thị trường xa xỉ phẩm phát triển mạnh, với 27,5% thị phần toàn cầu vào năm 2010. [[184]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-191) Tuy nhiên, trong những năm gần đây, tăng trưởng kinh tế nhanh chóng của Trung Quốc góp phần vào lạm phát tiêu thụ nghiêm trọng, [[185]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_abq-192) [[186]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-193) làm gia tăng các quy định của chính phủ. [[187]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-194) Trung Quốc có bất bình đẳng kinh tế ở mức độ cao, [[188]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-FT9.1-195) và tăng lên trong các thập niên vừa qua. [[189]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-196) [[190]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-197)
Đến cuối năm 2012, số người nghèo tại khu vực nông thôn của Trung Quốc là khoảng 98,99 triệu theo chuẩn nghèo Trung Quốc, chiếm 10,2% dân số khu vực nông thôn.
Một báo cáo của Đại học Bắc Kinh cho biết theo số liệu thu nhập năm 2012, 1% các gia đình giàu có nhất tại Trung Quốc sở hữu hơn 1/3 giá trị tài sản toàn quốc, 25% các gia đình nghèo nhất chiếm 1% giá trị tài sản toàn quốc. [191] [[192]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-199)
### Hàng giả
Ngoài công nghệ sản xuất quy mô, nền kinh tế Trung Hoa lục địa còn có những điểm nghiêm trọng trực tiếp liên quan đến tội phạm và những đường dây buôn
[hàng giả](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0ng_gi%E1%BA%A3). Hoa lục là nguồn xuất phát của 70% lượng hàng giả bị tịch thu trên toàn thế giới trong khoảng những năm 2008-10. Tổng giá trị hàng giả trên thế giới là khoảng 25 tỷ USD, tương đương với 2% tổng mậu dịch thế giới. Gộp chung các tổ chức phạm pháp [buôn người](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bu%C3%B4n_ng%C6%B0%E1%BB%9Di), buôn hàng tiêu thụ, [dược phẩm](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%E1%BB%A3c_ph%E1%BA%A9m), lâm sản và dã thú bị nghiêm cấm, Các tỏo chức buôn hàng giả tại vùng Đông Á có lợi nhuận mỗi năm lên khoảng 90 tỷ USD. Riêng tại Hoa kỳ thì 87% hàng giả bị nhà chức trách bắt được là làm ở Hoa lục. [193] [[194]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-businessinsider.com-201)
Hàng giả được bày bán công khai. Bắc Kinh tuy có ra tay dẹp bỏ hàng giả nhưng phần thi hành lỏng lẻo, lại vì chính quyền
[tham nhũng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tham_nh%C5%A9ng) nên nhà sản xuất vẫn có thể [hối lộ](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%91i_l%E1%BB%99) luồn lách để hoạt động như thường. Có địa phương như [194] [Yimu](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yimu&action=edit&redlink=1)sống về sản xuất hàng giả. Công nghệ hàng giả quy mô đến mức chính quyền ngần ngại không dám dẹp bỏ vì đây là mối sinh nhai, cung cấp công ăn việc làm cho hàng triệu người. [[195]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-202)
## Khoa học và kỹ thuật
Trung Quốc dẫn đầu thế giới về khoa học và kỹ thuật cho đến thời
[Minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh). Những phát hiện và phát minh từ thời cổ của Trung Quốc, như cách làm giấy, in, [la bàn](https://vi.wikipedia.org/wiki/La_b%C3%A0n), và [thuốc súng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BB%91c_s%C3%BAng) ( [Tứ đại phát minh](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%A9_%C4%91%E1%BA%A1i_ph%C3%A1t_minh)), về sau trở nên phổ biến tại châu Á và châu Âu. Những nhà toán học tại Trung Quốc là những người đầu tiên sử dụng [số âm](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%91_%C3%A2m). [[196]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-203) Tuy nhiên, đến thế kỷ 17, thế giới phương Tây vượt qua Trung Quốc trên phương diện phát triển khoa học và kỹ thuật. [197] [[198]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-205)
Sau những thất bại quân sự liên tục trước các quốc gia phương Tây trong thế kỷ 19, những nhà cải cách người Trung Quốc bắt đầu đề xướng khoa học và kỹ thuật hiện đại, một phần của vận động Tự cường. Sau khi lực lượng Cộng sản lên nắm quyền vào năm 1949, họ tiến hành các nỗ lực nhằm tổ chức khoa học và kỹ thuật dựa theo mô hình của Liên Xô, theo đó nghiên cứu khoa học là bộ phận của kế hoạch tập trung.
Sau khi Mao Trạch Đông từ trần vào năm 1976, khoa học kỹ thuật được xác định là một trong “Bốn cái hiện đại hóa”, [199] và chế độ học thuật theo phong cách Liên Xô dần được cải cách. [[200]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-207) [[201]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-208)
Kể từ khi kết thúc Cách mạng văn hóa, Trung Quốc đã đầu tư đáng kể cho nghiên cứu khoa học,
dành trên 100 tỷ USD cho nghiên cứu và phát triển khoa học riêng trong năm 2011. [202] Khoa học và kỹ thuật được nhìn nhận là trọng yếu để đạt được các mục tiêu kinh tế và chính trị, và có ảnh hưởng như một nguồn tự hào dân tộc đến mức đôi khi được mô tả là “Chủ nghĩa dân tộc kỹ thuật”. [[203]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-210) Mặc dù một số nhà khoa học sinh tại Trung Quốc từng đoạt [[204]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-TeNat-211) [giải Nobel Vật lý](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_V%E1%BA%ADt_l%C3%BD)và [giải Nobel Hóa học](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc), song họ đều đạt học vị tiến sĩ và tiến hành nghiên cứu đoạt giải Nobel tại phương Tây. Hiện tại thì Trung Quốc đang đối mặt với nhiều cáo buộc ăn cắp công nghệ như một phần trong xu hướng hiện đại hóa đất nước. Việc giành lấy các công nghệ bí mật một cách bất hợp pháp sẽ ít tốn kém và giúp Trung Quốc đẩy nhanh quá trình hiện đại hóa bằng cách bỏ qua các vấn đề đòi hỏi nhiều năm nghiên cứu để giải quyết từ kinh tế cho đến quân sự bằng nhiều con đường khác nhau [[h]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-216) [[209]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-217) . [[210]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-218)
Trung Quốc đang phát triển nhanh chóng hệ thống giáo dục của mình với trọng tâm là khoa học, toán học, và kỹ thuật; năm 2009, hệ thống này đào tạo ra trên 10.000 tiến sĩ kỹ thuật, và 500.000 cử nhân, nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác.
Trung Quốc cũng là nơi xuất bản các bài báo khoa học nhiều thứ hai trên thế giới, với 121.500 bài trong năm 2010. [211] Các công ty kỹ thuật của Trung Quốc như [[212]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-220) [Huawei](https://vi.wikipedia.org/wiki/Huawei)và [Lenovo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lenovo)đứng hàng đầu thế giới về viễn thông và điện toán cá nhân, [[213]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-221) [[214]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-222) và các siêu máy tính Trung Quốc luôn có tên trong danh sách mạnh nhất thế giới. [[215]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-223) [[216]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-224) Trung Quốc cũng trải qua một sự tăng trưởng đáng kể trong việc sử dụng robot công nghiệp; từ năm 2008 đến năm 2011, việc lắp đặt robot đa chức năng tăng đến 136%. [[217]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-225) [[218]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-226)
Chương trình không gian của Trong Quốc nằm vào hàng tích cực nhất thế giới, và là một nguồn quan trọng của niềm tự hào dân tộc.
[[219]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-227) Năm 1970, Trung Quốc phóng vệ tinh nhân tạo đầu tiên của mình là [220] [Đông Phương Hồng I](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_Ph%C6%B0%C6%A1ng_H%E1%BB%93ng_I&action=edit&redlink=1), trở thành quốc gia thứ năm có thể thực hiện điều này một cách độc lập. Năm 2003, Trung Quốc trở thành quốc gia thứ ba độc lập đưa người vào không gian, với chuyến bay vũ trụ của [[221]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-229) [Dương Lợi Vĩ](https://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_L%E1%BB%A3i_V%C4%A9)trên [Thần Châu 5](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BA%A7n_Ch%C3%A2u_5&action=edit&redlink=1); đến tháng 6 năm 2013, có 10 công dân Trung Quốc đã thực hiện hành trình vào không gian. Năm 2011, môđun trạm không gian đầu tiên của Trung Quốc là [Thiên Cung 1](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_Cung_1)được phóng, đánh dấu bước đầu tiên trong một kế hoạch nhằm lắp ráp một trạm quy mô lớn có người điều khiển vào đầu thập niên 2020. Năm 2013, Trung Quốc thành công trong việc hạ cánh tàu thăm dò [[222]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-230) [Thường Nga 3](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%B1ng_Nga_3)và một xe tự hành [Ngọc Thố](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%8F_Ng%E1%BB%8Dc_%28xe_t%E1%BB%B1_h%C3%A0nh%29)lên [Mặt Trăng](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng). [[223]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-231)
## Cơ sở hạ tầng
Trung Quốc hiện có số lượng điện thoại di động hoạt động nhiều nhất thế giới, với trên 1 tỷ người sử dụng tính đến tháng 2 năm 2012.
Quốc gia này cũng đứng đầu thế giới về số người sử dụng Internet và băng thông rộng, [224] với trên 591 triệu người sử dụng Internet tính đến năm 2013, tương đương khoảng 44% dân số toàn quốc. [[225]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Barboza2008-233) Một báo cáo vào năm 2013 biểu thị rằng tốc độ đường truyền Internet trung bình toàn quốc là 3,14 MB/s. [[226]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-234) [[227]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-235) [China Telecom](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=China_Telecom&action=edit&redlink=1)và [China Unicom](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=China_Unicom&action=edit&redlink=1)là hai nhà cung cấp băng thông rộng lớn nhất thế giới, chiếm 20% số thuê bao băng thông rộng toàn cầu. China Telecom phục vụ trên 50 triệu thuê bao băng thông rộng, con số của China Unicom là trên 40 triệu (đến năm 2010). Một số công ty viễn thông của Trung Quốc, đáng chú ý nhất là [[228]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_abca-236) [Huawei](https://vi.wikipedia.org/wiki/Huawei)và [ZTE](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=ZTE&action=edit&redlink=1), bị cáo buộc làm gián điệp cho quân đội Trung Quốc. Trung Quốc đang phát triển hệ thống [[229]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-237) [định vị vệ tinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/GNSS)riêng được đặt tên là [Bắc Đẩu](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BB%8Bnh_v%E1%BB%8B_B%E1%BA%AFc_%C4%90%E1%BA%A9u). [[230]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-CustomersDec2012-238)
Kể từ cuối thập niên 1990, mạng lưới đường bộ quốc gia của Trung Quốc được mở rộng đáng kể thông qua thiết lập một mạng lưới quốc đạo và công lộ cao tốc. Năm 2011, các quốc đạo của Trung Quốc đạt tổng chiều dài 85.000 km (53.000 mi), trở thành hệ thống công lộ dài nhất trên thế giới.
Trung Quốc sở hữu thị trường lớn nhất thế giới đối với ô tô, vượt qua Hoa Kỳ về cả bán và sản xuất ô tô. Số xe bán được trong năm 2009 vượt quá 13,6 triệu [231] và dự đoán đạt 40 triệu vào năm 2020. [[232]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_2010c-240) Trong các khu vực đô thị, xe đạp vẫn là một phương tiện giao thông phổ biến, tính đến năm 2012, có khoảng 470 triệu xe đạp tại Trung Quốc. [[233]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-241) [[234]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-470MBikes-242) [Cầu Đông Hải](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A7u_%C4%90%C3%B4ng_H%E1%BA%A3i)nối Thượng Hải lục địa và [cảng nước sâu Dương Sơn](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A3ng_D%C6%B0%C6%A1ng_S%C6%A1n)là một trong những cầu vượt biển dài nhất thế giới.
Hệ thống đường sắt Trung Quốc thuộc sở hữu nhà nước, nằm trong số các hệ thống nhộn nhịp nhất trên thế giới.
[[235]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-243) Tính đến năm 2013, mạng lưới đường sắt Trung Quốc có tổng chiều dài 103.144 km (64.091 mi), xếp hạng ba trên thế giới. [236] Năm 2013, đường sắt Trung Quốc vận chuyển khoảng 2,106 tỷ lượt hành khách, khoảng 3,967 tỷ tấn hàng hóa. [[237]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-2013_stats-245) Hệ thống đường sắt cao tốc Trung Quốc bắt đầu được xây dựng từ đầu thập niên 2000, xếp hàng đầu thế giới về chiều dài với 11.028 kilômét (6.852 dặm) đường ray vào năm 2013. [[237]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-2013_stats-245) Mạng lưới đường ray đường sắt cao tốc được dự tính đạt khoảng 16.000 km (9.900 mi) vào năm 2020. [[238]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-2013_HSR_stat-246) Tính đến tháng 5 năm 2014, 20 thành phố tại Trung Quốc có hệ thống đường sắt đô thị đã đi vào hoạt động, dự tính sẽ có thêm nhiều thành phố sở hữu hệ thống này cho đến năm 2020. [[239]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-AFPviaRaw-247) [[240]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-248)
Tính đến năm 2012, Trung Quốc có 182 cảng hàng không thương mại, và trên hai phần ba số cảng hàng không được xây dựng trên toàn cầu trong năm 2013 là tại Trung Quốc,
và [241] [Boeing](https://vi.wikipedia.org/wiki/Boeing)cho rằng phi đội thương mại hoạt động tại Trung Quốc sẽ tăng từ 1.910 trong năm 2011 lên 5.980 vào năm 2031. Khoảng 80% không phận của Trung Quốc vẫn bị hạn chế cho sử dụng quân sự, và các hãng hàng không Trung Quốc chiếm tám trong số mười hãng hàng không châu Á tệ nhất về phương diện trì hoãn. [[241]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-airlines-249) Trong năm 2013, [[242]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-250) [Sân bay quốc tế Thủ đô Bắc Kinh](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Th%E1%BB%A7_%C4%91%C3%B4_B%E1%BA%AFc_Kinh)xếp hạng nhì thế giới về vận chuyển hành khách.
Trung Quốc có trên 2.000 cảng sông và cảng biển, khoảng 130 trong số đó mở cửa cho thuyền ngoại quốc. Năm 2012, các cảng Thượng Hải, Hồng Kông, Thâm Quyến, Ninh Ba-Chu Sơn, Quảng Châu, Thanh Đảo, Thiên Tân, Đại Liên xếp hàng đầu thế giới về vận chuyển số lượng container và trọng tải hàng hóa.
[[243]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-251)
## Nhân khẩu
Theo kết quả điều tra nhân khẩu toàn quốc năm 2010, dân số nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa là 1.370.536.875. Khoảng 16,60% dân số từ 14 tuổi trở xuống, 70,14% từ 15 đến 59 tuổi, và 13,26% từ 60 tuổi trở lên.
Do dân số đông và tài nguyên thiên nhiên suy giảm, chính phủ Trung Quốc rất quan tâm đến tốc độ tăng trưởng dân số, và từ năm 1978 họ đã nỗ lực tiến hành với kết quả khác nhau, [244] nhằm thi hành một chính sách kế hoạch hóa gia đình nghiêm ngặt được gọi là “ [[245]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_abcf-253) [chính sách một con](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_s%C3%A1ch_m%E1%BB%99t_con).” Trước năm 2013, chính sách này tìm cách hạn chế mỗi gia đình có một con, ngoại trừ các dân tộc thiểu số và linh hoạt nhất định tại các khu vực nông thôn. Một nới lỏng lớn về chính sách được han hành vào tháng 12 năm 2013, cho phép các gia đình có hai con nếu một trong song thân là con một. Dữ liệu từ điều tra nhân khẩu năm 2010 cho thấy rằng tổng tỷ suất sinh là khoảng 1,4. [[246]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-254) Chính sách một con cùng với truyền thống trọng nam có thể góp phần vào mất cân bằng về tỷ suất giới tính khi sinh. [[247]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-255) [[248]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-256) Theo điều tra nhân khẩu năm 2010, tỷ suất giới tính khi sinh là 118,06 nam/100 nữ, [[249]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_2007a-257) cao hơn mức thông thường là khoảng 105 nam/100 nữ. [[250]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-genderratio-258) Kết quả điều tra nhân khẩu vào năm 2013 cho thấy nam giới chiếm 51,27% tổng dân số. [[251]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-259) trong khi con số này vào năm 1953 là 51,82%. [[250]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-genderratio-258) [[250]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-genderratio-258)
Trung Quốc chính thức công nhận 56 dân tộc riêng biệt, dân tộc đông dân nhất là
[người Hán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%C3%A1n), chiếm khoảng 91,51% tổng dân số. Người Hán là dân tộc đơn lẻ lớn nhất trên thế giới, [7] , chiếm thiểu số tại Tây Tạng và Tân Cương và đông hơn các dân tộc khác tại các đơn vị hành chính cấp tỉnh còn lại. [[252]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-260) Các dân tộc thiểu số chiếm khoảng 8,49% tổng dân số Trung Quốc theo kết quả điều tra nhân khẩu năm 2010. [[253]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-261) So với điều tra nhân khẩu năm 2000, dân số người Hán tăng 66.537.177, hay 5,74%, trong khi tổng dân số của 55 dân tộc thiểu số tăng 7.362.627, hay 6,92%. [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-groups-9) Điều tra nhân khẩu năm 2010 cho thấy có 593.832 công dân ngoại quốc cư trú tại Trung Quốc, các nhóm lớn nhất đến từ Hàn Quốc (120.750), Hoa Kỳ (71.493) và Nhật Bản (66.159). [[7]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-groups-9) [[254]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-262)
Trung Quốc có 292 ngôn ngữ đang tồn tại.
Các ngôn ngữ phổ biến nhất thuộc nhánh Hán của [255] [ngữ hệ Hán-Tạng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%87_H%C3%A1n-T%E1%BA%A1ng), gồm có [Quan thoại](https://vi.wikipedia.org/wiki/Quan_tho%E1%BA%A1i)(bản ngữ của 70% dân số), và các ngôn ngữ Hán khác: [[256]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-264) [Ngô](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ng%C3%B4), Việt (hay Quảng Đông), [Mân](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_M%C3%A2n), [Tương](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_T%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1), [Cám](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_C%C3%A1m), và [Khách Gia](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Kh%C3%A1ch_Gia). Các ngôn ngữ thuộc [nhánh Tạng-Miến](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%E1%BB%AF_t%E1%BB%99c_T%E1%BA%A1ng-Mi%E1%BB%85n&action=edit&redlink=1)như Tạng, Khương, Lô Lô được nói trên khắp cao nguyên Thanh Tạng và Vân Quý. Các ngôn ngữ thiểu số khác tại tây nam Trung Quốc gồm các ngôn ngữ thuộc [ngữ hệ Tai-Kadai](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Tai-Kadai)như tiếng Choang, [H’Mông-Miền](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_H%27M%C3%B4ng-Mi%E1%BB%81n)và [Nam Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Nam_%C3%81). Tại khu vực đông bắc và tây bắc của Trung Quốc, các dân tộc thiểu số nói các ngôn ngữ thuộc [ngữ hệ Altai](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Altai)như tiếng Mông Cổ và [ngữ hệ Turk](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%B3m_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Turk)như tiếng Duy Ngô Nhĩ. [Tiếng Triều Tiên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn)là bản ngữ tại một số khu vực sát biên giới với Bắc Triều Tiên, và tiếng Sarikoli của người Tajik ở miền tây Tân Cương là một ngôn ngữ [Ấn-Âu](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%87_%E1%BA%A4n-%C3%82u). [Tiếng phổ thông](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hoa_ph%E1%BB%95_th%C3%B4ng) là một dạng của Quan thoại dựa trên phương ngôn Bắc Kinh, là quốc ngữ chính thức của Trung Quốc và được sử dụng làm một ngôn ngữ thông dụng trong nước giữa những cá nhân có bối cảnh ngôn ngữ khác biệt. [[257]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-265) [Chữ Hán](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n) được sử dụng làm văn tự cho các ngôn ngữ Hán từ hàng nghìn năm, tạo điều kiện cho người nói các ngôn ngữ và phương ngôn Hán không hiểu lẫn nhau có thể giao tiếp thông qua văn tự. Năm 1956, chính phủ Trung Quốc đưa ra [chữ giản thể](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83), thay thế cho [chữ phồn thể](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_ph%E1%BB%93n_th%E1%BB%83). Chữ Hán được latinh hóa bằng hệ thống [bính âm](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m). Tiếng Tạng sử dụng chữ viết dựa trên mẫu tự Ấn Độ, các dân tộc Hồi giáo tại Trung Quốc thường sử dụng mẫu tự Ba Tư-Ả Rập, còn tiếng Mông Cổ tại Trung Quốc và tiếng Mãn sử dụng chữ viết bắt nguồn từ mẫu tự Duy Ngô Nhĩ cổ.
Trong hàng thiên niên kỷ, văn minh Trung Hoa chịu ảnh hưởng từ nhiều phong trào tôn giáo khác nhau,
[Tam giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tam_gi%C3%A1o) Trung Hoa bao gồm [Nho giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o), [Phật giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) và [Đạo giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_gi%C3%A1o) trên phương diện lịch sử có tác động quan trọng trong việc định hình văn hóa Trung Hoa. [[258]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-266) Các yếu tố của Tam giáo thường được kết hợp vào các truyền thống tôn giáo quần chúng hoặc dân gian. [259] Hiến pháp Trung Quốc đảm bảo quyền tự do tôn giáo, song các tổ chức tôn giáo không được chính thức chấp thuận có thể phải chịu bách hại ở quy mô quốc gia. [[260]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-268) Ước tính về nhân khẩu tôn giáo tại Trung Quốc có sự khác biệt. Một nghiên cứu năm 2007 cho thấy 31,4% người Trung Quốc trên 16 tuổi là tín đồ tôn giáo, [[261]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-XinBan2012-269) một nghiên cứu vào năm 2006 thì cho thấy 46% dân số Trung Quốc là tín đồ tôn giáo. [[262]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-news.bbc.co.uk-270) Một nghiên cứu vào năm 2007 cho thấy các cá nhân tự xác định là tín đồ Phật giáo chiếm 11–16% dân số trưởng thành tại Trung Quốc, trong khi tín đồ [[263]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-ECRAN2012-271) [Cơ Đốc giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_%C4%90%E1%BB%91c_gi%C3%A1o)chiếm khoảng 3–4%, và tín đồ Hồi giáo chiếm khoảng 1%. [[264]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-pewforum.org-272)
Trung Quốc trải qua đô thị hóa đáng kể trong các thập niên vừa qua. Tỷ lệ dân số trong các khu vực đô thị tăng từ 20% vào năm 1990 lên 46% vào năm 2007.
và dân số đô thị của Trung Quốc được dự tính đạt một tỷ vào năm 2030. [265] Năm 2012, có trên 262 triệu công nhân di cư tại Trung Quốc. [[265]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-McKinseyUrbanBillion-273) Trung Quốc có trên 160 thành phố có dân số [đô thị] trên một triệu, [[266]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-274) trong đó có bảy [[267]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-275) [siêu đô thị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Si%C3%AAu_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B)(dân số hành chính trên 10 triệu) là Trùng Khánh, Thượng Hải, Bắc Kinh, Quảng Châu, Thiên Tân, Thâm Quyến, và Vũ Hán. [[268]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-276) [[269]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-277) Đến năm 2025, ước tính Trung Quốc sẽ có 221 thành phố có trên một triệu dân cư [đô thị]. [[270]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-278) [[265]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-McKinseyUrbanBillion-273)
### Giáo dục
Kể từ năm 1986, giáo dục bắt buộc tại Trung Quốc bao gồm tiểu học và trung học cơ sở, tổng cộng kéo dài trong chín năm.
Năm 2010, khoảng 82,5% học sinh tiếp tục học tập tại cấp trung học phổ thông kéo dài trong ba năm. [271] [[272]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-280) [Cao khảo](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cao_kh%E1%BA%A3o&action=edit&redlink=1)là kỳ thi đầu vào đại học toàn quốc tại Trung Quốc, là điều kiện tiên quyết để nhập học trong hầu hết các cơ sở giáo dục bậc đại học. Năm 2010, 27% học sinh tốt nghiệp trung học tiếp tục theo học giáo dục đại học. [[273]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-281)
Trong tháng 2 năm 2006, chính phủ cam kết cung cấp giáo dục chín năm hoàn toàn miễn phí, bao gồm sách giáo khoa và các loại phí.
Đầu tư cho giáo dục hàng năm nâng từ dưới 50 tỷ USD trong năm 2003 lên trên 250 tỷ USD trong năm 2011. [274] Tuy nhiên, vẫn còn bất bình đẳng trong chi tiêu giáo dục; như trong năm 2010, chi tiêu giáo dục trung bình cho một học sinh trung học cơ sở tại Bắc Kinh là 20.023 NDT, trong khi tại Quý Châu là 3.204 NDT. [[275]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-283) [[276]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-284)
(Tính đến 2010), 94% dân số trên 15 tuổi biết đọc biết viết,
so với 20% vào năm 1950. [277] [[278]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_abl-286)
### Y tế
Bộ Y tế cùng sở y tế cấp tỉnh giám sát nhu cầu y tế của dân cư Trung Quốc.
Đặc điểm của chính sách y tế Trung Quốc kể từ đầu thập niên 1950 là tập trung vào y học công cộng và y học dự phòng. Đương thời, Đảng Cộng sản bắt đầu Chiến dịch y tế ái quốc nhằm cải thiện vệ sinh môi trường và vệ sinh cá nhân, cũng như điều trị và ngăn ngừa một số bệnh. Các bệnh hoành hành tại Trung Quốc khi trước như [279] [tả](https://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%87nh_t%E1%BA%A3), [thương hàn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_h%C3%A0n)và [tinh hồng nhiệt](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tinh_h%E1%BB%93ng_nhi%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1)gần như bị tiệt trừ trong chiến dịch này. Sau khi Đặng Tiểu Bình bắt đầu thi hành cải cách kinh tế vào năm 1978, tình hình y tế của quần chúng Trung Quốc được cải thiện nhanh chóng do dinh dưỡng tốt hơn, song nhiều dịch vụ y tế công cộng miễn phí tại khu vực nông thôn biến mất cùng với các công xã nhân dân. Chăm sóc y tế tại Trung Quốc bị tư nhân hóa phần lớn, và có sự gia tăng đáng kể về chất lượng. Năm 2009, chính phủ bắt đầu một sáng kiến cung cấp chăm sóc y tế quy mô lớn kéo dài trong 3 năm trị giá 124 tỷ USD. Đến năm 2011, chiến dịch đạt kết quả 95% dân số Trung Quốc có bảo hiểm y tế cơ bản. [[280]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-288) Năm 2011, Trung Quốc được ước tính là nước cung cấp dược phẩm lớn thứ ba thế giới, song dân cư Trung Quốc phải chịu tổn hại từ việc phát triển và phân phối các dược phẩm giả. [[281]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-289) [[282]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-290)
Tuổi thọ dự tính khi sinh tại Trung Quốc là 75 năm,
và tỷ suất tử vong trẻ sơ sinh là 11‰ vào năm 2013. [283] Cả hai chỉ số đều được cải thiện đáng kể so với thập niên 1950. [[284]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-292) Tỷ lệ còi cọc bắt nguồn từ thiếu dinh dưỡng giảm từ 33,1% vào năm 1990 xuống 9,9% vào năm 2010. [[i]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-295) Mặc dù có các cải thiện đáng kể về y tế và kiến thiết cơ sở y tế tiến bộ, song Trung Quốc có một số vấn đề y tế công cộng mới nổi, như các bệnh về đường hô hấp do ô nhiễm không khí trên quy mô rộng, [[287]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-296) hàng trăm triệu người hút thuốc lá, [[288]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-FT-china-pollution-297) và sự gia tăng béo phì trong các dân cư trẻ tại đô thị. [[289]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_abcx-298) [[290]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_abcy-299) Dân số lớn và các thành phố đông đúc dẫn đến bùng phát các dịch bệnh nghiêm trọng trong thời gian gần đây, như bùng phát [[291]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_abcz-300) [SARS](https://vi.wikipedia.org/wiki/SARS)vào năm 2003. Năm 2010, ô nhiễm không khí khiến cho 1,2 triệu người chết sớm tại Trung Quốc. [[292]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_abcda-301) [[293]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-302)
## Văn hóa
Từ thời cổ đại, văn hóa Trung Quốc đã chịu ảnh hưởng mạnh từ
[Nho giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nho_gi%C3%A1o) và các triết học bảo thủ. Trong hầu hết các triều đại, có thể đạt được cơ hội thăng tiến xã hội thông qua việc giành thành tích cao trong các kỳ [khoa cử](https://vi.wikipedia.org/wiki/Khoa_c%E1%BB%AD) vốn bắt đầu từ thời Hán. Chú trọng văn chương trong các kỳ khoa cử tác động đến nhận thức chung về tinh thế văn hóa tại Trung Quốc, như niềm tin rằng thư pháp, thi họa là các loại hình nghệ thuật đứng trên nhạc kịch. Văn hóa Trung Quốc từ lâu đã tập trung vào ý thức lịch sử sâu sắc và phần lớn là hướng nội. Khảo thí và nhân tài vẫn được đánh giá rất cao tại Trung Quốc hiện nay. [294] [[295]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-304)
Các lãnh đạo đầu tiên của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa tìm cách thay đổi một số khía cạnh truyền thống của văn hóa Trung Quốc, như quyền chiếm hữu đất tại nông thôn, phân biệt giới tính, và hệ thống Nho học trong giáo dục, trong khi duy trì những khía cạnh khác, như cấu trúc gia đình và văn hóa phục tùng quốc gia. Một số nhà quan sát nhìn nhận giai đoạn sau năm 1949 như một sự tiếp tục lịch sử triều đại Trung Hoa truyền thống, một số khác thì cho rằng sự thống trị của Đảng Cộng sản gây tổn hại cho nền tảng của văn hóa Trung Hoa, đặc biệt là qua các phương trào chính trị như Cách mạng văn hóa trong thập niên 1960, khi đó nhiều khía cạnh văn hóa truyền thống bị phá hủy do bị nhìn nhận là lạc hậu hay tàn tích của phong kiến. Nhiều khía cạnh quan trọng của đạo đức và văn hóa Trung Hoa truyền thống, như Khổng giáo, nghệ thuật, văn chương, nghệ thuật trình diễn như
[Kinh kịch](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_k%E1%BB%8Bch), bị biến đổi để phù hợp với các chính sách và tuyên truyền của chính phủ vào đương thời. Hiện nay, việc tiếp cận với truyền thông ngoại quốc bị hạn chế cao độ; mỗi năm chỉ có 34 phim ngoại quốc được phép trình chiếu trong các rạp chiếu phim tại Trung Quốc. [296] [[297]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-306)
Ngày nay, chính phủ Trung Quốc chấp thuận nhiều yếu tố của văn hóa Trung Hoa truyền thống có tính nguyên đối với xã hội Trung Quốc. Cùng với sự gia tăng của chủ nghĩa dân tộc Trung Hoa và kết thúc Cách mạng văn hóa, nhiều hình thức nghệ thuật, văn chương, âm nhạc, điện ảnh, trang phục, và kiến trúc về Trung Hoa truyền thống chứng kiến một sự phục hưng mạnh mẽ,
[[298]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_abcdef-307) Trung Quốc hiện đứng thứ ba thế giới về số du khách ngoại quốc đến tham quan, [299] với 55,7 khách quốc tế trong năm 2010. [[300]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-309) Ước tính có 740 triệu du khách Trung Quốc lữ hành nội địa trong tháng 10 năm 2012. [[301]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_abd-310) [[302]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-740MillionTourists-311) [Ẩm thực Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A8m_th%E1%BB%B1c_Trung_Qu%E1%BB%91c) rất đa dạng, có nền tảng là lịch sử ẩm thực kéo dài hàng thiên niên kỷ. Các quân chủ Trung Hoa cổ đại được biết là có nhiều phòng ăn trong cung, mỗi phòng lại choa thành vài gian, mỗi gian phục vụ một loại món ăn đặc trưng. Lúa gạo là cây lương thực phổ biến nhất, được trồng tại phía nam [303] [Hoài Hà](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0i_H%C3%A0); [lúa mì](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BAa_m%C3%AC)là loại cây trồng phổ biến thứ nhì và tập trung tại đồng bằng miền bắc. Thịt lợn là loại thịt phổ biến nhất tại Trung Quốc, chiếm khoảng ba phần tư tổng lượng tiêu thụ thịt toàn quốc. [[304]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-313) [Gia vị](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C5%A9_v%E1%BB%8B_h%C6%B0%C6%A1ng)là trọng tâm trong ẩm thực Trung Hoa.
### Thể thao
Trung Quốc sở hữu một trong những văn hóa thể thao lâu đời nhất trên thế giới. Có bằng chứng biểu thị rằng bắn cung
*(xạ tiễn)* được thực hành từ thời Tây Chu. Đấu kiếm *(kiếm thuật)* và một dạng bóng đá *(xúc cúc)* cũng truy nguyên từ các triều đại ban đầu của Trung Quốc. [305] Ngày nay, một số môn thể thao phổ biến nhất tại Trung Quốc gồm võ thuật, bóng rổ, bóng đá, bóng bàn, cầu lông, bơi và [[306]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-315) [snooker](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Snooker&action=edit&redlink=1). Các trò chơi trên bàn như [cờ vây](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%9D_v%C3%A2y), [cờ tướng](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%9D_t%C6%B0%E1%BB%9Bng), và gây đây hơn là [cờ vua](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%9D_vua)cũng được chơi ở cấp độ chuyên nghiệp. [[307]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-316)
Rèn luyện thể chất được chú trọng cao trong văn hóa Trung Hoa, các bài tập buổi sáng như
* và khí công* *được thực hành rộng rãi,* [thái cực quyền](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_c%E1%BB%B1c_quy%E1%BB%81n) và phòng tập thể dục và câu lạc bộ sức khỏe thương mại trở nên phổ biến trên toàn quốc. [[308]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-317) Những thanh niên Trung Quốc cũng thích bóng đá và bóng rổ, đặc biệt là trong các trung tâm đô thị có không gian hạn chế. Ngoài ra, Trung Quốc là nơi có số người đi xe đạp lớn nhất, với 470 triệu xe đạp trong năm 2012. [[309]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-318) Nhiều môn thể thao truyền thống khác như đua thuyền rồng, vật kiểu Mông Cổ, và đua ngựa cũng phổ biến. [[234]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-470MBikes-242) [[310]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_abcden-319)
Trung Quốc tham dự Thế vận hội lần đầu tiên vào năm 1932, và với quốc hiệu hiện hành từ năm 1952. Trung Quốc đăng cai
[Thế vận hội Mùa hè 2008](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_v%E1%BA%ADn_h%E1%BB%99i_M%C3%B9a_h%C3%A8_2008) tại Bắc Kinh, và giành được số huy chương vàng nhiều nhất trong số các quốc gia tham dự. [[311]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_abcdeo-320)
## Chú thích
**Diện tích được lấy theo số liệu chính thức của Liên Hiệp Quốc cho Trung Quốc đại lục và không bao gồm** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-5) [Hồng Kông](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng), [Ma Cao](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ma_Cao)và [Đài Loan](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan). Số liệu cũng không bao gồm [[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-UN_Stat-3) [hành lang Khách Lạt Côn Lôn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A0nh_lang_Kh%C3%A1ch_L%E1%BA%A1t_C%C3%B4n_L%C3%B4n&action=edit&redlink=1)5.800 km 2(2.200 sq mi), [Aksai Chin](https://vi.wikipedia.org/wiki/Aksai_Chin)37.244 km 2(14.380 sq mi) và các lãnh thổ khác có tranh chấp với Ấn Độ. Tổng diện tích của Trung Quốc được ghi là 9.572.900 km 2(3.696.100 sq mi) theo *Encyclopædia Britannica*. . [[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-4) **Số liệu lấy từ CIA World Factbook.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-7) [[5]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-CIA-6) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-15) [Đô la Hồng Kông](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_la_H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng)được sử dụng tại [Hồng Kông](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_K%C3%B4ng)và [pataca Ma Cao](https://vi.wikipedia.org/wiki/Pataca_Ma_Cao)được sử dụng tại [Ma Cao](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ma_Cao). **ngoại trừ Hồng Kông và Ma Cao.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-16) **Xếp hạng tổng diện tích so với Hoa Kỳ dựa vào phương pháp đo lường tổng diện tích của hai quốc gia.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-20) **Theo** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-86) *Encyclopædia Britannica*, tổng diện tích của Hoa Kỳ là 9.522.055 km 2(3.676.486 sq mi), nhỏ hơn một chút so với Trung Quốc. Trong khi đó, CIA World Factbook thì ghi rằng tổng diện tích của Trung Quốc lớn hơn tổng diện tích của Hoa Kỳ cho đến khi vùng nước ven bờ của [Ngũ Đại Hồ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C5%A9_%C4%90%E1%BA%A1i_H%E1%BB%93)được tính vào tổng diện tích của Hoa Kỳ vào năm 1996. Từ năm 1989 đến năm 1996, tổng diện tích của Hoa Kỳ là 9.372.610 km 2(3.618.780 sq mi). Tổng diện tích được ghi là 9.629.091 km 2(3.717.813 sq mi) vào năm 1997 (gồm các khu vực Ngũ Đại Hồ và vùng biển ven bờ), đến 9.631.418 km 2(3.718.711 sq mi) vào năm 2004, đến 9.631.420 km 2(3.718.710 sq mi) vào năm 2006, và đến 9.826.630 km 2(3.794.080 sq mi) vào năm 2007 (tính cả lãnh hải). **Biên giới của Trung Quốc với Pakistan và bộ phận biên giới của quốc gia này với Ấn Độ nằm trong khu vực tranh chấp** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-90) [Kashmir](https://vi.wikipedia.org/wiki/Kashmir). Khu vực nằm dưới quyền quản lý của Pakistan bị Ấn Độ tuyên bố chủ quyền, trong khi Pakistan tuyên bố chủ quyền đối với khu vực do Ấn Độ kiểm soát. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-216) [Lý Chính Đạo](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Ch%C3%ADnh_%C4%90%E1%BA%A1o), [[205]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Nobel_Physics_1957-212) [Dương Chấn Ninh](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C6%B0%C6%A1ng_Ch%E1%BA%A5n_Ninh&action=edit&redlink=1), [[205]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Nobel_Physics_1957-212) [Thôi Kì](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%B4i_K%C3%AC), [[206]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-213) [Cao Côn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Cao_C%C3%B4n), [[207]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-214) [Lý Viễn Triết](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Vi%E1%BB%85n_Tri%E1%BA%BFt), [[208]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-215) **Tuổi thọ dự tính khi sinh tăng từ khoảng 31 năm trong năm 1949 lên 75 năm trong năm 2008,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-295) và tỷ suất tử vong trẻ sơ sinh giảm từ 300‰ trong thập niên 1950 xuống khoảng 33‰ vào năm 2001. [[285]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-293) [[286]](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_note-Ref_abcu-294)
## Tham khảo
- ^
**a** **ă** [“Law of the People’s Republic of China on the Standard Spoken and Written Chinese Language (Order of the President No.37)”](http://www.gov.cn/english/laws/2005-09/19/content_64906.htm). Chinese Government. Ngày 31 tháng 10 năm 2000. Truy cập ngày 21 tháng 6 năm 2013.
For purposes of this Law, the standard spoken and written Chinese language means Putonghua (a common speech with pronunciation based on the Beijing dialect) and the standardized Chinese characters.
**Chan, Kam Wing (2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-2) [“Misconceptions and Complexities in the Study of China’s Cities: Definitions, Statistics, and Implications”](https://web.archive.org/web/20130115173048/http://courses.washington.edu/chinageo/ChanCityDefinitionsEGE2007.pdf)(PDF). [Eurasian Geography and Economics](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eurasian_Geography_and_Economics&action=edit&redlink=1) **48**(4): 383–412. [doi](https://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.2747/1538-7216.48.4.383](https://dx.doi.org/10.2747%2F1538-7216.48.4.383). [Bản gốc](http://courses.washington.edu/chinageo/ChanCityDefinitionsEGE2007.pdf)(PDF) lưu trữ ngày 15 tháng 1 năm 2013. Truy cập ngày 7 tháng 8 năm 2011. p. 395
- ^
**a** **ă** [“Demographic Yearbook—Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area and density”](http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2007/Table03.pdf)(PDF). UN Statistics. 2007. Truy cập ngày 31 tháng 7 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-4) [“China”](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/111803/China). Encyclopædia Britannica. Truy cập ngày 16 tháng 11 năm 2012.
- ^
**a** **ă** **â** [“CIA – The World Factbook”](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ch.html). Cia.gov. Truy cập ngày 23 tháng 11 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-8) [“Population (Total)”](http://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL). The World Bank. Truy cập ngày 25 tháng 11 năm 2013.
- ^
**a** **ă** **â** **b** [“Communiqué of the National Bureau of Statistics of People’s Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census (No. 1)”](https://web.archive.org/web/20130115173048/http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm). National Bureau of Statistics of China. Ngày 28 tháng 4 năm 2011. [Bản gốc](http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110428_402722244.htm)lưu trữ ngày 15 tháng 1 năm 2013. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-10) [“Population density (people per sq. km of land area)”](http://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST). World Bank. Truy cập ngày 1 tháng 12 năm 2013.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [“IMF estimates for 2014 GDP nominal”](http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=55&pr.y=9&sy=2014&ey=2014&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=924&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-HDI_12-0) [“2014 Human Development Report Summary”](http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr14-summary-en.pdf)(PDF). United Nations Development Programme. 2014. tr. 21–25. Truy cập ngày 27 tháng 7 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-13) [“China’s Income Inequality Surpasses U.S., Posing Risk for Xi”](http://www.bloomberg.com/news/2014-04-28/gap-between-rich-poor-worse-in-china-than-in-u-s-study-shows.html). *Bloomberg*. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-14) [“In China, Rich Population Growth Beats World Average”](http://www.forbes.com/sites/kenrapoza/2014/06/20/in-china-rich-population-growth-beats-world-average/). *Forbes*. **Walton, Greg; International Centre for Human Rights and Democratic Development (2001). “Executive Summary”.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Walton2001_17-0) [. Rights & Democracy. tr. 5.](http://books.google.com/?id=S9rP0A2q14UC&lpg=PA4&dq=single-party%20%22people%27s%20republic%20of%20china%22&pg=PA5#v=onepage&q=%22single-party%20state%22) *China’s golden shield: Corporations and the development of surveillance technology in the People’s Republic of China* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-2-922084-42-9](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-2-922084-42-9). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-18) [“Chinese Civil War”](http://history.cultural-china.com/en/34History7320.html). Cultural-China.com. Truy cập ngày 16 tháng 6 năm 2013.
To this day, since no armistice or peace treaty has ever been signed, there is controversy as to whether the Civil War has legally ended.
[^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-listofcountriesoftheworld.com_19-0) [“Countries of the world ordered by land area”](http://www.listofcountriesoftheworld.com/area-land.html). Listofcountriesoftheworld.com. Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2010. **Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-21) [“China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st Century. WBI Development Studies. World Bank Publications.”](http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052). Institute of Education Sciences. Truy cập ngày 26 tháng 7 năm 2014. **Angus Maddison. [4107091e.pdf “Chinese Economic Performance in the Long Run, second edition, revised and updated 960-2030 AD”] Kiểm tra giao thức** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-22)
|url=(
[trợ giúp](https://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_url)) (PDF). OECD. tr. 29. Truy cập ngày 23 tháng 9 năm 2014.
- ^
**a** [White, Garry (ngày 10 tháng 2 năm 2013).](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-ChinaBiggestTrader_23-1) **ă** [“China trade now bigger than US”](http://www.telegraph.co.uk/finance/economics/9860518/China-trade-now-bigger-than-US.html). *Daily Telegraph*(London). Truy cập ngày 15 tháng 2 năm 2013.
- ^
**a** **ă** [“Military and Security Developments Involving the People’s Republic of China 2013”](http://www.defense.gov/pubs/2013_China_Report_FINAL.pdf)(PDF). US Secretary of Defense. 2013. Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2013. **Muldavin, Joshua (ngày 9 tháng 2 năm 2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-25) [“From Rural Transformation to Global Integration: The Environmental and Social Impacts of China’s Rise to Superpower”](http://www.carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=851&prog=zch). Carnegie Endowment for International Peace. Truy cập ngày 17 tháng 1 năm 2010.
- ^
**a** **ă** [“A Point Of View: What kind of superpower could China be?”](http://www.bbc.co.uk/news/magazine-19995218). BBC. Ngày 19 tháng 10 năm 2012. Truy cập ngày 21 tháng 10 năm 2012.
- ^
**a** **ă** **â** [“汉语”中国”一词由来考”](http://www.china.com.cn/xxsb/txt/2005-10/10/content_5993084.htm)(bằng tiếng Trung). 中国互联网新闻中心. Truy cập ngày 23 tháng 9 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-28) [“Early Homo erectus Tools in China”](http://www.archaeology.org/0001/newsbriefs/china.html). Viện Khảo cổ học Hoa Kỳ. 2000. Truy cập ngày 30 tháng 11 năm 2012. **Shen, G; Gao, X; Gao, B; Granger, De (tháng 3 năm 2009). “Age of Zhoukoudian Homo erectus determined with (26)Al/(10)Be burial dating”.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-autogenerated198_29-0) *Nature* **458**(7235): 198–200. [Bibcode](https://vi.wikipedia.org/wiki/Bibcode): [2009Natur.458..198S](http://adsabs.harvard.edu/abs/2009Natur.458..198S). [doi](https://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1038/nature07741](https://dx.doi.org/10.1038%2Fnature07741). [ISSN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISSN) [0028-0836](https://www.worldcat.org/issn/0028-0836). [PMID](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [19279636](https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19279636). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-30) [“The Peking Man World Heritage Site at Zhoukoudian”](http://www.unesco.org/ext/field/beijing/whc/pkm-site.htm). UNESCO. Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-31) [“Peking Man Site at Zhoukoudian”](http://whc.unesco.org/en/list/449). [UNESCO](https://vi.wikipedia.org/wiki/UNESCO). Truy cập ngày 4 tháng 10 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-32) [“China axes ‘show ancient writing’”](http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23257700). BBC. Ngày 11 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 11 tháng 7 năm 2013. **Tanner, Harold M. (2009).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-33) [. Hackett Publishing. tr. 35–36.](http://books.google.com/books?id=VIWC9wCX2c8C&pg=PA35#v=onepage&q&f=false) *China: A History* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0872209156](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0872209156). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-34) [“Bronze Age China”](http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm). Trung tâm Triển lãm nghệ thuật quốc gia Hoa Kỳ. Truy cập ngày 11 tháng 7 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-35) [. City University of HK Press. 2007. tr. 25.](http://books.google.com/books?id=z-fAxn_9f8wC&pg=PA25#v=onepage&q&f=false) *China: Five Thousand Years of History and Civilization* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9789629371401](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9789629371401). **Pletcher, Kenneth (2011).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-36) [. Britannica Educational Publishing. tr. 35.](http://books.google.com/books?id=A1nwvKNPMWkC&pg=PA35#v=onepage&q&f=false) *The History of China* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9781615301812](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781615301812). **Fowler, Jeaneane D.; Fowler, Merv (2008).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-37) [. Sussex Academic Press. tr. 17.](http://books.google.com/books?id=rpJNfIAZltoC&pg=PA17#v=onepage&q&f=false) *Chinese Religions: Beliefs and Practices* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9781845191726](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781845191726). **Hollister, Pam (1996).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-38) [“Zhengzhou”](http://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA904#v=onepage&q&f=false). Trong Schellinger, Paul E.; Salkin, Robert M. *International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania*. Fitzroy Dearborn Publishers. tr. 904. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9781884964046](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781884964046). **Allan, Keith (2013).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-39) [. Oxford University Press. tr. 4.](http://books.google.com/books?id=BzfRFmlN2ZAC&pg=PA4#v=onepage&q&f=false) *The Oxford Handbook of the History of Linguistics* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780199585847](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780199585847).
- ^
**a** [Bodde, Derk. (1986). “The State and Empire of Ch’in”, in](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Bodde1986_40-1) **ă** *The Cambridge History of China: Volume I: the Ch’in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220*. Edited by Denis Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. [ISBN 0-521-24327-0](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521243270).
- ^
**a** [Lewis, Mark Edward (2007).](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Lewis2007_41-1) **ă** *The Early Chinese Empires: Qin and Han*. London: Belknap Press. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-0-674-02477-9](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-674-02477-9). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-42) [“Dahlman, Carl J; Aubert, Jean-Eric.](http://www.eric.ed.gov/ERICWebPortal/custom/portlets/recordDetails/detailmini.jsp?_nfpb=true&_&ERICExtSearch_SearchValue_0=ED460052&ERICExtSearch_SearchType_0=no&accno=ED460052). World Bank Publications via Eric.ed.gov. Truy cập ngày 22 tháng 10 năm 2012. *China and the Knowledge Economy: Seizing the 21st century*” **Goucher, Candice; Walton, Linda (2013).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-43) [. Routledge. tr. 108.](http://books.google.com/books?id=zdwpAAAAQBAJ&pg=PA108#v=onepage&q&f=false) *World History: Journeys from Past to Present – Volume 1: From Human Origins to 1500 CE* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9781135088224](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781135088224). **Whiting, Marvin C. (2002).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-44) *Imperial Chinese Military History.*iUniverse. p. 214 **Ki-Baik Lee (1984).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-45) *A new history of Korea.*Harvard University Press. [ISBN 978-0-674-61576-2](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780674615762). p.47. **David Andrew Graff (2002).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-46) *Medieval Chinese warfare, 300–900.*Routledge. [ISBN 0-415-23955-9](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415239559). p.13. **Adshead, S. A. M. (2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-47) *T’ang China: The Rise of the East in World History*. New York: Palgrave Macmillan. p. 54 **City University of HK Press (2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-48) *China: Five Thousand Years of History and Civilization*. [ISBN 962-937-140-5](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9629371405). p.71 **Paludan, Ann (1998).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-49) *Chronicle of the Chinese Emperors*. London: Thames & Hudson. [ISBN 0-500-05090-2](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0500050902). p. 136. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-50) [“Northern Song Dynasty (960–1127)”](http://www.metmuseum.org/toah/hd/nsong/hd_nsong.htm). Metropolitan Museum of Art. Truy cập ngày 27 tháng 11 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-51) [. Greenwood Publishing Group. 1999. tr. 3.](http://books.google.com/books?id=sjzPPg8eK7sC&pg=PA3#v=onepage&q&f=false) *Essentials of Neo-Confucianism: Eight Major Philosophers of the Song and Ming Periods* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780313264498](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780313264498). **Ping-ti Ho. “An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China”, in** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-52) *Études Song*, Series 1, No 1, (1970). pp. 33–53. **Rice, Xan (ngày 25 tháng 7 năm 2010).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-53) [“Chinese archaeologists’ African quest for sunken ship of Ming admiral”](http://www.guardian.co.uk/world/2010/jul/25/kenya-china). *The Guardian*(London). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-54) [“Wang Yangming (1472—1529)”](http://www.iep.utm.edu/wangyang/). *Internet Encyclopedia of Philosophy*. Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-55) [Ainslie Thomas Embree](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ainslie_Thomas_Embree&action=edit&redlink=1), [Carol Gluck](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Carol_Gluck&action=edit&redlink=1)(1997). *. M.E. Sharpe. p.597.* [Asia in Western and World History: A Guide for Teaching](http://books.google.cz/books?id=Xn-6yMhAungC&pg=&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false) [ISBN 1-56324-265-6](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1563242656). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-56) [“Sino-Japanese War (1894–95)”](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/546176/Sino-Japanese-War). *. Truy cập ngày 12 tháng 11 năm 2012.* [Encyclopædia Britannica](https://vi.wikipedia.org/wiki/Encyclop%C3%A6dia_Britannica) **Eileen Tamura (1997).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-57) *China: Understanding Its Past.*Volume 1. University of Hawaii Press. [ISBN 0-8248-1923-3](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0824819233). p.146. **Stephen Haw, (2006). Beijing: A Concise History. Taylor & Francis,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-58) [ISBN 0-415-39906-8](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415399068). p.143. **Bruce Elleman (2001).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-59) *Modern Chinese Warfare*. Routledge. [ISBN 0-415-21474-2](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415214742). p.149. **Graham Hutchings (2003).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-60) *Modern China: A Guide to a Century of Change*. Harvard University Press. [ISBN 0-674-01240-2](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0674012402). p.459. **Peter Zarrow (2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-61) *China in War and Revolution, 1895–1949*. Routledge. [ISBN 0-415-36447-7](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415364477). p.230. **M. Leutner (2002).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-62) *The Chinese Revolution in the 1920s: Between Triumph and Disaster*. Routledge. [ISBN 0-7007-1690-4](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0700716904). p.129. **Hung-Mao Tien (1972).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-63) *Government and Politics in Kuomintang China, 1927–1937 (Volume 53)*. Stanford University Press. [ISBN 0-8047-0812-6](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0804708126). pp. 60–72. **Suisheng Zhao (2000).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-64) *China and Democracy: Reconsidering the Prospects for a Democratic China*. Routledge. [ISBN 0-415-92694-7](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415926947). p.43. **David Ernest Apter, Tony Saich (1994).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-65) *Revolutionary Discourse in Mao’s Republic*. Harvard University Press. [ISBN 0-674-76780-2](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0674767802). p.198. **Tien, Hung-mao (1991).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-66) [“Constitutional Reform and the Future of the Republic of China”](http://books.google.com/books?id=xCxMn-2msr8C&pg=PA3#v=onepage&q&f=false). Trong Feldman, Harvey. *Constitutional Reform and the Future of the Republic of China*. M.E. Sharpe. tr. 3. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780873328807](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780873328807). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_c_67-0) [The Chinese people have stood up](http://www.isop.ucla.edu/eas/documents/mao490921.htm). UCLA Center for East Asian Studies. Truy cập 16 tháng 4 năm 2006. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-68) [“Red Capture of Hainan Island”](http://news.google.com/newspapers?nid=1817&dat=19500509&id=FUw_AAAAIBAJ&sjid=skwMAAAAIBAJ&pg=3627,3301880). *The Tuscaloosa News*(Google News Archive). Ngày 9 tháng 5 năm 1950. Truy cập ngày 20 tháng 7 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-69) [“The Tibetans”](http://www.usc.edu/dept/LAS/ir/cews/database/Tibet/tibet.pdf)(PDF). University of Southern California. Truy cập ngày 20 tháng 7 năm 2013. **John W. Garver (1997).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-70) [. M.E. Sharpe. tr. 169.](http://books.google.com/?id=ZNCghCIbyVAC&pg=PA169&dq=C.I.A++Ma+bufang#v=onepage&q=C.I.A%20%20Ma%20bufang&f=false) *The Sino-American alliance: Nationalist China and American Cold War strategy in Asia* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-7656-0025-0](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-7656-0025-0). Truy cập ngày 20 tháng 7 năm 2013. **Madelyn Holmes (2008).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-71) [. McFarland. tr. 185.](http://books.google.com/?id=lJK-GRriJAoC&pg=&dq#v=onepage&q=&f=false) *Students and teachers of the new China: thirteen interviews* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-7864-3288-8](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-7864-3288-8). Truy cập ngày 7 tháng 11 năm 2011. **Akbar, Arifa (ngày 17 tháng 9 năm 2010).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Akbar2010_72-0) [“Mao’s Great Leap Forward ‘killed 45 million in four years’”](http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/news/maos-great-leap-forward-killed-45-million-in-four-years-2081630.html). *The Independent*(London). Truy cập ngày 30 tháng 10 năm 2010. **Busky, Donald F. (2002).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-73) *. Greenwood Publishing Group. p.11.* [Communism in History and Theory](http://books.google.com/books?id=Q6b0j1VINWgC&printsec=frontcover&source=gbs_navlinks_s#v=onepage&q=&f=false) **Michael Y.M. Kao. “Taiwan’s and Beijing’s Campaigns for Unification” in Harvey Feldman and Michael Y.M. Kao (eds., 1988):** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-74) *Taiwan in a Time of Transition*. New York: Paragon House. p.188. **Hart-Landsberg, Martin; and Burkett, Paul.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_e_75-0) [“China and Socialism: Market Reforms and Class Struggle”](http://www.monthlyreview.org/chinaandsocialism.htm). Monthly Review. Truy cập ngày 30 tháng 10 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-76) [“The Impact of Tiananmen on China’s Foreign Policy”](http://www.nbr.org/publications/element.aspx?id=73#.UpeNH_lciaU). The National Bureau of Asian Research. Truy cập ngày 28 tháng 11 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_h_77-0) [.](http://www.chinadaily.com.cn/en/doc/2003-07/11/content_244499.htm) *Nation bucks trend of global poverty* *China Daily*. 11 tháng 7 năm 2003. Truy cập ngày 10 tháng 7 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_i_78-0) [.](http://english.people.com.cn/english/200003/01/eng20000301X115.html) *China’s Average Economic Growth in 90s Ranked 1st in World* *People’s Daily*. 1 tháng 3 năm 2000. Truy cập 10 tháng 7 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-79) [“China’s Environmental Crisis”](http://www.nytimes.com/interactive/2007/08/26/world/asia/20070826_CHINA_GRAPHIC.html#). *. Ngày 26 tháng 8 năm 2007. Truy cập ngày 16 tháng 5 năm 2012.* [New York Times](https://vi.wikipedia.org/wiki/New_York_Times) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_j_80-0) [. BBC. Truy cập 16 tháng 4 năm 2006.](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4913622.stm) *China worried over pace of growth* [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_k_81-0) [. Migration News. January 2006.](http://migration.ucdavis.edu/mn/more.php?id=3166_0_3_0) *China: Migrants, Students, Taiwan* [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_l_82-0) [.](http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/01/27/AR2006012701588.html) *In Face of Rural Unrest, China Rolls Out Reforms* *Washington Post*. 28 tháng 1 năm 2006. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-83) [“](http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tankman/etc/transcript.html). *Frontline*: *The Tank Man*transcript” *Frontline*. PBS. Ngày 11 tháng 4 năm 2006. Truy cập ngày 12 tháng 7 năm 2008.
- ^
**a** [Moore, Malcolm (ngày 15 tháng 11 năm 2012).](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-XiJinpingLiKeqiang_84-1) **ă** [“Xi Jinping crowned new leader of China Communist Party”](http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/9679477/Xi-Jinping-crowned-new-leader-of-China-Communist-Party.html). *The Daily Telegraph*(London). Truy cập ngày 15 tháng 11 năm 2012. **Amitendu, Palit (2012).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-85) [. Routledge. tr. 4.](http://books.google.com/books?id=Sz12DTzuhk0C&pg=PA4#v=onepage&q&f=false) *China-India Economics: Challenges, Competition and Collaboration* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9781136621628](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781136621628). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-87) [“”Land area”](http://english.gov.cn/2006-02/08/content_182551.htm). English.gov.cn. Truy cập ngày 1 tháng 11 năm 2011. *GOV.cn, Chinese Government’s Official Web Portal”* [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-archive_88-0) [“United States”](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/616563/United-States). Encyclopædia Britannica. Truy cập ngày 25 tháng 3 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-89) [“Which country borders the most other countries?”](http://geography.about.com/library/faq/blqzmostneighbors.htm). About.com. Truy cập ngày 5 tháng 12 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-91) [“Nepal and China agree on Mount Everest’s height”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/8608913.stm). *BBC News*. Ngày 8 tháng 4 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-92) [“Lowest Places on Earth”](http://www.nps.gov/deva/naturescience/lowest-places-on-earth.htm). National Park Service. Truy cập ngày 2 tháng 12 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-93) [. Springer. 2008. tr. 1.](http://books.google.com/books?id=SEO_RyNDJ0gC&pg=PA1#v=onepage&q&f=false) *Regional Climate Studies of China* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9783540792420](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9783540792420). **Waghorn, Terry (ngày 7 tháng 3 năm 2011).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-94) [“Fighting Desertification”](http://www.forbes.com/sites/terrywaghorn/2011/03/07/fighting-desertification/). *Forbes*. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_au_95-0) [“Beijing hit by eighth sandstorm”](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/4915690.stm). BBC news. Truy cập 17 tháng 4 năm 2006. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_2009a_96-0) [“Biodiversity Theme Report”](http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html). Environment.gov.au. Ngày 10 tháng 12 năm 2009. Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-97) [Countries with the Highest Biological Diversity](http://rainforests.mongabay.com/03highest_biodiversity.htm). Mongabay.com. dữ liệu 2004. Truy cập 24 tháng 4 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-98) [“List of Parties”](http://www.cbd.int/convention/parties/list). Truy cập ngày 9 tháng 12 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-99) [IUCN Initiatives – Mammals – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012](http://www.iucnredlist.org/initiatives/mammals/analysis/geographic-patterns). IUCN. Truy cập ngày 24 tháng 4 năm 2013. Dữ liệu không bao gồm các loài tại Đài Loan. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-100) [Countries with the most bird species](http://rainforests.mongabay.com/03birds.htm). Mongabay.com. dữ liệu 2004. Truy cập 24 tháng 4 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-101) [Countries with the most reptile species](http://rainforests.mongabay.com/03reptiles.htm). Mongabay.com. dữ liệu 2004. Truy cập 24 tháng 4 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-102) [IUCN Initiatives – Amphibians – Analysis of Data – Geographic Patterns 2012](http://www.iucnredlist.org/initiatives/amphibians/analysis/geographic-patterns#diversity). IUCN. Truy cập 24 tháng 4 năm 2013. (Không bao gồm Đài Loan). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-103) [Top 20 countries with most endangered species IUCN Red List](http://www.mnn.com/earth-matters/animals/stories/infographic-top-20-countries-with-most-endangered-species). 5 tháng 3 năm 2010. Truy cập 24 tháng 4 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-104) [“Nature Reserves”](http://www.china.org.cn/english/features/Brief/193257.htm). China.org.cn. Truy cập ngày 2 tháng 12 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-105) [Countries with the most vascular plant species](http://rainforests.mongabay.com/03plants.htm). Mongabay.com. 2004 data. Truy cập 24 tháng 4 năm 2013.
- ^
**a** **ă** **â** [(ấn bản 3). Rough Guides. 2003. tr. 1213.](http://books.google.com/books?id=dA_QbQiZkB4C&pg=PA1213#v=onepage&q&f=false) *China* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9781843530190](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781843530190). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-107) [. John Wiley & Sons. 2013. tr. 208.](http://books.google.com/books?id=OeqjKhDml6wC&pg=PA208#v=onepage&q&f=false) *Conservation Biology: Voices from the Tropics* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9781118679814](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781118679814). **Liu, Ji-Kai (2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-108) [“Secondary metabolites from higher fungi in China and their biological activity”](http://www.ddtjournal.com/action/downloaddoc.php?docid=57). *Drug Discoveries & Therapeutics* **1**(2): 94. **Unger, Jonathan; Chan, Anita (tháng 1 năm 1995). “China, Corporatism, and the East Asian Model”.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-109) *The Australian Journal of Chinese Affairs*(33): 29–53. [doi](https://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.2307/2950087](https://dx.doi.org/10.2307%2F2950087). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-freedomhouse_110-0) [“Freedom in the World 2011: China”](http://freedomhouse.org/template.cfm?page=22&year=2011&country=8016). Freedom House. 2011. Truy cập ngày 19 tháng 6 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-111) [“Xi reiterates adherence to socialism with Chinese characteristics”](http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-01/05/c_132082389.htm). *Xinhua*. Ngày 5 tháng 1 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-112) [“Constitution of the People’s Republic of China”](http://english.people.com.cn/constitution/constitution.html). *People’s Daily*. Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-cfr_113-0) [“CFR.org”](http://www.cfr.org/publication/14482/communist_party_of_china.html). CFR.org. Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-114) [“Democratic Parties”](http://english.people.com.cn/data/China_in_brief/Political_Parties/Democratic%20Parties.html). *People’s Daily*. Truy cập ngày 8 tháng 12 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-115) [“China’s Next Leaders: A Guide to What’s at Stake”](http://www.chinafile.com/china%E2%80%99s-next-leaders-guide-what%E2%80%99s-stake). *China File*. Ngày 13 tháng 11 năm 2012. Truy cập ngày 18 tháng 11 năm 2012. **Gwillim Law (ngày 2 tháng 4 năm 2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_ap_116-0) [Provinces of China](http://www.statoids.com/ucn.html). Truy cập 15 tháng 4 năm 2006. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-117) [“中华人民共和国与各国建立外交关系日期简表”](http://www.fmprc.gov.cn/mfa_chn/ziliao_611306/2193_611376/). Bộ Ngoại giao Trung Quốc. Truy cập 26 tháng 9 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-118) [“國際空間 馬：兩岸有有效方式”](http://www.cna.com.tw/news/firstnews/201407045002-1.aspx). Trung ương xã Đài Loan. Truy cập 26 tháng 9 năm 2014. **Chang, Eddy (ngày 22 tháng 8 năm 2004).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_r_119-0) [,](http://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2004/08/22/2003199768) *Perseverance will pay off at the UN* *The Taipei Times*. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_2009_120-0) [“China says communication with other developing countries at Copenhagen summit transparent”](http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6847341.html). *People’s Daily*. Ngày 21 tháng 12 năm 2009. Truy cập ngày 20 tháng 8 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-121) [“BRICS summit ends in China”](http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-13076229). BBC. 14 tháng 4 năm 2011. Truy cập 24 tháng 10 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-122) [“Taiwan’s Ma to stopover in US: report”](http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iNP2McsYhIeRMgrn036WkQdrN3LQ). Agence France-Presse. Ngày 11 tháng 1 năm 2010. **Macartney, Jane (ngày 1 tháng 2 năm 2010).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-123) [“China says US arms sales to Taiwan could threaten wider relations”](http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/asia/article7010435.ece). *The Times*(London). **Moore, Malcolm (ngày 8 tháng 1 năm 2010).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-124) [“China cancels UK human rights summit after Akmal Shaikh execution”](http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/6952556/China-cancels-UK-human-rights-summit-after-Akmal-Shaikh-execution.html). *The Daily Telegraph*(London). **Keith, Ronald C.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Keith_125-0) *China from the inside out – fitting the People’s republic into the world*. PlutoPress. tr. 135–136. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-126) [“China, Russia launch largest ever joint military exercise”](http://www.dw.de/china-russia-launch-largest-ever-joint-military-exercise/a-16931106). *Deutsche Welle*. Ngày 5 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 5 tháng 7 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-127) [“Energy to dominate Russia President Putin’s China visit”](http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-18327632). BBC. Ngày 5 tháng 6 năm 2012. **Gladstone, Rick (ngày 19 tháng 7 năm 2012).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-128) [“Friction at the U.N. as Russia and China Veto Another Resolution on Syria Sanctions”](http://www.nytimes.com/2012/07/20/world/middleeast/russia-and-china-veto-un-sanctions-against-syria.html). *. Truy cập ngày 15 tháng 11 năm 2012.* [New York Times](https://vi.wikipedia.org/wiki/New_York_Times) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-129) [“Xi Jinping: Russia-China ties ‘guarantee world peace’”](http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-21911842). BBC. Ngày 23 tháng 3 năm 2013. Truy cập ngày 23 tháng 3 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-130) [“China denies preparing war over South China Sea shoal”](http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-18045383). BBC. ngày 12 tháng 5 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-131) [“Q&A: China-Japan islands row”](http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-11341139). BBC News. Ngày 27 tháng 11 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-132) [“40 năm Trung Quốc xâm chiếm Hoàng Sa, bài học lịch sử”](http://vietnamnet.vn/vn/tuanvietnam/157397/40-nam-trung-quoc-xam-chiem-hoang-sa--bai-hoc-lich-su.html). Vietnamnet. Truy cập 26 tháng 9 năm 2014. **Watts, Jonathan (ngày 18 tháng 6 năm 2012).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-133) [“China: witnessing the birth of a superpower”](http://www.guardian.co.uk/world/2012/jun/18/china-birth-of-superpower). *The Guardian*(London). Truy cập ngày 6 tháng 3 năm 2013. **Grinin, Leonid.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-134) [“Chinese Joker in the World Pack”](http://www.sociostudies.org/journal/articles/140670/). *Journal of Globalization Studies*. Volume 2, Number 2. November 2011. Truy cập ngày 1 tháng 11 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-135) [“Các bà đỡ’ của CNQP Trung Quốc (kỳ 1)”](http://baodatviet.vn/quoc-phong/cac-ba-do-cua-cnqp-trung-quoc-ky-1-2217927/). Báo Đất Việt. 19 tháng 9 năm 2012. Truy cập 31 tháng 10 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-136) [“’Các bà đỡ’ của CNQP Trung Quốc (kỳ 2)”](http://baodatviet.vn/quoc-phong/cac-ba-do-cua-cnqp-trung-quoc-ky-2-2217150/). Báo Đất Việt. 30 tháng 9 năm 2012. Truy cập 31 tháng 10 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-137) [“Ukraine ồ ạt bán công nghệ quân sự cho Trung Quốc”](http://baodatviet.vn/quoc-phong/ukraine-o-at-ban-cong-nghe-quan-su-cho-trung-quoc-2259181/). Báo Đất Việt. 14 tháng 6 năm 2011. Truy cập 31 tháng 10 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-138) [“Các ‘bà đỡ’ của CNQP Trung Quốc (kỳ 4)”](http://baodatviet.vn/quoc-phong/cac-ba-do-cua-cnqp-trung-quoc-ky-4-2216643/). Báo Đất Việt. Truy cập 8 tháng 2 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-139) [“Công nghiệp quốc phòng Trung Quốc: Khuôn mặt kẻ bội bạc”](http://infonet.vn/cong-nghiep-quoc-phong-trung-quoc-khuon-mat-ke-boi-bac-post104943.info). Infonet. 20 tháng 11 năm 2013. Truy cập 30 tháng 10 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abcdep_140-0) [“The new generals in charge of China’s guns”](http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-20318047). BBC. Ngày 14 tháng 11 năm 2012. Truy cập ngày 10 tháng 12 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-141) [“China ‘reveals military structure’”](http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-22163599). BBC. Ngày 16 tháng 4 năm 2013. Truy cập ngày 16 tháng 4 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abcdeq_142-0) [Annual Report To Congress – Military Power of the People’s Republic of China 2009 (PDF)](http://www.defenselink.mil/pubs/pdfs/China_Military_Power_Report_2009.pdf). Defenselink.mil. Truy cập 27 tháng 11 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-143) [“Huấn luyện kém: Quân đội Trung Quốc thừa nhận 40 điểm yếu”](http://kienthuc.net.vn/nong-sau/huan-luyen-kem-quan-doi-trung-quoc-thua-nhan-40-diem-yeu-400842.html). Kienthuc.net.vn. Truy cập 8 tháng 2 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-144) [“Sức mạnh quân đội Trung Quốc bị xói mòn vì… tham nhũng”](http://www.thanhnien.com.vn/pages/20140819/suc-manh-quan-doi-trung-quoc-bi-xoi-mon-vi-tham-nhung.aspx). [Thanh Niên Online](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_Ni%C3%AAn_%28b%C3%A1o%29). Truy cập 8 tháng 2 năm 2015. **Nolt, James H.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abcder_145-0) [Analysis: The China-Taiwan military balance](http://www.atimes.com/china/BA27Ad01.html). *Asia Times*. 1999. Truy cập 15 tháng 4 năm 2006. **Andrew, Martin (ngày 18 tháng 8 năm 2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Martin_146-0) [“THE DRAGON BREATHES FIRE: CHINESE POWER PROJECTION”](http://www.asianresearch.org/articles/2680.html). AsianResearch.org. Truy cập ngày 26 tháng 6 năm 2013.
- ^
**a** **ă** [“IN FOCUS: Long march ahead for Chinese naval airpower”](http://www.flightglobal.com/news/articles/in-focus-long-march-ahead-for-chinese-naval-airpower-379419/). Flightglobal.com. Ngày 26 tháng 11 năm 2012. Truy cập ngày 26 tháng 11 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-148) [“China’s first aircraft carrier completes sea trial”](http://news.xinhuanet.com/english2010/video/2011-08/15/c_131050307.htm). Xinhua News Agency. Ngày 15 tháng 8 năm 2011. Truy cập ngày 15 tháng 8 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-149) [“China: Aircraft Carrier Now in Service”](http://online.wsj.com/article/SB10000872396390444358804578017481172611110.html). *The Wall Street Journal*. Ngày 25 tháng 9 năm 2012. Truy cập ngày 26 tháng 9 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-150) [“China unveils fleet of submarines”](http://www.guardian.co.uk/world/2009/apr/22/china-submarines-foreign-relations). *. ngày 22 tháng 4 năm 2009. Truy cập 16 tháng 10 năm 2011.* [The Guardian](https://vi.wikipedia.org/wiki/The_Guardian) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-151) [“India, Japan join hands to break China’s ‘string of pearls’”](http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-05-30/india/39627850_1_indian-ocean-india-and-japan-japanese-counterpart-shinzo-abe). *Times of India*. Ngày 30 tháng 5 năm 2013. Truy cập ngày 7 tháng 7 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_2009f_152-0) [“J-10”](http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/j10b.asp). SinoDefence.com. Ngày 28 tháng 3 năm 2009. Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-153) [“Inside China’s Secret Arsenal”](http://www.popsci.com/technology/article/2012-12/inside-chinas-secret-arsenal). *. Ngày 20 tháng 12 năm 2012. Truy cập ngày 20 tháng 12 năm 2012.* [Popular Science](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Popular_Science&action=edit&redlink=1) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-154) [“Early Eclipse: F-35 JSF Prospects in the Age of Chinese Stealth.”](http://china-defense.blogspot.com/)China-Defense. Truy cập 23 tháng 1 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Defense_Update_155-0) [“Chengdu J-20 – China’s 5th Generation Fighter.”](http://www.defense-update.com/products/j/29122010_j-20.html)Defense-Update.com. Truy cập ngày 23 tháng 1 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-156) [“Engine issues mean China can’t power J-15, J-16 fighters”](http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20140909000029&cid=1101). WantChinaTimes.com. 9 tháng 9 năm 2014. Truy cập 30 tháng 10 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-157) [Ground Forces](http://www.sinodefence.com/army/default.asp). SinoDefence.com. Truy cập 18 tháng 10 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abcdes_158-0) [Surface-to-air Missile System](http://www.sinodefence.com/army/surfacetoairmissile/hongqi9.asp). SinoDefence.com. 2006. Truy cập ngày 7 tháng 7 năm 2009. **“HQ-19 (S-400) (China)”.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_2008e_159-0) *Jane’s Weapons: Strategic*. IHS. Ngày 23 tháng 12 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-160) [“China plays down fears after satellite shot down”](http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_asiapacific/view/253580/1/.html). [Agence France-Presse](https://vi.wikipedia.org/wiki/Agence_France-Presse)qua [ChannelNewsAsia](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaCorp_Channel_NewsAsia&action=edit&redlink=1). ngày 20 tháng 1 năm 2007. Truy cập 11 tháng 7 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-161) [“Chinese Navy Tests Land Attack Cruise Missiles: Implications for Asia-Pacific”](http://asw.newpacificinstitute.org/?p=11412). New Pacific Institute. ngày 25 tháng 7 năm 2012. Truy cập 1 tháng 10 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-WashTiNu_162-0) [“China expanding its nuclear stockpile”](http://www.washingtontimes.com/news/2011/aug/25/beijing-to-expand-its-nuclear-stockpile/?page=all). *. ngày 25 tháng 8 năm 2011. Truy cập 16 tháng 10 năm 2011.* [The Washington Times](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Washington_Times&action=edit&redlink=1) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-english.eastday_163-0) [“China is already a market economy—Long Yongtu, Secretary General of Boao Forum for Asia”](http://english.eastday.com/e/ICS/u1a4035916.html). EastDay.com. 2008. Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-164) [“Communism Is Dead, But State Capitalism Thrives”](http://www.forbes.com/sites/greatspeculations/2010/03/22/communism-is-dead-but-state-capitalism-thrives/). Vahan Janjigian. *Forbes*. 22 tháng 3 năm 2010. Truy cập 11 tháng 7 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-165) [“The Winners And Losers In Chinese Capitalism”](http://www.forbes.com/sites/gadyepstein/2010/08/31/the-winners-and-losers-in-chinese-capitalism/). Gady Epstein. *Forbes*. 31 tháng 8 năm 2010. Truy cập 11 tháng 7 năm 2013. **John Lee.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abf_166-0) [“Putting Democracy in China on Hold”](https://web.archive.org/web/20080726102845/http://www.cis.org.au/issue_analysis/IA95/ia95.html). The Center for Independent Studies. 26 tháng 7 năm 2008. Truy cập 16 tháng 7 năm 2013. **English@peopledaily.com.cn (ngày 13 tháng 7 năm 2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Englishpeopledailycomcn2005_167-0) [“People.com”](http://english.people.com.cn/200507/13/eng20050713_195876.html). *People*. Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_2005a_168-0) [“Businessweek.com”](http://www.businessweek.com/magazine/content/05_34/b3948478.htm). *BusinessWeek*. Ngày 22 tháng 8 năm 2005. Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abg_169-0) [“Microsoft Word – China2bandes.doc”](http://www.oecd.org/dataoecd/16/3/36174313.pdf)(PDF). OECD. Truy cập ngày 27 tháng 4 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-170) [“China’s Economic Rise: History, Trends, Challenges, and Implications for the United States”](http://www.fas.org/sgp/crs/row/RL33534.pdf)(PDF). Congressional Research Service. Ngày 5 tháng 9 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-chinadaily_171-0) [“China must be cautious in raising consumption”](http://www.chinadaily.com.cn/bizchina/2008-11/21/content_7228346.htm). *China Daily*. Truy cập ngày 8 tháng 2 năm 2009. **Walker, Andrew (ngày 16 tháng 6 năm 2011).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-172) [“Will China’s Economy Stumble?”](http://www.bbc.co.uk/news/business-13802453). BBC. Truy cập ngày 1 tháng 11 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-China_Quick_Facts_173-0) [“China Quick Facts”](http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/EASTASIAPACIFICEXT/CHINAEXTN/0,,contentMDK:20680895%7EpagePK:1497618%7EpiPK:217854%7EtheSitePK:318950,00.html). [World Bank](https://vi.wikipedia.org/wiki/World_Bank). Truy cập ngày 26 tháng 7 năm 2008. **Swartz, Spencer; Oster, Shai (ngày 19 tháng 7 năm 2010).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Swartz2010_174-0) [“China Becomes World’s Biggest Energy Consumer”](http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703720504575376712353150310.html?mod=djemalertNEWS). *Wall Street Journal*. Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-BusInsEnergyGuide_175-0) [“The Ultimate Guide To China’s Voracious Energy Use”](http://www.businessinsider.com/china-energy-use-2012-8?op=1). *Business Insider*. Ngày 17 tháng 8 năm 2012. Truy cập ngày 12 tháng 12 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-176) [“China overtakes US as the biggest importer of oil”](http://www.bbc.co.uk/news/business-24475934). BBC. Ngày 10 tháng 10 năm 2013. Truy cập ngày 11 tháng 10 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_2009b_177-0) [“China’s Foreign-Exchange Reserves Surge, Exceeding $2 Trillion”](http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=alZgI4B1lt3s). *Ngày 15 tháng 7 năm 2009. Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2010.* [Bloomberg L.P.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bloomberg_L.P.&action=edit&redlink=1) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-178) [“China’s forex reserves reach USD 2.85 trillion”](http://smetimes.tradeindia.com/smetimes/news/global-business/2011/Jan/11/china-s-forex-reserves-reach-usd-2.85-trillion624606.html). Smetimes.tradeindia.com. Truy cập ngày 1 tháng 11 năm 2011.
- ^
**a** **ă** [“FDI in Figures”](http://www.oecd.org/daf/inv/FDI%20in%20figures.pdf)(PDF). OECD. Truy cập ngày 28 tháng 11 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-180) [“Being eaten by the dragon”](http://www.economist.com/node/17460954). *The Economist*. Ngày 11 tháng 11 năm 2010. **Palmer, Doug (ngày 24 tháng 9 năm 2012).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-CurrencyManipulator_181-0) [“Obama should call China a currency manipulator: Romney aide”](http://www.reuters.com/article/2012/09/24/us-usa-campaign-romney-china-idUSBRE88N12M20120924). Reuters. Truy cập ngày 6 tháng 10 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_2008_182-0) [“2007 trade surplus hits new record – $262.2B”](http://www.chinadaily.com.cn/china/2008-01/11/content_6387775.htm). *China Daily*. Ngày 11 tháng 1 năm 2008. Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_2005_183-0) [“China widens yuan, non-dollar trading range to 3%”](http://www.china-embassy.org/eng/gyzg/t213645.htm). Ngày 23 tháng 9 năm 2005. Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-184) [Intellectual Property Rights](http://www.asiabusinesscouncil.org/docs/IntellectualPropertyRights.pdf). Asia Business Council. tháng 12 năm 2005. Truy cập 13 tháng 1 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-185) [“MIT CIS: Publications: Foreign Policy Index”](http://web.mit.edu/cis/fpi_china.html). Truy cập ngày 15 tháng 5 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-186) [http://www.eaton.com/ecm/idcplg%3FIdcService%3DGET_FILE%26dID%3D224970](http://www.eaton.com/ecm/idcplg%3FIdcService%3DGET_FILE%26dID%3D224970) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-187) [“Thế giới nhức nhối với đại dịch hàng nhái”](http://khampha.vn/giai-tri/the-gioi-nhuc-nhoi-voi-dai-nan-do-fake-c6a141949.html). Truy cập 8 tháng 2 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-188) [“China’s growing middle class”](http://money.cnn.com/2012/04/25/news/economy/china-middle-class/). *CNN*. Ngày 26 tháng 4 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-189) [“China’s rich are getting poorer in new Hurun Rich List”](http://www.globaltimes.cn/content/734985.shtml). Global Times. Truy cập 26 tháng 9 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-190) [“China retail sales growth accelerates”](http://www.chinadaily.com.cn/bizchina/2013-01/18/content_16137193.htm). *China Daily*. Ngày 18 tháng 1 năm 2013. Truy cập ngày 26 tháng 4 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-191) [“China’s retail sales up 12.4 pct in Q1”](http://www.globaltimes.cn/content/774919.shtml#.UXohd2S9LCQ). *Global Times*. Ngày 15 tháng 4 năm 2013. Truy cập ngày 26 tháng 4 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abq_192-0) [“Super Rich have Craze for luxury goods”](http://www.chinadaily.com.cn/2010-03/03/content_9536600.htm). *China Daily*. 3 tháng 3 năm 2010. Truy cập 4 tháng 3 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-193) [“China inflation exceeding 6%”](http://www.businessweek.com/news/2011-10-14/china-inflation-exceeding-6-limits-wen-s-scope-for-easing.html). *BusinessWeek*. 14 tháng 10 năm 2011. Truy cập 18 tháng 10 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-194) [“Steep rise in Chinese food prices”](http://news.bbc.co.uk/1/hi/7349896.stm). [BBC](https://vi.wikipedia.org/wiki/BBC). 16 tháng 4 năm 2008. Truy cập 18 tháng 10 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-FT9.1_195-0) [“China’s GDP grows 9.1% in third quarter”](http://www.ft.com/cms/s/0/9d2d2b36-f939-11e0-9d4e-00144feab49a.html#axzz1b5h0AcC9). *. 18 tháng 10 năm 2011. Truy cập 16 tháng 7 năm 2013.* [Financial Times](https://vi.wikipedia.org/wiki/Financial_Times) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-196) [“Income inequality on the rise in China”](http://www.aljazeera.com/indepth/features/2012/12/2012122311167503363.html). *Al Jazeera*. Ngày 12 tháng 1 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-197) [“Inequality in China: Rural poverty persists as urban wealth balloons”](http://www.bbc.co.uk/news/business-13945072). *BBC News*. Ngày 29 tháng 6 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-198) [“China’s rural poor population declines”](http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-02/26/c_124391002.htm). Tân Hoa xã. 26 tháng 2 năm 2013. Truy cập 30 tháng 10 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-199) [“Con số giật mình về khoảng cách giàu nghèo tại Trung Quốc”](http://www.vietnamplus.vn/con-so-giat-minh-ve-khoang-cach-giau-ngheo-tai-trung-quoc/272977.vnp). Thông tấn xã Việt Nam. 26 tháng 7 năm 2014. Truy cập 30 tháng 10 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-200) [“Counterfeit goods China make almost 2 percent of world trade”](http://www.scmp.com/news/china/article/1215994/counterfeit-goods-china-make-almost-2pc-world-trade)
- ^
**a** **ă** [“Most counterfeit goods are from China”](http://www.businessinsider.com/most-counterfeit-goods-are-from-china-2013-6) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-202) [“China Big in Counterfeit Goods”](http://abcnews.go.com/WNT/Story?id=130381&page=1) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-203) [“In Our Time: Negative Numbers”](http://www.bbc.co.uk/programmes/p003hyd9). BBC. Truy cập ngày 19 tháng 6 năm 2013. **Struik, Dirk J. (1987).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-204) *A Concise History of Mathematics*. New York: Dover Publications. p.32–33. “ *In these matrices we find negative numbers, which appear here for the first time in history.*“ [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-205) *Chinese Studies in the History and Philosophy of Science and Technology* **179**. Kluwer Academic Publishers. 1996. tr. 137–138. **Yu, Q. Y. (1999).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-206) [. Greenwood Publishing Group. tr. 2.](http://books.google.com/books?id=IluWYKmTCN0C&pg=PA2#v=onepage&q&f=false) *The Implementation of China’s Science and Technology Policy* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9781567203325](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781567203325). **Vogel, Ezra F. (2011).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-207) [. Harvard University Press. tr. 129.](http://books.google.com/books?id=3IaR-FxlA6AC&pg=PA129#v=onepage&q&f=false) *Deng Xiaoping and the Transformation of China* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780674055445](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780674055445). **DeGlopper, Donald D. (1987). “Soviet Influence in the 1950s”.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-208) [. Library of Congress.](http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/cntoc.html) *China: a country study* [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-209) [“7 Technologies Where China Has the U.S. Beat”](http://www.greenbiz.com/blog/2010/12/07/7-technologies-where-china-has-us-beat). GreenBiz.com. 7 tháng 12 năm 2010. Truy cập 30 tháng 8 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-210) [“China ‘to overtake US on science’ in two years”](http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-12885271). BBC News. 28 tháng 3 năm 2011. Truy cập 26 tháng 4 năm 2012. **David Kang and Adam Segal.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-TeNat_211-0) [“The Siren Song of Technonationalism”](http://www.feer.com/articles1/2006/0603/free/p005.html). *Far Eastern Economic Review*. March 2006. Truy cập 18 tháng 4 năm 2013.
- ^
**a** **ă** [“The Nobel Prize in Physics 1957”](http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1957/). Nobel Media AB. Truy cập ngày 26 tháng 7 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-213) [“The Nobel Prize in Physics 1998”](http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1998/). Truy cập ngày 6 tháng 12 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-214) [“The Nobel Prize in Physics 2009”](http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2009/). Truy cập ngày 6 tháng 12 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-215) [“Yuan T. Lee – Biographical”](http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1986/lee-bio.html). Truy cập ngày 6 tháng 12 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-217) [“Trung Quốc đẩy nhanh hiện đại hóa bằng… ăn cắp”](http://www.anninhthudo.vn/su-kien/trung-quoc-day-nhanh-hien-dai-hoa-bang-an-cap/559684.antd). Báo An ninh Thủ đô. Truy cập 8 tháng 2 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-218) [“Geithner: China ‘Very, Very Aggressive’ In Stealing U.S. Technology”](http://www.huffingtonpost.com/2011/09/23/timothy-geithner-china-very-aggressive-stealing-technology_n_977509.html). The Huffington Post. Truy cập 8 tháng 2 năm 2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-219) [“Desperately seeking math and science majors”](http://money.cnn.com/2010/07/29/news/international/china_engineering_grads.fortune/index.htm). CNN. 29 tháng 7 năm 2009. Truy cập 9 tháng 4 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-220) [“China publishes the second most scientific papers in international journals in 2010: report”](http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-12/02/c_131284862.htm). Xinhua. 2 tháng 12 năm 2011. Truy cập 25 tháng 4 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-221) [“Who’s afraid of Huawei?”](http://www.economist.com/node/21559922). *. Ngày 4 tháng 8 năm 2012. Truy cập ngày 11 tháng 8 năm 2012.* [The Economist](https://vi.wikipedia.org/wiki/The_Economist) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-222) [“Shares in China’s Lenovo rise on profit surge”](http://www.nst.com.my/latest/shares-in-china-s-lenovo-rise-on-profit-surge-1.126374#). *. Ngày 17 tháng 8 năm 2012.* [New Straits Times](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=New_Straits_Times&action=edit&redlink=1) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-223) [“Lenovo ousts HP as world’s top PC maker, says Gartner”](http://www.bbc.co.uk/news/business-19906119). BBC. Ngày 11 tháng 10 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-224) [“China retakes supercomputer crown”](http://www.bbc.co.uk/news/technology-22936989). BBC. Ngày 17 tháng 6 năm 2013. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2013. **Williams, Christopher (ngày 12 tháng 11 năm 2012).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-225) [“’Titan’ supercomputer is world’s most powerful”](http://www.telegraph.co.uk/technology/news/9672501/Titan-supercomputer-is-worlds-most-powerful.html). *(London). Truy cập ngày 13 tháng 11 năm 2012.* [The Daily Telegraph](https://vi.wikipedia.org/wiki/The_Daily_Telegraph) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-226) [“Robots to boost China’s economy”](http://english.peopledaily.com.cn/90778/8079468.html). *. Ngày 6 tháng 1 năm 2013. Truy cập ngày 29 tháng 1 năm 2013.* [People’s Daily](https://vi.wikipedia.org/wiki/People%27s_Daily) **Axe, David (ngày 16 tháng 4 năm 2012).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-227) [“China Now Tops U.S. in Space Launches”](http://www.wired.com/dangerroom/2012/04/china-rocket-launches/). *. Truy cập ngày 24 tháng 10 năm 2012.* [Wired](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wired_%28magazine%29&action=edit&redlink=1) **David Eimer,** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-228) [“China’s huge leap forward into space threatens US ascendancy over heavens”](http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/8872196/Chinas-huge-leap-forward-into-space-threatens-US-ascendancy-over-heavens.html). *Daily Telegraph*. 5 tháng 11 năm 2011. Truy cập 16 tháng 4 năm 2013. **Long, Wei (ngày 25 tháng 4 năm 2000).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-229) [“China Celebrates 30th Anniversary Of First Satellite Launch”](http://www.spacedaily.com/news/china-00u.html). Space daily. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-230) [“Rocket launches Chinese space lab”](http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-15112760). BBC. Ngày 29 tháng 9 năm 2011. Truy cập ngày 20 tháng 5 năm 2012. **Rincon, Paul (ngày 14 tháng 12 năm 2013).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-231) [“China lands Jade Rabbit robot rover on Moon”](http://www.bbc.com/news/science-environment-25356603). [BBC News](https://vi.wikipedia.org/wiki/BBC_News). Truy cập ngày 26 tháng 7 năm 2014. **Flannery, Russell (ngày 30 tháng 3 năm 2012).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-232) [“China Mobile Phone Users Now Top One Billion”](http://www.forbes.com/sites/russellflannery/2012/03/30/china-mobile-phone-users-now-exceed-one-billion/). *Forbes*. **Barboza, David (ngày 26 tháng 7 năm 2008).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Barboza2008_233-0) [“China Surpasses US in Number of Internet Users”](http://www.nytimes.com/2008/07/26/business/worldbusiness/26internet.html). *New York Times*. Truy cập ngày 26 tháng 7 năm 2008. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-234) [“Chinese internet use surges ahead”](http://www.bbc.co.uk/news/technology-23343058). BBC. Ngày 17 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 17 tháng 7 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-235) [China’s Internet speed averages 3.14 MBps: survey – Xinhua | English.news.cn](http://news.xinhuanet.com/english/china/2013-04/18/c_132320745.htm). News.xinhuanet.com (18 tháng 4 năm 2013). Truy cập 9 tháng 8 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abca_236-0) [“Broadband provider rankings: The Rise and Rise of China”](http://www.telegeography.com/cu/article.php?article_id=33858). Telegeography.com. Ngày 28 tháng 7 năm 2010. Truy cập ngày 1 tháng 11 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-237) [“Huawei, ZTE Provide Opening for China Spying, Report Says”](http://www.bloomberg.com/news/2012-10-07/huawei-zte-provide-opening-for-china-spying-report-says.html). [Bloomberg L.P.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bloomberg_L.P.&action=edit&redlink=1)Ngày 8 tháng 10 năm 2012. Truy cập ngày 26 tháng 10 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-CustomersDec2012_238-0) [“China’s Beidou GPS-substitute opens to public in Asia”](http://www.bbc.co.uk/news/technology-20852150). BBC. Ngày 27 tháng 12 năm 2012. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-239) [“Once China Catches Up–What Then?”](http://www.forbes.com/sites/currentevents/2013/09/17/once-china-catches-up-what-then/). *Forbes*. Ngày 17 tháng 9 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_2010c_240-0) [“China auto sales officially surpass US in 2009, 13.6 million vehicles sold”](http://www.egmcartech.com/2010/01/08/china-auto-sales-officially-surpass-u-s-in-2009-13-6-million-vehicles-sold/). Industry News. Ngày 8 tháng 1 năm 2010. Truy cập ngày 14 tháng 5 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-241) [“China premium car sector remains bright spot”](http://uk.reuters.com/article/2012/04/23/uk-autoshow-idUKBRE83M0NQ20120423). Reuters. Ngày 23 tháng 4 năm 2012. Truy cập ngày 24 tháng 4 năm 2012.
- ^
**a** **ă** [“Bike-Maker Giant Says Fitness Lifestyle Boosting China Sales”](http://www.bloomberg.com/news/2012-08-16/bicycle-maker-giant-says-fitness-lifestyle-boosting-china-sales.html). [Bloomberg L.P.](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bloomberg_L.P.&action=edit&redlink=1)Ngày 17 tháng 8 năm 2012. Truy cập ngày 8 tháng 9 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-243) [“Chinese Railways Carry Record Passengers, Freight” Xinhua](http://www.china.org.cn/english/travel/214698.htm)2007-06-21 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-overcrowding_244-0) [“China’s trains desperately overcrowded for Lunar New Year”](http://seattletimes.com/html/travel/2008659473_webchinatrains22.html). *Seattle Times*. Ngày 22 tháng 1 năm 2009.
- ^
**a** **ă** [“2013年铁道统计公报”](http://www.nra.gov.cn/fwyd/zlzx/hytj/201404/t20140410_5830.htm) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-2013_HSR_stat_246-0) [“中国高铁总里程达11028公里占世界一半” 新华网](http://business.sohu.com/20140305/n396105235.shtml)2014-03-05 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-AFPviaRaw_247-0) [“China boasts biggest high-speed rail network”](http://www.rawstory.com/rs/2011/07/24/china-boasts-biggest-high-speed-rail-network/). [Agence France-Presse](https://vi.wikipedia.org/wiki/Agence_France-Presse)qua The Raw Story. 24 tháng 7 năm 2011. Truy cập 24 tháng 4 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-248) [“China’s Building Push Goes Underground”](http://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702303482504579177830819719254). *Wall Street Journal*. Ngày 10 tháng 11 năm 2013. Truy cập ngày 16 tháng 11 năm 2013.
- ^
**a** **ă** [“Primed to be world leader”](http://europe.chinadaily.com.cn/epaper/2013-07/05/content_16733181.htm). *China Daily*. Ngày 5 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 18 tháng 11 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-250) [“China ‘suffers worst flight delays’”](http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-china-23282724). BBC. Ngày 12 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 12 tháng 7 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-251) [“Top 50 World Container Ports” World Shipping Council](http://www.worldshipping.org/about-the-industry/global-trade/top-50-world-container-ports)Truy cập 2 tháng 6 năm 2014 [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-252) [“Communiqué of the National Bureau of Statistics of People’s Republic of China on Major Figures of the 2010 Population Census[1] (No. 1)”](http://www.stats.gov.cn/english/NewsEvents/201104/t20110428_26449.html). National Bureau of Statistics of China. Truy cập ngày 29 tháng 9 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abcf_253-0) [“The New England Journal of Medicine, September 2005”](http://content.nejm.org/cgi/content/full/353/11/1171). Content.nejm.org. [doi](https://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1056/NEJMhpr051833](https://dx.doi.org/10.1056%2FNEJMhpr051833). Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-254) [“China formalizes easing of one-child policy”](http://www.usatoday.com/story/news/world/2013/12/28/china-one-child-policy/4230785/). *USA Today*. Ngày 28 tháng 12 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-255) [“The most surprising demographic crisis”](http://www.economist.com/node/18651512). *The Economist*. Ngày 5 tháng 5 năm 2011. Truy cập ngày 1 tháng 11 năm 2011. **Parry, Simon (ngày 9 tháng 1 năm 2005).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-256) [“Shortage of girls forces China to criminalize selective abortion”](http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/1480778/Shortage-of-girls-forces-China-to-criminalise-selective-abortion.html). *The Daily Telegraph*(London). Truy cập ngày 22 tháng 10 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_2007a_257-0) [“Chinese facing shortage of wives”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6254763.stm). BBC News. Ngày 12 tháng 1 năm 2007. Truy cập ngày 23 tháng 3 năm 2009.
- ^
**a** **ă** **â** [“Chinese mainland gender ratios most balanced since 1950s: census data”](http://news.xinhuanet.com/english2010/china/2011-04/28/c_13850191.htm). [Xinhua](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xinhua). 28 tháng 4 năm 2011. Truy cập 20 tháng 10 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-259) [“The odds that you will give birth to a boy or girl depend on where in the world you live”](http://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/09/24/the-odds-that-you-will-give-birth-to-a-boy-or-girl-depend-on-where-in-the-world-you-live/). Pew Research Center. Ngày 24 tháng 9 năm 2013. **Lilly, Amanda (ngày 7 tháng 7 năm 2009).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-260) [“A Guide to China’s Ethnic Groups”](http://articles.washingtonpost.com/2009-07-07/world/36836997_1_muslim-uighurs-chinese-government-xinjiang-province). *Washington Post*. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-261) [. Rowman & Littlefield Publishers. 2011. tr. 102.](http://books.google.com/books?id=K3XdB5o4VFAC&pg=PA102#v=onepage&q&f=false) *China’s Geography: Globalization and the Dynamics of Political, Economic, and Social Change* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780742567849](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780742567849). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-262) [“Major Figures on Residents from Hong Kong, Macao and Taiwan and Foreigners Covered by 2010 Population Census”](http://www.stats.gov.cn/english/newsandcomingevents/t20110429_402722638.htm). National Bureau of Statistics of China. 29 tháng 4 năm 2011. Truy cập 4 tháng 10 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-263) [Languages of China](http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CN)– from Lewis, M. Paul (ed.), 2009. Ethnologue: Languages of the World, Sixteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. **Kaplan, Robert B. and Richard B. Baldauf (2008).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-264) *Language Planning and Policy in Asia: Japan, Nepal, Taiwan and Chinese characters*. Multilingual Matters. tr. 42. [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9781847690951](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781847690951). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-265) [. Rough Guides. 2011. tr. 19.](http://books.google.com/books?id=jlM3TMYg8HQC&pg=PA19#v=onepage&q&f=false) *Rough Guide Phrasebook: Mandarin Chinese* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9781405388849](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781405388849). **Yao, Xinzhong (2010).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-266) [. Continuum. tr. 11.](http://books.google.com/books?id=GuINLKnJp0AC&pg=PA11#v=onepage&q&f=false) *Chinese Religion: A Contextual Approach* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9781847064769](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781847064769). **Miller, James (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-267) [. ABC-CLIO. tr. 57.](http://books.google.com/books?id=S4vg8BQrqA4C&pg=PA57#v=onepage&q&f=false) *Chinese Religions in Contemporary Societies* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9781851096268](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781851096268). **Xie, Zhibin (2006).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-268) [. Ashgate Publishing. tr. 73.](http://books.google.com/books?id=peah4XTpqnkC&pg=PA73#v=onepage&q&f=false) *Religious Diversity and Public Religion in China* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9780754656487](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780754656487). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-XinBan2012_269-0) [“China bans religious activities in Xinjiang”](http://www.ft.com/cms/s/0/602b650e-dc69-11e1-a304-00144feab49a.html#axzz24qLQjsqF). *. 2 tháng 8 năm 2012. Truy cập 28 tháng 8 năm 2012.* [Financial Times](https://vi.wikipedia.org/wiki/Financial_Times) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-news.bbc.co.uk_270-0) [“Survey finds 300m China believers”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6337627.stm). BBC. Ngày 7 tháng 2 năm 2007. Truy cập ngày 15 tháng 6 năm 2009. **Yu Tao.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-ECRAN2012_271-0) *. Europe-China Research and Advice Network.* [A Solo, a Duet, or an Ensemble? Analysing the Recent Development of Religious Communities in Contemporary Rural China (PDF)](http://www.euecran.eu/pdf/ECRAN%20Analysing%20the%20Recent%20Development%20of%20Religious%20Communities%20in%20Contemporary%20Rural%20China_Yu%20Tao.pdf) [University of Nottingham](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=University_of_Nottingham&action=edit&redlink=1). p. 7, 11. Truy cập ngày 28 tháng 9 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-pewforum.org_272-0) [“Religion in China on the Eve of the 2008 Beijing Olympics”](http://pewforum.org/Importance-of-Religion/Religion-in-China-on-the-Eve-of-the-2008-Beijing-Olympics.aspx). Pew Forum. Ngày 1 tháng 5 năm 2008. Truy cập ngày 17 tháng 10 năm 2011.
- ^
**a** **ă** **â** [“Preparing for China’s urban billion”](http://www.mckinsey.com/%7E/media/McKinsey/dotcom/Insights%20and%20pubs/MGI/Research/Urbanization/Preparing%20for%20Chinas%20urban%20billion/MGI_Preparing_for_Chinas_Urban_Billion_full_report.ashx). McKinsey Global Institute. Tháng 2 năm 2009. tr. 6, 52. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-274) [“China Now Has More Than 260 Million Migrant Workers Whose Average Monthly Salary Is 2,290 Yuan ($374.09)”](http://www.ibtimes.com/china-now-has-more-260-million-migrant-workers-whose-average-monthly-salary-2290-yuan-37409-1281559). *International Business Times*. Ngày 28 tháng 5 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-275) [“China’s urban explosion: A 21st century challenge”](http://www.cnn.com/2012/01/20/world/asia/china-florcruz-urban-growth/index.html). CNN. Ngày 20 tháng 1 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-276) [“China’s mega city: the country’s existing mega cities”](http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/8278325/Chinas-mega-city-the-countrys-existing-mega-cities.html). *The Telegraph*(London). Ngày 24 tháng 1 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-277) [“Overview”](http://english.sz.gov.cn/gi/). Shenzhen Municipal E-government Resources Center. Truy cập ngày 17 tháng 10 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-278) [“Wu-Where? Opportunity Now In China’s Inland Cities”](http://www.npr.org/2012/08/07/158352562/wu-where-opportunities-shift-to-chinas-new-cities). NPR. Ngày 7 tháng 8 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-279) [“9-year Compulsory Education”](http://www.china.org.cn/english/education/184879.htm). China.org.cn. Truy cập ngày 11 tháng 12 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-280) [“China eyes high school enrollment rate of 90%”](http://www.chinadaily.com.cn/china/2011-08/08/content_13072098.htm). *China Daily*. Ngày 8 tháng 8 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-281) [“China’s higher education students exceed 30 million”](http://english.peopledaily.com.cn/90001/98649/7315789.html). *People’s Daily*. Ngày 11 tháng 3 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abch_282-0) [“China pledges free 9-year education in rural west”](http://en.ce.cn/National/Rural/200602/21/t20060221_6154334.shtml). China Economic Net. ngày 21 tháng 2 năm 2006. Truy cập ngày 18 tháng 2 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-283) [“In Education, China Takes the Lead”](http://www.nytimes.com/interactive/2013/01/16/business/In-Education-China-Takes-the-Lead.html?_r=0). *New York Times*. Ngày 16 tháng 1 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-284) [“Chinese Education: The Truth Behind the Boasts”](http://www.businessweek.com/articles/2013-04-04/chinese-education-the-truth-behind-the-boasts). *Bloomberg Businessweek*. Ngày 4 tháng 4 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-285) [“Literacy rate, adult total (% of people ages 15 and above)”](http://data.worldbank.org/indicator/SE.ADT.LITR.ZS/countries/CN-4E-XT?display=graph). World Bank. Truy cập ngày 9 tháng 7 năm 2013. **Plafker, Ted.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abl_286-0) [“China’s Long—but Uneven—March to Literacy”](http://www.nytimes.com/2001/02/12/news/12iht-rchina.t.html). *International Herald Tribune*. 12 tháng 2 năm 2001. Truy cập 22 tháng 12 năm 2012. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-287) [“Ministry of Health”](http://english.gov.cn/2005-10/09/content_75326.htm). GOV.cn. Truy cập ngày 28 tháng 11 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-288) [“China’s $124 Billion Health-Care Plan Aims to Boost Consumption”](http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=aXFagkr3Dr6s). *Bloomberg L.P*. Ngày 22 tháng 1 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-289) [“Great Progress, but More Is Needed”](http://www.nytimes.com/roomfordebate/2011/11/01/is-china-facing-a-health-care-crisis/chinas-health-care-reform-far-from-sufficient). *New York Times*. Ngày 1 tháng 11 năm 2011. **Barboza, David (ngày 5 tháng 8 năm 2012).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-290) [“2,000 Arrested in China in Counterfeit Drug Crackdown”](http://www.nytimes.com/2012/08/06/world/asia/2000-arrested-in-china-in-crackdown-on-counterfeit-drugs.html?_r=0). *New York Times*. Truy cập ngày 23 tháng 3 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-291) [“Life expectancy at birth, total (years)”](http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.IN). World Bank. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-292) [“Mortality rate, infant (per 1,000 live births)”](http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.IMRT.IN). World Bank. Truy cập ngày 28 tháng 10 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-293) [“Life expectancy increases by 44 years from 1949 in China’s economic powerhouse Guangdong”](http://english.people.com.cn/90001/90776/90882/6776688.html). *People’s Daily*. Ngày 4 tháng 10 năm 2009. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abcu_294-0) [“China’s Infant Mortality Rate Down”](http://www.china.org.cn/english/19012.htm). ngày 11 tháng 9 năm 2001. China.org.cn. Truy cập 3 tháng 5 năm 2006. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-296)
[Hoàn thành chú thích này](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_DOI/10.1126.2Fscience.336.6080.402&preload=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_DOI/preload&editintro=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_DOI/editintro&action=edit) **McGregor, Richard (ngày 2 tháng 7 năm 2007).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-FT-china-pollution_297-0) [“750,000 a year killed by Chinese pollution”](http://www.ft.com/cms/s/8f40e248-28c7-11dc-af78-000b5df10621.html). *Financial Times*. Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2007. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abcx_298-0) [“China’s Tobacco Industry Wields Huge Power”](http://www.nytimes.com/2010/06/11/world/asia/11iht-letter.html)article by Didi Kirsten Tatlow in *ngày 10 tháng 6 năm 2010* [The New York Times](https://vi.wikipedia.org/wiki/The_New_York_Times) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abcy_299-0) [“Serving the people?”](http://www.cnn.com/SPECIALS/1999/china.50/dispatches/09.23.health/). 1999. Bruce Kennedy. CNN. Truy cập ngày 17 tháng 4 năm 2006. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abcz_300-0) [“Obesity Sickening China’s Young Hearts”](http://english.people.com.cn/english/200008/04/eng20000804_47271.html). ngày 4 tháng 8 năm 2000. *People’s Daily*. Truy cập ngày 17 tháng 4 năm 2006. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abcda_301-0) [“China’s latest SARS outbreak has been contained, but biosafety concerns remain”](http://www.who.int/csr/don/2004_05_18a/en/index.html). 18 tháng 5 năm 2004. [Tổ chức Y tế Thế giới](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Y_t%E1%BA%BF_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi). Truy cập 17 tháng 4 năm 2006. **Wong, Edward (ngày 1 tháng 4 năm 2013).** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-302) [“Air Pollution Linked to 1.2 Million Premature Deaths in China”](http://www.nytimes.com/2013/04/02/world/asia/air-pollution-linked-to-1-2-million-deaths-in-china.html). *New York Times*. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-303) *China: Understanding Its Past*. University of Hawaii Press. 1997. tr. 29. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-304) [“Historical and Contemporary Exam-driven Education Fever in China”](http://suen.educ.psu.edu/%7Ehsuen/pubs/KEDI%20Yu.pdf)(PDF). *KEDI Journal of Educational Policy* **2**(1): 17–33. 2005. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abcded_305-0) [“Tour Guidebook: Beijing”](http://en.cnta.gov.cn). China National Tourism Administration. Truy cập ngày 14 tháng 7 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-306) [“Why China is letting ‘Django Unchained’ slip through its censorship regime”](http://qz.com/62717/why-china-is-letting-django-unchained-slip-through-its-censorship-regime/). [Quartz](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quartz_%28publication%29&action=edit&redlink=1). Ngày 13 tháng 3 năm 2013. Truy cập ngày 12 tháng 7 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abcdef_307-0) [“”China: Traditional arts”. Library of Congress – Country Studies”](http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field%28DOCID+cn0133%29). Lcweb2.loc.gov. Truy cập ngày 1 tháng 11 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abcdeg_308-0) [“China: Cultural life: The arts”](http://www.britannica.com/eb/article-258942/China). *Encyclopædia Britannica*. Truy cập ngày 1 tháng 11 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-309) [“What is the world’s favourite holiday destination?”](http://www.bbc.co.uk/news/magazine-23433149). BBC. Ngày 4 tháng 8 năm 2013. Truy cập ngày 5 tháng 8 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abd_310-0) [“Microsoft Word – UNWTO Barom07 2 en.doc”](http://www.unwto.org/facts/eng/pdf/barometer/UNWTO_Barom10_update_april_en_excerpt.pdf)(PDF). UNWTO. 2010. Truy cập ngày 14 tháng 5 năm 2010. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-740MillionTourists_311-0) [“China’s Economy: What the Tourist Boom Tells Us”](http://world.time.com/2012/10/17/chinas-economy-what-the-tourist-boom-tells-us/). *. Ngày 17 tháng 10 năm 2012. Truy cập ngày 18 tháng 10 năm 2012.* [TIME](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=TIME_%28magazine%29&action=edit&redlink=1) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-312) [. Asiapac Books. 2003. tr. 4.](http://books.google.co.uk/books?id=Lu7MWvPdjdMC&pg=PA4#v=onepage&q&f=false) *Origins of Chinese Cuisine* [ISBN](https://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [9789812293176](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9789812293176). [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-313) [“China’s Hunger For Pork Will Impact The U.S. Meat Industry”](http://www.forbes.com/sites/greatspeculations/2013/06/19/chinas-hunger-for-pork-will-impact-the-u-s-meat-industry/). *Forbes*. Ngày 19 tháng 6 năm 2013. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-314) [. Scarecrow Press. 2011. tr. 2.](http://books.google.com/books?id=9j1wbp2t1usC&pg=PA2#v=onepage&q&f=false) *Historical Dictionary of Soccer* [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-315) [“Sport in Ancient China”](http://www.theworldofchinese.com/2013/08/sport-in-ancient-china/). JUE LIU (刘珏) (The World of Chinese). Ngày 31 tháng 8 năm 2013. Truy cập ngày 28 tháng 6 năm 2014. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-316) [“Chinese players dominate at Malaysia open chess championship”](http://thestar.com.my/lifestyle/story.asp?file=/2011/9/2/lifeliving/9398979&sec=lifeliving). TheStar.com. ngày 2 tháng 9 năm 2011. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2011. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-317)
[Hoàn thành chú thích này](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_DOI/10.1093.2Fheapro.2Fdah105&preload=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_DOI/preload&editintro=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_DOI/editintro&action=edit) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-318) [“China health club market – Huge potential & challenges”](http://chinasportsbiz.com/2011/07/01/huge-potential-of-fitness-market-in-china/). China Sports Business. Ngày 1 tháng 7 năm 2011. Truy cập ngày 31 tháng 7 năm 2012. **Qinfa, Ye.** [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abcden_319-0) [“Sports History of China”](http://chineseculture.about.com/library/weekly/aa032301a.htm). About.com. Truy cập 21 tháng 4 năm 2006. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa#cite_ref-Ref_abcdeo_320-0) [“China targets more golds in 2012”](http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/olympics/7583735.stm). BBC Sport. Ngày 27 tháng 8 năm 2008. Truy cập ngày 27 tháng 11 năm 2011.
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:China?uselang=vi) [Trang wed con người Trung Quốc](http://cpc.people.com.cn/GB/index.html) [tiếng Trung](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung): {{{1}}} [Trang web của Ban Tiếng Việt Nam Đài Phát thanh Quốc tế Trung Quốc](http://vietnamese.cri.cn/index.htm) **(tiếng Việt)** [China.org.cn Wedsite chính quyền Trung Quốc](http://www.china.org.cn/english/index.htm) **(tiếng Anh)** [Tin tức Trung Quốc](http://www.HavenWorks.com/world/china) [Chinese politics](http://www.nytimes.com/2003/06/12/international/asia/12CHIN.html?tntemail1): New York Times (cần đăng ký) [China in red](http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/red/)– PBS: Frontline [Khám phá Trung Quốc](http://www.asinah.net/china/vietnamese.html) [Go Taikonauts!](http://web.archive.org/20000816071719/www.geocities.com/CapeCanaveral/Launchpad/1921/)– Trang Web của một người dân Trung Quốc về chương trình vũ trụ Trung Quốc [Bài đọc về chương trình vũ trụ của Trung Quốc](http://web.archive.org/web/20031017003659/http://www.space.com/missionlaunches/shenzhou_china_archive.html)
|
|
[Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) [Quốc gia cộng sản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Qu%E1%BB%91c_gia_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) [Trung Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Trung_Qu%E1%BB%91c) [Quốc gia Đông Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Qu%E1%BB%91c_gia_%C4%90%C3%B4ng_%C3%81) [Quốc gia Trung Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Qu%E1%BB%91c_gia_Trung_%C3%81) [Thành viên G20](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%C3%A0nh_vi%C3%AAn_G20) [Cộng hòa](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) [Các quốc gia thành viên của Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_th%C3%A0nh_vi%C3%AAn_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)
# Ngày quốc tế người cao tuổi
|Ngày quốc tế người cao tuổi|
|
|![]()
of Older Persons
[Quốc gia thành viên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_th%C3%A0nh_vi%C3%AAn_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)
Liên Hiệp Quốc
Liên Hiệp Quốc
[Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)
chăm sóc người cao tuổi
**Ngày quốc tế người cao tuổi** viết tắt IDOP (International Day of Older Persons) là một ngày do [Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) đặt ra nhằm tuyên truyền cổ động cho việc chăm sóc, bảo vệ các [người cao tuổi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_cao_tu%E1%BB%95i) trong mọi nước thành viên vào ngày ** hàng năm. 1 tháng 10**
## Mục lục
## Lịch sử
Ngày 14 tháng 12 năm 1990
[Đại Hội đồng Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) đã bỏ phiếu tán thành việc lấy ngày [1 tháng 10](https://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_10) hàng năm làm ngày quốc tế người cao tuổi, như đã được ghi trong Nghị quyết A/RES/45/106. [[1]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_cao_tu%E1%BB%95i#cite_note-1) [[2]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_cao_tu%E1%BB%95i#cite_note-2)
Ngày quốc tế người cao tuổi đầu tiên được tiến hành vào ngày 1/10/1991.
[[3]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_cao_tu%E1%BB%95i#cite_note-3)
Ngày quốc tế người cao tuổi được tổ chức để nâng cao
[nhận thức](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADn_th%E1%BB%A9c) về các vấn đề ảnh hưởng đến [người cao tuổi](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_cao_tu%E1%BB%95i), chẳng hạn như quá trình [lão hóa](https://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A3o_h%C3%B3a) và việc [lạm dụng người cao tuổi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BA%A1m_d%E1%BB%A5ng_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_cao_tu%E1%BB%95i&action=edit&redlink=1). Đây cũng là một ngày để đánh giá cao những đóng góp mà những người cao tuổi đã làm cho xã hội. Đây là tâm điểm của Chương trình về người cao tuổi của Liên hiệp Quốc và các tổ chức bảo vệ người cao tuổi.
Ngày quốc tế người cao tuổi cũng tương tự như
[Ngày quốc gia ông bà](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_qu%E1%BB%91c_gia_%C3%B4ng_b%C3%A0&action=edit&redlink=1) ( *National Grandparents Day*) ở [Hoa Kỳ](https://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) và [Canada](https://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) cũng như [Ngày tôn trọng người cao tuổi](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_t%C3%B4n_tr%E1%BB%8Dng_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_cao_tu%E1%BB%95i&action=edit&redlink=1) ( *Respect for the Aged Day*) ở [Nhật Bản](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n).
## Các chủ đề của Ngày quốc tế người cao tuổi
Các chủ đề qua các năm:
[[4]](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_cao_tu%E1%BB%95i#cite_note-4)
- 2014 : Không để ai đằng sau: Thúc đẩy một xã hội cho tất cả
- 2013 : Tương lai chúng ta muốn: những gì người lớn tuổi đang nói
- 2012 : Tuổi thọ: Định hình tương lai
- 2011: “Thực hiện kế hoạch Madrid + 10: mở rộng các cơ hội và những thách thức của sự lão hóa toàn cầu”
- 2010: “Người cao tuổi và việc hoàn thành các Mục tiêu phát triển Thiên niên kỷ.”
- 2009: “Việc cử hành kỷ niệm lần thứ 10 năm quốc tế người cao tuổi: Hướng tới một xã hội cho mọi lứa tuổi”
- 2008: “Các quyền của người cao tuổi.”
- 2007: “Các vấn đề khó khăn và các thời cơ của sự lão hóa.”
- 2006: “Nâng cao chất lượng cuộc sống của người cao tuổi: đẩy mạnh các chiến lược toàn cầu của Liên Hiệp quốc.”
- 2005: “Sự lão hóa trong thiên niên kỷ mới: nghèo đói, các phụ nữ cao tuổi và việc phát triển”.
- 2004: “Những người cao tuổi trong một xã hội liên thế hệ”.
- 2003: “Kết hợp các vấn đề lão hóa trong các nỗ lực để tạo liên kết giữa Kế hoạch Hành động Quốc tế Madrid về lão hóa và các Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ” “.
- 2002: “Những thách thức đặt ra bởi quá trình lão hóa.”
- 2001: “Một xã hội cho mọi lứa tuổi.”
## Tham khảo
[^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_cao_tu%E1%BB%95i#cite_ref-1) [UN. International Day of Older Persons](http://www.un.org/en/events/olderpersonsday/). Retrieved 06/06/2015. [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_cao_tu%E1%BB%95i#cite_ref-2) [Resolution 45/106](http://documents-dds-ny.un.org/doc/RESOLUTION/GEN/NR0/564/95/IMG/NR056495.pdf?OpenElement) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_cao_tu%E1%BB%95i#cite_ref-3) [Ideas for observing this day](http://www.phac-aspc.gc.ca/seniors-aines/idop/intro_e.htm) [^](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_cao_tu%E1%BB%95i#cite_ref-4) [International Day of Older Persons : Past Observances](http://www.un.org/en/events/olderpersonsday/pastobs.shtml). Retrieved 06/06/2015.
## Xem thêm
## Liên kết ngoài
[Liên Hiệp Quốc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) [Ngày lễ và Ngày Hành động trong tháng Mười](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C3%A0y_l%E1%BB%85_v%C3%A0_Ng%C3%A0y_H%C3%A0nh_%C4%91%E1%BB%99ng_trong_th%C3%A1ng_M%C6%B0%E1%BB%9Di) [Ngày Hành động](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C3%A0y_H%C3%A0nh_%C4%91%E1%BB%99ng) [Người cao niên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_cao_ni%C3%AAn) [Tuổi cao niên](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Tu%E1%BB%95i_cao_ni%C3%AAn) **Bài viết mới trên TÌNH YÊU CUỘC SỐNG** [Chào ngày mới 30 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/30/chao-ngay-moi-30-thang-9/) [Praha Goethe và lâu đài cổ](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/30/praha-goethe-va-lau-dai-co/) [Bàn cờ thế sự 5](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/29/ban-co-the-su-5/) [Chào ngày mới 29 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/29/chao-ngay-moi-29-thang-9/) [Tiệp Khắc kỷ niệm một thời](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/28/tiep-khac-ky-niem-mot-thoi/) [Chào ngày mới 28 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/27/chao-ngay-moi-28-thang-9/) [Danh ngôn Albert Einstein](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/27/danh-ngon-albert-einstein/) [Bàn cờ thế sự](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/27/ban-co-the-su-4/) [Chào ngày mới 27 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/27/chao-ngay-moi-27-thang-9-2/) [Cây Lương thực 9.2015](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/26/cay-luong-thuc-9-2015/) [Chào ngày mới 26 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/25/chao-ngay-moi-26-thang-9/) [Chỉ còn anh và em cùng tình yêu ở lại](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/25/chi-con-anh-va-em-cung-tinh-yeu-o-lai/) [Chào ngày mới 25 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/24/chao-ngay-moi-25-thang-9/) [Chào ngày mới 24 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/24/chao-ngay-moi-24-thang-9/) [Bàn cờ thế sự](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/23/ban-co-the-su-3/) [Chào ngày mới 23 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/22/chao-ngay-moi-23-thang-9/) [Chào ngày mới 22 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/21/chao-ngay-moi-22-thang-9/) [Bàn cờ thế sự](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/21/ban-co-the-su-2/) [Di sản Walter Scott](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/21/di-san-walter-scott/) [Chào ngày mới 21 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/20/chao-ngay-moi-21-thang-9/) [Chào ngày mới 20 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/20/chao-ngay-moi-20-thang-9/) [Tâm sáng Ức Trai trong tựa ngọc](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/19/tam-sang-uc-trai-trong-tua-ngoc/) [Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/18/binh-ngo-dai-cao-cua-nguyen-trai/) [Chào ngày mới 19 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/18/chao-ngay-moi-19-thang-9/) [Đọc “nỗi ám ảnh của quá khứ”](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/18/noi-am-anh-cua-qua-khu-tran-quoc-vuong/) [Chào ngày mới 18 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/17/chao-ngay-moi-18-thang-9/) [Chào ngày mới 17 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/17/chao-ngay-moi-17-thang-9/) [Nguyễn Du 250 năm nhìn lại](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/16/nguyen-du-250-nhin-lai/) [Chào ngày mới 16 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/16/chao-ngay-moi-16-thang-9/) [Chào ngày mới 15 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/15/chao-ngay-moi-15-thang-9/) [Bàn cờ thế sự](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/14/ban-co-the-su/) [Chào ngày mới 14 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/13/chao-ngay-moi-14-thang-9/) [Chào ngày mới 13 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/12/chao-ngay-moi-13-thang-9/) [Cây Lương thực 9.2015](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/12/cay-luong-thuc-9-2015/) [Chào ngày mới 12 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/12/chao-ngay-moi-12-thang-9/) [Tháp Tự Do giấc mơ Mỹ](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/11/thap-tu-do-giac-mo-my/) [Chào ngày mới 11 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/10/chao-ngay-moi-11-thang-9/) [Lương tri tỉnh thức](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/10/luong-tri-tinh-thuc/) [Chào ngày mới 10 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/09/chao-ngay-moi-10-thang-9/) [Chiến tranh và hòa bình](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/09/chien-tranh-va-hoa-binh/) [Chào ngày mới 9 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/08/chao-ngay-moi-9-thang-9/) [Những người Việt lỗi lạc ở FAO](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/08/nhung-nguoi-viet-loi-lac-o-fao/) [Chuyện vỉa hè](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/07/chuyen-via-he-2/) [Chào ngày mới 8 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/07/chao-ngay-moi-8-thang-9/) [Chuyện vỉa hè](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/07/chuyen-via-he/) [Chào ngày mới 7 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/06/chao-ngay-moi-7-thang-9/) [Đến Neva nhớ Pie Đại Đế](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/06/neva-sankt-peterburg-pie-dai-de/) [Chào ngày mới 6 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/06/chao-ngay-moi-6-thang-9/) [Sấm ký đồng dao huyền thoại](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/05/sam-ky-dong-dao-huyen-thoai/) [Chào ngày mới 5 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/04/chao-ngay-moi-5-thang-9/) [Cây Lương thực 8.2015](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/04/cay-luong-thuc-8-2015/) [Khoang trời thung dung](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/04/khoang-troi-thung-dung/) [Văn pháp Truyện Kiều](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/04/van-phap-truyen-kieu/) [Chào ngày mới 4 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/04/chao-ngay-moi-4-thang-9/) [Chào ngày mới 3 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/02/chao-ngay-moi-3-thang-9/comment-page-1/#comment-584) [Việt Nam Hồ Chí Minh](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/02/viet-nam-ho-chi-minh/) [Chào ngày mới 2 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/09/01/chao-ngay-moi-2-thang-9/) [Chào ngày mới 1 tháng 9](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/31/chao-ngay-moi-1-thang-9/) [Tá](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/31/tam-nguoi-thuc-su-co-sieu-nang-luc/) [m người thực sự có siêu năng lực](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/31/tam-nguoi-thuc-su-co-sieu-nang-luc/) [Chào ngày mới 31 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/30/chao-ngay-moi-31-thang-8-2/) [Ta về hát Bắc Kim Thang](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/30/ta-ve-hat-bac-kim-thang/) [Chào ngày mới 30 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/30/chao-ngay-moi-30-thang-8/) [Sông Thương](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/29/song-thuong/) [Chào ngày mới 29 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/28/chao-ngay-moi-29-thang-8/) [Anh cùng em đến bên tượng Goethe](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/28/anh-cung-em-den-ben-tuong-goethe/) [Trí tuệ bậc Thầy](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/28/tri-tue-bac-thay/) [Tôi có một giấc mơ](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/27/toi-co-mot-giac-mo-hanh-phuc/) [Chào ngày mới 28 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/27/chao-ngay-moi-28-thang-8/) [Thơ Hoa Mai của Thiệu Ung](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/27/mai-hoa-thi-thieu-ung/) [Chào ngày mới 27 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/26/chao-ngay-moi-27-thang-8/) [Chào ngày mới 26 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/26/chao-ngay-moi-26-thang-8/) [Chào ngày mới 25 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/26/chao-ngay-moi-25-thang-8/) [Chào ngày mới 24 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-24-thang-8/) [Chào ngày mới 23 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/25/chao-ngay-moi-23-thang-8/) [Chào ngày mới 22 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/24/chao-ngay-moi-22-thang-8/) [Chào ngày mới 21 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/20/chao-ngay-moi/) [Bài thơ không thể nào quên](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/20/bai-tho-khong-the-nao-quen/) [Tháng bảy mưa Ngâu](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/20/thang-bay-mua-ngau/) [Chào ngày mới 20 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/20/chao-ngay-moi-20-thang-8/) [Chào ngày mới 19 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/18/chao-ngay-moi-19-thang-8/) [Chào ngày mới 18 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/17/chao-ngay-moi-18-thang-8/) [Suối nguồn hạnh phúc](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/17/suoi-nguon-hanh-phuc/) [Chào ngày mới 17 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/16/chao-ngay-moi-17-thang-8/) [Thơ tình Hồ Núi Cốc](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/16/tho-tinh-ho-nui-coc/) [Chào ngày mới 16 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/16/chao-ngay-moi-16-thang-8/) [Quản lý sắn bền vững ở châu Á](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/16/quan-ly-san-ben-vung-o-chau-a/) [Học để làm ở Ấn Độ](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/15/hoc-de-lam-o-an-do/) [Chào ngày mới 15 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/15/chao-ngay-moi-15-thang-8/) [Hoa xương rồng](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/14/hoa-xuong-rong/) [Đi khắp quê người để hiểu đất quê hương](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/14/di-khap-que-nguoi-de-hieu-dat-que-huong/) [Chào ngày mới 13 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/12/chao-ngay-moi-13-thang-8/) [Những kiệt tác thơ văn Nguyễn Trãi](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/12/nhung-kiet-tac-tho-van-nguyen-trai/) [Chào ngày mới 12 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/11/chao-ngay-moi-12-thang-8/) [Từ Mao Trạch Đông đến Tập Cận Bình](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/11/tu-mao-trach-dong-den-tap-can-binh/) [Thơ hay về biển](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/10/tho-hay-ve-bien/) [Chào ngày mới 11 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/10/chao-ngay-moi-11-thang-8/) [Chào ngày mới 10 tháng 8](https://cnm365.wordpress.com/2015/08/09/chao-ngay-moi-10-thang-8/) [Chào ngày mới 9 tháng 8](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/08/chao-ngay-moi-9-thang-8-2/) [Đến với những bài thơ hay](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/08/den-voi-nhung-bai-tho-hay/) [Ta về trời đất Hồng Lam](https://khatkhaoxanh.wordpress.com/2015/08/08/ta-ve-troi-dat-hong-lam/) [Ong và Hoa](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/07/ong-va-hoa/) [Chào ngày mới 8 tháng 8](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/07/chao-ngay-moi-8-thang-8-2/) [Bài ca thời gian](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/07/bai-ca-thoi-gian/) [Chào ngày mới 7 tháng 8](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/06/chao-ngay-moi-7-thang-8-2/) [Chào ngày mới 6 tháng 8](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/08/06/chao-ngay-moi-6-thang-8-2/) **Video yêu thích
** [KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) **Trở về trang chính **
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net) [CNM365](https://cnm365.wordpress.com) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam)

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

X-ac: 1.dca _dca