markdown:
**. Wikipedia Ngày này năm xưa.Năm ** ![ {{{caption}}}](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/83/Lenin_1920.jpg/180px-Lenin_1920.jpg)
[1870](http://vi.wikipedia.org/wiki/1870)(theo [lịch Julius](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Julius)) – ngày sinh [Vladimir Ilyich Lenin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin)(mất năm [1924](http://vi.wikipedia.org/wiki/1924)) Năm [1957](http://vi.wikipedia.org/wiki/1957)– [Kênh đào Suez](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%C3%AAnh_%C4%91%C3%A0o_Suez)được mở lại cho mọi chuyến tàu, sau khi đóng cửa trong ba tháng. Năm [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– Phát hiện các ngôi mộ có chứa [các thẻ tre](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BB_tre_Ng%C3%A2n_T%C6%B0%E1%BB%9Bc_s%C6%A1n), trong đó ghi lại các chương thất truyền của *và* [Tôn Tẫn binh pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_T%E1%BA%ABn_binh_ph%C3%A1p) *.* [Tôn Tử binh pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_T%E1%BB%AD_binh_ph%C3%A1p)
# 10 tháng 4
**Ngày 10 tháng 4** là ngày thứ 100 trong mỗi năm thường (ngày thứ 101 trong mỗi [năm nhuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)). Còn 265 ngày nữa trong năm.
|
|[1](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_4) [2](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_4) [3](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_4) [4](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_4) [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_4) [6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_4) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_4) [8](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_4) [9](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_4) **10** [11](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_4) [12](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_4) [13](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_4) [14](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_4) [15](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_4) [16](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_4) [17](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_4) [18](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_4) [19](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_4) [20](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_4) [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_4) [22](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_4) [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_4) [24](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_4) [25](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_4) [26](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_4) [27](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_4) [28](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_4) [29](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_4) [30](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_4)
## Mục lục
## Sự kiện
[1609](http://vi.wikipedia.org/wiki/1609)– Quân đội [phiên Satsuma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phi%C3%AAn_Satsuma)đến [đảo lớn Amami](http://vi.wikipedia.org/wiki/Amami_%C5%8Cshima), khởi đầu [xâm chiếm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n-L%C6%B0u_C%E1%BA%A7u) [Vương quốc Lưu Cầu](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_L%C6%B0u_C%E1%BA%A7u). [1741](http://vi.wikipedia.org/wiki/1741)– [Quân đội](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Ph%E1%BB%95) [Phổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ph%E1%BB%95)của nhà [vua](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vua) [Friedrich II Đại Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Friedrich_II_c%E1%BB%A7a_Ph%E1%BB%95)đánh bại quân [Áo](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8D_Habsburg)trong trận đánh tại [Mollwitz](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Mollwitz). [1815](http://vi.wikipedia.org/wiki/1815)– [Núi Tambora](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi_Tambora)phun ra; tro của nó che phủ vài đảo ở [Indonesia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Indonesia). [1865](http://vi.wikipedia.org/wiki/1865)– [Nội chiến Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Hoa_K%E1%BB%B3): Một ngày sau việc đầu hàng của lính miền Nam [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), Tướng [Hợp Bang Mỹ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%A3p_Bang_M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1) [Robert E. Lee](http://vi.wikipedia.org/wiki/Robert_E._Lee)nói chuyện với lính của ông lần cuối cùng. [1912](http://vi.wikipedia.org/wiki/1912)– Tàu [RMS](http://vi.wikipedia.org/wiki/RMS_Titanic)rời *Titanic* [hải cảng](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%A3ng) [Southampton](http://vi.wikipedia.org/wiki/Southampton), [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh). [1919](http://vi.wikipedia.org/wiki/1919)– [Emiliano Zapata](http://vi.wikipedia.org/wiki/Emiliano_Zapata), người dẫn đầu [Cách mạng Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Mexico), bị lực lượng chính phủ phục kích và bắn chết tại [Morelos](http://vi.wikipedia.org/wiki/Morelos). [1925](http://vi.wikipedia.org/wiki/1925)– Tiểu thuyết *của nhà văn* [Đại gia Gatsby](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_gia_Gatsby) [F. Scott Fitzgerald](http://vi.wikipedia.org/wiki/F._Scott_Fitzgerald)được phát hành lần đầu tiên tại New York. [1926](http://vi.wikipedia.org/wiki/1926)– [Toàn quyền Đông Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/To%C3%A0n_quy%E1%BB%81n_%C4%90%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng) [Alexandre Varenne](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexandre_Varenne)ký nghị định thành lập [Viện Dân biểu Bắc Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87n_D%C3%A2n_bi%E1%BB%83u_B%E1%BA%AFc_K%E1%BB%B3)và [Viện Dân biểu Trung Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87n_D%C3%A2n_bi%E1%BB%83u_Trung_K%E1%BB%B3). [1938](http://vi.wikipedia.org/wiki/1938)– [Edouard Daladier](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Edouard_Daladier&action=edit&redlink=1)trở thành [Thủ tướng Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Ph%C3%A1p). [1941](http://vi.wikipedia.org/wiki/1941)– [Thế chiến thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai): [Trục Berlin, Roma và Tokyo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BB%A5c_Berlin,_Roma_v%C3%A0_Tokyo&action=edit&redlink=1)ở [châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)lập [Quốc gia Độc lập Croatia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_gia_%C4%90%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp_Croatia&action=edit&redlink=1)từ [Nam Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%C6%B0)với người nổi dậy [phát xít](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_ph%C3%A1t_x%C3%ADt) [Ustase](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ustase&action=edit&redlink=1)của [Ante Pavelić](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ante_Paveli%C4%87&action=edit&redlink=1)làm thủ lĩnh. [1957](http://vi.wikipedia.org/wiki/1957)– [Kênh đào Suez](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%C3%AAnh_%C4%91%C3%A0o_Suez)được mở lại cho mọi chuyến tàu, sau khi đóng cửa trong ba tháng. [1959](http://vi.wikipedia.org/wiki/1959)– [Akihito](http://vi.wikipedia.org/wiki/Akihito), [Nhật hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_ho%C3%A0ng)tương lai, cưới [Michiko](http://vi.wikipedia.org/wiki/Michiko)(Michiko Shoda), một người thường dân, làm vợ. [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970)– [Chiến tranh Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam): 48% người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)được thăm dò ý kiến trong [Cuộc thăm dò ý kiến Gallop](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_th%C4%83m_d%C3%B2_%C3%BD_ki%E1%BA%BFn_Gallop&action=edit&redlink=1)đồng ý với chính sách của Tổng thống Mỹ [Richard M. Nixon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Richard_Nixon)về [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), trong khi 41% chê chính sách này. [1970](http://vi.wikipedia.org/wiki/1970)– Ban nhạc [The Beatles](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_Beatles)đưa ra tuyên bố chính thức [tan rã](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_Beatles_tan_r%C3%A3)trong một cuộc họp báo. [1971](http://vi.wikipedia.org/wiki/1971)– [Chiến tranh Lạnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_L%E1%BA%A1nh): Trong khi cố gắng làm tan băng giao thiệp với [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)tổ chức chuyến thi đấu giao hữu với đội [bóng bàn](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%B3ng_b%C3%A0n)Mỹ. [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– Chiến tranh Việt Nam: Lần đầu tiên kể từ tháng 11 năm [1967](http://vi.wikipedia.org/wiki/1967), [B-52](http://vi.wikipedia.org/wiki/Boeing_B-52_Stratofortress) [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)bắt đầu thả bom xuống [Bắc Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mi%E1%BB%81n_B%E1%BA%AFc_%28Vi%E1%BB%87t_Nam%29). [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– Phát hiện các ngôi mộ có chứa [các thẻ tre](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BB_tre_Ng%C3%A2n_T%C6%B0%E1%BB%9Bc_s%C6%A1n), trong đó ghi lại các chương thất truyền của *và* [Tôn Tẫn binh pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_T%E1%BA%ABn_binh_ph%C3%A1p) *.* [Tôn Tử binh pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_T%E1%BB%AD_binh_ph%C3%A1p)
## Sinh
[1783](http://vi.wikipedia.org/wiki/1783)– [Hortense de Beauharnais](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hortense_de_Beauharnais&action=edit&redlink=1), Nữ hoàng [Hà Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Lan), vợ của [Louis Bonaparte](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Louis_Bonaparte&action=edit&redlink=1)(chết vào [1837](http://vi.wikipedia.org/wiki/1837)) [1870](http://vi.wikipedia.org/wiki/1870)(theo [lịch Julius](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Julius)) – [Vladimir Ilyich Lenin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin)(chết vào [1924](http://vi.wikipedia.org/wiki/1924))
## Mất
[1585](http://vi.wikipedia.org/wiki/1585)– [Giáo hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng) [Gregory XIII](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_Gr%C3%AAg%C3%B4ri%C3%B4_XIII)(s. vào [1502](http://vi.wikipedia.org/wiki/1502))
## Những ngày lễ và ngày kỷ niệm
- …
[1993](http://vi.wikipedia.org/wiki/1993), [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004), [2015](http://vi.wikipedia.org/wiki/2015)… – [Thứ Bảy Tuần thánh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%A9_B%E1%BA%A3y_Tu%E1%BA%A7n_th%C3%A1nh&action=edit&redlink=1)
## Tham khảo
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[10 tháng 4](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:10_April?uselang=vi)
|
|
# Vladimir Ilyich Lenin
[Lenin (định hướng)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lenin_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29).
|
|Vladimir Ilyich Lenin Владимир Ильич Ленин
|
|![]()
Lê-nin năm 1920
[Joseph Stalin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin) [Đảng Cộng sản Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Simbirsk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ulyanovsk), [Đế quốc Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga) [Gorki](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gorki&action=edit&redlink=1), [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga) ![ Unterschrift Lenins.svg](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3b/Unterschrift_Lenins.svg/100px-Unterschrift_Lenins.svg.png)
![ Unterschrift Lenins.svg](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3b/Unterschrift_Lenins.svg/100px-Unterschrift_Lenins.svg.png)
**Vladimir Ilyich Lenin** ( [tiếng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga): Влади́мир Ильи́ч Ле́нин, phiên âm tiếng Viêt: **Vla-đi-mia I-lích Lê-nin**), tên khai sinh là **Vladimir Ilyich Ulyanov** ( [tiếng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga): Влади́мир Ильи́ч Улья́нов), còn thường được gọi với tên **V. I. Lenin** hay **N. Lenin**, có các bí danh: V.Ilin, K.Tulin, Karpov…; sinh ngày [22 tháng 4](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_4) năm [1870](http://vi.wikipedia.org/wiki/1870), mất ngày [21 tháng 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_1) năm [1924](http://vi.wikipedia.org/wiki/1924); là một lãnh tụ của phong trào [cách mạng vô sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_v%C3%B4_s%E1%BA%A3n) [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga), là người phát triển [học thuyết](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%8Dc_thuy%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1) của [Karl Marx](http://vi.wikipedia.org/wiki/Karl_Marx) (1818 – 1883) và [Friedrich Engels](http://vi.wikipedia.org/wiki/Friedrich_Engels).
Ông sinh tại làng Gorki,
[Simbirsk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ulyanovsk), nay là Ulyanovsk. Tên họ thật là **Vladimir Ilyich Ulyanov**. Lenin là người tổ chức [Đảng Cộng sản Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4) và thành lập nước Nga Xô Viết.
Ông được coi là một trong 100 nhân vật có ảnh hưởng nhất đến lịch sử thế giới.
[[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-1) [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-2)
Ông mất tháng 1 năm
[1924](http://vi.wikipedia.org/wiki/1924), thi hài được lưu giữ trong [lăng Lênin](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C4%83ng_Lenin) trên [Quảng trường Đỏ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BB%8F), [Moskva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva).
## Mục lục
[1 Tuổi trẻ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#Tu.E1.BB.95i_tr.E1.BA.BB) [2 Cách mạng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#C.C3.A1ch_m.E1.BA.A1ng) [3 Chủ tịch chính phủ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#Ch.E1.BB.A7_t.E1.BB.8Bch_ch.C3.ADnh_ph.E1.BB.A7) [4 Đấu tranh chống chủ nghĩa bài Do Thái](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#.C4.90.E1.BA.A5u_tranh_ch.E1.BB.91ng_ch.E1.BB.A7_ngh.C4.A9a_b.C3.A0i_Do_Th.C3.A1i) [5 Qua đời](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#Qua_.C4.91.E1.BB.9Di) [6 Sau khi mất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#Sau_khi_m.E1.BA.A5t) [7 Cái tên “Lenin”](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#C.C3.A1i_t.C3.AAn_.22Lenin.22) [8 Sự kiểm duyệt tác phẩm của Lenin tại Liên bang Xô viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#S.E1.BB.B1_ki.E1.BB.83m_duy.E1.BB.87t_t.C3.A1c_ph.E1.BA.A9m_c.E1.BB.A7a_Lenin_t.E1.BA.A1i_Li.C3.AAn_bang_X.C3.B4_vi.E1.BA.BFt) [9 Nhận định](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#Nh.E1.BA.ADn_.C4.91.E1.BB.8Bnh) [10 Xem thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#Xem_th.C3.AAm) [11 Những câu nói nổi tiếng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#Nh.E1.BB.AFng_c.C3.A2u_n.C3.B3i_n.E1.BB.95i_ti.E1.BA.BFng) [12 Tài liệu tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#T.C3.A0i_li.E1.BB.87u_tham_kh.E1.BA.A3o) [13 Đọc thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#.C4.90.E1.BB.8Dc_th.C3.AAm) [14 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Tuổi trẻ
Lenin sinh tại
[Simbirsk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ulyanovsk), Nga (hiện là [Ulyanovsk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ulyanovsk)), là con trai thứ ba trong gia đình tương đối đầm ấm của vợ chồng [3] [Ilya Nikolaevich Ulyanov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ilya_Nikolaevich_Ulyanov&action=edit&redlink=1)( [1831](http://vi.wikipedia.org/wiki/1831)– [1886](http://vi.wikipedia.org/wiki/1886)), một viên chức dân sự Nga làm việc để mở rộng dân chủ và giáo dục đại chúng miễn phí ở Nga, và [Maria Alexandrovna Ulyanova](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Maria_Alexandrovna_Ulyanova&action=edit&redlink=1)( [1835](http://vi.wikipedia.org/wiki/1835)– [1916](http://vi.wikipedia.org/wiki/1916)), một người theo chủ nghĩa tự do. Lênin là người có dòng máu lai từ thời tổ tiên. Là người Nga nhưng ông có dòng máu của [người Kalmyk](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Kalmyk&action=edit&redlink=1)qua ông nội, của [người Đức Volga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%90%E1%BB%A9c_Volga&action=edit&redlink=1)qua bà ngoại (là một người theo [thuyết Luther](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thuy%E1%BA%BFt_Luther&action=edit&redlink=1)), và của [người Do Thái](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Do_Th%C3%A1i)qua ông ngoại (người đã cải theo [Ki-tô giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o)). Lênin được [rửa tội](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thanh_T%E1%BA%A9y)trong Nhà thờ [Chính Thống giáo Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_Th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_Nga).
Lenin nổi tiếng học giỏi
[tiếng La Tinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Latinh) và [tiếng Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p). Hai [bi kịch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi_k%E1%BB%8Bch) đã xảy ra trong thời niên thiếu của ông. Lần đầu khi cha ông qua đời vì [xuất huyết não](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Xu%E1%BA%A5t_huy%E1%BA%BFt_n%C3%A3o&action=edit&redlink=1) năm [1886](http://vi.wikipedia.org/wiki/1886). Tháng 5 năm [1887](http://vi.wikipedia.org/wiki/1887) anh cả của ông là [Aleksandr Ilyich Ulyanov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_Ilyich_Ulyanov) – một người theo phái “Dân ý” – bị treo cổ vì tham gia vào một âm mưu ám sát [4] [Nga hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sa_ho%C3%A0ng) [Aleksandr III](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_III_c%E1%BB%A7a_Nga). Sự kiện này đã làm Lenin trở thành người cấp tiến. Tiểu sử chính thức của ông thời Xô Viết coi sự kiện này có ảnh hưởng lớn tới các quá trình cách mạng của ông. Một bức tranh nổi tiếng của Belousov, *, được in lại hàng triệu bản trong những cuốn sách thời Xô Viết, mô tả cậu bé Lenin và mẹ đang buồn bã khi mất người anh trai. Câu nói “Chúng ta sẽ theo một con đường khác” có nghĩa là Lenin đã lựa chọn* [Chúng ta sẽ đi theo một con đường khác](http://www.sgu.ru/rus_hist/img/x1-zzz223.jpg) [chủ nghĩa Marx](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Marx)để tiếp cận tới cách mạng nhân dân, thay vì những phương pháp vô chính phủ cá nhân. Khi Lênin bắt đầu quan tâm tới chủ nghĩa Marx, ông tham gia vào các cuộc phản kháng của sinh viên và cuối năm đó bị bắt. Sau đó ông bị đuổi khỏi [Đại học Kazan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Kazan&action=edit&redlink=1). Ông tiếp tục học tập một mình và tới năm [1891](http://vi.wikipedia.org/wiki/1891)đã có [giấy phép](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A5y_ph%C3%A9p&action=edit&redlink=1)hành nghề [luật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADt).
Tháng 7 năm 1898, ông cưới
[Nadezhda Krupskaya](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nadezhda_Krupskaya&action=edit&redlink=1), một người hoạt động xã hội . [5]
## Cách mạng
### Sau khi tốt nghiệp
Ngay khi tốt nghiệp, Lênin vào làm trợ lý cho một luật sư. Ông làm việc nhiều năm tại
[Samara](http://vi.wikipedia.org/wiki/Samara), Nga, sau đó vào năm 1893 chuyển tới kinh đô [Sankt-Peterburg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sankt-Peterburg). Thay vì tìm kiếm một công việc hợp pháp ổn định, ông ngày càng tham gia sâu vào các hoạt động [tuyên truyền cách mạng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tuy%C3%AAn_truy%E1%BB%81n_c%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng&action=edit&redlink=1) và nghiên cứu chủ nghĩa Marx. Ngày [7 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_12) năm [1895](http://vi.wikipedia.org/wiki/1895), ông bị nhà chức trách bắt giam 14 tháng sau đó trục xuất tới một làng tại [Shushenskoye](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Shushenskoye&action=edit&redlink=1) ở [Xibia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xibia).
Tháng 4 năm
[1899](http://vi.wikipedia.org/wiki/1899), ông xuất bản cuốn sách [Sự phát triển của Chủ nghĩa Tư bản tại Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BB%B1_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_c%E1%BB%A7a_Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_T%C6%B0_b%E1%BA%A3n_t%E1%BA%A1i_Nga&action=edit&redlink=1) , một cuốn sách khá đồ sộ. [6] Năm [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-7) [1900](http://vi.wikipedia.org/wiki/1900), thời kỳ đi đày chấm dứt. Ông đi du lịch nước Nga và những nơi khác ở [châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u). Lenin đã sống tại [Zürich](http://vi.wikipedia.org/wiki/Z%C3%BCrich), [Genève](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gen%C3%A8ve), [München](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%BCnchen), [Praha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Praha), [Viên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%C3%AAn)và [Luân Đôn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n)và trong khi bị đi đày ông đã sáng lập tờ báo *. Ông cũng viết một số bài báo và cuốn sách về phong trào cách mạng. Trong giai đoạn này, ông đã bắt đầu sử dụng nhiều bí danh, cuối cùng lấy tên Lenin.* [Iskra](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Iskra&action=edit&redlink=1)
Ông hoạt động trong
[Đảng Lao động Dân chủ Xã hội Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_Lao_%C4%91%E1%BB%99ng_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_Nga&action=edit&redlink=1) (RSDLP; РСДРП trong [tiếng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga)), và vào năm [1903](http://vi.wikipedia.org/wiki/1903) ông lãnh đạo phái [Bolshevik](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolshevik) sau một sự chia rẽ với những người [Menshevik](http://vi.wikipedia.org/wiki/Menshevik), điều này xảy ra một phần từ cuốn sách nhỏ của ông [Điều cần làm?](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%81u_c%E1%BA%A7n_l%C3%A0m%3F&action=edit&redlink=1) Năm [8] [1906](http://vi.wikipedia.org/wiki/1906)ông được bầu làm Chủ tịch RSDLP. Năm [1907](http://vi.wikipedia.org/wiki/1907)ông tới [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_l%C3%A3nh_%C4%91%E1%BB%8Ba_C%C3%B4ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bc_Ph%E1%BA%A7n_Lan&action=edit&redlink=1)vì những lý do an ninh. Ông tiếp tục đi du lịch châu Âu và tham gia vào nhiều cuộc gặp gỡ cũng như các hoạt động [xã hội](http://vi.wikipedia.org/wiki/X%C3%A3_h%E1%BB%99i), gồm cả [Hội thảo Đảng Praha](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_th%E1%BA%A3o_%C4%90%E1%BA%A3ng_Praha&action=edit&redlink=1)năm [1912](http://vi.wikipedia.org/wiki/1912)và [Hội thảo Zimmerwald](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_th%E1%BA%A3o_Zimmerwald&action=edit&redlink=1)năm [1915](http://vi.wikipedia.org/wiki/1915). Khi [Inessa Armand](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Inessa_Armand&action=edit&redlink=1)rời Nga sang sống tại Paris, bà đã gặp Lênin và những người Bolshevik khác đang bị trục xuất, và được cho là đã trở thành một người cộng tác của Lenin trong thời gian đó. Sau đó Lenin đi sang [Thụy Sĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9).
Richard Pipes cho rằng Lenin đã phân tích
[Công xã Paris](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_x%C3%A3_Paris) và kết luận phong trào này thất bại vì “sự khoan hồng quá mức – đúng ra Công xã phải tiêu diệt những kẻ thù của mình”. Tuy nhiên, cả câu trích dẫn, như Lenin đã nói trong một bài phát biểu đã được chuyển tới một cuộc gặp gỡ quốc tế tại Genève ngày [9] [18 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_3)năm 1908, nhân ngày lễ kỷ niệm Công xã như sau: “Dù giai cấp vô sản xã hội đã bị chia rẽ thành nhiều phe, Công xã là một ví dụ cụ thể về sự đoàn kết để khi có nó giai cấp vô sản có thể hoàn thành các nhiệm vụ dân chủ mà giai cấp tư sản chỉ có thể tuyên bố ra. Không cần có một điều luật phức tạp đặc thù nào cả, một cách đơn giản, rõ ràng, giai cấp vô sản, khi đã nắm quyền lực, sẽ tiến hành dân chủ hóa hệ thống xã hội, xóa bỏ quan liêu và khiến cho mọi chức vụ nhà nước đều thông qua bầu cử. Hai sai lầm đã tiêu diệt thành quả của một chiến thắng vẻ vang. *Giai cấp vô sản đã dừng lại nửa chừng; thay vì tiếp tục ‘chiếm đoạt của những kẻ chiếm đoạt,’ họ đã cho phép mình đi chệch hướng bởi những mơ ước về một sự công bằng tuyệt đối trong một đất nước thống nhất bởi một mục tiêu quốc gia; những định chế, như ngân hàng, đã không bị nắm giữ…. Sai lầm thứ hai là sự khoan dung quá đáng của giai cấp vô sản: đúng ra họ phải tiêu diệt các kẻ thù, nhưng thay vào đó họ lại gắng sức dùng đạo đức để gây ảnh hưởng tới chúng; họ đã bỏ qua tầm quan trọng của hoạt động quân sự thuần túy trong một cuộc nội chiến và thay vì tiếp tục tiến bước mạnh mẽ tới Versailles và giành lấy chiến thắng ở Paris*, họ đã trì hoãn và do vậy cho phép chính phủ Versailles tập hợp các lực lượng của mình, chuẩn bị trước cho những sự kiện đẫm máu trong tuần lễ tháng 5.” [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-10)
Khi
[Chiến tranh thế giới thứ nhất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t) bùng nổ năm [1914](http://vi.wikipedia.org/wiki/1914), và các đảng Dân chủ Xã hội lớn tại châu Âu (khi đó họ tự coi họ là theo chủ nghĩa Mác), gồm cả những người có uy tín như [Karl Kautsky](http://vi.wikipedia.org/wiki/Karl_Kautsky), ủng hộ những nỗ lực chiến tranh của chính quyền nước mình, Lenin đã rất sửng sốt, đầu tiên từ chối tin rằng những người của [Đảng Dân chủ Xã hội Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_%C4%90%E1%BB%A9c) đã bỏ phiếu ủng hộ chiến tranh. Điều này khiến ông bị chia rẽ lần cuối cùng với [Đệ Nhị Quốc Tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%87_nh%E1%BB%8B_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF), gồm các đảng đó.
Khác với quan điểm chung của người Mác-xít coi cách mạng ở Đức là quan trọng hơn ở Nga, ngày
[17 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_10) năm 1914, Lenin viếtt: *“Chủ nghĩa Nga Hoàng còn trăm lần xấu hơn chủ nghĩa Đức Hoàng.”*. Ông lên án chủ nghĩa tư bản cả hai bên đã gây ra cuộc chiến, nhất là chủ nghĩa đế quốc Anh – Pháp. [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-11) [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-12)
### Sau Cách mạng Tháng Hai (1917)
Sau khi
[Cách mạng Tháng Hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Th%C3%A1ng_Hai) năm 1917 giành thắng lợi tại Nga và Nga hoàng [Nikolai II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nikolai_II_c%E1%BB%A7a_Nga) thoái vị, Lênin biết rằng ông cần sớm trở lại nước Nga. Nhưng ông đã bị cô lập tại Thụy Sĩ trung lập khi Chiến tranh thế giới thứ nhất đang ở giai đoạn cao trào và không thể dễ dàng đi qua châu Âu. Tuy nhiên, [Fritz Platten](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fritz_Platten&action=edit&redlink=1), một người cộng sản Thụy Sĩ đã tìm cách đàm phán với Chính phủ Đế quốc Đức để Lenin và những người của ông có thể đi bằng tàu hỏa kín qua nước Đức. Mọi người tin rằng chính [Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BB%A9c) ( *) Kaiser* [Wilhelm II của Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wilhelm_II_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c)đã hy vọng Lenin sẽ gây ra tình trạng bất ổn chính trị ở Nga giúp ông chấm dứt chiến tranh tại [Mặt trận phía Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_ph%C3%ADa_%C4%90%C3%B4ng_%28Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t%29). Khi còn ở trên lãnh thổ Đức, Lênin không được phép ra khỏi đoàn tàu. Khi đã qua Đức, Lenin tiếp tục đi phà tới [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n)và chặng đường xuyên [Scandinavia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Scandinavia)còn lại đã được những người cộng sản Thụy Sĩ là [Otto Grimlund](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Otto_Grimlund&action=edit&redlink=1)và [Ture Nerman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ture_Nerman&action=edit&redlink=1)thu xếp.
Theo báo Công an Nhân dân, có người cho rằng sự nghiệp cách mạng của ông đã nhận được sự giúp đỡ về tài chính từ
[đế quốc Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BB%A9c). Họ cho rằng Lenin đã nhận được tiền bạc từ tay một nhà tư sản Đức tên là Parvus . Thậm chí, sách [13] *The Return of the Kings*của tác gỉa Thomas Purcell còn khẳng định Đức hoàng mong muốn tiêu diệt các Nga hoàng hùng mạnh và ủng hộ Lenin vì nhiều lý do, chẳng hạn Đức hoàng hy vọng Lenin sẽ hỗ trợ cho Đức trong cuộc chiến trên [Mặt trận phía Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_ph%C3%ADa_T%C3%A2y_%28Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t%29)sau khi Cách mạng thắng lợi và Mặt trận phía Đông chấm dứt. Cũng theo đó, nếu Đức hoàng không hỗ trợ Lenin thì có lẽ cuộc cách mạng vô sản sẽ thất bại . Tuy nhiên, nghiên cứu của nhà sử học nổi tiếng người Nga Vladlen Loginov không có những tình tiết này. Theo ghi nhận trên giấy tờ, trong các năm 1915 – 1917, có đến ba lần Parvus tìm cách bắt liên lạc với Lenin, với mong muốn đưa tiền cho nhà cách mạng này. Thế nhưng, Parvus đã không thành công trong cả ba lần tìm cách bắt liên lạc nêu trên. Lenin đã phản hồi: [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-14) [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-kyniem-13)
|“||
|Cách mạng cần được thực hiện bằng những bàn tay trong sạch. |”|
|—V. I. Lenin|
Còn theo cuốn
*Lenin: A Revolutionary Life* của tác giả Christopher Read, một cựu đảng viên Bolshevik là Grigorii Alexinsky đã tung tin các lãnh đạo Bolshevik, nhất là Lenin, là gián điệp của Đức. Nhiều người tin đây là thật, cũng như những câu chuyện phóng đại về “chuyến tàu đã định” cho Lenin qua Đức trong hành trình từ Thụy Sĩ về nước. Thực sự, dù người Đức có thể đã đút lót cho một số người Bolshevik, chắc hẳn Lenin không phải là gián điệp của Đức và không nhận lệnh từ [Berlin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Berlin). Người Đức và người Bolshevik đều mong muốn nỗ lực chiến tranh của Nga hoàng suy sụp, nhưng vì những lý do khác nhau. Lênin muốn nước Nga là bàn đạp của cách mạng, vậy không thể nào chung ý với Đức hoàng. [[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-15)
Ngày
[16 tháng 4](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_4) năm [1917](http://vi.wikipedia.org/wiki/1917), Lênin quay trở về [thủ đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_%C4%91%C3%B4) [Petrograd](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sankt-Petersburg&action=edit&redlink=1) và nhận vai trò lãnh đạo bên trong phong trào Bolshevik, xuất bản [Luận cương tháng 4](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lu%E1%BA%ADn_c%C6%B0%C6%A1ng_th%C3%A1ng_4_c%E1%BB%A7a_Lenin) . [16] *Luận cương tháng 4*kêu gọi kiên quyết phản đối chính phủ lâm thời. Ban đầu vì có sự không rõ ràng trong cánh tả Lenin giữ khoảng cách với đảng của ông. Tuy nhiên, lập trường kiên quyết này có nghĩa rằng những người Bolshevik đã trở thành lãnh đạo của quần chúng bởi vì họ không còn ảo tưởng ở chính phủ lâm thời, và nhờ sự xa hoa của phe đối lập những người Bolshevik đã không còn phải chịu trách nhiệm về bất cứ hậu của nào của việc áp dụng những chính sách của họ . [[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-17)
Trong khi ấy,
[Kerenskii](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_Fyodorovich_Kerenskii) và những người đối lập khác trong Bolshevik buộc tội Lenin là một điệp viên ăn lương của Đức. Trước lời buộc tội đó, một lãnh đạo khác là [Lev Davidovich Trotsky](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Davidovich_Trotsky) đã có một bài phát biểu mang tính quyết định ngày [17 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_7), cho rằng:
|“||
|Một không khí không thể chịu đựng nổi đang diễn ra, trong đó cả các bạn và tôi đều bị sốc. Người ta đang tung ra những lời buộc tội bẩn thỉu nhằm vào Lênin và Zinoviev… Lenin đã đấu tranh vì cách mạng trong ba mươi năm. Tôi đã chiến đấu hai mươi năm chống lại sự áp bức con người. Và chúng ta không thể là gì khác ngoài việc nuôi dưỡng lòng căm thù với chủ nghĩa quân phiệt Đức… Tôi từng bị một tòa án tại Đức kết án tám tháng tù vì tội đấu tranh chống chủ nghĩa quân phiệt Đức. Điều này tất cả mọi người đều biết. Đừng ai trong phòng này nói rằng chúng ta là những kẻ làm thuê của Đức. |”|
|—Lev Davidovich Trotsky
|
### Sau cuộc nổi dậy của công nhân
Sau cuộc nổi dậy bất thành của công nhân vào tháng 7, Lenin bỏ trốn tới Phần Lan. Ngày
[24 tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_10) theo lịch cũ Nga, tức ngày [6 tháng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_11) năm 1917, ông viết: *“Chính phủ sắp sụp đổ. Chúng ta phải giáng cho nó đòn chí mạng bằng mọi giá. Trì hoãn hành động là chết“*. Cùng tháng, ông rời Phần Lan và trở lại nước Nga [[19]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-19) , phát động một cuộc cách mạng vũ trang với khẩu hiệu [[20]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-20) *“Tất cả quyền lực về tay Xô Viết!”*chống lại [Chính phủ Lâm thời](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_l%C3%A2m_th%E1%BB%9Di_Nga_%281917%29&action=edit&redlink=1)của Kerensky. Các ý tưởng về chính phủ của ông đã được thể hiện trong bài tiểu luận “ [Quốc gia và Cách mạng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_gia_v%C3%A0_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng&action=edit&redlink=1)” , kêu gọi thành lập một hình thức chính phủ mới dựa trên các hội đồng công nhân hay [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-21) [các Xô viết](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_%28h%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng%29&action=edit&redlink=1). Trong tác phẩm này, ông cũng cho rằng, trên nguyên tắc, những người công nhân bình thường có thể điều hành một nhà máy hay một chính phủ. Dù ông nhấn mạnh rằng, để điều hành một quốc gia, người công nhân phải “học chủ nghĩa cộng sản.” Ông còn nhấn mạnh thêm rằng một thành viên chính phủ phải nhận đồng lương không được cao hơn lương một người công nhân tầm trung bình.
## Chủ tịch chính phủ
### Được bầu cử
Ngày
[8 tháng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_11), Lênin được Đại hội Xô viết Nga bầu làm [Chủ tịch Hội đồng Dân ủy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_t%E1%BB%8Bch_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_Li%C3%AAn_X%C3%B4&action=edit&redlink=1). Lênin nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đưa [điện](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n) tới mọi vùng nước Nga và hiện đại hóa công, nông nghiệp. Ông rất quan tâm tới việc tạo ra một hệ thống chăm sóc sức khỏe miễn phí và toàn diện cho mọi người dân, giải phóng phụ nữ và dạy cho những người dân [mù chữ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BA%BFt_ch%E1%BB%AF) Nga biết đọc, viết. Nhưng trước hết, chính phủ [Bolshevik](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolshevik) mới cần đưa nước Nga ra khỏi [Thế chiến thứ nhất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t).
Đối mặt với mối đe dọa xâm lăng từ nước Đức, Lenin cho rằng Nga cần ngay lập tức ký kết một hiệp ước hòa bình. Những lãnh tụ Bolshevik khác, như
[Bukharin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nikolai_Ivanovich_Bukharin), ủng hộ tiếp tục tham chiến, coi đó là một biện pháp mang cách mạng tới nước Đức. [Lev Davidovich Trotsky](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Davidovich_Trotsky), người chỉ đạo các cuộc đàm phán, ủng hộ một lập trường trung gian, “Không Chiến tranh, Không Hòa bình”, kêu gọi chỉ ký hiệp ước hòa bình với điều kiện không một phần đất chiếm thêm được của bất kỳ bên nào được hợp nhất với lãnh thổ nước đó. Sau khi những cuộc đàm phán thất bại, Đức tấn công chiếm giữ nhiều vùng rộng lớn phía tây nước Nga. Sau các sự kiện mang tính bước ngoặt này, lập trường của Lenin được đa số ban lãnh đạo Bolshevik ủng hộ. Ngày [3 tháng 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_3) năm [1918](http://vi.wikipedia.org/wiki/1918), Lenin rút Nga ra khỏi Thế chiến thứ nhất khi đồng ý ký kết [Hiệp ước Brest-Litovsk](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Brest-Litovsk&action=edit&redlink=1), theo đó nước Nga mất một phần lớn lãnh thổ tại Châu Âu. Đây được xem là thời điểm tệ nhất của lịch sử Nga trong vòng 200 năm, song với một đất nước bị tàn phá thì Lênin không còn cách nào khác ngoài việc chấp nhận những điều khoản ô nhục . [22]
Sau khi những người Bolshevik thất bại trong cuộc bầu cử
[Quốc hội Lập hiến Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_L%E1%BA%ADp_hi%E1%BA%BFn_Nga&action=edit&redlink=1), cùng với sự hậu thuẫn mạnh mẽ của đại đa số công nhân ở hai thành phố lớn là Petrograd và Moskva, họ đã sử dụng lực lượng Hồng vệ binh buộc cuộc họp lần thứ nhất của Quốc hội phải ngừng lại ngày [19 tháng 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_1) . Sau đó, những người Bolshevik đã tổ chức ra một tổ chức Phản-Quốc hội, [23] [Đại hội Xô viết thứ ba](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%99i_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_th%E1%BB%A9_ba&action=edit&redlink=1), cho phép họ và các đồng minh có được hơn 90% số ghế , cho rằng “chuyên chính vô sản” trước tiên là một đạo luật của chính giai cấp vô sản: “Tất nhiên, những người cho rằng có thể lấp đầy hố sâu ngăn cách giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội, hay những người tưởng tượng rằng điều đó có thể thuyết phục đa số nhân dân rằng nó có thể xảy ra thông qua trung gian của Quốc hội Lập hiến – những người tin vào câu chuyện ngụ ngôn của tầng lớp tư sản dân chủ, có thể vô tình tin tưởng điều đó, nhưng hãy đừng để họ phàn nàn nếu cuộc sống lật tẩy câu chuyện ngụ ngôn này,” [[24]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-24) và nói thêm rằng “lý do lớn nhất tại sao ‘những người xã hội chủ nghĩa’ (như, những người dân chủ tiểu tư sản) của Quốc tế Thứ hai không hiểu được sự chuyên chính vô sản là bởi họ không hiểu được rằng quyền lực nhà nước nằm trong tay một tầng lớp, tầng lớp vô sản, có thể và phải trở thành một phương tiện cho phe chiến thắng của tầng lớp vô sản của đông đảo nhân dân vô sản, một phương tiện để giành chiến thắng của tầng lớp đó trước giai cấp tư sản và những đảng tiểu tư sản.” [[25]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-25) [[23]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-tcae-23)
Những người Bolshevik đã thành lập một chính phủ liên minh với
[Đảng Xã hội Cách mạng Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Nga&action=edit&redlink=1) cánh tả. Tuy nhiên, liên minh của họ đã tan vỡ sau khi Cách mạng Xã hội chủ nghĩa phản đối hiệp ước Brest-Litovsk, và họ gia nhập cùng với các đảng khác tìm cách lật đổ chính phủ Xô viết. Tình hình diễn biến theo chiều hướng xấu, các đảng không Bolshevik (gồm một số phái xã hội chủ nghĩa) tích cực tìm cách lật đổ chính phủ Bolshevik. Lênin phản ứng lại cách hành động đó bằng cách ngăn chặn các hoạt động của họ và bỏ tù một số thành viên các đảng đối lập.
### Ủng hộ
Dù Lenin đã ủng hộ và giúp đỡ thành lập một chế độ “
[Dân chủ Xô viết](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1),” những người phản đối Lenin thuộc cánh hữu, như [Kautsky](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kautsky&action=edit&redlink=1), và thuộc cánh tả như [Kollontai](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kollontai&action=edit&redlink=1), vẫn cho rằng ông thủ tiêu sự giải phóng [giai cấp vô sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Giai_c%E1%BA%A5p_c%C3%B4ng_nh%C3%A2n) và nền dân chủ (quyền kiểm soát của công nhân thông qua các [Xô Viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt) hay các [hội đồng công nhân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_c%C3%B4ng_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1)). Có người cho rằng đây là hành động mở đường cho [chủ nghĩa Stalin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n#Ch.E1.BB.A7_ngh.C4.A9a_Stalin) sau này. Dù nhiều cơ quan và chính sách do [Stalin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin) lập ra và sử dụng như [cảnh sát mật](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A3nh_s%C3%A1t_m%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1), [trại lao động](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A1i_lao_%C4%91%E1%BB%99ng), và việc hành quyết các đối thủ chính trị vốn bị chỉ trích nặng nề cũng đã được sử dụng dưới tới cầm quyền của Lenin, các kỹ thuật đó cũng thường được chế độ Nga hoàng sử dụng từ lâu trước thời Lenin, và cũng từ lâu đã là các phương tiện tiêu chuẩn để đối phó với bất đồng chính trị ở nước [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga). Tuy nhiên, theo Stephane Courtois mức độ sử dụng có khác nhau; số tù nhân chính trị bị hành quyết trong vài tháng đầu cầm quyền của phái Bolshevik lớn gấp ba lần con số đó trong 90 năm cầm quyền của chế độ Nga hoàng. Tuy nhiên, “thực tế” này, hiện vẫn đang bị tranh cãi. Cũng cần nhớ rằng tỷ lệ các hoàn cảnh dẫn tới những phản ứng của người Bolshevik cũng khác rất xa: một đất nước bị tàn phá nặng nề bởi một cuộc chiến tranh thế giới, một quần chúng thất học sau giai đoạn quân chủ chuyên chế, một lực lượng đối lập sẵn sàng hy sinh để lật đổ chính quyền Bolshevik,… Hơn nữa, Trotsky tuyên bố rằng một “con sông máu” chia tách Lenin khỏi những hành động của Stalin bởi vì Stalin đã hành quyết nhiều đồng chí cũ của Lênin cũng như những người ủng hộ họ, trong nhóm [26] [Đối lập cánh Tả](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%91i_l%E1%BA%ADp_c%C3%A1nh_T%E1%BA%A3&action=edit&redlink=1). Trong số này có cả chính Trotsky.
Quan điểm của
[những người theo chủ nghĩa Lenin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Lenin&action=edit&redlink=1) về cách mạng đòi hỏi một bộ máy cán bộ cách mạng chuyên nghiệp vừa có nhiệm vụ chỉ huy đại chúng trong cuộc đấu tranh giành quyền lực và tập trung hóa kinh tế cũng như quyền lực hành chính vào tay một [đất nước của công nhân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A5t_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_c%E1%BB%A7a_c%C3%B4ng_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1). Từ mùa xuân năm [1918](http://vi.wikipedia.org/wiki/1918), Lenin đã vận động đặt những cá nhân có trách nhiệm vào cương vị đứng đầu mỗi nhà máy, trái ngược lại hầu hết các quan điểm về sự tự quản của công nhân, nhưng hoàn toàn cần thiết cho hiệu quả sản xuất và về mặt chuyên môn. Như S.A. Smith đã viết: *“Tới cuối cuộc nội chiến, không có nhiều nhà máy hoạt động theo những hình thức dân chủ trong quản lý công nghiệp như kiểu các hội đồng nhà máy từng được cổ động trong năm 1917, nhưng chính phủ cho rằng điều này không phải là vấn đề bởi vì nền công nghiệp đã dựa trên sự sở hữu của một quốc gia công nhân.”* Trong cuộc nội chiến, dân chủ không phải được tập trung bên trong đảng Bolshevik và sau này là [Bộ Chính trị](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%99_Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B_Ban_Ch%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4&action=edit&redlink=1)của Đảng cộng sản Liên xô.
Để bảo vệ chính phủ Bolshevik mới thành lập trước những kẻ phản cách mạng, chính quyền của Lenin đã tạo ra lực lượng cảnh sát mật,
[Cheka](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%A6y_ban_%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t_to%C3%A0n_Nga), ngay sau cuộc cách mạng. Những người Bolshevik đã lập kế hoạch tổ chức một phiên tòa xét xử Hoàng đế [Nikolai II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nikolai_II_c%E1%BB%A7a_Nga) vì những tội ác chống lại nhân dân Nga, nhưng vào tháng 8 năm 1918 khi [Bạch vệ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1ch_v%E1%BB%87) tiến về [Yekaterinburg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Yekaterinburg) (nơi gia đình Nikolai II đang bị cầm giữ), [Sverdlov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sverdlov&action=edit&redlink=1) đã nhanh chóng ra quyết định hành quyết Nikolai II và cả gia đình để quân Bạch vệ không thể giải thoát cho họ. Sau này Sverdlov đã thông báo với Lenin về vụ hành quyết, Lenin đồng ý rằng đó là một quyết định đúng đắn, bởi vì những người Bolshevik không muốn để Hoàng gia trở thành một biểu tượng của Bạch vệ. Tuy nhiên, có những nhà sử học người Nga đã cho biết, ông không tán thành với việc những người Bolshevik hành hình Nikolai II, vì ông cho rằng sau khi chế độ quân chủ không còn nữa, Nga hoàng nên được đưa ra tòa án để xét xử. Cháu gái Lenin – Olga Ulianova cũng nói: *“Bác Volodya làm cách mạng Bolshevic không phải để giết vua Nga. Lenin chỉ muốn thay thế hệ thống tư bản chủ nghĩa ở nước Nga bằng chế độ xã hội chủ nghĩa”*. [[27]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-27)
### Vụ ám sát và phản ứng của chính phủ
Ngày
[30 tháng 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_8) năm [1918](http://vi.wikipedia.org/wiki/1918), [Fanya Kaplan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fanya_Kaplan&action=edit&redlink=1), một thành viên của [Đảng Xã hội Cách mạng Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Nga&action=edit&redlink=1), tiếp cận Vladimir Ilyich Lenin sau khi ông tham dự một buổi mít-tinh và đang quay ra xe hơi. Kaplan gọi tên Lenin, ông quay lại trả lời. Bà ngay lập tức bắn ba phát, hai phát trúng Lenin ở khuỷu tay và lưng. Lenin được đưa về căn hộ tại [Kremli](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_Kremli), từ chối tới bệnh viện bởi ông tin rằng những kẻ ám sát khác đang rình rập ở đó. Các bác sĩ được triệu tới, nhưng cho rằng sẽ là quá nguy hiểm nếu lấy viên đạn ra. Sau này Lenin đã hồi phục dù sức khỏe của ông bắt đầu giảm sút từ thời điểm đó. Mọi người cho rằng vụ ám sát có liên quan tới những cơn [đột quỵ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tai_bi%E1%BA%BFn_m%E1%BA%A1ch_m%C3%A1u_n%C3%A3o) sau này của ông.
Chính phủ Bolshevik phản ứng lại vụ ám sát, và những sự tập hợp nỗ lực chống cộng từ các đối thủ của họ bằng cái họ gọi là
[Khủng bố Đỏ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%A7ng_b%E1%BB%91_%C4%90%E1%BB%8F). Hàng chục nghìn người bị coi là kẻ thù của cách mạng, nhiều người bị hành quyết hay tống vào các trại lao động vì có âm mưu chống lại chính phủ Bolshevik. [[28]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-28)
Theo Orlando Figes, Lenin luôn ủng hộ “sự khủng bố số đông chống lại những kẻ thù cách mạng” và luôn bày tỏ quan điểm rằng nhà nước vô sản là một hệ thống bạo lực được tổ chức chống lại những tổ chức của chủ nghĩa tư bản. Tuy nhiên theo Figes, trong khi được những người Bolsheviks khuyến khích, sự khủng bố có gốc rễ trong sự giận dữ của nhân dân chống lại tầng lớp ưu thế. (
*A Peoples Tragedy*, trang 524-525) Vào cuối năm 1918 khi Kamenev và Bukharin tìm cách kìm chế những “sự thái quá” của Cheka, chính Lenin là người đã đứng ra bảo vệ tổ chức này. (Figes trang 649) Tuy nhiên, mức độ của cái gọi là “những sự thái quá,” cũng như những lý do của Lenin ẩn giấu sau sự bảo vệ đó không hề được nêu tên.
Tháng 3 năm
[1919](http://vi.wikipedia.org/wiki/1919), Lenin và các lãnh đạo Bolshevik khác gặp gỡ với các nhà cách mạng xã hội chủ nghĩa từ khắp nơi trên thế giới và lập ra [Quốc tế Cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n). Các thành viên của Quốc tế Cộng sản, gồm Lenin và cả những người Bolshevik ngừng quan hệ với phong trào xã hội chủ nghĩa ở tầm vóc rộng lớn hơn. Từ đó trở về sau, họ sẽ được gọi là những người [cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n). Tại Nga, Đảng Bolshevik được đổi tên thành “ [Đảng Cộng sản Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Nga&action=edit&redlink=1) (bolshevik)”, (sau này thành [Đảng Cộng sản Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4)).
Trong lúc ấy cuộc
[nội chiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Nga) lan tràn khắp nước Nga. Nhiều phong trào chính trị và những người ủng hộ họ đứng lên cầm vũ khí nhằm lật đổ chính phủ Xô viết. Dù có nhiều phe cánh tham gia cuộc nội chiến, hai lực lượng chính là [Hồng quân](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_Qu%C3%A2n) (bolshevik) và Bạch vệ (phe ủng hộ chế độ quân chủ). Các cường quốc bên ngoài như Pháp, Anh, Hoa Kỳ và Nhật Bản cũng can thiệp vào cuộc chiến tranh này (đứng bên phía Bạch vệ). Cuối cùng, đội quân được tổ chức tốt và có hiệu quả hơn là Hồng quân, do Trotsky chỉ huy, đã giành chiến thắng, đánh bại các lực lượng Bạch vệ và đồng minh của họ năm [1920](http://vi.wikipedia.org/wiki/1920). Tuy nhiên, những cuộc chiến ở tầm nhỏ hơn vẫn tiếp tục trong nhiều năm nữa.
Những tháng cuối năm 1919, các chiến thắng giành được trước Bạch vệ khiến Lenin tin rằng đã tới thời điểm mở rộng cách mạng sang phía tây, bằng vũ lực nếu cần thiết. Khi nền
[Cộng hòa Ba Lan thứ hai](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ba_Lan_th%E1%BB%A9_hai&action=edit&redlink=1) mới được thành lập bắt đầu đòi lại những vùng lãnh thổ đã bị nước Nga sáp nhập trong vụ [phân chia Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_v%E1%BB%A5_Ph%C3%A2n_chia_Ba_lan&action=edit&redlink=1) vào cuối [thế kỷ 18](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18), họ đã xung đột với các lực lượng Bolshevik để giành quyền kiểm soát các vùng này, dẫn tới sự bùng nổ [Chiến tranh Ba Lan-Xô viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nga-Ba_Lan_%281919-1921%29) năm 1919. Với sự phát triển của [cách mạng tại Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_%C4%90%E1%BB%A9c) và [Liên đoàn Spartacus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li%C3%AAn_%C4%91o%C3%A0n_Spartacus&action=edit&redlink=1), Lenin coi đó là thời điểm và địa điểm chín muồi nhất để “thăm dò Châu Âu bằng những [lưỡi lê](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1i_l%C3%AA) Hồng quân.” Lenin coi Ba Lan là cây cầu nối mà Hồng quân có thể dùng để kết nối cách mạng Nga với những người ủng hộ Cách mạng Đức, và hỗ trợ các phong trào cộng sản ở [Tây Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_%C3%82u). Tuy nhiên sự thất bại của nước Nga Xô viết trong cuộc chiến tranh Ba Lan-Xô viết khiến các kế hoạch đó bị hủy bỏ.
Lenin là người chỉ trích mạnh mẽ
[chủ nghĩa đế quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c). Năm [1917](http://vi.wikipedia.org/wiki/1917) ông tuyên bố quyền tự quyết và phân chia các dân tộc quốc gia và đàn áp các quốc gia vô điều kiện, thường được coi là các quốc gia trước kia thuộc quyền kiểm soát của chủ nghĩa tư bản đế quốc. Tuy nhiên, khi cuộc Nội chiến Nga chấm dứt, ông đã dùng các lực lượng quân sự để đồng hóa các quốc gia mới giành độc lập là [Armenia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Armenia), [Gruzia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gruzia) và [Azerbaijan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Azerbaijan), cho rằng sự sáp nhập các quốc gia đó vào đất nước Xô viết sẽ che chở họ khỏi những tham vọng của chủ nghĩa đế quốc. Điều này cho phép các quốc gia đó được chấp nhận thành một phần của Liên bang Xô viết hơn là đơn giản buộc họ trở thành một phần lãnh thổ Nga, hành động này sẽ bị coi là hành động đế quốc. [29]
Sau nhiều năm chiến tranh kéo dài, chính sách
[cộng sản thời chiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_th%E1%BB%9Di_chi%E1%BA%BFn) của Bolshevik, cộng với [Nạn đói năm 1921 tại Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%E1%BA%A1n_%C4%91%C3%B3i_n%C4%83m_1921_t%E1%BA%A1i_Nga&action=edit&redlink=1) và sự bao vây từ các chính phủ tư bản thù địch làm đa phần đất nước bị tàn phá. Đã có nhiều cuộc nổi dậy của nông dân, vụ lớn nhất là cuộc [Nổi dậy Tambov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%E1%BB%95i_d%E1%BA%ADy_Tambov&action=edit&redlink=1). Sau một cuộc khởi nghĩa của những thủy thủ tại [Kronstadt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_n%E1%BB%95i_d%E1%BA%ADy_Kronstadt&action=edit&redlink=1) vào tháng 3 năm 1921, Lenin đã thay thế chính sách [Cộng sản thời chiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_th%E1%BB%9Di_chi%E1%BA%BFn) bằng [Chính sách kinh tế mới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_s%C3%A1ch_kinh_t%E1%BA%BF_m%E1%BB%9Bi) (NEP) hay còn gợi là [cộng sản thời bình](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_th%E1%BB%9Di_b%C3%ACnh&action=edit&redlink=1), trong một nỗ lực thắng lợi nhằm tái xây dựng [công nghiệp](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) và đặc biệt là [nông nghiệp](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p).
## Đấu tranh chống chủ nghĩa bài Do Thái
Sau cuộc cách mạng, V. I. Lenin rất chú tâm đấu tranh chống
[Chủ nghĩa bài Do Thái](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_b%C3%A0i_Do_Th%C3%A1i), khi ấy vẫn đang tồn tại ở nước Nga như một di sản từ thời Nga hoàng. Trong một bài phát biểu trên radio năm 1919, ông nói:
|“||
|Cảnh sát của chế độ Nga hoàng, cùng với những tên địa chủ và bọn tư bản, đã tổ chức các cuộc tàn sát người Do Thái. Cái lũ địa chủ và tư bản đã tìm cách hướng sự căm thù của công nhân và người nông dân, những tầng lớp nghèo khổ, về phía người Do Thái…. Chỉ những người dốt nát nhất và những người bị áp bức mới có thể tin vào những lời nói dối và những câu báng bổ do chúng tuyên truyền về người Do Thái…. Người Do Thái không phải là kẻ thù của nhân dân lao động. Những kẻ thù của công nhân là bọn tư bản trên thế giới. Trong số những người Do Thái có những người dân lao động, và họ là đa số. Họ là những người anh em của chúng ta, giống như chúng ta, họ cũng bị bọn tư bản bóc lột; họ là những đồng chí của chúng ta trong cuộc đấu tranh vì chủ nghĩa xã hội…. Thật đáng hổ thẹn cho hành động hành hạ người Do Thái của chế độ Nga hoàng. Thật đáng hổ thẹn cho những kẻ gây lòng hận thù với người Do Thái, những kẻ gây sự chia rẽ giữa các quốc gia. |”|
|—Vladimir Ilyich Lenin
|
## Qua đời
Sức khỏe Lênin đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng sau những căng thẳng trong cuộc cách mạng và nội chiến. Vụ
[ám sát](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81m_s%C3%A1t) ông càng làm tình trạng thêm tồi tệ. Viên đạn vẫn nằm trong cổ ông, quá gần xương sống để có thể lấy ra trong tình trạng kỹ thuật y tế thời ấy. Tháng 5 năm 1922, Lenin bị đột quỵ lần đầu tiên. Ông bị tê liệt nửa người bên phải và dần giảm bớt ảnh hưởng trong chính phủ. Sau vụ đột quỵ thứ hai vào tháng 12 năm ấy, ông hầu như từ bỏ các hoạt động chính trị. Tháng 3 năm 1923, ông bị đột quỵ lần thứ ba và phải nằm liệt giường trong cả phần đời còn lại, thậm chí không thể nói được.
Sau lần đột quỵ đầu tiên, Lenin đã đọc cho thư ký ghi lại một số tài liệu về Chính phủ và vợ ông. Nổi tiếng nhất trong số đó là bản Di chúc của Lenin, trong đó cùng với nhiều sự kiện khác ông đã chỉ trích những nhà lãnh đạo cộng sản hàng đầu, đặc biệt là
[Joseph Stalin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin). Về Stalin, người từng là tổng thư ký Đảng cộng sản từ tháng 4 năm 1922, Lenin nói rằng Stlain có “quyền lực vô hạn tập trung trong tay” và đề xuất rằng “các đồng chí nghĩ cách lật đổ Stalin ra khỏi vị trí ấy.” Ngay khi Lênin qua đời, vợ ông đã gửi bản Di chúc tới ủy ban trung ương, nó được đọc trước Đại hội lần thứ 13 của Đảng cộng sản vào tháng 5 năm 1924. Tuy nhiên, vì di chúc chỉ trích tất cả những nhân vật có ảnh hưởng nhiều nhất trong ủy bản trung ương: [Zinoviev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Zinoviev&action=edit&redlink=1), [Kamenev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kamenev&action=edit&redlink=1), [Bukharin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nikolai_Ivanovich_Bukharin) và Stalin, ủy ban đã quyết định không công bố nó ra đại chúng. Ủy ban trung ương cho rằng di chúc là hậu quả của tình trạng tâm thần bất ổn của Lenin trong những năm cuối đời, và vì thế, những lời phán xét cuối cùng của ông không đáng tin cậy. Việc không đếm xỉa tới những ý kiến của Lenin sau này thường được cho là một sai lầm nghiêm trọng. *Di chúc của Lenin* ( [Lenin’s Testament](http://en.wikipedia.org/wiki/Lenin%27s_Testament)) được [Max Eastman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Max_Eastman&action=edit&redlink=1) xuất bản chính thức lần đầu tiên năm [1926](http://vi.wikipedia.org/wiki/1926) tại [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3).
Lãnh tụ Vladimir Ilich Lenin
[qua đời](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BFt) ngày [21 tháng 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_1), 1924 ở tuổi 53. Lý do chính thức dẫn tới cái chết của Lenin được công bố bởi Liên Xô là xơ cứng động mạch não, hay cơn đột quỵ lần thứ tư. Tuy nhiên, vào năm [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004) một nhóm bác sĩ Do Thái đã công bố một bài báo, dựa theo các triệu chứng ghi trong hồ sơ bệnh án của Liên Xô, họ đưa ra giả thuyết rằng Lenin đã mắc bệnh hơn 10 năm trước khi qua đời, nguyên nhân bởi bệnh [giang mai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Giang_mai) [[31]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-31) . Nhà sử học Helen Rappaport sau khi khảo sát các tài liệu và hồ sơ bệnh án của Lênin cũng đặt ra giả thuyết rằng ông đã chết vì bệnh giang mai, lây truyền từ một cô gái giang hồ ở Paris [32] . Giả thiết này vẫn tiếp tục tồn tại cho tới nay, nhưng không ai từ các nước phương Tây có thể chứng minh nó vì chỉ có các bác sĩ chuyên trách của Nga được phép khám nghiệm thi hài Lenin. Giả thuyết này rất có thể là không đúng, vì nếu Lenin bị giang mai thì vợ của Người là [[33]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-33) [Nadezhda Krupskaya](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nadezhda_Krupskaya&action=edit&redlink=1)cũng sẽ bị lây giang mai, mà thực tế [Nadezhda Krupskaya](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nadezhda_Krupskaya&action=edit&redlink=1)không bị giang mai. 12/2014 [ *]* [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
Thành phố Petrograd đã được đổi tên thành
[Leningrad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sankt-Peterburg) ba ngày sau khi Lenin qua đời để vinh danh ông; cái tên này giữ nguyên cho tới khi Liên bang Xô viết sụp đổ năm 1991, khi nó lấy lại tên cũ là Sankt-Peterburg.
Thời gian đầu thập kỷ 1920 phong trào
[vũ trụ luận](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C5%A9_tr%E1%BB%A5_lu%E1%BA%ADn_%28Nga%29&action=edit&redlink=1) ở Nga khá sôi động và đã có ý tưởng bảo quản lạnh xác Lenin nhằm tái sinh trong tương lai. Những phương tiện cần thiết đã được mua về từ nước ngoài, nhưng vì một số lý do kế hoạch này không được thực hiện. Thay vào đó xác ông được ướp và đặt trong [Lăng Lenin](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C4%83ng_Lenin) tại Moskva ngày [27 tháng 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_1), 1924.
## Sau khi mất
Thi hài Vladimir Lenin được bảo quản trong
[Lăng Lenin](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C4%83ng_Lenin) ở Moskva. Vì vai trò duy nhất của Lenin trong việc tạo lập nhà nước cộng sản đầu tiên, và dù ông đã bày tỏ ý muốn chỉ một thời gian ngắn trước khi [qua đời](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%BFt) rằng không nên xây dựng một đài tưởng niệm nào dành cho mình, chế độ Xô viết đã tôn vinh ông như một vị thánh tôn giáo. Đôi khi các ngôi nhà Xô Viết treo hình hoặc đặt tượng Lenin . Tới thập kỷ 1980 hầu như mọi thành phố lớn ở Liên bang Xô viết đều có tượng Lenin ở quảng trường trung tâm, hoặc một phố Lenin hay một quảng trường Lenin gần trung tâm, và thường là 20 hay nhiều hơn nữa các bức tượng nhỏ hay tượng bán thân ông trên toàn lãnh thổ. Trẻ em được kể các câu chuyện về “ông Lenin” từ khi chúng còn ở nhà trẻ. Ngoài ra, không ít đường phố, công trình xây dựng, xí nghiệp, nông trại ở Liên Xô được đặt tên là Lenin, chưa kể một tàu phá băng Liên Xô còn được đặt cho cái tên này [34] . [[34]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-resnick-34)
Cứ mỗi năm có hàng trăm bài viết và sách viết về ông được xuất bản và thu hút cả người trẻ lẫn già. Rất nhiều vở kịch và phim ảnh nói về cuộc đời Lenin
. Từ khi Liên bang Xô viết tan rã, mức độ tôn sùng Lenin tại các nước cộng hòa hậu Xô viết đã giảm sút đáng kể, nhưng ông vẫn được nhiều thế hệ lớn lên trong giai đoạn Xô viết coi là một nhân vật có tầm ảnh hưởng quan trọng. [34] Đa số các bức tượng Lenin đã bị hạ bệ ở [[35]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-35) [Đông Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u), nhưng nhiều bức khác vẫn tại vị ở Nga. Thành phố lớn nhất của nước Nga , Leningrad đã trở về với cái tên nguyên thủy của mình, [[34]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-resnick-34) [Sankt-Peterburg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sankt-Peterburg), nhưng vùng xung quanh vẫn mang tên ông. Các công dân [Ulyanovsk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ulyanovsk), nơi sinh Lenin, vẫn bác bỏ mọi ý định quay trở về cái tên cũ là Simbirsk. Tại [Moskva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva), tượng Lenin vẫn đứng ở các cổng của hệ thống tàu điện ngầm, cũng như [quảng trường Lenin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A3ng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_Lenin&action=edit&redlink=1)vẫn giữ nguyên tên gọi. Trong cuộc bình chọn Những nhân vật vĩ đại nhất trong [Lịch sử Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Nga)với hơn 40 triệu người Nga tham gia năm 2008, Lênin đứng ở vị trí thứ 6. [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-36)
Việc mai táng thi hài Lenin vẫn là chủ đề gây tranh cãi trong 16 năm qua ở nước Nga. Ở
[thủ đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_%C4%91%C3%B4) [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), tượng ông được đặt tại một công viên cùng tên. [[37]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-37)
## Cái tên “Lenin”
“Lenin” là một trong những bí danh cách mạng của ông, và sau khi ông nắm quyền thì trở thành tên chính thức: Vladimir Ilyich Ulyanov trở thành Vladimir Ilyich Lenin. Thỉnh thoảng ông được báo chí phương Tây gọi là “
*Nikolai* Lenin” , nhưng người dân Liên Xô không bao giờ nghe tới cái tên này. [38]
Đã có rất nhiều giả thuyết về nguồn gốc biệt hiệu đó, và Lenin cũng chưa từng kể rõ tại sao ông lại lựa chọn nó. Bản thân Lênin cũng đã từng viết một cuốn sách về các biệt danh hoạt động cách mạng của ông nhưng trong cuốn sách không hề có đề cập đến bí danh Lenin-cái tên được kí nhiều nhất trong các văn kiện của ông. Đã có nhiều giả thuyết về cái tên Lênin này. Có giả thuyết cho rằng cái tên Lenin là của một cụ già đã chết, sau khi cụ qua đời Ulyanov đã lấy cái tên này làm bí danh cho mình.
Có lẽ biệt hiệu này liên quan tới con
[sông Lena](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Lena), tương tự như một nhân vật theo [chủ nghĩa Marx](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Marx) nổi tiếng khác ở Nga, [Georgi Plekhanov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Georgi_Plekhanov&action=edit&redlink=1), người lấy biệt hiệu là Volgin theo tên con [sông Volga](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Volga). Có ý kiến cho rằng Lenin lựa chọn sông Lena vì đây là một con sông dài hơn và chảy theo hướng đối diện, nhưng trong cuộc đời mình Lênin không phản đối Plekhanov. Tuy nhiên, chắc chắn rằng nó không liên quan tới [vụ hành quyết Lena](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BB%A5_h%C3%A0nh_quy%E1%BA%BFt_Lena&action=edit&redlink=1), vì biệt hiệu đó đã ra đời trước sự kiện này.
### Tượng và tên thành phố
[Saint Petersburg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Saint_Petersburg). Từ năm 1924 cho tới 1991 thành phố được gọi là Leningrad.
Trong suốt thời đại Xô Viết, nhiều bức tượng của Lenin được dựng lên khắp Đông Âu. Mặc dù rất nhiều bức tượng đã bị hạ xuống, một số vẫn còn tồn tại, và một vài cái lại được dựng mới
Năm 2012, các nhà luật gia của đảng đối lập Dân chủ Cấp tiến Nga đã đưa ra một dự luật, mỗi vùng nên trưng cầu dân ý quyết định là có muốn giữ các tượng Lenin ở vùng mình không, một trong những lý do là tiền bảo trì. Dự luật này cũng được một số đại biểu của đảng cầm quyền Thống nhất Nga hoan nghênh, nhưng nó bị đảng Cộng sản Nga phản đối dữ dội. [39] [[40]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-RussiaToday-40)
Nhiều nơi cũng được đặt tên Lenin để tưởng nhớ. Thành phố
[Saint Petersburg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Saint_Petersburg), nơi mà cách mạng tháng hai cũng như tháng mười bắt đầu, được đổi tên là *Leningrad*vào năm 1924, 4 ngày sau khi Lenin chết. Vào năm 1991, sau một cuọc bầu cử sôi nổi giữa đảng Cộng sản và đảng Cấp tiến, chính phủ Leningrad đổi tên thành phố trở lại là [Saint Petersburg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Saint_Petersburg)trong khi vùng xung quanh ( [Leningrad Oblast](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Leningrad_Oblast&action=edit&redlink=1)) vẫn giữ tên; . Tương tự như vậy, [[41]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-41) [Gyumri](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gyumri)ở [Armenia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Armenia)đã được đổi thành *Leninakan*từ năm 1924 cho tới 1990, [Khujand](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khujand)ở [Tajikistan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tajikistan) *Leninabad*từ 1936 cho tới 1991.
## Sự kiểm duyệt tác phẩm của Lenin tại Liên bang Xô viết
Những ghi chép của Lenin đã được kiểm duyệt kỹ lưỡng thời Xô viết sau khi ông qua đời. Đầu thập kỷ 1930, dưới thời Stalin, có một giáo điều rằng Lênin và Ủy ban trung ương không bao giờ sai lầm. Vì thế, cần phải bỏ mọi bằng chứng về những sự bất đồng giữa hai bên, bởi vì trong trường hợp đó không thể cả hai bên cùng đúng. Trotsky từng là một người chỉ trích mạnh mẽ việc này, hành động mà ông coi là một hình thức sùng bái cá nhân bởi một người bình thường luôn có thể và chắc chắn đã từng phạm những sai lầm.
Sau này, thậm chí lần xuất bản thứ năm tại Liên Xô của tác phẩm [42] *Lênin toàn tập*(xuất bản với 55 cuốn dày trong giai đoạn 1958 và 1965) cũng bỏ đi những phần trái với giáo điều hay thể hiện những điều được cho là không tốt ở tác giả . [[43]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-43)
## Nhận định
[nhỏ|phải|200px|Tượng Lenin trên phố Boyarka, Kiev, Ukraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp) Sau khi mất, ông vẫn được coi là vị anh hùng lớn nhất của nhân dân Xô Viết . Lenin được xem là một nhà [34] [dân tộc chủ nghĩa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c)và xã hội chủ nghĩa quốc tế Nga; ông khao khát xây dựng một nước Nga hiện đại và hùng mạnh, đó sẽ là hình mẫu trong quan hệ quốc tế. Chủ nghĩa cộng sản Nga cũng chính là hình mẫu của chủ nghĩa cộng sản quốc tế . Ở nước ngoài, ông trở thành một biểu tượng của “tính chất Nga” thế kỷ 20. [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-laue738-22) [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-ReferenceA-3)
Tại một số quốc gia, có sự mâu thuẫn trong việc đánh giá vai trò của Lenin. Khi di dời một bức tượng Lenin vào ngày 14/10/2012, Thị trưởng thủ đô
[Ulaanbaatar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ulaanbaatar) của [Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95), ông Bat-Uul Erdene đã lên án Lenin và các đồng chí của ông là “những kẻ sát nhân”. Ngược lại, nhiều người Mông Cổ vẫn tôn kính Lenin bởi ông đã ủng hộ Mông Cổ trong cuộc chiến giành độc lập khỏi Trung Quốc vào năm 1921, và sau đó Liên Xô còn giúp Mông Cổ một lần nữa trong Thế chiến thứ 2 khi [44] [Nhật Bản xâm lược Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_bi%C3%AAn_gi%E1%BB%9Bi_X%C3%B4-Nh%E1%BA%ADt) [[45]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-45)
Trong hồi ký
*Ngôi nhà Bến Ngự và con đò sông Hương*, nhà báo [Tạ Quang Đạm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%A1_Quang_%C4%90%E1%BA%A1m&action=edit&redlink=1) (em giáo sư [Tạ Quang Bửu](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A1_Quang_B%E1%BB%ADu)) đã kể lại rằng trên tường căn nhà tranh 3 gian – nơi ở và cũng là nơi nhà Cách mạng Việt Nam [Phan Bội Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_B%E1%BB%99i_Ch%C3%A2u) dạy học – có treo nhiều tranh ảnh, trong đó ấn tượng nhất là bức chân dung Lenin được treo trang trọng trên bức tường mặt trước gần sát trần nhà. Có lẽ là một bức họa vẽ theo một bức tượng kiểu huy hiệu. Dưới chân dung có hai chữ Hán: [Liệt Ninh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lenin) (Lenin). Phan Bội Châu còn viết [46] *“Lược truyện Liệt Ninh, vĩ nhân của nước Nga đỏ”*viết in trên Binh sự tạp chí, Hàng Châu, Trung Quốc năm 1921. [[47]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-47)
Alexandra Kolontai (1872-1952) – nhà ngoại giao nổi tiếng của
[Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) (cũ) – đánh giá về ông: [[48]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-cand1-48)
|“||
|Có những cá nhân – hiếm thấy trong lịch sử loài người – là sản phẩm của một chuyển biến lớn lao đã chín muồi, đã tô đẹp cho cả một thời đại. Trong số những người vĩ đại về tinh thần và ý chí đó là Vladimir Ilich Lenin… Như ở một tiêu điểm, Người đã tập hợp vào trong mình tất cả những cái gì của Cách mạng là nghị lực, là hùng mạnh, không ủy mị trong phá bỏ cái cũ và rất kiên quyết trong xây dựng cái mới. |”|
|—Alexandra Kolontai|
Theo nhận định của văn hào Nga
[Maksim Gorky](http://vi.wikipedia.org/wiki/Maksim_Gorky), tràn ngập trong đời sống và công việc của Lenin là *“tinh thần hy sinh khắc khổ, thường thấy ở người cách mạng trí thức Nga trung thực, tin tưởng sắt đá vào khả năng thiết lập sự công bằng trên trái đất, tinh thần anh hùng của con người đã từ bỏ mọi niềm sung sướng trên đời để hiến mình cho hoạt động gian khổ vì hạnh phúc của mọi người”*. [[48]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-cand1-48)
Văn hào Nga
[Maksim Gorky](http://vi.wikipedia.org/wiki/Maksim_Gorky) cũng cho rằng tư tưởng của Lenin *“giống như cái kim địa bàn, bao giờ cũng chỉ về lợi ích giai cấp của nhân dân lao động… Điều đặc biệt vĩ đại ở Lenin chính là lòng căm thù quyết liệt, không bao giờ tắt trước sự bất hạnh của mọi người, niềm tin chói lọi của đồng chí rằng sự bất hạnh không phải là nền tảng không thể tiêu diệt được của cuộc đời, trái lại nó là điều xấu xa, nhơ nhuốc mà mọi người có thể và cần phải quét sạch đi”*. [[48]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-cand1-48)
Tác giả “Người Xôviết chúng tôi” là nhà văn
[Boris Polevoi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Boris_Polevoi&action=edit&redlink=1) đã ghi nhận: [[48]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-cand1-48)
|“||
|Là người gan dạ và chính trực, đồng chí bao giờ cũng nhìn thẳng vào sự thật. Dù sự thật đôi khi cay đắng và thậm chí khủng khiếp đến thế nào đi nữa, đồng chí cũng không bao giờ giấu giếm mọi người xung quanh, không bao giờ giấu giếm đông đảo đám đông. |”|
|—Boris Polevoi|
Trong bốn ngày khi mà thi hài Lenin được quàn trong Điện Kremlin, hơn 900.000 người đã tới đưa tang ông. Một trong những chính khách bày tỏ lời chia buồn đến Liên Xô là Thủ tướng Trung Quốc, nhà cách mạng
[Tôn Trung Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_Trung_S%C6%A1n), ông đã nói : [49] *“Qua các thời đại của lịch sử thế giới, hàng ngàn nhà lãnh đạo và học giả đã xuất hiện và nói những lời hùng hồn, nhưng đó vẫn chỉ là những lời nói. Người, Lenin, là một ngoại lệ. Người không chỉ nói và dạy cho chúng ta, mà Người đã thực sự biến lời nói thành hành động. Người đã khai sinh ra một quốc gia mới. Người cho chúng ta thấy con đường của cuộc đấu tranh chung… Người, một vĩ nhân, sẽ sống mãi trong ký ức của những người bị áp bức qua hàng thế kỷ.”* [Tạp chí Time](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A1p_ch%C3%AD_Time) nêu tên Lenin là một trong 100 nhân vật quan trọng nhất của thế kỷ 20, và là một trong 25 biểu tượng chính trị hàng đầu qua mọi thời đại; với đề tựa rằng *“trong nhiều thập kỷ, những cuộc nổi dậy của chủ nghĩa Mác-Lênin đã làm rung chuyển thế giới trong khi thi hài của Lenin nằm yên nghỉ tại Quảng trường Đỏ”*.
Tại bài viết trong
[Encyclopedia Britannica](http://vi.wikipedia.org/wiki/Encyclopedia_Britannica) (Bách khoa toàn thư Anh quốc) được viết bởi giáo sư của Đại học Bắc Illinois, [Albert Resis](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Albert_Resis&action=edit&redlink=1) viết : [50] *“Nếu cuộc cách mạng Bolshevik là – như một số người đã gọi nó – là sự kiện chính trị quan trọng nhất của thế kỷ 20, thì sau đó Lenin, dù được coi là có vai trò tốt hay xấu, luôn được coi là nhà lãnh đạo chính trị quan trọng nhất của thế kỷ. Không chỉ trong giới học thuật của Liên Xô cũ, mà ngay cả trong số nhiều học giả không đi theo chủ nghĩa cộng sản, ông đã được coi là nhân vật vĩ đại trên cả 2 phương diện: nhà lãnh đạo cách mạng và chính khách cách mạng vĩ đại nhất trong lịch sử, cũng như là nhà tư tưởng cách mạng lớn nhất kể từ* [Karl Marx](http://vi.wikipedia.org/wiki/Karl_Marx)“
## Xem thêm
## Những câu nói nổi tiếng
*Người Cộng sản phải có một cái đầu lạnh và một trái tim hồng!* [[51]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_note-51) *Các thầy, cô giáo và Hồng quân đều là những thành trì của Cách mạng!* *Chúng ta không ngốc, nhưng hãy giả bộ như những thằng ngốc!* *Một nhà văn nếu như không tưởng tượng mình là thằng ngốc thì sẽ không thể miêu tả về thằng ngốc được!* *Học, học nữa, học mãi!*
## Tài liệu tham khảo
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-1) [Tạp chí Time số 14|Vol. 151 ngày 13 tháng 4 năm 1998. 100 người nổi bật của thế kỷ](http://www.time.com/time/magazine/0,9263,7601980413,00.html) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-2) [Lê Thùy Chi. 100 nhân vật có ảnh hưởng nhất đến lịch sử thế giới. NXB Văn hóa – Thông tin. Hà Nội. 2007. Mục từ thú 86: Lê Nin](http://www.xbook.com.vn/newsdetail.asp?CatId=168&NewsId=621)
- ^
**a** [Christopher Read.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-ReferenceA_3-1) **ă** *Lenin: A Revolutionary Life*. tr. 4. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-4) [“Lịch sử nước Nga thời kỳ TBCN sau CM tháng 10”](http://nuocnga.net/default.aspx?tabid=327&ID=675&CateID=210). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-5) *Lenin: A Biography*. [Robert Service](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Service&action=edit&redlink=1). [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-330-49139-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-330-49139-3). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-6) [“Vladimir Ilyich Lenin: The Development of Capitalism in Russia”](http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1899/devel/index.htm). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-7) [.](http://123.30.49.74:8080/tiengviet/tulieuvankien/4lanhtu/details.asp?topic=3&subtopic=90&leader_topic=5&id=BT1060372544) *Tiểu sử V.I Lênin (1870-1924) – Báo Điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam* **Joe Fineberg and George Hanna (1999).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-8) [“Vladimir Ilyich Lenin: What Is To Be Done?”](http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1901/witbd/index.htm) **1**. Lenin’s Selected Works. tr. 119-271. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-9) *Cách mạng Nga 1899-1919*. tr. 789-795. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-10) [“V. I. Lenin: Lessons of the Commune”](http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1908/mar/23.htm). Zagranichnaya Gazeta. 23 thàng 3, 1908. **Robert G. Wesson.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-11) *Lenin’s Legacy: The Story of the Cpsu*. tr. 44. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-12) [“7”](http://www.tinparis.net/timhieu/Lenine_CarEcausse-Phan2_Ch7_RF.html). *Phần 2. Người cách mạng chuyên nghiệp*.
- ^
**a** **ă** [Kỷ niệm 90 năm cách mạng Tháng 10 Nga vĩ đại từ (7/11/1917-7/11/2007): Những điều mới biết về Lênin](http://antg.cand.com.vn/vi-VN/tulieu/2007/11/64642.cand) **Thomas Purcell.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-14) *The Return of the Kings*. **Christopher Read.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-15) *Lenin: A Revolutionary Life*. tr. 161. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-16) [“Vladimir Ilyich Lenin: The Tasks of the Proletariat in the Present Revolution”](http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/apr/04.htm). **Christopher Read.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-17) *Từ chế độ Nga hoàng tới Xô viết*. tr. 151–153. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-18) [“The Month of the Great Slander”](http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-hrr/ch27.htm). *Leon Trotsky: The History of the Russian Revolution*. **Karl G. Heinze.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-19) *Baltic Sagas: Events and Personalities that Changed the World!*. tr. 242. **Marvin Perry, Matthew Berg, James Krukones.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-20) *Sources of European History Since 1900*. tr. 103. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-21) [“Lenin: The State and Revolution”](http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1917/staterev/index.htm). Lenin Internet Archive.
- ^
**a** [Marvin Perry, Myrna Chase, Margaret Jacob, James R. Jacob, Theodore H. Von Laue.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-laue738_22-1) **ă** *Western Civilization: Ideas, Politics, and Society: From the 1600s* **2**. tr. 738-739.
- ^
**a** **ă** [“V. I. Lenin: The Constituent Assembly Elections and The Dictatorship of the Proletariat”](http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1919/dec/16.htm). 19 tháng 12, 1919. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-24) [“Lenin and the First Communist Revolutions, IV”](http://www.gmu.edu/departments/economics/bcaplan/museum/his1d.htm). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-25) [“V. I. Lenin: Third All-Russia Congress Of Soviets Of Workers’, Soldiers’ And Peasants’ Deputies”](http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1918/jan/10.htm). **Stephane Courtois, et. al (1999).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-26) *The Black Book of Communism*. Harvard University Press. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-674-07608-7](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-674-07608-7). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-27) [“Có một Lenin khác…”](http://vietbao.vn/The-gioi/Co-mot-Lenin-khac/65128794/421/). 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-28) [Source List and Detailed Death Tolls for the Twentieth Century Hemoclysm](http://users.erols.com/mwhite28/warstat1.htm#Russian) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-29) [“V.I. Lenin: The Revolutionary Proletariat and the Right of Nations to Self-Determination”](http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1915/oct/16.htm). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-30) [V. I. Lenin: Anti-Jewish Pogroms](http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1919/mar/x10.htm) **V. Lerner, Y. Finkelstein, E. Witztum (2004).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-31) *The Enigma of Lenin’s (1870–1924) malady* **11**((6)). European Journal of Neurology. tr. 371-6. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1111/j.1468-1331.2004.00839.x](http://dx.doi.org/10.1111%2Fj.1468-1331.2004.00839.x). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-NYTimes_32-0) [“A Retrospective Diagnosis Says Lenin Had Syphilis”](http://www.nytimes.com/2004/06/22/science/a-retrospective-diagnosis-says-lenin-had-syphilis.html?pagewanted=all&src=pm). *C. J. Chivers*. [The New York Times](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_New_York_Times). 22 tháng 6 2004. Truy cập 9 tháng 5 2013. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-33) [“Vladimir Lenin died from syphilis, new research claims”](http://www.telegraph.co.uk/news/6406447/Vladimir-Lenin-died-from-syphilis-new-research-claims.html). Telegraph. 22 tháng 10, 2009.
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Abraham Resnick.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-resnick_34-4) **c** *Lenin: Founder of the Soviet Union*. tr. 9. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-35) [“Flight From Freedom: What Russians Think and Want”](http://www.foreignaffairs.org/20040501facomment83302-p20/richard-pipes/flight-from-freedom-what-russians-think-and-want.html). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-36) [Имя Россия](http://top50.nameofrussia.ru/) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-37) [Lenin để lại nhiều chỉ dẫn quý báu về xây dựng CNXH hiện thực – Thứ Bảy, 17/04/2010 08:55](http://congannghean.vn/NewsDetails.aspx?NewsID=4409) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-38) [“Soviets in Action”](http://www.marxists.org/archive/reed/1918/soviets.htm). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-39) [Two Lenin monuments opened in Luhansk Oblast](http://www.unian.net/eng/news/news-312409.html), [UNIAN](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=UNIAN&action=edit&redlink=1)(ngày 22 tháng 4 năm 2008) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-RussiaToday_40-0) [“All monuments of Lenin to be removed from Russian cities”](http://rt.com/politics/lenin-monuments-removed-squares-131/), [RT](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Russia_Today&action=edit&redlink=1)(ngày 20 tháng 11 năm 2012) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-41) [Maryland Government](http://www.sos.state.md.us/International/MDSS/RussiaHistory.htm), St Petersburg/Leningrad Oblast [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-42) [“Leon Trotsky: The History of the Russian Revolution”](http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1930-hrr/ch49.htm). **Orlando Figes (27 thàng 10, 1996).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-43) [Censored by His Own Regime](http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C04E1DB1230F934A15753C1A960958260). *Censored by His Own Regime* [New York Times](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_New_York_Times). tr. 204. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-44) [“Thủ đô Mông Cổ kéo đổ tượng Lenin”](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/world/2012/10/121014_lenin_mongolia.shtml). [BBC](http://vi.wikipedia.org/wiki/BBC). 14 tháng 10, 2012. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-45) [“Last stand for Ulaanbaatar’s Lenin statue”](http://www.abc.net.au/news/2012-10-10/an-lenin-statue-to-be-pulled-down-in-mongolia/4306316). Australia Network News. Truy cập 11 tháng 2 năm 2015. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-46) [Phan Bội Châu, người đầu tiên treo ảnh Lê-nin ở Việt Nam](http://www.tienphong.vn/giai-tri/101041/Phan-Boi-Chau-nguoi-dau-tien-treo-anh-Le-nin-o-Viet-Nam.html), Nguyễn Khắc Phê, Ông già Bến Ngự” – NXB Thuận Hóa, 1987 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-47) [PHAN BỘI CHÂU – NHÀ VĂN HÓA](http://www.vanhoahoc.edu.vn/index.php?option=com_content&task=view&id=1806&Itemid=47), Nguyễn Đình Chú, Trung tâm Văn hóa học Lý luận và Ứng dụng, Trường Đại học KHXH & NV – ĐHQG Tp. HCM
- ^
**a** **ă** **â** **b** [“Lãnh tụ Xôviết Vladimir Ilich Lênin: Một người Nga chân chính”](http://antgct.cand.com.vn/vi-VN/nhanvat/2008/12/52624.cand). CAND.com. 12 thàng 6, 2008. **Gorin, Vadim, Lenin: A Biography (1983) Progress Publishers, pp. 469–70** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-49) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-50) [“Vladimir Ilich Lenin biography – prime minister of Union of Soviet Socialist Republics”](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/335881/Vladimir-Ilich-Lenin). Encyclopedia Britannica. Truy cập 11 tháng 2 năm 2015. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin#cite_ref-51) [V.I. Lênin nói về tư cách, đạo đức của người cán bộ, Đảng viên Cộng sản](http://www.haiquan.hochiminhcity.gov.vn/Portals/0/data/_phongtraodoanthe/_danguy/2008416_noivetucachdaoduccongsan.htm)
## Đọc thêm
[Leon Trotsky](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lev_Davidovich_Trotsky), *Lenin* [Robert Service](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Service_%28historian%29&action=edit&redlink=1), *Lenin: A Biography* *Revolution at the Gates: A Selection of Writings from February to October 1917 by V. I. Lenin*, [Slavoj Zizek](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Slavoj_Zizek&action=edit&redlink=1)(Editor), Verso Books, [ISBN 1-85984-661-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1859846610) [Louis Fischer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Louis_Fische&action=edit&redlink=1), *The Life of Lenin*, ISBN B00005W8VC (This is an [Amazon.com](http://vi.wikipedia.org/wiki/Amazon.com)number; many other options are available through [ABE](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Advanced_Book_Exchange&action=edit&redlink=1)) [Leszek Kolakowski](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Leszek_Kolakowski&action=edit&redlink=1), *Main Currents of Marxism* [John Gooding](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Gooding&action=edit&redlink=1), *Socialism In Russia: Lenin and His Legacy, 1890–1991* [Anton Pannekoek](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anton_Pannekoek&action=edit&redlink=1), *Lenin as Philosopher* [Dmitri Volkogonov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dmitri_Volkogonov&action=edit&redlink=1), *Lenin: A New Biography* [Robert Tucker](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Tucker&action=edit&redlink=1), “The Lenin Anthology” [Lenin Internet Archive Biography](http://www.marxists.org/archive/lenin/bio/index.htm)includes interviews with Lenin and essays on the leader
## Liên kết ngoài
### Tiếng Việt
|Tìm hiểu thêm về
|Vladimir Ilyich Lenin ở các dự án khác của Wikipedia:
|
|![]()
[Nội dung đa phương tiện](http://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Vladimir_Ilyich_Lenin)ở Commons ![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
[Câu nói nổi tiếng](http://vi.wikiquote.org/wiki/Special:Search/Vladimir_Ilyich_Lenin)ở Wikiquote ![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
[Văn bản](http://vi.wikisource.org/wiki/Special:Search/en:Author:Vladimir_Lenin)ở Wikisource
### Tiếng Anh
[Marxists.org Lenin Internet Archive](http://www.marxists.org/archive/lenin/index.htm)— Extensive compendium of writings, a biography, and many photographs [Article on Lenin written by Trotsky for the Encyclopedia Britannica](http://www.marxists.org/archive/trotsky/works/1939/1939-lenin02.htm) [Reminiscences of Lenin by N. K. Krupskaya](http://www2.cddc.vt.edu/marxists/archive/krupskaya/works/rol/index.htm) [Impressions of Soviet Russia, by John Dewey](http://web.archive.org/20040830200053/geocities.com/deweytextsonline/isr.htm) [Information on Lenin’s Grave](http://findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=617&pt=Vladimir%20Lenin) [The Lenin Museum](http://www.tampere.fi/culture/lenin/lenina1.htm)in [Tampere](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tampere), [Finland](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan) [The Unknown Lenin: From the Secret Archives](http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m0365/is_n3_v41/ai_20534057/print) [Lenin and the First Communist Revolutions](http://www.gmu.edu/departments/economics/bcaplan/museum/hisfram1.htm) [V.I.Lenin.info: voting about carrying out of a body of Lenin from the Mausoleum. (Russian)](http://www.vilenin.info/)(Red – against, Dark blue – for, Grey – I abstain) [Lenin’s Testament](http://en.wikipedia.org/wiki/Lenin%27s_Testament)‘s article on Wikipedia [Lenin’s Testament (text)](http://www.marxists.org/archive/lenin/works/1922/dec/testamnt/index.htm)
### Những tác phẩm lựa chọn
# Kênh đào Suez
|Kênh đào Suez|
|
|[vệ tinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%87_tinh) [Ai Cập](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp) [Suez Canal Company](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Suez_Canal_Company&action=edit&redlink=1)( *Compagnie Universelle du Canal Maritime de Suez*) [Suez (định hướng)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Suez_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29). **Kênh đào Suez** ( [tiếng Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t): **Xuy-ê**) là [kênh giao thông nhân tạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%C3%AAnh_%C4%91%C3%A0o) nằm trên lãnh thổ [Ai Cập](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp), chạy theo hướng Bắc-Nam đi ngang qua [eo Suez](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eo_Suez&action=edit&redlink=1) tại phía Đông Bắc Ai Cập, nó nối [Địa Trung Hải](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i) với [Vịnh Suez](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Suez), một nhánh của [Biển Đỏ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%E1%BB%8F).
Kênh đào cung cấp một lối đi tắt cho những con tàu đi qua cảng
[Châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)– [Châu Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) đến những cảng phía Nam [Châu Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81), cảng phía Đông [Châu Phi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_Phi) và [Châu Đại Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C4%90%E1%BA%A1i_D%C6%B0%C6%A1ng). Kênh được bắt đầu khởi công ngày 25 [tháng 4](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_t%C6%B0) năm [1859](http://vi.wikipedia.org/wiki/1859) và hoàn thành vào ngày 17 [tháng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1ng_m%C6%B0%E1%BB%9Di_m%E1%BB%99t) năm [1869](http://vi.wikipedia.org/wiki/1869) . Khi hoàn thành, kênh đào Suez dài 195 [1] [km](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t)(121dặm), khúc hẹp nhất là 60 [m](http://vi.wikipedia.org/wiki/M), và độ sâu tại đó là 16 m đủ khả năng cho tàu lớn 150.000 [tấn](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A5n)qua được.
## Mục lục
## Lịch sử
Có lẽ vào khoảng những năm 1878 tới 1839 trước
[Công Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn) vào triều đại vua [Senusret III](http://vi.wikipedia.org/wiki/Senusret_III) đã có một [kênh đào](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%C3%AAnh_%C4%91%C3%A0o) đông tây nối [sông Nin](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Nin) với Biển Đỏ phục vụ giao thông bằng những con thuyền đáy bằng đẩy sào và cho phép việc giao thương giữa Biển Đỏ và Địa Trung Hải. Có nhiều dấu vết cho thấy con kênh này đã tồn tại vào thế kỷ 13 trước Công Nguyên vào thời kỳ vua [Ramesses II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ramesses_II).
Con kênh này đã không đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Ai Cập lúc bấy giờ và nhanh chóng bị lãng quên. Theo sử sách
[Hy Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p), vào khoảng những năm 600 trước Công Nguyên, vua [Necho II](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Necho_II&action=edit&redlink=1) đã nhận thấy tầm quan trọng của kênh này và cho tu sửa lại nó. Tuy nhiên con kênh chính thức được hoàn thành bởi vua [Darius I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Darius_I_c%E1%BB%A7a_Ba_T%C6%B0) của [Ba Tư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iran). Ông đã hoàn thành con kênh sau khi chiếm Ai Cập và đã mở rộng nó đủ để cho phép hai tàu chiến trieme tránh nhau trong kênh và hành trình trong kênh mất 4 ngày.
Vào cuối
[thế kỉ 18](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18) [Napoléon Bonaparte](http://vi.wikipedia.org/wiki/Napol%C3%A9on_Bonaparte), trong khi ở Ai Cập, đã có ý định xây dựng một kênh đào nối giữa Biển Đỏ và Địa Trung Hải. Nhưng kế hoạch này của ông đã bị bỏ ngay sau những cuộc khảo sát đầu tiên bởi theo những tính toán sai lầm của các kỹ sư thời bấy giờ thì mực nước Biển Đỏ cao hơn Địa Trung Hải tới 10 m.
Vào khoảng năm 1854 và 1856
[Ferdinand de Lesseps](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ferdinand_de_Lesseps), phó vương Ai Cập đã mở một công ty kênh đào nhằm xây dựng kênh đào phục vụ cho đội thương thuyền dựa theo thiết kế của một kiến trúc sư người [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac) Alois Negrelli. Sau đó với sự hậu thuẫn của người Pháp công ty này được phát triển trở thành công ty kênh đào Suez vào năm 1858.
Công việc sửa chữa và xây mới kênh được tiến hành trong gần 11 năm. Hầu hết công việc được tiến hành bởi những lao động khổ sai
[người Ai Cập](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ai_C%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1). Người ta ước tính luôn có một lực lượng 30.000 người lao động trên công trường và cho đến khi hoàn thành, gần 120.000 người đã bỏ mạng tại đây.
Người Anh đã ngay lập tức nhận ra kênh đào này là một tuyến buôn bán quan trọng và việc người Pháp nắm quyền chi phối con kênh này sẽ là mối đe doạ cho những lợi ích
[kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF), [chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B) của Anh trong khi đó lực lượng [hải quân](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n) của Anh lúc bấy giờ là lực lượng mạnh nhất trên thế giới. Vì vậy [chính phủ Anh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Anh&action=edit&redlink=1) đã chính thức chỉ trích việc sử dụng lao động khổ sai trên công trường và gửi một lực lượng người Ai Cập có vũ trang kích động nổi loạn trong công nhân khiến công việc bị đình trệ.
Tức giận trước thái độ tham lam của Anh, phó vương de Lesseps đã gửi một bức thư tới chính phủ Anh chỉ trích sự bất nhân của nước Anh khi một vài năm trước đó trong công trình xây dựng đường sắt xuyên Ai Cập đã làm tuyệt mạng 80.000 lao động khổ sai Ai Cập.
Lần đầu tiên dư luận thế giới lên tiếng hoài nghi về việc cổ phiếu của công ty kênh đào Suez đã không được bán công khai.
[Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland), [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), [Úc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9Ac), [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga) đều không có cổ phần trong công ty này. Tất cả đều được bán cho người [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p).
Kênh đào cuối cùng cũng được hoàn thành vào ngày
[17 tháng 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_11) năm [1869](http://vi.wikipedia.org/wiki/1869) mặc dù đã rất nhiều xung đột chính trị và sự cố kỹ thuật xung quanh công trình. Tổng chi phí đã đội hơn 2 lần so với dự tính ban đầu của các [kỹ sư](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B9_s%C6%B0).
Kênh đào ngay lập tức làm ảnh hưởng trực tiếp, sâu sắc đến ngành vận tải thế giới. Kết hợp với đường sắt xuyên Mỹ hoàn thành 6 tháng trước đó, nó cho phép hàng hoá đi vòng quanh thế giới trong một thời gian kỷ lục. Nó cũng góp phần quan trọng trong việc mở rộng thuộc địa của
[Châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) tại [Châu Phi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_Phi). Những khoản nợ khổng lồ đã buộc người kế nhiệm Phó vương Ai Cập bán lại cổ phần trị giá 4 triệu bảng của mình cho người Anh. Tuy nhiên người Pháp vẫn nắm giữ phần lớn [cổ phần](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%95_ph%E1%BA%A7n) chi phối.
Vào năm 1888 một hội nghị ở
[Constantinopolis](http://vi.wikipedia.org/wiki/Constantinopolis) đã tuyên bố kênh đào là một khu vực trung lập và yêu cầu [quân đội Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Anh) bảo vệ kênh đào trong suốt cuộc [nội chiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn) ở Ai Cập. Sau đó căn cứ vào hiệp ước với Ai Cập năm 1936 Anh đã đòi quyền kiểm soát kênh đào. Cuối cùng vào năm 1954 Chính quyền Ai Cập đã phủ nhận hiệp ước 1936 và nước Anh buộc phải từ bỏ quyền kiểm soát kênh.
Năm 1956
[tổng thống Ai Cập](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Ai_C%E1%BA%ADp) Nasser tuyên bố quốc hữu hoá kênh và ý định xây dựng một [căn cứ quân sự](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C4%83n_c%E1%BB%A9_qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1) ở dọc kênh. Hành động này của Ai Cập được hậu thuẫn bởi [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) và đã gây lo ngại sâu sắc cho Mỹ, Anh, Pháp và [Israel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Israel) gây nên cuộc [Khủng hoảng kênh đào Suez](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_K%C3%AAnh_%C4%91%C3%A0o_Suez). Ngày 29 tháng 10 năm 1956, Israel tấn công bán đảo Sinai và dải Gaza để trả đũa. Năm 1957, [Liên Hợp Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) cử lực lượng [gìn giữ hòa bình](http://vi.wikipedia.org/wiki/G%C3%ACn_gi%E1%BB%AF_h%C3%B2a_b%C3%ACnh) tới đây để bảo đảm tính trung lập của kênh.
Kênh bị đóng cửa một lần duy nhất từ 1967 tới 1975 trong cuộc
[Chiến tranh Ả Rập – Israel](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_-_Israel&action=edit&redlink=1).
Cho tới năm 1967, năm xảy ra chiến tranh giữa Israel và Ai Cập, gần 15% các luồng hàng viễn dương và trên 20% các luồng hàng vận chuyển dầu mỏ và sản phẩm dầu mỏ thế giới đã được vận chuyển qua kênh đào.
## Xem thêm
[Kênh đào Panama](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%C3%AAnh_%C4%91%C3%A0o_Panama)kênh dài 64 km(40 dặm)
## Đọc thêm
- Britannica (2007) “Suez Canal”, in:
*The new Encyclopædia Britannica*, 15th ed., **28**, Chicago, Ill.; London: Encyclopædia Britannica, [ISBN 1-59339-292-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1593392923)
- Galil, B.S. and Zenetos, A. (2002). “A sea change: exotics in the eastern Mediterranean Sea”, in: Leppäkoski, E., Gollasch, S. and Olenin, S. (eds),
*Invasive aquatic species of Europe: distribution, impacts, and management*, Dordrecht; Boston: Kluwer Academic, [ISBN 1-4020-0837-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1402008376), p. 325–336
- Garrison, Ervan G. (1999)
*A history of engineering and technology: artful methods*, 2nd ed., Boca Raton, Fla.; London: CRC Press, [ISBN 0-8493-9810-X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/084939810X)
- Karabell, Zachary (2003)
*Parting the Desert: The Creation of the Suez Canal*, Knopf, [ISBN 978-0-375-40883-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780375408830)
- Oster, Uwe (2006)
[, TV documentary produced by](http://www.arte.tv/fr/connaissance-decouverte/aventure-humaine/Cette_20semaine/1291022.html) *Le fabuleux destin des inventions: le canal de Suez* [ZDF](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=ZDF&action=edit&redlink=1)and directed by Axel Engstfeld (Germany)
- Sanford, Eva Matthews (1938)
*The Mediterranean world in ancient times*, Ronald series in history, New York: The Ronald Press Company, 618 p.
- Pudney, John. Suez; De Lesseps’ Canal. New York: Praeger, 1969. Print.
- Thomas, Hugh. Suez. [1st U.S. ed.]. New York: Harper & Row, 1967. Print.
|
|
## Chú thích
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Kênh đào Suez](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Suez_Canal?uselang=vi) [Sơ khai địa lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:S%C6%A1_khai_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD) [Công trình biển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%C3%B4ng_tr%C3%ACnh_bi%E1%BB%83n) [Kênh đào Suez](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:K%C3%AAnh_%C4%91%C3%A0o_Suez) [Công trình xây dựng lịch sử](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:C%C3%B4ng_tr%C3%ACnh_x%C3%A2y_d%E1%BB%B1ng_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) [Kinh tế Ai Cập](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Kinh_t%E1%BA%BF_Ai_C%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1) [Địa lý Ai Cập](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_Ai_C%E1%BA%ADp)
# Thẻ tre Ngân Tước sơn
**Thẻ tre Ngân Tước sơn** ( [chữ Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_Trung_Qu%E1%BB%91c): 銀雀山漢簡; [bính âm](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF): *; Ngân Tước sơn Hán giản; Thẻ tre đời nhà Hán ở núi Ngân Tước) là các bản ghi chép cổ trên Yínquèshān Hànjiǎn* [thẻ tre](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BA%BB_tre&action=edit&redlink=1)được phát hiện tại [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)năm [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972). Bộ thẻ tre này có ghi lại nhiều văn bản quân sự cổ cực kì quý hiếm, trong đó phải kể tới 16 chương của cuốn *do* [Tôn Tẫn binh pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BA%ABn) [Tôn Tẫn](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_T%E1%BA%ABn)sáng tác đời [Chiến Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_Qu%E1%BB%91c)đã thất truyền từ lâu, 5 chương chưa từng được biết tới của bộ *và 7 chương sách* [Tôn Tử binh pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD) *trước đây chỉ có đề mục.* [Lục Thao](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_Thao)
## Mục lục
## Lịch sử khai quật
Năm
[1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972) các nhà khảo cổ học Trung Quốc trong lúc khai quật hai ngôi mộ cổ ở Ngân Tước sơn thuộc phía Đông Nam thành phố [Lâm Nghi](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A2m_Nghi) tỉnh [Sơn Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C6%A1n_%C4%90%C3%B4ng) đã phát hiện tại ngôi mộ thứ nhất 4.942 thẻ tre có chứa ghi chép trong đó có một vài đoạn thuộc các văn bản cổ đã được biết đến, một số đoạn khác thuộc về các văn bản quân sự chưa từng được phát hiện và một số đoạn lại giống với nội dung của sách * và Quản Tử* *. Người sở hữu các thẻ tre này được xác định là một viên tướng có* [Mặc Tử](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%E1%BA%B7c_T%E1%BB%AD_%28s%C3%A1ch%29&action=edit&redlink=1) [họ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%8D_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Trung_Qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1)là [Tư Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3). Trong ngôi mộ thứ hai, các nhà khảo cổ tiếp tục phát hiện ra 32 mảnh thẻ tre khác có ghi một phần lịch của năm [134 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/134_TCN).
Thời gian chôn cất của hai ngôi mộ được xác định vào khoảng
[140 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/140_TCN)/ [134 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/134_TCN) và [118 TCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/118_TCN), vì vậy các văn bản trên thẻ tre rõ ràng phải được viết từ trước đó. Sau khi phục hồi trạng thái của các thẻ tre, dựa vào nội dung trên thẻ người ta đã chia chúng thành 9 nhóm, 154 phần. Nhóm đầu tiên gồm 13 chương * của Tôn Tử binh pháp* [Tôn Vũ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_V%C5%A9)cùng 5 chương mới của bộ sách này chưa từng được biết đến, nhóm thứ 2 gồm 16 chương *của* [Tôn Tẫn binh pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BA%ABn) [Tôn Tẫn](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_T%E1%BA%ABn)vốn đã thất truyền từ lâu, nhóm thứ 3 gồm 7 chương gốc hoặc đã mất của cuốn *(mà trước đây người ta chỉ biết tới tiêu đề), nhóm thứ 4 và thứ 5 gồm 5 chương của sách* [Lục thao](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_Thao) *, một trong* [Úy Liêu Tử](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%9Ay_Li%C3%AAu_T%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) *(武經七書) và 16 chương của* [Võ kinh thất thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kinh_th%E1%BA%A5t_th%C6%B0) *, phần còn lại là các ghi chép không xác định được danh tính tác giả.* [Yến Tử](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Y%E1%BA%BFn_T%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BB_tre_Ng%C3%A2n_T%C6%B0%E1%BB%9Bc_s%C6%A1n#cite_note-1)
## Nội dung
|Nhóm||Tên tác phẩm||Số lượng||Đánh số|
|01||
| (孫子兵法) của |13 chương và 5 chương mới||001-018|
|02||
| (孫臏兵法) của |16 chương||019-034|
|03||
| (尉繚子) |5 chương||035-039|
|04||
| (晏子) |16 chương||040-055|
|05||
| (六韜) của |7 chương gốc hoặc mới||056-069|
|06||
| (守法, 守令) |10 chương||070-079|
|07||
| (論政論兵之類) |50 chương||080-129|
|08||
| (陰陽時令占候之類) |12 chương||130-141|
|09||Tài liệu khác||13 chương||142-154|
## Xem thêm
## Tham khảo
**Bin Sun, Dim Cheuk Lau, Roger T. Ames (2003).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BB_tre_Ng%C3%A2n_T%C6%B0%E1%BB%9Bc_s%C6%A1n#cite_ref-1) [. SUNY Press. tr. I.](http://books.google.com/books?id=gxZ__SP_HJ0C&pg=PA1&dq=Yinqueshan&as_brr=3&ei=Th7kSsqaFqn0yATM25yTDA&hl=fr#v=onepage&q=Yinqueshan&f=false) *Sun Bin: the art of warfare: a translation of the classic Chinese work of philosophy and strategy* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0791454967](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0791454967).
- Yinqueshan Zhengli Xiaozu (1985).
*Bamboo Slips from Han Tomb in Yinqueshan (Revised Edition)*. Beijing: Wenwu Chubanshe. CN-K877.5.
- Song Aizhen et al.
*Yinque Mountain Bamboo Slip Museum*. Linyi: Yinqueshan Han Tomb Zhujian Museum. CN-K878.8/36.
- Zhu Yuanqing (2001).
*Excavated Chinese Texts and Their Traditional Studies:Yinqueshan, Military Science and Wars*. Shanghai: East China Normal University Chubanshe. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [7561724853](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/7561724853).
- Li Xueqin (2001).
*The Lost Bamboo and Silk Texts and the Academic History*. Nanchang: Jiangxi Education Publishing House. [ISBN 753923606X](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/753923606X).
*Binh pháp Tôn Tử* [Tôn Tử binh pháp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B4n_T%E1%BB%AD_binh_ph%C3%A1p&redirect=no))
|Binh pháp Tôn Tử|
|
|![]()
[Tôn Tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_V%C5%A9) [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)
|
|Bài viết này có chứa các Nếu không được
|Binh pháp Tôn Tử|
|
|[Giản thể](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83) [Bính âm Hán ngữ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF)
|[
|**Tôn Tử binh pháp** ( [chữ Hán](http://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%AD%99%E5%AD%90%E5%85%B5%E6%B3%95): 孫子兵法 / 孙子兵法; [Pinyin](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF): Sūnzĭ Bīngfǎ; [WG](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wade-Giles): Sun1 Tzu3 Ping1 Fa3;) trong [tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh) nó được gọi là *The Art of War* (tạm dịch: Nghệ thuật chiến tranh) và còn được gọi là *Binh pháp Ngô Tôn Tử*, là sách chiến lược chiến thuật [tiếng Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung_Qu%E1%BB%91c) do [Tôn Vũ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_V%C5%A9) soạn thảo vào năm 512 TCN đời [Xuân Thu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xu%C3%A2n_Thu), không chỉ đặt nền móng cho binh học truyền thống, mà còn sáng tạo nên một hệ thống lý luận quân sự hoàn chỉnh đầu tiên trong lịch sử nhân loại. Bởi vậy *Binh pháp Tôn Tử* được tôn xưng là *Tuyệt tác binh thư hàng đầu của thế giới cổ đại*. Không những rất được tôn vinh tại [Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_Trung_Qu%E1%BB%91c) mà kiệt tác này còn được hết mực ca ngợi ở nước [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) láng giềng. Đây được xem là một trong những binh thư kinh điển trong lịch sử quân sự [1] [thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi). Mặt khác, tuy là một bộ binh thư, nhưng tầm ảnh hưởng của [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-2) *Binh pháp Tôn Tử*lại không chỉ giới hạn trong lĩnh vực quân sự, mà còn có thể áp dụng vào những lĩnh vực khác như kinh tế học, thể dục thể thao, khoa học,… [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-3)
Ngoài ra, Tôn Tử binh pháp cũng được áp dụng trong giới
[kinh doanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_doanh) và chiến lược. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-4) [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-5)
## Mục lục
## Lịch sử
- Cuốn “Tôn Tử binh pháp” do
[Tôn Vũ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_V%C5%A9)dâng lên Ngô vương [Hạp Lư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4_H%E1%BA%A1p_L%C6%B0)là cuốn binh pháp hoàn chỉnh, được viết vào năm 512 trước Công nguyên. Theo [Sử ký](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%AD_K%C3%BD_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29)và theo luận bàn về Tôn Tử của [Tào Tháo](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A0o_Th%C3%A1o), đều có ghi chép rõ ràng về 13 chương sách của [Tôn Vũ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_V%C5%A9). Từ đời [nhà Đường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng), [nhà Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng)về sau, xuất hiện khá nhiều thuyết lầm lạc đối với cuốn *Tôn Tử binh pháp*. Bởi vì từ sau đời [nhà Tuỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%C3%B9y)cuốn binh pháp này đã bị thất truyền. Ở đời [nhà Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh)người ta hiểu *Tôn Tử binh pháp*và *là cùng một cuốn sách,* [Tôn Tẫn binh pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BA%ABn) [Tôn Vũ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_V%C5%A9)và [Tôn Tẫn](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_T%E1%BA%ABn)cũng là một người, thậm chí còn cho rằng chỉ có [Tôn Tẫn](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_T%E1%BA%ABn)mà không có [Tôn Vũ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_V%C5%A9).
- Năm
[1957](http://vi.wikipedia.org/wiki/1957)khi Quách Hóa Nhược viết về *Binh pháp Tôn Tử*còn dẫn lời Đỗ Mục cho rằng: *Binh pháp Tôn Tử có 82 bài và 9 quyển hình vẽ cộng với cuốn “Ngô Việt Xuân Thu” ghi chép các câu hỏi và trả lời của*Và khẳng định [Tôn Vũ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_V%C5%A9)với vua Ngô. Truyền đến đời [Tam Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tam_Qu%E1%BB%91c), được [Tào Tháo](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A0o_Th%C3%A1o)chọn lựa, gọt sửa, biên tập và chú thích, bỏ chỗ thừa, chép những phần tinh tuý và xếp thành 13 thiên, tức là cuốn “Tôn Tử” lưu truyền đến ngày nay. [Tào Tháo](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A0o_Th%C3%A1o)đã giữ lại những nội dung chủ yếu của “Tôn Tử”, đó là một cống hiến không thể lu mờ được . [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-6)
- Tháng 4 năm
[1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972), hai cuốn sách *Tôn Tử binh pháp*(Tôn Vũ) và *Tôn Tẫn binh pháp*đồng thời tìm thấy trong một ngôi mộ cổ từ thời [nhà Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n)ở tỉnh Sơn Đông, [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c). Tháng 7 năm [1978](http://vi.wikipedia.org/wiki/1978), cuốn *Tôn Tử binh pháp*cũng được tìm thấy trong một ngôi nhà ở Thanh Hải [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), những ngộ nhận kéo dài về cuốn *Tôn Tử binh pháp*bấy giờ mới được làm rõ. [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-7)
- Từ trước tháng 4 năm
[1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972), bản *Tôn Tử binh pháp*được lưu truyền cho là cổ nhất, đó là bản khắc đời [Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng). Vào cuối đời [nhà Hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n)đã được [Tào Tháo](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A0o_Th%C3%A1o)chú giải, sau đó là [Mạnh Thị](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%E1%BA%A1nh_Th%E1%BB%8B&action=edit&redlink=1) [nhà Lương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C6%B0%C6%A1ng), [Lý Thuyên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%BD_Thuy%C3%AAn&action=edit&redlink=1) [nhà Đường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng), [Đỗ Mục](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_M%E1%BB%A5c), Trần Hạo, [Giả Lâm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3_L%C3%A2m&action=edit&redlink=1), [Mai Nhiêu Thần](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mai_Nhi%C3%AAu_Th%E1%BA%A7n&action=edit&redlink=1) [nhà Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng), [Vương Triết](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_Tr%C3%B9ng_D%C6%B0%C6%A1ng), [Hà Diên Tích](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A0_Di%C3%AAn_T%C3%ADch&action=edit&redlink=1)và [Trương Dư](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_D%C6%B0&action=edit&redlink=1). Trong đó bản chú giải của [Tào Tháo](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A0o_Th%C3%A1o)là có giá trị hơn cả. Đến năm [1957](http://vi.wikipedia.org/wiki/1957), [Thượng tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%C6%B0%E1%BB%9Bng)Quách Hóa Nhược ( [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)) đã viết lại *Tôn Tử binh pháp*theo thể văn ngày nay, dựa vào bản khắc đời [nhà Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng)và có tham khảo bản *Tôn Tử*trong *Tứ bộ tùng san*thời [Gia Tĩnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Minh_Th%E1%BA%BF_T%C3%B4ng) [nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh). Những bản này có 13 *bài*(thiên): Bài 1 *Kế*, bài 2 *Tác chiến*, bài 3 *Công mưu*, bài 4 *Quân hình*, bài 5 *Binh thế*, bài 6 *Hư thực*, bài 7 *Quân tranh*, bài 8 *Cửu biến*, bài 9 *Hành quân*, bài 10 *Địa hình*, bài 11 *cửu địa*, bài 12 *Hoả công*, bài 13 *Dụng gián*. Sau khi dịch Quách Hóa Nhược chia thành 13 bài là: 1 Bàn về chiến tranh, 2 Tiến công chiến, 3 Tốc quyết chiến, 4 Vận động chiến, 5 Chủ động tính, 6 Linh hoạt tính, 7 Địa hình, 8 Sử dụng gián điệp, 9 Phán đoán tình huống, 10 Hoả công, 11 Quản lý giáo dục, 12 Quan hệ chỉ huy, 13 Tu dưỡng của tướng soái, rồi lại chia thành 108 đoạn.
- Từ năm
[1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)về sau (khi đã có bản “gốc” *Binh pháp Tôn Tử*đời Hán) có nhiều hình thức viết về cuốn sách này nhằm giúp cho người đọc dễ hiểu, nhưng vẫn dựa trên nguyên tắc bản dịch của Quách Hóa Nhược, rồi đối chiếu sửa theo bản đời Hán. Bản của Mã Nhất Phu viết theo 13 thiên của [Tôn Vũ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_V%C5%A9), mỗi thiên có 3 phần là bản gốc, diễn giải (dựa theo Quách Hóa Nhược) và lời bình. Bản của Đức Thành lại biên tập theo ba mục lớn; 1, *Tôn Tử binh pháp dẫn nhập*; 2, *Tôn Tử binh pháp ứng dụng*; 3, *Tôn Tử binh pháp nghiên cứu*
- Kể từ bài viết của
[Tào Tháo](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A0o_Th%C3%A1o)đã có đến vài trăm người tham gia. Kể từ [thế kỷ 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_7), Binh pháp Tôn Tử đã vào [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)do sứ thần đưa về, không lâu truyền đến [Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), đến [thế kỷ 18](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_18)truyền vào châu Âu qua các quốc gia [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p), [Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anh), [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c)mà lan khắp toàn thế giới. [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-8)
## Tóm lược nội dung
Tôn tử binh pháp gồm 18 thiên hay chương, nhưng hiện tại chỉ tìm thấy 13 thiên gồm:
- Thiên thứ nhất: Kế sách (始計，始计)
- Thiên thứ hai: Tác chiến (作戰，作战)
- Thiên thứ ba: Mưu công (謀攻，谋攻)
- Thiên thứ tư: Hình (軍形，军形)
- Thiên thứ năm: Thế (兵勢，兵势)
- Thiên thứ sáu: Hư thực (虛實，虚实)
- Thiên thứ bảy: Quân tranh (軍爭，军争)
- Thiên thứ tám: Cửu biến (九變，九变)
- Thiên thứ chín: Hành quân (行軍，行军)
- Thiên thứ mười: Địa hình (地形)
- Thiên thứ mười một: Cửu địa (九地)
- Thiên thứ mười hai: Hỏa công (火攻)
- Thiên thứ mười ba: Dùng gián điệp (用間，用间)
## Tầm ảnh hưởng
### Ảnh hưởng trên lĩnh vực quân sự
Theo nhận định của viên Sĩ quan Thomas Raphael Phillips, không những là binh thư cổ nhất mà
*Binh pháp Tôn Tử* còn là binh thư kinh điển vĩ đại nhất trong lịch sử nhân loại. Từ giữa thế kỷ 20, các chuyên gia quân sự phương Tây đã thường xuyên vận dụng tư tưởng [9] [Tôn Tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_V%C5%A9)để nghiên cứu các vấn đề quân sự. Trong nhiều tác phẩm nổi tiếng về quân sự, từ *Chiến lược luận*(Strategy) của [Sir Basil Henry Liddell Hart](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sir_Basil_Henry_Liddell_Hart&action=edit&redlink=1), *Đại chiến lược*(The Great Strategy) của [John M. Collins](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_M._Collins&action=edit&redlink=1), cho đến *Chỉ huy tác chiến*(Game Plan: A Geostrategic Framework For the Conduct of the U.S-Soviet Contest) của [Zbigniew Kazimierz Brzezinski](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Zbigniew_Kazimierz_Brzezinski&action=edit&redlink=1), đều có thể nhận ra ảnh hưởng của tư tưởng [Tôn Tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_V%C5%A9). Nhiều quan điểm trong *Binh pháp Tôn Tử*, như chiến lược thắng lợi trọn vẹn là *không cần đánh mà khuất phục được kẻ địch*, quan điểm thận trọng đối với chiến tranh (thận chiến) và hạn chế chiến tranh, quan điểm đánh bằng thủ đoạn ngoại giao (phạt giao) chú trọng liên minh chiến lược, càng chứng tỏ giá trị quý báu trong xu thế *hoà bình và phát triển*hiện nay. Ngoài ra, Tôn Tử còn dạy bài học rằng luôn phải chiếm đóng chỗ hiểm yếu, dễ làm chủ địa hình: [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-GeraldMichaeson-10)
|“||
|Phàm hạ trại nên ở nơi cao ráo tránh ẩm thấp, ở nơi sáng tránh chỗ tối tăm, ở nơi gần cỏ và nước có đường vận chuyển quân nhu tiện lợi, tướng sĩ không bị nhiễm bệnh, đó là đảm bảo cho chiến thắng. Hành quân ở vùng nhiều gò đống, đê điều, tất phải chiếm phần cao ráo sáng sủa, chủ yếu dựa vào phía bên phải. Cái lợi của cách dùng binh này là được lợi thế địa hình hỗ trợ. Phần thượng lưu mưa lớn tất nước sông sẽ dâng lên, nhất định không được vượt sông, phải chờ khi nước rút.
|”|
|—Tôn Tử|
### Ảnh hưởng ngoài phạm vi
[Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) *Binh pháp Tôn Tử* được du nhập vào [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) ngay từ thế kỷ 6, nhưng chưa phải là trọn bộ. Năm [525](http://vi.wikipedia.org/wiki/525), [Thiên hoàng Keitai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_ho%C3%A0ng_Keitai) đã nói với vị chỉ huy quân đội – Thân vương Arakabi rằng tính mạng của dân chúng và sự tồn tại của Nhà nước lệ thuộc vào một thống soái vĩ đại, đây hẳn là rút ra từ cuốn Tôn Tử . Người có công lớn nhất trong việc đưa [11] *Binh pháp Tôn Tử*đến [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)chính là học giả người [Nhật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) [Kibi Makibi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kibi_Makibi&action=edit&redlink=1)(Cát Bi Chân Bi, 693-775). Vào năm [716](http://vi.wikipedia.org/wiki/716), khi ông được phái đến [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)để học tập thể chế [nhà Đường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng). Sau 19 năm học tập các loại kinh, sử, [học thuyết Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%8Dc_thuy%E1%BA%BFt_Trung_Hoa&action=edit&redlink=1), ông đã mang theo rất nhiều sách kinh điển của [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)về [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), trong đó có cả *Binh pháp Tôn Tử*. Tương truyền, ông dùng *Binh pháp Tôn Tử để đào luyện binh sĩ trước năm*Đấu chiến kinh [760](http://vi.wikipedia.org/wiki/760). . Sau khi vào [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-griff169-11) [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)cuốn sách đã tạo nên một sức ảnh hưởng to lớn, và trở thành lý thuyết chỉ đạo quân sự chủ yếu của [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n). Trong đó nổi tiếng nhất là học giả [Oe no Masafusa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Oe_no_Masafusa&action=edit&redlink=1)(Đại Giang Khuông Phòng). Cuốn *do ông biên soạn được coi là trước tác lý luận quân sự đầu tiên trong*Binh pháp Tôn Tử [lịch sử Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n). Tác phẩm này chịu ảnh hưởng sâu sắc của *, là một “kiệt tác bất hủ” dung hoà binh pháp* [Trung Quốc cổ đại](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Trung_Qu%E1%BB%91c_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1)với nền quân sự [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n).
Tại phương Tây
*Binh pháp Tôn Tử* được du nhập đến [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) đầu tiên. Vào năm [1772](http://vi.wikipedia.org/wiki/1772), cha đạo Joseph Marie Amiot đã phiên dịch và xuất bản cuốn sách tại [Paris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paris) với tên gọi *Nghệ thuật quân sự Trung Quốc*, trong đó có “13 chương binh pháp Tôn Tử”, đã gây được tiếng vang lớn.
Bản dịch
[tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh) đầu tiên của *Binh pháp Tôn Tử* được xuất bản vào năm [1904](http://vi.wikipedia.org/wiki/1904). Tại phương Tây, Anh là nước nghiên cứu nhiều nhất về *Binh pháp Tôn Tử*. Trong số các bản dịch ngoại văn của cuốn sách này, những bản dịch tiếng Anh, do Anh xuất bản cũng có tầm ảnh hưởng rộng nhất.
Năm
[1910](http://vi.wikipedia.org/wiki/1910), *Binh pháp Tôn Tử* được Bruno Nnavvrra dịch sang [tiếng Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90%E1%BB%A9c) và xuất bản tại [Berlin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Berlin) với nhan đề *Tác phẩm bàn về chiến tranh của các binh gia cổ điển Trung Quốc*. Một Chuyên gia lý luận quân sự nổi tiếng của Đức là [Carl von Clausewitz](http://vi.wikipedia.org/wiki/Carl_von_Clausewitz) cũng chịu ảnh hưởng sâu sắc của *Binh pháp Tôn Tử*, điều này thể hiện rất rõ trong tác phẩm [Bàn về chiến tranh](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A0n_v%E1%BB%81_chi%E1%BA%BFn_tranh) (Von Kriege) của ông.
Việc nghiên cứu
*Binh pháp Tôn Tử* tại [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) diễn ra khá muộn, sau khi [Chiến tranh thế giới thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) chấm dứt mới bắt đầu. Cùng với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, khiến cho hình thức và quy luật tác chiến truyền thống đã có sự thay đổi to lớn. Hệ thống lý luận quân sự truyền thống của châu Âu trở nên lỗi thời, thế nhưng *Binh pháp Tôn Tử* với nội hàm triết lý quân sự uyên thâm, đã thu hút sự chú ý của các chuyên gia chiến lược phương tây, giúp họ tìm ra đáp án để giải quyết các vấn đề thực tế. Sở trưởng sở nghiên cứu chiến lược thuộc đại học quốc phòng [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) là [John Collins](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=John_Collins&action=edit&redlink=1) trong tác phẩm *Đại chiến lược: nguyên tắc và thực tiễn* (Grand Strategy Principles and Practices) xuất bản năm [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973) đã viết như sau: *Tôn Tử là một nhân vật vĩ đại đã tạo lập nên hệ tư tưởng chiến lược đầu tiên của thời cổ đại… Cho đến tận ngày nay, vẫn không ai có được trình độ nhận thức sâu sắc đến thế về các mối quan hệ tương tác, các vấn đề cần nghiên cứu và những nhân tố ràng buộc đối với chiến lược. Phần lớn các quan điểm của ông vẫn giữ trọn vẹn giá trị trong thời đại ngày nay* . [12]
### Ảnh hưởng đối với các lĩnh vực khác
Ngay từ thời
*Chiến Quốc* [Bạch Khuê](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A1ch_Khu%C3%AA&action=edit&redlink=1) đã ứng dụng tư tưởng của [Tôn Tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_V%C5%A9) vào lĩnh vực kinh doanh và đạt được nhiều thành tựu lớn. Sang thời [Bắc Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng), xuất hiện một tác phẩm lý luận về nghệ thuật [Cờ vây](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%9D_v%C3%A2y) *Kỳ kinh thập tam thiên* (Mười ba chương kinh điển đánh cờ), mô phỏng theo 13 chương của *Binh pháp Tôn Tử*. Từ nửa sau thế kỷ 20 trở lại đây, xu thế ứng dụng *Binh pháp Tôn Tử* trong những lĩnh vực phi quân sự càng trở nên sôi nổi. Trong những năm 50 của thế kỷ trước, tại [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) đã xuất hiện học phái *quản lý kinh doanh theo binh pháp*, và nhanh chóng gây ảnh hưởng trên phạm vi toàn thế giới, hình thành một trào lưu nghiên cứu *Binh pháp Tôn Tử* trong lĩnh vực kinh tế. Ngoài ra *Binh pháp Tôn Tử* còn được nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nữa, như triết học, y học, thể dục thể thao, khoa học hệ thống, lý thuyết quyết định, tâm lý học, ngôn ngữ học, toán học, dự trù học, quản trị hành vi, và đều có được thành quả to lớn [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-13)
### Ứng dụng trong kinh doanh
Những thương nhân nổi tiếng thời Tiên Tần là Đào Chu Công (
[Phạm Lãi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_L%C3%A3i)), [Bạch Khuê](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A1ch_Khu%C3%AA&action=edit&redlink=1) đã biết ứng dụng thành công *Binh pháp Tôn Tử* vào quản lý kinh doanh.
Bước vào xã hội hiện đại, nhiều nước tư bản phát triển không hẹn mà cùng có ý tưởng vận dụng
*Binh pháp Tôn Tử* để cải thiện vấn đề quản lý kinh doanh của doanh nghiệp, giữa thế kỷ 20 tại [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) thậm chí còn hình thành một học phái kinh doanh bằng binh pháp, với sức ảnh hưởng lan toả khắp thế giới, hình thành cơn sốt nghiên cứu *Binh pháp Tôn Tử* trong lĩnh vực kinh tế. Nhiều công ty lớn thậm chí còn trực tiếp sử dụng *Binh pháp Tôn Tử* làm giáo trình huấn luyện dành cho các nhân viên quản lý bậc trung trở lên. Theo *Thời báo kinh tế thế giới* ra ngày 24-1-1983, một phái đoàn quản lý doanh nghiệp Trung Quốc đi thăm [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) để tham khảo kinh nghiệm quản lý doanh nghiệp, đã được cán bộ phía [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) giải thích như sau: *Kinh nghiệm quản lý của chúng tôi đều xuất phát từ đất nước Trung Quốc của các anh*, và tặng cho phái đoàn [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)một cuốn sách, thật bất ngờ, đó chính là *Binh pháp Tôn Tử* [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-hdgroup40-14) [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) cũng đã đem *Binh pháp Tôn Tử* ứng dụng rộng rãi vào lĩnh vực quản lý kinh tế. Claude S. Gorge trong tác phẩm *Lịch sử tư tưởng quản lý* (The History of Managerial Thoughts) xuất bản năm [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972), đã nhận xét về giá trị to lớn của lý thuyết dùng người trong *Binh pháp Tôn Tử* đối với vấn đề quản lý doanh nghiệp hiện đại. Ông viết rằng: *Nếu muốn trở thành nhân tài về quản lý, bạn nhất định phải đọc Binh pháp Tôn Tử*. Vào năm [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979), D. A. Holway trong tác phẩm *Lịch sử phát triển của tư tưởng quản lý* cũng hết sức ca ngợi những tư tưởng quản lý kinh tế hàm ẩn trong *Binh pháp Tôn Tử*, và nhận xét rằng phương pháp phân chia cấp bậc quân đội, đẳng cấp tướng lĩnh trong quản lý quân sự, cách sử dụng thanh la, cờ xí, lửa hiệu để chuyền tin tức chứng tỏ [Tôn Tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_V%C5%A9) đã biết cách xử lý tốt các mối quan hệ giữa tham mưu và lãnh đạo trực tiếp, và cho rằng lý luận tổ chức kiểu mẫu cho quản lý doanh nghiệp hiện đại. [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-hdgroup40-14)
Trong chương
**Kế** của *Binh pháp Tôn Tử* có viết. Tướng lĩnh phải có các đức tính (mưu trí), (uy tín), (nhân từ), (dũng cảm), (nghiêm minh). Đặt trong thương trường hiện đại, quan điểm này vẫn giữ nguyên ý nghĩa chỉ đạo phổ biến của nó, chỉ có điều chiến trường giờ đã đổi sang thương trường, tướng lĩnh của thương trường chính là các doanh nhân. Và một doanh nhân cũng phải biết về tình hình thương trường của mình, như binh pháp Tôn Tử có viết: [[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-MichaelsonSteven28-15)
|“||
|Chưa biết ý đồ chiến lược của các chư hầu, không thể tính việc kết giao; chưa thông địa hình sông núi, đầm hồ, không thể hành quân; không dùng người dẫn đường không thể chiếm địa lợi. Dùng binh đánh trận phải dựa vào biến hóa gian trá mới mong thành công, phải căn cứ vào chỗ có lợi hay không mà hành động, tùy sự phân tán hay tập trung binh lực mà thay đổi chiến thuật. Quân đội hành động thần tốc thì nhanh như gió cuốn, hành động chậm rãi thì lừng khừng như rừng rậm, khi tấn công thì như lửa cháy, khi phòng thủ thì như núi đá, khi ẩn mình thì như bóng tối, khi xung phong thì như sấm sét. Chiếm được làng xã phải phân binh đoạt lấy, mở rộng lãnh thổ, phải phân binh trấn giữ; cân nhắc lợi hại được mất rồi mới tùy cơ hành động. Trước hết phải rõ phương pháp biến cong thành thẳng để giành thắng lợi, ấy là nguyên tắc hành quân. |”|
|—Tôn Tử|
## Đánh giá
Mười ba chương sách của cuốn Tôn Tử gồm 8.000 chữ, quán xuyến tư tưởng và phương pháp của duy vật luận đơn thuần và biện chính pháp nguyên thuỷ, nêu lên được mối quan hệ phức tạp của chiến tranh với chính trị, ngoại giao, kinh tế, hoàn cảnh tự nhiên, cùng là tác dụng tương hỗ giữa năng động chủ quan của người dụng binh với quy luật khách quan, điều kiện hiện thực, đề cập một cách toàn diện quy luật phổ biến của chiến tranh và nguyên tắc trọng yếu của chỉ đạo chiến tranh.
Binh pháp Tôn Tử là binh thư sớm nhất, vĩ đại nhất thời cổ ở
[Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), mà từ xưa đến nay được xếp hàng đầu trong [bảy tập võ kinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C5%A9_kinh_th%E1%BA%A5t_th%C6%B0). Người [Nhật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) suy tôn [Tôn Vũ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_V%C5%A9) là *thuỷ tổ của binh học phương đông* là *thánh điển binh học* và là *binh thư thời cổ bậc nhất thế giới*. [Thiên hoàng Minh Trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thi%C3%AAn_ho%C3%A0ng_Minh_Tr%E1%BB%8B) cũng đã được nghe giảng dạy về *Binh pháp Tôn Tử*. Binh pháp của [16] [Tôn Vũ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_V%C5%A9)được dịch ra nhiều thứ tiếng nước ngoài, ở [châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)cũng rất được tôn sùng. Trong các cuộc chiến tranh liên miên, [Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF) [Napoléon Bonaparte](http://vi.wikipedia.org/wiki/Napol%C3%A9on_Bonaparte)cũng thường đọc *Tôn Tử binh pháp*. Không những thế, [Hoàng đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%91%E1%BA%BF_%C4%90%E1%BB%A9c)( *)* [Kaiser](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kaiser) [Wilhelm II của Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wilhelm_II_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c), người đã gây ra cuộc [Chiến tranh thế giới thứ nhất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t), sau khi thất bại được đọc *binh pháp Tôn Tử*liền than rằng: *“Tiếc thay 20 năm trước đây Trẫm không được xem cuốn sách này”* [[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-17)
Nhà cách mạng Trung Quốc
[Mao Trạch Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mao_Tr%E1%BA%A1ch_%C4%90%C3%B4ng) cũng chịu ảnh hưởng của binh pháp Tôn Tử, thể hiện qua các binh thư của ông . Đại tướng [18] [Võ Nguyên Giáp](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B5_Nguy%C3%AAn_Gi%C3%A1p)cũng thành công trong việc thực hiện những chiến thuật đề cập trong *Binh pháp Tôn Tử*trong [chiến dịch Điện Biên Phủ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_%C4%90i%E1%BB%87n_Bi%C3%AAn_Ph%E1%BB%A7) [đập tan tác *]* [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) [thực dân Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n_Ph%C3%A1p), giải phóng dân tộc [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). Thất bại của người [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)trong cuộc [Chiến tranh Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam)cũng khiến cho các nhà lý luận quân sự hàng đầu của nước Mỹ phải để ý đến *Tôn Tử binh pháp*. [[19]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-19) Tháng 8 năm [[20]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-20) [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990), sau khi [Chiến tranh vùng Vịnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_v%C3%B9ng_V%E1%BB%8Bnh)bùng phát, phóng viên *Thời báo Los Angeles*đến phỏng vấn [Tổng thống](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3) [George H. W. Bush](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_H._W._Bush), phát hiện trên bàn làm việc của ông có bày hai cuốn sách, là *Hoàng đế Caesar*và *Binh pháp Tôn Tử* . Có người nói: Trong cuộc [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-hdgroup44-12) [Chiến tranh vùng Vịnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_v%C3%B9ng_V%E1%BB%8Bnh), các sỹ quan quân đội [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)đều mang theo *Binh pháp Tôn Tử*. Như vậy cho thấy cuốn binh pháp cổ đại có từ 2500 năm trước, trong cuộc chiến tranh hiện đại hoá hôm nay vẫn phát huy ảnh hưởng sâu rộng. Danh tướng [Takeda Shingen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Takeda_Shingen)(Vũ Điền Tín Huyền) được tôn xưng là “Tôn Tử” của [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n). Ông suy tôn [Tôn Tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_V%C5%A9)là bậc thầy của mình, viết bốn câu trong *Binh pháp Tôn Tử*lên cờ trận, cắm tại cửa doanh trại. *“Lúc nhanh thì như gió cuốn, lúc chậm rãi như rừng sâu, lúc tấn công như lửa cháy, lúc phòng ngự như núi đá”* . [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-21) *Tôn Tử binh pháp* không chỉ là bắu vật của văn hoá truyền thống của dân tộc Trung Hoa, mà còn là tinh hoa của văn hoá thế giới, là của cải tinh thần chung của nhân loại. Trong khi dịch [22] *Tôn Tử binh pháp*năm [1957](http://vi.wikipedia.org/wiki/1957), Quách Hóa Nhược tâm sự: *Văn cổ của* [Tôn Tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_V%C5%A9)cô đúc nếu dịch theo một cách đơn giản thì trúc trắc khó hiểu, tuy trung thành nhưng không “đạt”. Cho nên một mặt phải hết sức trung thành với nguyên văn, từng chữ từng câu đều phải cố giữ ý nghĩa cũ của nó, không thể thêm thắt, nếu không sẽ hoá ra chú thích. Nhưng, một mặt khác giữ từ và câu trong giọng văn diễn tả lại phải bồi bổ thêm cho gọn ý, khiến người đọc dễ hiểu. Văn cổ của Tôn Tử, văn gọn nghĩa sâu, nhiều âm điệu, **có thể nói để trong vườn sẽ toả mùi thơm của hoa quý, ném xuống đất sẽ có tiếng kêu của bạc vàng**. Nhiều từ sắp đối nhau, nhiều câu trùng lắp thật là đẹp khiến người ta không nỡ và cũng không dám tự ý để làm mất thần sắc và âm điệu giàu có của nó [[23]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-23)
Lời tựa do nhóm biên dịch cuốn
*Truyện Tôn Tử* của Tào Nghiêu Đức có đoạn viết: *Trước tác “Binh pháp Tôn Tử” là bộ binh pháp kinh điển hàng đầu thế giới, được danh tướng các thời đại đề cao, nức tiếng xưa nay. Tác dụng và giá trị của nó, không chỉ hạn hẹp trong phạm vi quân sự, mà các lĩnh vực chính trị, ngoại giao, văn hoá, kinh tế, đều chịu ảnh hưởng sâu sắc.* [[24]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-24)
Một tuyệt tác quân sự kinh điển ở châu Âu sánh vai với binh pháp Tôn Tư là “Những quân lệnh của Friedrich Đại Đế dành cho binh tướng của mình” do chính vị vua – chiến binh vĩ đại
[Friedrich II của Phổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Friedrich_II_c%E1%BB%A7a_Ph%E1%BB%95) (Friedrich Đại đế) viết nên (1747). Các nhà nghiên cứu cho rằng kiệt tác này có nhiều tư tưởng giống với *binh pháp Tôn Tử*. [[25]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-25) [[26]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-26) Tỷ như trong khi Tôn Tử viết: [27] *“Biết người biết ta, trăm trận không nguy; không biết người mà chỉ biết ta, một trận thắng một trận thua; không biết người, không biết ta, mọi trận đều bại.”*Thì Friedrich Đại Đế cũng có viết: *“Một người phải biết về các kẻ thù của mình, các liên minh của chúng, bản chất và tài nguyên của nước chúng để mà còn tiến quân. Một người phải biết kiếm bạn hữu, biết tài nguyên của mình, và phải biết nhận thấy những hiệu quả tương lai mà người này mong muốn hoặc lo sợ từ những thủ đoạn chính trị*“. Mã Nhất Phu đánh giá về [[28]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-28) *binh pháp Tôn Tử*như sau: *Ảnh hưởng của cuốn Tôn Tử không chỉ giới hạn ở lĩnh vực quân sự. “Tôn Tử” là phương lược trị quốc của chính trị gia, là tấm gương soi của nhà triết học, là pháp bảo của nhà ngoại giao, là báu vật ở trong con mắt của văn học gia; trong cuộc thương chiến kịch liệt hiện nay, đó cũng là sách giáo khoa chiến lược của những nhà kinh doanh. Vị thần kinh doanh* [Tùng Hạ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Matsushita_K%C5%8Dnosuke)của Nhật Bản cũng cho rằng, cuốn Tôn Tử là pháp bảo thành công của ông ta [[29]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_note-29)
Binh pháp Tôn Tử được vận dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực, hấp dẫn được sự chú ý nghiên cứu của nhiều nhân sĩ, cuối cùng đã gây thành một sức nóng Tôn Tử mang tính toàn cầu.
### Hạn chế
Do hạn chế của hiện thực khách quan và mức độ nhận thức đương thời, cuốn Tôn Tử không thể tránh khỏi những chỗ thiên lệch hoặc lầm lẫn, như xem nhẹ vai trò binh sĩ, chỉ chú trọng được lợi mà không để ý đến chính nghĩa hay là không chính nghĩa như:
*cướp bóc thôn xóm, giành lấy nhân lực của nước địch; mở rộng lãnh thổ, giành lấy của cải nước địch*. Cần chú ý xem lại những phần đó.
Trên thực tế, những việc như trên là điều không thể nào tránh khỏi. Trong giao tranh, điều quan trong trọng nhất mà một tướng lĩnh phải đặt lên hàng đầu chính là kết quả của trận chiến, chỉ cần thắng lợi thì những điều khác đều không còn ý nghĩa ví dụ: nếu như không tấn công các thôn làng sẽ không thể duy trì lực lượng chiến đấu cho quân sĩ, không thể ép quân địch tự chui ra vào kế. Hoặc nếu như chỉ quan tâm đến số người có thể bị mất thì không thể nào có thể chiến thắng.
## Trích dẫn
Có người nói rằng, phép biện chứng của
[Tôn Vũ](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_V%C5%A9) chỉ khuôn trong lĩnh vực quân sự học, phạm vi nhỏ hẹp. Nhận định như vậy là thiên lệch, bất cứ loại tư tưởng nào, chỉ cần nó giàu tính triết học, vô luận nhìn từ góc độ nào, đều có ý nghĩa chỉ đạo phổ biến. Nhiều vấn đề trong 13 thiên *Binh pháp* như: *Tấn công địch khi nó không đề phòng, tác chiến một cách bất ngờ* *Tự bảo vệ mình để giành thắng lợi* *Tránh chỗ thực đánh vào chỗ hư* *Giành thắng lợi theo tình hình của địch* *Ra lệnh thì dùng văn, trị an thì dùng võ*
- …
Tuy nói về quân sự, nhưng phù hợp với các ngành nghề. Ở một số nước có nền kinh tế phát triển, ngay khi tuyển dụng nhân viên bán hàng, cũng không tách rời nội dung của
*Binh pháp Tôn Tử* . Câu cuối cùng chương 3 như sau: [30]
- 故 曰：知彼知己，百戰不殆；不知彼而知己，一勝一負；不知彼，不知己，每戰必敗 (“tri bỉ tri kỷ, bách chiến bất đãi; bất tri bỉ nhi tri kỷ, nhất thắng nhất phụ; bất tri bỉ, bất tri kỷ, mỗi chiến tất bại”)
*Biết người biết ta, trăm trận không nguy; không biết người mà chỉ biết ta, một trận thắng một trận thua; không biết người, không biết ta, mọi trận đều bại*.
Câu này đã đi vào thành ngữ Trung Quốc và Việt Nam, rất phổ biến nhưng nội dung có khác đi:
- “Tri kỷ tri bỉ, bách chiến bách thắng”
*(“Biết người biết ta, trăm trận trăm thắng”)*
## Tham khảo
- Quách Hóa Nhược, Binh pháp Tôn Tử, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, Hà Nội 1964
- Tào Nghiêu Đức, Truyện Tôn Tử, Nhà xuất bản Hà Nội, 2001
- Mã Nhất Phu, Binh pháp Tôn Tử, Nhà xuất bản Văn hoá thông tin, Hà Nội 2005
- Đức Thành, Binh pháp Tôn Tử, Nhà xuất bản Văn hoá thông tin, Hà Nội 2006
- HĐ Group biên dịch, Binh pháp Tôn Tử, Nhà xuất bản Hà Nội, 2009
## Đọc thêm
## Chú thích
**Thomas Raphael Phillips,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-1) *Roots of strategy: the 5 greatest military classics of all time*, trang 9 **Thomas Raphael Phillips,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-2) *Roots of strategy: the 5 greatest military classics of all time*, Bìa sau **HĐ Group. sđd. bìa 4** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-3) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-4) [‘Art of War for Business Management Strategic Planning’](http://ieeexplore.ieee.org/iel5/6378/17495/00808535.pdf) **Floyd, Raymond E.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-5) [http://www.allbusiness.com/management/benchmarking-strategic-planning/338250-1.html](http://www.allbusiness.com/management/benchmarking-strategic-planning/338250-1.html) **Quách Hóa Nhược. sđd. trang 15** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-6) **Mã Nhất Phu. sđd. trang 8-9** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-7) **Mã Nhất Phu. sđd. trang 10** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-8) **Thomas Raphael Phillips,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-9) *Roots of strategy: the 5 greatest military classics of all time*, trang 5 **Gerald A. Michaelson, Sun Tzu,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-GeraldMichaeson_10-0) [, Adams Media, 2001.](http://books.google.com.vn/books?id=eUNB27RRRuQC&pg=PT108&dq=%22sun+tzu%22+%2B+%22Frederick+the%22#v=onepage&q&f=false) *Sun tzu: the art of war for managers: 50 strategic rules* [ISBN 1-58062-459-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1580624596).
- ^
**a** [Samuel B. Griffith,](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-griff169_11-1) **ă** *Sun Tzu: The Art of War*, trang 169
- ^
**a** [HĐ Group. sđd. trang 44](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-hdgroup44_12-1) **ă** **HĐ Group. sđd. trang 15** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-13)
- ^
**a** [HĐ Group. sđd. trang 40](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-hdgroup40_14-1) **ă** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-MichaelsonSteven28_0) **Lỗi chú thích: Thẻ**
<ref>sai; không có nội dung trong thẻ ref có tên
MichaelsonSteven28
**Donald Keene,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-16) *Emperor of Japan: Meiji and his world, 1852-1912*trang 146 **Quách Hóa Nhược. sđd. trang 14** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-17) **Griffith, p. 50** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-18) [ISBN 0-19-501476-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0195014766) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-19) [[1]](http://sonshi.com/duiker.html)Interview with Dr. William Duiker [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-20) [[2]](http://archive.is/20120629011131/findarticles.com/p/articles/mi_m0PBZ/is_3_83/ai_109268913/?tag=untagged)Learning from Sun Tzu, *Military Review*, May–June 2003 **HĐ Group. sđd. trang 42** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-21) **Mã Nhất Phu. sđd. trang 5** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-22) **Quách Hóa Nhược. sđd. trang 4-5** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-23) **Tào Nghiêu Đức. sđd. trang 5** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-24) **Thomas Raphael Phillips,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-25) *Roots of strategy: the 5 greatest military classics of all time*, trang 301 **Charles Edward Kirkpatrick,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-26) *An unknown future and a doubtful present: writing the victory plan of 1941*, trang 24 **Charles M. Westenhoff, AIR UNIV PRESS MAXWELL AFB AL,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-27) *Military air power: the CADRE digest of air power opinions and thoughts* **Milan N. Vego,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-28) *Joint Operational Warfare Theory and Practice and V. 2, Historical Companion*, trang 163 **Mã Nhất Phu. sđd. trang 11** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-29) **Tào Nghiêu Đức. sđd. trang 10** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD#cite_ref-30)
## Liên kết ngoài
|
|![]()
[Binh pháp Tôn Tử](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sunzi?uselang=vi) [Binh pháp Tôn Tử prc](http://diendanebook.com/viewtopic.php?f=4&t=447) [Tôn tử và nghệ thuật thương mại](http://www.suntzu1.com/content/sun_tzu_and_the_art_of_business/)– do Mark McNeilly [Tôn tử – nghệ thuật quân sự cho nhân viên quản lý – 50 luật chiến thuật](http://www.leadershipnow.com/leadershop/2459-6.html) [Việt báo-Binh pháp Tôn Tử](http://tim.vietbao.vn/Binh_ph%C3%A1p_T%C3%B4n_T%E1%BB%AD/) [China ABC—-Binh pháp Tôn Tử](http://vietnamese.cri.cn/chinaabc/chapter14/chapter140201.htm)
|
|
# Binh pháp Tôn Tẫn
[Tôn Tẫn binh pháp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%B4n_T%E1%BA%ABn_binh_ph%C3%A1p&redirect=no)) **Tề Tôn Tẫn binh pháp** còn gọi là **Tôn Tẫn binh pháp** là sách binh pháp do [Tôn Tẫn](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_T%E1%BA%ABn) một danh tướng Trung Quốc thời xưa viết. *Tôn Tẫn binh pháp* đôi khi còn gọi là *Tôn tử binh pháp* nhưng không phải là * (do Tôn Tử binh pháp* [Tôn Tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_V%C5%A9)viết). (Ở đây Tôn nghĩa là họ Tôn, còn tử (子) nghĩa là bậc thầy như tử trong [Khổng Tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%95ng_T%E1%BB%AD), [Mạnh Tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%A1nh_T%E1%BB%AD)).
## Lịch sử
Sau khi giúp nước
[Tề](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%81) ( [Nước Tề](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%81_%28n%C6%B0%E1%BB%9Bc%29) thời Xuân Thu – chiến quốc nay là tỉnh Sơn Đông) Tôn Tẫn sống ẩn dật, sách bị thất truyền lâu nên người đời có nhiều tranh cãi. Năm 1972 tại núi Ngân Tước – Sơn Đông, người ta khai quật được một số tài liệu lục thao, binh pháp Tôn tử…, nhưng bị hư hại gần hết, *Tôn Tẫn binh pháp* đáng ra có 89 thiên thì chỉ còn 30 thiên đọc được, tổng cộng bộ binh thư này có hơn 2000 chữ. Tôn Tẫn viết dạy cho binh lính, tướng sĩ tề quốc. Bộ binh pháp này kế thừa, phát triển Tôn Tử binh pháp nhưng nó tiến bộ hơn. Bộ Tôn Tẫn binh pháp và Tôn Tử binh pháp tập họp lại thành *Tôn gia chỉ đạo*. Tôn Tử binh pháp có 18 thiên còn chúng ta chỉ biết 13 thiên. [Tư Mã Thiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Thi%C3%AAn) dựa vào 5 thiên cuối để viết về tôn tử trong “Sử kí”.
## Xem thêm
## Tham khảo
- Tôn tử binh pháp Tào Tháo mười nhà chú giải
- Chu Dịch với binh pháp
- Tôn Tẫn truyện
- Khương Thái Công binh pháp
**Video yêu thích
KimYouTube** **Trở về trang chính**
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam)