text:
Đề án “Thực trạng phát triển của làng gốm Bát Tràng”
Chia sẻ: Nhat Truong | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:48
lượt xem 569
download
Đề án “Thực trạng phát triển của làng gốm Bát Tràng”
Thăng Long - Hà Nội là mảnh đất có một nền văn hoá lâu đời, nơi đây còn nổi tiếng với những làng nghề thủ công mỹ nghệ bởi những bàn tay tài hoa của những bậc nghệ nhân từ cổ chí kim. Các sản phẩm tài hoa của Thăng Long không những nổi tiếng trong nước mà còn, bay cao bay xa trên trường quốc tế. Một trong những làng nghề cổ truyền nổi tiếng ấy là một làng gốm ven sông, làng gốm Bát Tràng. Làng gốm đã trải qua trên năm thế kỷ với nhiều...
Bình luận(0) Đăng nhập để gửi bình luận!
Nội dung Text: Đề án “Thực trạng phát triển của làng gốm Bát Tràng”
- TRƯỜNG …………………. KHOA………………. ----- ----- ĐỀ ÁN Thực trạng phát triển của làng gốm Bát Tràng
- 1 MỤC LỤC Lời mở đầu ..............................................................................................................................2 CHƯƠNG I. LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA LÀNG GỐM BÁT TRÀNG......................................................................................................................................3 I. Làng nghề truyền thống ở Việt Nam. ....................................................... 3 1. Khái niệm về làng nghề. .....................................................................................3 2. Đặc điểm của các làng nghề................................................................................3 3. Con đường hình thành của các làng nghề. ..........................................................5 4. Điều kiện hình thành các làng nghề....................................................................6 II. Lịch sử hình thành và phát triển của làng gốm Bát Tràng.................... 7 1. Lịch sử hình thành và phát triển của làng gốm Bát Tràng..................................7 2. Bản sắc làng nghề ...............................................................................................9 2.1. Đất hoá nên vàng ...................................................................................................9 2.2. Tổ chức phường hội trước cách mạng tháng Tám, 1945.....................................13 2.3. Niềm tự hào của làng gốm..................................................................................17 CHƯƠNG II. THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CỦA LÀNG GỐM BÁT TRÀNG...........23 I. Những sản phẩm chính của làng gốm Bát Tràng................................... 23 1. Đồ dân dụng......................................................................................................23 2. Đồ thờ. ..............................................................................................................23 3. Đồ trang trí nội thất và vườn.............................................................................23 II. Tổ chức sản xuất tại làng gốm Bát Tràng.............................................. 23 III. Cơ cấu thị trường tiêu thụ sản phẩm.................................................... 29 IV. Những hạn chế mà làng đang gặp phải. ............................................... 30 CHƯƠNG III. TIỀM NĂNG VÀ LỢI ÍCH PHÁT TRIỂN DU LỊCH LÀNG NGHỀ TẠI BÁT TRÀNG...........................................................................................................................33 I. Tiềm năng cho phát triển du lịch ............................................................. 33 1. Sản phẩm độc đáo, hấp dẫn khách du lịch........................................................33 2. Làng có các công trình kiến trúc cổ..................................................................34 3. Vị trí địa lý thuận lợi cho phát triển du lịch......................................................37 4. Nét độc đáo của phương thức sản xuất ngành nghề thủ công truyền thống .....39 II. Lợi ích của việc phát triển du lịch tại làng gốm Bát Tràng ................. 39 1. Cho phép mở rộng thị trường và nâng cao hiệu quả kinh tế của làng nghề .....39 2. Duy trì và phát huy tính sáng tạo của người thợ...............................................40 3. Là phương thức để sự thể hiện về tài nghệ của người thợ gốm Bát Tràng đi xa hơn.........................................................................................................................40 CHƯƠNG IV. MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỂ PHÁT TRIỂN DU LỊCH TẠI LÀNG GỐM SỨ BÁT TRÀNG ...................................................................................................................42 1. Những giải pháp trong thiết kế và tổ chức sản xuất, trưng bày ........................42 2. Phát triển cơ sở hạ tầng.....................................................................................43 3. Có sự liên kết với các công ty du lịch...............................................................44 Kết luận ............................................................................................................. 45 Tài liệu tham khảo............................................................................................... 47
- 2 LỜI MỞ ĐẦU Thăng Long - Hà Nội là mảnh đất có một nền văn hoá lâu đời, nơi đây còn nổi tiếng với những làng nghề thủ công mỹ nghệ bởi những bàn tay tài hoa của những bậc nghệ nhân từ cổ chí kim. Các sản phẩm tài hoa của Thăng Long không những nổi tiếng trong nước mà còn, bay cao bay xa trên trường quốc tế. Một trong những làng nghề cổ truyền nổi tiếng ấy là một làng gốm ven sông, làng gốm Bát Tràng. Làng gốm đã trải qua trên năm thế kỷ với nhiều thành tựu rất đáng tự hào, đó là bệ đỡ vững chắc để Bát Tràng hôm nay ngày càng tiến nhanh hơn cùng với sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Vốn quý đó của Bát Tràng cũng là một nguồn tài nguyên rất có giá trị đối với hoạt động kinh doanh du lịch, nó hoàn toàn có thể trở thành điểm du lịch có sức hấp dẫn rất lớn nếu như được chính quyền địa phương và ngành du lịch quan tâm và khai thác đúng mức. Tuy nhiên, các sản phẩm gốm sứ tại Bát Tràng hiện nay chỉ chủ yếu phục vụ cho nhu cầu sinh hoạt của người dân và sản xuất cũng mới chỉ dừng ở sản xuất thủ công. Trong khi đó, phát triển du lịch và tạo ra các sản phẩm đặc trưng phục vụ cho khách du lịch mới là hình thức phát triển của kinh tế dịch vụ. Là một sinh viên của ngành du lịch, em rất mong được đóng góp những nghiên cứu, nhận định của mình và đưa ra một số giải pháp để Bát Tràng không những là địa phương có sự phát triển kinh tế bằng nghề truyền thống vốn có mà còn trở thành một nơi cung cấp các sản phẩm, đồ lưu niệm cho khách du lịch cũng như một điểm du lịch nổi tiếng, đóng góp chung vào sự phát triển du lịch của Việt Nam.
- 3 CHƯƠNG I LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA LÀNG GỐM BÁT TRÀNG I. LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG Ở VIỆT NAM. 1. Khái niệm về làng nghề. Cho đến nay vẫn chưa có khái niệm chính thống về “làng nghề”. Theo giáo sư Trần Quốc Vượng thì “làng nghề là một làng tuy vẫn còn trồng trọt theo lối tiểu nông và chăn nuôi nhưng cũng có một số nghề phụ khác như đan lát, gốm sứ, làm tương... song đã nổi trội một nghề cổ truyền, tinh xảo với một tầng lớp thợ thủ công chuyên nghiệp hay bán chuyên nghiệp, có phường (cơ cấu tổ chức), có ông trùm, ông cả... cùng một số thợ và phó nhỏ, đã chuyên tâm, có quy trình công nghệ nhất định “sinh ư nghệ, tử ư nghệ”, “nhất nghệ tinh, nhất thân vinh”, sống chủ yếu được bằng nghề đó và sản xuất ra những mặt hàng thủ công, những mặt hàng này đã có tính mỹ nghệ, đã trở thành sản phẩm hàng và có quan hệ tiếp thị với một thị trường là vùng rộng xung quanh và với thị trường đô thị và tiến tới mở rộng ra cả nước rồi có thể xuất khẩu ra cả nước ngoài”* Định nghĩa này hàm ý về các làng nghề truyền thống, đó là những làng nghề nổi tiếng từ hàng nghìn năm. 2. Đặc điểm của các làng nghề. Đặc điểm nổi bật nhất của các làng nghề là tồn tại ở nông thôn, gắn bó chặt chẽ với nông nghiệp. Các làng nghề xuất hiện trong từng làng- xã ở nông thôn sau đó các ngành nghề thủ công nghiệp được tách dần nhưng không rời khỏi nông thôn, sản xuất nông nghiệp và sản xuất- kinh doanh thủ công nghiệp trong các làng nghề đan xen lẫn nhau. Người thợ thủ công trước hết và đồng thời là người nông dân. Hai là, công nghệ kỹ thuật sản xuất sản phẩm trong các làng nghề, đặc biệt là các làng nghề truyền thống thường rất thô sơ, lạc hậu, sử dụng kỹ thuật thủ công là chủ yếu. Công cụ lao động trong các làng nghề đa * Kỷ yếu hội thảo quốc tế “Bảo tồn và phát triển làng nghề truyền thống Việt Nam” tháng 8/1996. Trang 38-39.
- 4 số là công cụ thủ công, công nghệ sản xuất mang tính đơn chiếc. Nhiều loại sản phẩm có công nghệ- kỹ thuật hoàn toàn phải dựa vào đôi bàn tay khéo léo của người thợ mặc dù hiện nay đã có sự cơ khí hoá và điện khí hoá từng bước trong sản xuất, song cũng chỉ có một số không nhiều nghề có khả năng cơ giới hoá được một số công đoạn trong sản xuất sản phẩm. Ba là, đại bộ phận nguyên vật liệu của các làng nghề thường là tại chỗ. Hầu hết các làng nghề truyền thống được hình thành xuất phát từ sự sẵn có của nguồn nguyên liệu sẵn có tại chỗ, trên địa bàn địa phương. Cũng có thể có một số nguyên liệu phải nhập từ vùng khác hoặc từ nước ngoài như một số loại chỉ thêu, thuốc nhuộm... song không nhiều. Bốn là, phần đông lao động trong các làng nghề là lao động thủ công, nhờ vào kỹ thuật khéo léo, tinh xảo của đôi bàn tay, vào đầu óc thẩm mỹ và sáng tạo của người thợ, của các nghệ nhân. Trước kia, do trình độ khoa học và công nghệ chưa phát triển thì hầu hết các công đoạn trong quy trình sản xuất đều là thủ công, giản đơn. Ngày nay, cùng với sự phát triển của khoa học- công nghệ, việc ứng dụng khoa học- công nghệ mới vào nhiều công đoạn trong sản xuất của làng nghề đã giảm bớt được lượng lao động thủ công, giản đơn. Tuy nhiên, một số loại sản phẩm còn có một số công đoạn trong quy trình sản xuất vẫn phải duy trì kỹ thuật lao động thủ công tinh xảo. Việc dạy nghề trước đây chủ yếu theo phương thức truyền nghề trong các gia đinh từ đời này sang đời khác và chỉ khuôn lại trong từng làng. Sau hoà bình lập lại, nhiều cơ sở quốc doanh và hợp tác xã làm nghề thủ công truyền thống ra đời, làm cho phương thức truyền nghề và dậy nghề đã có nhiều thay đổi, mang tính đa dạng và phong phú hơn. Năm là, sản phẩm làng nghề, đặc biệt là làng nghề mang tính đơn chiếc, có tính mỹ thuật cao, mang đậm bản sắc văn hoá dân tộc. Các sản phẩm làng nghề truyền thống vừa có giá trị sử dụng, vừa có giá trị
- 5 thẩm mỹ cao, vì nhiều loại sản phẩm vừa phục vụ nhu cầu tiêu dùng, vừa là vật trang trí trong nhà, đền chùa, công sở Nhà nước... Các sản phẩm đều là sự kết giao giữa phương pháp thủ công tinh xảo với sự sáng tạo nghệ thuật. Cùng là đồ gốm sứ, nhưng người ta vẫn có thể phân biệt được đâu là gốm sứ Bát Tràng (Hà Nội), Thổ Hà (Bắc Ninh), Đông Triều (Quảng Ninh). Từ những con rồng chạm trổ ở các đình chùa, hoa văn trên các trống đồng và các hoạ tiết trên đồ gốm sứ đến những nét chấm phá trên các bức thêu... tất cả đều mang vóc dáng dân tộc, quê hương, chứa đựng ảnh hưởng về văn hoá tinh thần, quan niệm về nhân văn và tín ngưỡng, tôn giáo của dân tộc. Sáu là, thị trường tiêu thụ sản phẩm của các làng nghề hầu hết mang tính địa phương, tại chỗ và nhỏ hẹp. Bởi sự ra đời của các làng nghề, đặc biệt là các làng nghề truyền thống, là xuất phát từ việc đáp ứng nhu cầu về hàng tiêu dùng tại chỗ của các địa phương. Ở mỗi một làng nghề hoặc một cụm làng nghề đều có các chợ dùng làm nơi trao đổi, buôn bán, tiêu thụ sản phẩm của các làng nghề. Cho đến nay, thị trường làng nghề về cơ bản vẫn là các thị trường địa phương, là tỉnh hay liên tỉnh và một phần cho xuất khẩu. Bảy là, hình thức tổ chức sản xuất trong các làng nghề chủ yếu là ở quy mô hộ gia đình, một số đã có sự phát triển thành tổ chức hợp tác và doanh nghiệp tư nhân. 3. Con đường hình thành của các làng nghề. Khảo sát, nghiên cứu về các làng nghề cho thấy, dù đó là làng nghề gì, sản xuất- kinh doanh như thế nào, thành lập từ bao giờ, tuy thời điểm xuất hiện của chúng có khác nhau nhưng tựu chung lại chúng thường xuất hiện theo một số con đường tương đối phổ biến là: Thứ nhất là, phần lớn các làng nghề được hình thành trên cơ sở có những nghệ nhân, với nhiều lý do khác nhau đã từ nơi khác đến truyền nghề cho dân làng.
- 6 Thứ hai là, một số làng nghề hình thành từ một số cá nhân hay gia đình có những kỹ năng và sự sáng tạo nhất định. Từ sự sáng tạo của họ, quy trình sản xuất và sản phẩm không ngừng được bổ sung và hoàn thiện. Rồi họ truyền nghề cho dân cư trong làng, làm cho nghề đó ngày càng lan truyền ra khắp làng và tạo thành làng nghề. Thứ ba là, một số làng nghề hình thành do có những người đi nơi khác học nghề rồi về dạy lại cho những người khác trong gia đình, dòng họ và mở rộng dần phạm vi ra khắp làng. Thứ tư, một số làng nghề mới hình thành trong những năm gần đây, sau năm 1954 được hình thành một cách có chủ ý do các địa phương thực hiện chủ trương phát triển nghề phụ trong các hợp tác xã nông nghiệp. Thứ năm là, trong thời kỳ đổi mới hiện nay, có một số làng nghề đang được hình thành trên cơ sở sự lan toả dần từ một số làng nghề truyền thống, tạo thành một cụm làng nghề trên một vùng lãnh thổ lân cận với làng nghề truyền thống. 4. Điều kiện hình thành các làng nghề. Nghiên cứu sự phân bố của các làng nghề cho thấy, sự tồn tại và phát triển của các làng nghề cần phải có những điều kiện cơ bản nhất định: Một là, gần đường giao thông. Hầu hết các làng nghề cổ truyền đều nằm trên các đầu mối giao thông quan trọng, đặc biệt là những đầu mối giao thông thuỷ bộ. Hai là, gần nguồn nguyên liệu. Hầu như không có làng nghề nào lại không gắn bó chặt chẽ với một trong những nguồn nguyên liệu chủ yếu phục vụ cho sản xuất của làng nghề. Ba là, gần nơi tiêu thụ hoặc thị trường chính. Đó là những nơi tập trung dân cư với mật độ khá cao, gần bến sông, bãi chợ và đặc biệt là rất gần hoặc không quá xa các trung tâm thương mại.
- 7 Bốn là, sức ép về kinh tế. Biểu hiện rõ nhất thường là sự hình thành và phát triển của các làng nghề ở những nơi ít ruộng đất, mật độ dân số cao, đất chật người đông, thêm vào đó có khi còn là do chất đất hoặc khí hậu không phù hợp làm cho nghề nông khó có điều kiện phát triển để đảm bảo thu nhập và đời sống dân cư trong làng. Năm là, lao động và tập quán sản xuất ở từng vùng. Nếu không có những người tâm huyết với nghề, có nhiều quan hệ gắn bó với nghề và có khả năng ứng phó với những tình huống xấu, bất lợi thì làng nghề cũng khó có thể tồn tại một cách bền vững. II. LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA LÀNG GỐM BÁT TRÀNG. 1. Lịch sử hình thành và phát triển của làng gốm Bát Tràng. Xã Bát Tràng hiện nay gồm hai làng Bát Tràng và Giang Cao gộp lại, là một trong 31 xã của huyện Gia Lâm, trước thuộc tỉnh Bắc Ninh, từ năm 1961 thuộc ngoại thành Hà Nội. Diện tích toàn xã Bát Tràng gồm 153 ha, trong đó chỉ có 46 ha đất canh tác. Quá trình thành lập làng xã Bát Tràng dường như liên quan đến sự tụ cư và chuyển cư được diễn ra trong một thời gian khá dài. Tương truyền đầu tiên là những người thợ thuộc họ Nguyễn Ninh Tràng (Trường) từ trường Vĩnh Ninh (Thanh Hoá), nơi sản xuất loại gạch xây thành nổi tiếng trong lịch sử chuyển cư ra. Là một làng nghề gốm truyền thống, từ xa xưa đã có một huyền thoại truyền khẩu trong nhiều thế hệ người làng rằng: “Vào thời Trần (thế kỷ XIII- XIV), có ba vị đỗ Thái học sinh (ngang với tiến sĩ thời Lê -Nguyễn) được triều đình cử đi xứ Bắc Quốc là Hứa Vĩnh Kiều - người Bát Tràng, Đào Trí Tiến- người làng Thổ Hà và Lưu Phương Tú - người làng Phù Lãng. Sau khi hoàn tất công việc ngoại giao trên đường về nước qua vùng Thiều Châu, gặp bão lớn, họ phải dừng lại nghỉ, nơi đó có xưởng gốm Khai Phong. Trong nửa tháng ba ông học lấy nghề làm gốm: từ cách thức xây lò, làm bát đến làm men, chép lại thành sách và mỗi người thuê 4 người thợ khéo ở bên ấy cùng về. Khi về nước, ba
- 8 người hỏi nhau ai thích môn gì? Hứa Vĩnh Kiều làng Bát Tràng thích làm đồ trắng, người làng Thổ Hà thích màu đỏ, còn người làng Phù Lãng lại thích màu da lươn. Mỗi người trở về quê hương lập thành lò làm gốm từ đấy”* Thực ra nghề làm gốm ở Việt Nam đã có một lịch sử phát triển từ rất sớm. Hiện nay khảo cổ học Việt Nam đã phát hiện ra những dấu vết đồ gốm thô có niên đại 6000 năm trước. Chuyển đến giai đoạn gốm Phùng Nguyên, Gò Mun (Vĩnh Phú) thời đầu các vua Hùng, thì chất lượng gốm đã cao hơn, chắc hơn với độ nung 800-900 độ C. Các sản phẩm gốm trong giai đoạn này có xương gốm bước đầu được tinh luyện, kỹ thuật tạo dáng đã đẹp và tiện dụng hơn. Hoa văn trang trí được thể hiện bằng các phương pháp chải, rạch, dập và in. Người thợ gốm đã loại bỏ dần những yếu tố ngẫu nhiên, bắt đầu quan tâm đến cái đẹp của từng loại sản phẩm. Đến giai đoạn gốm men Đại Việt (từ thế kỷ XI trở đi) thì một số trung tâm gốm đã hình thành trên đất nước ta như vùng gốm Hà Bắc, Thanh Hoá, Thăng Long, Đà Nẵng,... Những sản phẩm gốm dân dụng kết hợp với nghề làm gạch ngói đáp ứng yêu cầu xây dựng chùa, tháp như chùa Phật Tích (Hà Bắc) Quốc Tử giám (Hà Nội), tháp Chàm (Quảng Nam, Đà nẵng),... Đặc biệt ở thời Trần, có trung tâm gốm Thiên Trường (Hà Nam Ninh) với các sản phẩm tiêu biểu như bát, đĩa, bình lọ phủ men ngọc, men nâu ,... Như thế thì đâu phải có sự truyền dạy của thợ gốm Tàu mới có nghề gốm ở Bát Tràng, Thổ Hà, Phù Lãng... Duy chỉ có truyền thuyết nói về việc dân làng ở Bát Tràng từ Bồ Bát chuyển cư ra Bắc và định cư ở hữu ngạn sông Hồng, phía dưới Thăng Long, để tiện việc chuyên chở nguyên liệu và thành phẩm là phù hợp với lịch sử. Nghề gốm ở Bát Tràng gắn liền với quá trình lập làng. Do vậy, thời điểm chuyển cư hợp lý nhất của người làng Bồ Bát phải là vào khoảng cuối thời Trần (thế kỷ XIV) và có thể coi đó là thời điểm mở đầu của làng gốm . Một thực tế cho thấy người dân làng Bát không thờ tổ nghề như các làng nghề thủ công khác. Chỉ có điều vào các dịp lễ hội thờ thành hoàng làng hàng * Làng nghề, phố nghề Thăng Long- Hà Nội, Bộ Văn hoá thông tin, Trung tâm Triển lãm văn hoá nghệ thuật Việt Nam, Hà Nội, năm 2000, trang89.
- 9 năm, dân làng rước các bài vị đề duệ hiệu, mỹ tự của các thần ra đình tế lễ, các dòng họ được rước tổ của mình ra phối hưởng. Riêng họ Nguyễn Ninh Tràng, là họ đầu tiên chuyển ra làng Bát, được quyền rước bát hương che lọng vàng, đi vào giữa đình. Còn các họ khác lần luợt rước bát Hương che lọng xanh đi né sang bên. Lễ hội làng Bát có nhiều trò chơi và các cuộc thi tài thật độc đáo. Ngoài thi nấu cỗ, đánh cờ người (mà tướng đều là các bà), làng còn tổ chức đua tài bằng những sản phẩm tinh xảo do người thợ chế tác ra. Giải thưởng tuy không lớn nhưng đã động viên mọi người khiến ai cũng cố gắng hết mình để tạo ra những vật phẩm có giá trị vĩnh hằng. Ai ai cũng háo nức tham gia và họ có một niềm tin rằng, người được giải chính là được tổ nghề ban lộc, làm ăn sẽ khá giả, nghề nghiệp tiến triển suốt năm. Đây cũng là vinh dự vô giá để mỗi người tự nâng cao tay nghề hên đến năm sau lại có dịp đua tài . 2. Bản sắc làng nghề 2.1. Đất hoá nên vàng Theo quan niệm của người xưa, nói đến các vật phẩm bằng gốm là nói đến sự kết hợp hài hoà của ngũ hành (Kim - Mộc - Thuỷ - Hoả - Thổ). Kim loại ngâm trong xương và trong men gốm, tạo ra vẻ đẹp và sự huyền bí của màu sắc. Rơm, tre, củi, gỗ tạo ra ngọn lửa và tạo ra “hoả, biến”, tác nhân của sự bền chắc trong xương gốm, màu sáng bóng rực rỡ của áo gốm. Nước hoà với đất để tạo ra dáng gốm và minh hoạ các biểu tượng của tâm hồn. Lửa là cha tạo ra phẩm chất, sắc thái của gốm. Đất là mẹ tạo ra xương thịt của gốm. Tất cả những yếu tố đó đã tạo nên giá trị của sản phẩm gốm. Để cầu mong sự thịnh vượng, người thợ gốm Bát Tràng thời xưa, mỗi khi phát hoả, nhóm lò lại thắp ba nén hương khấn cầu cho ngũ hành hanh thông, nghề nghiệp tiến triển. Lúc đầu, người thợ Bát Tràng khai thác đất sét trắng ngay tại làng. Chất liệu này đảm bảo tinh dẻo, ít bã và ít phải gia cố trước khi tạo hình. Cho đến cuối thời Lê, các gò đất sét trắng của phường Bạch Thổ đã cạn, người thợ Bát Tràng dùng đất lấy ở Rau (Sơn Tây), Cổ Điển (Phúc Yên) và đặc biệt là đất Dâu
- 10 Canh (Đông Anh). Từ cuối thời Lê trở đi, người Bát Tràng sử dụng đất sông Dâu làm nguyên liệu chính. Cho đến cuối thế kỷ trước, một mặt người thợ Bát Tràng vẫn tiếp tục sử dụng đất Dâu Canh sản xuất đồ đạc, mặt khác, họ còn sử dụng đất cao lanh Lạc Tử, đất sét trắng Hổ Lao và Trúc Thôn (Đông Triều ). Đây là nguyên liệu để sản xuất đồ sành trắng. Trong khâu tạo dáng đồ gốm, xưa kia ở Bát Tràng phổ bíến là lối be chạch vuốt tay trên bàn xoay. Tuỳ theo vật dụng định làm mà người thợ dùng chân để xoay, dùng tay để vuốt. Kết quả họ đã tạo ra những sản phẩm đơn chiếc. Kiểu vuốt này ở Bát Tràng hiện còn rất ít người thợ gốm làm được. Gần đây tính công nghiệp của sản phẩm gốm đã được đẩy mạnh hơn khi xuất hiện các loại khuôn gỗ và thạch cao. Người thợ sáng tác ra một mẫu nào đó gọi là cốt, sau đó người ta làm khuôn để sản xuất cho ra hàng loạt. Ưu điểm của loại kỹ thuật này là làm ra được những mặt hàng giống nhau và giá thành hạ. Chế tạo men gốm là một bí quyết nhà nghề. Khoảng cuối thế kỷ XIV về trước, men ngọc đã được chế tạo từ hai thành phần chính là đất sét trắng phường Bạch Thổ và ôxit đồng dạng bột tán nhỏ. Từ thời Lê sơ trở đi (đầu thế kỷ XV), người thợ Bát Tràng đã chế tạo ra loại men gio, có màu trắng đục. Đây là loại men được chế từ ba thành phần chính là: đất sét trắng phường Bạch Thổ, vôi sống để tởi, gio cây Lâu cụt và gio Sung, cũng có khi họ dùng gio trấu của làng Quế, làng Lường. Ngoài men gio, người thợ Bát Tràng đã chế ra loại men nâu sôcôla. Men này bao gồm men gio cộng thêm 5% đá thối (hỗn hợp ôxit sắt - mangan) lấy từ Phù Lãng (Bắc Ninh). Cũng từ thế kỷ XV, người thợ Bát Tràng đã chế được loại men lam nổi tiếng. Loại men này được chế từ đá đỏ (ôxit coban), đá thối (ôxit mangan) nghiền nhỏ rồi trộn với men áo. Men này phát màu ở nhiệt độ: 125 độ C. Cho đến đầu thế kỷ XVII, một loại men mới đã được khám phá là men rạn, đây là loại men được điều chế từ vôi sống, gio trấu và riêng thành phần cao lanh Tử Lạc trắng được thay thế bởi cao lanh màu hồng nhạt lấy tại chùa Hội (Bích Nhôi
- 11 -Hải Dương). Tỷ lệ của ba thành phần này được thêm gia giảm để tạo ra các loại men rạn khác nhau. Bao nung được coi là một trong những khâu quan trọng của kỹ thuật nung. Chính những viên gạch vuông - sản phẩm đặc biệt của lò gốm Bát Tràng, xuất hiện là do yêu cầu của cấu trúc lò, đồng thời cũng là những bao nung sản phẩm. Ở Bát Tràng còn truyền tụng đôi câu đối ca ngợi kỹ thuật nung gốm: Bạch lĩnh chân truyền nê tác bảo Hồng lô đào chú thổ hành kim. Nghĩa là: Núi đất trắng truyền nghề, bùn thành vật quý Lò rực hồng hun nặn, đất hoá nên vàng. Giải quyết xong vấn đề xương gốm, tạo dáng men, bao nung, người thợ quan tâm đến việc chế ngự lửa. Để tạo ra được ngọn lửa hữu ích, người thợ gốm Bát Tràng không những tiếp thu những điểm ưu việt của các lò gốm địa phương khác, mà còn không ngừng cải tiến, hoàn thiện và sử dụng nhiều loại lò khác nhau. Cho đến nay, ở Bát Tràng đã sử dụng các kiểu lò ếch, lò đàn, lò bầu và lò hộp. Lò ếch là một kiểu lò gốm cổ nhất nước ta. Nó được hoàn thiện dần nhằm tăng nhiệt độ trong lò, dung tích chứa sản phẩm, và đặc biệt là hệ thống thông khói kết hợp với việc giữ nhiệt và điều hoà nhiệt trong bầu lò. Các công trình nghiên cứu qua tài kiệu khai quật khảo cổ học ở Hà Bắc và Hải Hưng cho biết có thể phục hồi kiểu lò ếch cổ của Bát Tràng. Kiểu lò này có dáng như một con ếch nằm; dài khoảng 7 m, bề ngang chỗ phình rộng nhất khoảng 3 ÷ 4m, cửa lò rộng khoảng 1,2m và cao 1m. Đáy lò phẳng, nằm ngang. Vòm lò cao từ 2m đến 2.70m. Bên hông lò có một cửa ngách rộng khoảng 1m, cao 1,2m để người thợ gốm chồng và dỡ sản phẩm. Tiếp cận phía sau của gáy lò có ba ống khói thẳng đứng cao khoảng 3m đến 3,5m, lò được định hình bằng gạch dân dụng (trừ vòm lò). Sau đó mặt bên trong lò và sàn lò được gia cố bằng một lớp đất sét màu
- 12 hồng lấy ở Dâu Canh hoặc Đáp Cầu, dầy chừng 6cm. Trong một bầu lò được chia ra thành 5 khu vực xếp sản phẩm: hàng giàn, hàng gáy, hàng giữa, hang chuột chạy và hàng mặt . Trong quá trình vận hành người thợ đã phát hiện ra nhược điểm của lớp dất gia cố, thay vào đó bằng lớp gạch mộc và vữa ghép bằng chính loại đất làm gạch. Phát hiện ngẫu nhiên này đã tạo ra những viên gạch Bát Tràng nổi tiếng. Chất liệu chế tạo loại gạch này gồm có đất sét Đáp Cầu hoặc đất màu hồng nhạt khai thác tại Dâu Canh. Một trong hai loại đất trên trộn thêm với gạch chín vỡ đập nhỏ theo một tỷ lệ nhất định sau đó được xếp đống theo kích thước 30cm x 30cm x 3,5cm đến 5 cm hoặc 30cm x 15cm x 3.5cm đến 5cm . Cho tới giữ thế kỷ XIX, ở Bát Tràng đã xuất hiện lò đàn cùng với kiểu lò gốm cổ Phù Lãng, nhưng được xây dựng với những cấu kiện hoàn chỉnh hơn và có hiệu suất nhiệt cao. Bầu lò sâu 9m, rộng 2,5m và cao 2,6m, được chia ra 10 bích bằng nhau. Các bích phân cách nhau bằng hai nống (cột). Cửa lò rộng 0,9m cao 1,2m để người thợ vào chồng lò và dỡ lò. Kế tiếp gáy lò là những buồng thu khí, bích số 10 thông với buồng thu khí qua 3 cửa hẹp. Khói thoát ra từ bích đậu theo hai ống thu dẫn tới miệng để giữ nhiệt hông lò kéo dài và ôm lấy buồng thu khói. Lớp vách trong ghép bằng gạch Bát tràng, lớp vách ngoài xây bằng gạch dân dụng. Mặt dưới của cật lò gần như phẳng còn mặt tên khung vòng tựa như con thuyền úp. Cật lò được tạo bằng hỗn hợp đất sét Cổ Điển trộn với gạch chín vỡ hoặc gốm vỡ nghiền nhỏ, hai bên cật lò, từ bích 2 đến bích 9 ứng với khoảng giữa hai bích có hai cửa nhỏ hình tròn đường kính khoảng 0,2 mét gọi là các lỗ giời để ném nhiên liệu vào trong bích. Riêng bích đậu, lỗ giời rộng hơn nửa mét, gọi là lỗ đậu. Nhiệt độ lò đàn có thể đạt được từ 12500C đến 13000C. Sản phẩm gốm men lò đàn rất phong phú và đó chính là nguồn gốc hình thành phố Bát Đàn ở Hà Nội . Vào khoảng những năm 1930, ở Bát Tràng bắt đầu xuất hiện và đi vào hoạt động kiểu lò bầu (cũng gọi là lò rồng). Lò chia nhiều ngăn, thường có 5 đến 7 bầu. Bầu lò có vòm cuốn liên tiếp với trục tiêu của lò, tựa như năm, bảy mảnh
- 13 vỏ sò úp nối nhau. Vòm cuốn lò dùng loại gạch chịu lửa. Độ nghiêng của trục lò so với phương nằm ngang từ 12÷15 độ. Lò bầu có thể tích khoảng 50÷70 m3, nhiên liệu chi phí từ 330 ÷ 350 kg (trên dưới 40% là củi, còn lại là than). Nhiệt độ của lò bầu có thể đạt tới 13000C. Tuỳ theo đặc điểm của từng loại sản phẩm và kinh nghiệm của từng người thợ mà có thể điều khiển nhiệt độ thích hợp theo yêu cầu của quá trình biến đổi hoá lý phức tạp của sản phẩm, do đó cho phép nung được những loại sản phẩm lớn và có chất lượng cao. Lò hộp mới xuất hiện ở Bát Tràng những năm 1970 trở lại đây. Lò có kết cấu đơn giản và chi phí ít, do vậy thuận lợi cho mọi gia đình sản xuất. Nhiên liệu dùng đốt lò chủ yếu là than cám, nên nhiệt độ trong lò khi đốt đạt tới 12500C. Hiện nay Bát Tràng đã bắt đầu sử dụng lò tuynel dùng gas để dần thay thế cho lò hộp vốn vẫn còn nhiều nhược điểm. Những thế kỷ trước đây, quy trình sản xuất của lò gốm Bát Tràng ra sao thì nay không đủ tài liệu để tìm hiểu. Còn bây giờ, vào thăm một hợp tác xã hay một gia đình làm gốm quy mô ta có thể hiểu được đầy đủ quy trình làm gốm. 2.2. Tổ chức phường hội trước cách mạng tháng Tám, 1945. Ở các làng gốm như Thổ Hà, Phù Lãng, Hương Canh, Lò Chum (Thanh hoá)... chuẩn bị cho một chuyến lò cỡ nhỏ chưa có đòi hỏi phải hình thành các tổ chức phường. Ở Bát Tràng một lò đàn có tới trên dưới 100 thợ. Số thợ phục dịch cho các lò được biên chế thành các phường khác nhau: phường hàng cầu, phường bổ củi, phường dựng lò, phường chồng và đốt lò, phường ve lừa. 1. Phường hàng cầu và phường bổ củi. Phường hàng cầu do người làng Giang Cao đảm nhận. Công việc của phường này là vớt bè củi ở sông lên và cưa thành từng đoạn. Phường bổ củi đa phần là người Nam Dư (Thanh Trì, Hà Nội) đảm nhận. Công việc của phường này là bổ loại củi phác (bổ to) và bổ loại củi bửa (bổ nhỏ). Khối lượng củi mỗi loại do chủ lò định trước. Mỗi phường hàng cầu và phường bổ củi có một người đứng đầu gọi là “phương trưởng” hay “liền anh”.
- 14 Người này chịu trách nhiệm về kỹ thuật, đồng thời thay mặt cho phường mình giao dịch với chủ lò về khối lượng công việc, công xá,... 2. Phường dựng lò. Khi xưa, lò ếch cỡ nhỏ còn bao hẹp trong phạm vi gia đình. Mỗi khi dựng lò đều có những bàn tay, khối óc của những người thợ tài giỏi về dựng, các lò trong cùng phường Bạch Thổ góp ý, góp công. Người chủ gia đình chỉ phải lo bữa cơm chén nước thay cho công sá. Đến khi các lò ếch nhỏ lụi dần, những lò đàn, lò bầu cỡ lớn xuất hiện thì cũng đồng thời hình thành phường dựng lò. Phường thợ dựng lò thường do những thợ giỏi làng Giang Cao đảm nhận. Phường này chịu trách nhiệm từ việc xây cất ban đầu đến việc tu bổ, theo dõi sau mỗi mẻ lò. 3. Phường chồng lò và đốt lò. Câu ca dao ở Bát Tràng : "Thứ nhất là cỗ đám ma Thứ nhì đuổi lửa Thứ ba chồng lò" đã khẳng định mức độ nặng nhọc cùng tầm quan trọng của việc chồng lò và đốt lò trong sản xuất gốm. Phường chồng lò và phường đốt lò do người Sài Sơn (Hà Tây) và ở Vân Đình (Hà Đông) đảm nhận. Phường chồng lò thường có 7 người: ba thợ cả, ba thợ đệm và một thợ học việc. Thời điểm nhóm lò là những giờ phút trọng đại nhất của vùng quê gốm cổ truyền này. Theo quan niệm xưa đó là thời điểm của những sản phẩm kết tạo đẹp nhất sắp sửa hiến tế cho thần lửa trở nên vĩnh cửu. Người thợ cả nhiều tuổi nhất thắp ba nén hương với lòng thành kính để thông đạt với trời, với thần Bạch Mã (Thần lửa). Họ cầu mong : “ít củi, nhiều lửa, đứng cửa, vuông cây". Vì vậy, với quan niệm về niềm tin và con số 9 (cửu) và 3 (tam) biểu tượng của tam tài: Trời, Đất và Người, người chồng lò đã chia thành ba chồng xếp sản phẩm cho chín bầu cửa lò đàn như sau:
- 15 - Nhóm chồng đáy: xếp bao và sản phẩm ba lớp từ đáy lên - Nhóm chồng giữa: xếp ba lớp giữa - Nhóm gọi mặt: xếp ba lớp cuối cùng (cao nhất) là gọi mặt (nghĩa là xếp sản phẩm trên mặt bao, xếp vào giai đoạn cuối cùng trong lò). Mỗi nhóm kể trên có hai người ( một thợ cả và một thợ đệm). Người thợ học việc có nhiệm vụ bưng bao sản phẩm mộc chung cho cả ba nhóm. Phường đốt lò có từ 5 đến 7 người, thưòng là 7 người. Khi lò vận hành thì phường này bố trí như sau: Người xuất cả (trưởng phường) sau trách nhiệm về kỹ thuật, hai người thợ đốt dưới (đốt ở bầu cũi lợn- cửa lò), bốn người đốt trên (ném củi bửa từ trên từ trên nóc vào lò qua các lỗ giời, nhờ chiếc gậy đầu có gắn đinh nhọn. Với dụng cụ đặc biệt này, người thợ tránh được những tai nạn gây ra từ lưỡi lửa phụt lên qua các lỗ giời). 4. Phường dồi bát và phường ve lừa. Hương ước của làng đã quy định "Bất khả giáo huấn phi tử tôn" (không thể dạy nghề cho những người không phải con cháu mình), nên phường dồi bát và phường ve lừa chỉ do người làng Bát Tràng đảm nhận. Sản phẩm mộc (vóc) đã được định hình qua khâu vuốt, in và đã được phơi hong cho cương tay rồi đem ủ (ủ vóc) để giữ lại độ ẩm cần thiết của sản phẩm trước khi sửa mộc. Công đoạn sửa hàng mộc bao gồm các việc: dồi, tiện, cắt, tỉa, chuốt nước, trang trí, làm men và sửa hàng men. Phường dồi bát do thợ nam đảm nhận. Phường ve lừa ít nhất cũng phải có ba người: một người cắt dò và ve lòng, một người trang trí và chấm cúc, một người lừa (sắp sản phẩm theo từng cọc). Ba người này lập thành một dây chuyền chặt chẽ trong quá trình sản xuất. Người đứng đầu của phường dồi bát và phường ve lừa cũng gọi là người “xuất cả”. Riêng những người thợ nữ vuốt bát bằng tay, tuy đông đảo nhưng họ không thuộc một phường nào cả, họ thuần tuý làn những người làm khoán sản phẩm. 5. Nếp sống và phong tục người làng gốm.
- 16 Là một làng nghề cổ truyền có lịch sử hàng 5 ÷ 6 thế kỷ nên nếp sống người dân làng Bát Tràng mang dấu ấn nghề nghiệp đậm nét. Nằm ở ngoài đê, ngay bên mé nước sông Hồng, Bát Tràng đã trải qua nhiều phen thay đổi. Mỗi lần con nước dâng to thì phù sa lại bồi đắp cho Bát Tràng một lớp đất màu mỡ. Thế nhưng mỗi khi dòng thay đổi thì nó lại cuốn theo biết bao nhiêu doi bãi, nhà cửa. Vì đất đai chật hẹp nên người dân Bát Tràng phải tận dụng từng tấc đất để vừa làm nhà ở, vừa dựng lò sản xuất. Năm 1958, khi tiến hành xây dựng công trình Bắc- Hưng - Hải, người ta đã phát hiện được dấu tích của bể nước, sân gạch, lò gốm chìm sâu dưới lòng đất tới 12÷13 m. Vì đất đai chật hẹp như thế nên người Bát Tràng có câu "Sống ở chật, chết chôn nhờ" (Đến nay xã Bát Tràng vẫn còn một nghĩa trang chôn nhờ trên đất Thuận Tốn, xã Đa Tốn). Mở đầu hương ước của làng, người dân làng Bát đã nêu cao tình làng nghĩa xóm, đạo lý sống ở đời: Lấy nhân đức khuyên bảo nhau chớ kể giàu nghèo Lấy điều phải làm lẽ sống, phải luôn tự sửa mình Đối xử với nhau theo lẽ tục không nên lấn lướt Hoạn nạn giúp nhau không được manh tâm chiếm đoạt . Dẫu rằng những người thợ gốm chỉ được xếp vào hạng thứ hai trong làng (sau các quan văn võ và những người giàu có), nhưng hàng năm vào tháng hai âm lịch, ngày đầu tiên vào đám, làng biện lễ ra đình một con trâu tơ thật béo, thui vàng, đặt trên chiếc bàn lớn, kèm theo là sáu mâm cỗ và bốn mâm xôi. Khi lễ xong cỗ được hạ xuống chia đều cho các vách (hạng) cùng nhau ăn uống vui vẻ. Đối với việc ma chay, làng lập ra “Hội nghĩa” không phân biệt giàu nghèo, nghề nghiệp, tuổi tác. Hàng tháng, hội quy định mỗi người đóng góp vài đồng kẽm làm quỹ để lo việc đèn hương, phúng viếng người quá cố. Gia đình nào có việc hiếu nếu cần, đến mời sẽ có người đến khênh giúp. Làng lại có quy định mỗi đám tang đều phải vác hai tấm biển đi trước, nếu là đàn ông thì viết hai chữ Nho “Trung tín” bằng vôi trắng, còn đàn bà thì viết hai chữ “Trinh thuận”.
- 17 Người nào khi sống mắc phải những lỗi lầm thì hai tấm biển để trắng. Đây là hình thức giáo dục tế nhị đối với mọi người trong trong làng xóm, cộng đồng. Riêng đối với người thợ gốm, họ có tập tục thể hiện tính nghề nghiệp và cảm động. Con dao mây là vật tuỳ thân rất gần gũi với đàn ông làng gốm Bát Tràng. Khi sống họ luôn mang bên mình, khi qua đời thì hầu như người thợ gốm nào cũng dặn con cháu hãy chôn theo mình con dao thân thiết ấy. Còn về cưới xin, xưa kia ở Bát Tràng, phần nhiều trai gái trong làng lấy nhau để nghề nghiệp không bị lộ ra ngoài. Cũng có trường hợp con trai làng lấy vợ ở các xã lân cận, nhưng con gái làng Bát lấy chồng là con trai làng khác là điều hiếm thấy. Lệ làng quy định, con gái lấy chồng làng phải nộp cheo 50 viên gạch, còn lấy con trai làng khác, số lượng nộp tăng gấp đôi. Làng thu gạch để lát đường hoặc tu sửa đình, miếu,... 2.3. Niềm tự hào của làng gốm Sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống quân Minh dưới ngọn cờ đại nghĩa của người anh hùng dân tộc Lê Lợi, đất nước ta bước vào thời kỳ xây dựng mới mà nay chính sử nước ta gọi là thời Lê sơ. Dưới thời Lê sơ (đầu thế kỳ XV), nghề gốm bát tràng ra sao? Đến nay đã có nhiều tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước chứng minh sự phát triển rực rỡ của nghề gốm Đại Việt trong thành phần tiêu biểu của nền văn hoá Thăng Long, với dòng gốm men ngọc và men hoa nâu đặc sắc. Như vậy, có chậm đi chăng nữa thì sau hơn 20 năm dưới ách thống trị tàn bạo của giặc Minh, nghề gốm Bát Tràng đã khôi phục nhanh chóng trước khí thế mới của đất nước sau chiến thắng Bình Ngô. Hẳn là thế, cho nên trong cuốn Dư địa chí, bộ sách địa lý quý giá của nước ta còn lại đến nay do Nguyễn Trãi soạn, đã cho biết: Trong số đồ cống nạp phong kiến phương Bắc, “làng Bát Tràng phải cung ứng 70 bộ bát đĩa”. Kể cũng lạ, nước Tàu có nghề làm gốm men phát triển và nổi tiếng thế mà lại nhận đồ cống bằng gốm men của làng Bát Tràng?
- 18 Chính điều ghi chép của Nguyễn Trãi đã thôi thúc nhiều nhà nghiên cứu khảo cổ học đi tìm những gì còn lại của nghề gốm Bát Tràng xưa. Nhưng họ không thể tiến hành đào khảo cổ dưới sâu 10 mét đất phù sa để tìm ra thêm vết tích. Các vật phẩm tìm được công trường Bắc Hưng Hải hiện lưu trữ tại Viện Bảo tàng lịch sử cũng chỉ là bát, đĩa, bình lọ trang trí vẽ men lam, men trắng phủ ngoài, và đều thuộc về thế kỷ XVI-XVII mà thôi. Hơn nữa, trong điều kiện hiện nay cũng chưa thể tiến hành tìm kiếm dưới lòng sông Hồng để mong gặp được những dấu tích về nghề gốm của Bát Tràng trong quá khứ. Tìm hiểu về Bát Tràng qua tài liệu khảo cổ học, vậy là bất lực rồi chăng?. May sao, ít năm gần đây, người ta đã tìm thấy một vài dấu hiệu đáng mừng ở Đa Tốn, cách Bát Tràng không đầy hai cây số. Đó là những sưu tập gốm men cổ đáng quan tâm, có thể gián tiếp đóng góp vào việc tìm hiểu nghề gốm Bát Tràng. Đa Tốn vốn không phải là xã có nghề gốm truyền thống. Đa Tốn là xã thuần nông nghiệp, có lịch sử lập làng cách ngày nay trên 2000 năm. Nhân dân Đa Tốn đã phát hiện sản phẩm gốm men của nhiều thời đã qua, đặc biệt là các sưu tập gốm men thời Trần và Lê sơ tìm thấy ở Đào Xuyên và Lê Xá. Sưu tập gốm thời Trần có nhiều kiểu dáng: bát, đĩa, âu, mảng bệ tượng, được trang trí nổi hoa cúc, hoa sen, hoa dây cách điệu và phủ men ngọc xanh, hay men vàng ngà thuộc cùng loại đồ gốm tìm thấy ở Hoa Lư (Ninh Bình), đền Hùng (Phú Thọ), Vân Đồn (Quảng Ninh). Lý thú hơn, lại thấy cả bát và đĩa “ngây” (nung chưa chín) và lại có chiếc nứt, rạn, cong vênh. Rõ ràng đây là những thứ phẩm của lò gốm. Cùng chỗ phát hiện đồ gốm này còn có nhiều lon sành các cỡ, rất có thể là mấy loại bao nung. Sưu tập gốm thời Lê sơ có hai chiếc chậu gốm hoa nâu và mấy chiếc đĩa hoa lam cỡ to. Chậu gốm hoa nâu vẽ hoa dây cách điệu hình sin khắc chìm rồi tô nâu. Đĩa hoa lam nền trắng ngà, hoa văn trang trí đơn giản, chỉ là một bông hoa, xung quanh có vài nhánh lá, xanh màu chì, vẽ bằng bút lông mềm mại. Có lẽ không còn phải nghi ngờ gì nữa về xuất xứ của những sưu tập gốm này là của lò gốm Bát Tràng cuối thế kỷ XIV, đầu thế kỷ XV. Những nguồn thông tin khảo cổ học và bảo tàng còn cho biết, rất nhiều bảo tàng trên thế
- 19 giới xây dựng sưu tập riêng về gốm Việt Nam như ở Nhật Bản, Philippin, Pháp, Bỉ, Thổ Nhĩ Kỳ,... Trong số đó chắc hẳn còn nhiều sản phẩm có xuất xứ nơi sản xuất là lò gốm Bát Tràng. Nhiều học giả nước ngoài ham muốn đi tìm mối quan hệ giao lưu văn hoá từ những đồ gốm men do dựa trên các dữ kiện về kiểu dáng và trang trí. Xem tài liệu giới thiệu cuộc triển lãm do Hội gốm sứ Đông Nam Á tổ chức tại Bảo tàng quốc gia Singapo hồi tháng 6/1982, có thể thấy rõ những bức ảnh chụp bát đĩa chứng minh vấn đề quan hệ giao thương của đồ gốm Bát Tràng với đồ gốm Su Khô Thai (Thái Lan), Nam Trung Quốc và Nhật Bản. Tiêu biểu là loại đĩa cỡ to vẽ hoa lam của Bát Tràng thời Lê sơ. Tại hải cảng Hacata, một cảng sầm uất từ thế kỷ XII-XIV thuộc đảo Kiusiu (Nhật Bản), người ta đã tìm thấy trong lòng đất một số mảnh gốm men Việt Nam mà nay, một nữ sinh Nhật Bản ở trường đại học Tổng hợp Kiusiu chọn làm đề tài nghiên cứu cho luận văn tốt nghiệp. Lịch sử quan hệ giao thương hẳn là còn nhiều bí ẩn chưa được khám phá, và chắc chắn có ảnh hưởng đến sự phát triển của nghề làm gốm, nhất là từ thế kỷ XVI trở đi con đường mậu dịch Đông-Tây được thiết lập. Vậy thì trung tâm Bát Tràng nổi tiếng lại không đóng góp phần đáng kể nào chăng? Trong catalogue của các cuộc triển lãm về gốm men Việt Nam được trưng bầy và giới thiệu ở Nhật Bản, ở Gia cac ta,… đã giới thiệu nhiều sản phẩm gốm men của Bát Tràng mà phần lớn thuộc các thế kỷ XV, XVI, XVII. Sản phẩm gốm Bát Tràng là mặt hàng được nhiều nước ưa chuộng vì vẻ đẹp hài hoà, độc đáo của hình dáng, mầu men và nét vẽ. Chính nhờ những bàn tay tài hoa của người thợ gốm Bát Tràng mà biết bao sản phẩm gốm đã trở thành món lợi lớn của các thương nhân Nhật Bản, Hà Lan, Bồ Đào Nha, Pháp, Anh và Trung Quốc. Sách Lịch sử về công ty Đông Ấn có ghi: tại Đàng Ngoài, năm 1653, ông Sjatule đứng đầu Thủ Liêu bị kết án tử hình và công ty Đông Ấn – Hà Lan mất món nợ 14.499 đồng Hà Lan… Nhưng cũng không phải vì thế mà tầu Hà Lan đã không tiếp tục ăn hàng.
CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD
-
Đề án “Xu hướng phát triển của thị trường xuất khẩu sản phẩm thủy sản Việt Nam”
34 p | 564 | 296
-
Đề tài " tình hình phát triển kinh doanh du lịch bền vững trên địa bàn Vườn quốc gia Phong nha –Kẻ bàng "
26 p | 680 | 291
-
Đề án “Thực trạng và giải pháp sử dụng vốn đầu tư cho nông nghiệp nông thôn”
49 p | 723 | 286
-
ĐỀ ÁN: " XÂY DỰNG PHÁT TRIỂN KHU ĐÔ THỊ MỚI BẮC SÔNG CẤM"
53 p | 756 | 181
-
Khóa luận tốt nghiệp: Chiến lược phát triển thương hiệu của hãng thời trang Chanel trong giai đoạn 2000-2010 và bài học kinh nghiệm cho các doanh nghiệp thời trang Việt Nam
116 p | 357 | 148
-
Đề tài: Thực trạng và giải pháp phát triển xuất khẩu hàng gốm sứ của Việt Nam
12 p | 243 | 100
-
Đề tài: “Xu hướng phát triển của thị trường xuất khẩu sản phẩm thủy sản Việt Nam”
36 p | 180 | 69
-
Đề tài Kinh tế phát triển: Nghèo đói và giải pháp xoá đói, giảm nghèo ở Tây Nguyên
22 p | 184 | 68
-
Tiểu luận Sự phát triển của kế toán trên thế giới và Việt Nam. Các vấn đề đặt ra đối với kế toán Việt Nam trong xu thế toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế
15 p | 253 | 68
-
LUẬN VĂN:Thực trạng phát triển của làng gốm bát tràng
43 p | 212 | 62
-
TIỂU LUẬN: Thực trạng phát triển của các công cụ trên thị trường tài chính ở việt nam
30 p | 158 | 59
-
Luận văn: Xây dựng thương hiệu cho một số mặt hàng thủ công mỹ nghệ truyền thống của Việt Nam(áp dụng đối với mặt hàng gốm Bát tràng và đồ gỗ mỹ nghệ đồng kỵ)
244 p | 125 | 59
-
Luận văn "Tiếp tục đổi mới cơ chế, chính sách để thúc đẩy sự phát triển của kinh tế tư nhân"
40 p | 106 | 42
-
Đề tài " Thực trạng phát triển làng nghề huyện Sóc Sơn "
91 p | 73 | 35
-
Đề tài:“ Đầu tư phát triển ngành Chè Việt Đầu phá triển ngành Chè Việt Nam - Thực trạng và giải pháp
78 p | 71 | 28
-
Báo cáo: Giải pháp phát triển các dịch vụ logicstics của các doanh nghiệp Việt Nam
61 p | 32 | 15
-
Thực tiễn phát triển kin tế các nước nghèo trong ASEAN và việc thu hút đầu tư từ các nước giàu trên thế giới - 1
35 p | 27 | 3

markdown:
# Đề án “Thực trạng phát triển của làng gốm Bát Tràng”
Chia sẻ: Nhat Truong | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:48
lượt xem 569
download
![](http://image1.tailieu.vn/document/thumbnail/2009/20090717/nhattruong/80x100/da297_384.jpg)
##
Đề án “Thực trạng phát triển của làng gốm Bát Tràng”
[Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ](javascript:void(0);)
Download
![](http://static1.tailieu.vn/b2013az/templates/version1/default/images/down16x21.png)
Thăng Long - Hà Nội là mảnh đất có một nền văn hoá lâu đời, nơi đây còn nổi tiếng với những làng nghề thủ công mỹ nghệ bởi những bàn tay tài hoa của những bậc nghệ nhân từ cổ chí kim. Các sản phẩm tài hoa của Thăng Long không những nổi tiếng trong nước mà còn, bay cao bay xa trên trường quốc tế. Một trong những làng nghề cổ truyền nổi tiếng ấy là một làng gốm ven sông, làng gốm Bát Tràng. Làng gốm đã trải qua trên năm thế kỷ với nhiều...
Bình luận(0)
[Đăng nhập để gửi bình luận!](javascript:void(0);)
##
Nội dung Text: Đề án “Thực trạng phát triển của làng gốm Bát Tràng”
- TRƯỜNG …………………. KHOA………………. ----- ----- ĐỀ ÁN Thực trạng phát triển của làng gốm Bát Tràng
- 1 MỤC LỤC Lời mở đầu ..............................................................................................................................2 CHƯƠNG I. LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA LÀNG GỐM BÁT TRÀNG......................................................................................................................................3 I. Làng nghề truyền thống ở Việt Nam. ....................................................... 3 1. Khái niệm về làng nghề. .....................................................................................3 2. Đặc điểm của các làng nghề................................................................................3 3. Con đường hình thành của các làng nghề. ..........................................................5 4. Điều kiện hình thành các làng nghề....................................................................6 II. Lịch sử hình thành và phát triển của làng gốm Bát Tràng.................... 7 1. Lịch sử hình thành và phát triển của làng gốm Bát Tràng..................................7 2. Bản sắc làng nghề ...............................................................................................9 2.1. Đất hoá nên vàng ...................................................................................................9 2.2. Tổ chức phường hội trước cách mạng tháng Tám, 1945.....................................13 2.3. Niềm tự hào của làng gốm..................................................................................17 CHƯƠNG II. THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CỦA LÀNG GỐM BÁT TRÀNG...........23 I. Những sản phẩm chính của làng gốm Bát Tràng................................... 23 1. Đồ dân dụng......................................................................................................23 2. Đồ thờ. ..............................................................................................................23 3. Đồ trang trí nội thất và vườn.............................................................................23 II. Tổ chức sản xuất tại làng gốm Bát Tràng.............................................. 23 III. Cơ cấu thị trường tiêu thụ sản phẩm.................................................... 29 IV. Những hạn chế mà làng đang gặp phải. ............................................... 30 CHƯƠNG III. TIỀM NĂNG VÀ LỢI ÍCH PHÁT TRIỂN DU LỊCH LÀNG NGHỀ TẠI BÁT TRÀNG...........................................................................................................................33 I. Tiềm năng cho phát triển du lịch ............................................................. 33 1. Sản phẩm độc đáo, hấp dẫn khách du lịch........................................................33 2. Làng có các công trình kiến trúc cổ..................................................................34 3. Vị trí địa lý thuận lợi cho phát triển du lịch......................................................37 4. Nét độc đáo của phương thức sản xuất ngành nghề thủ công truyền thống .....39 II. Lợi ích của việc phát triển du lịch tại làng gốm Bát Tràng ................. 39 1. Cho phép mở rộng thị trường và nâng cao hiệu quả kinh tế của làng nghề .....39 2. Duy trì và phát huy tính sáng tạo của người thợ...............................................40 3. Là phương thức để sự thể hiện về tài nghệ của người thợ gốm Bát Tràng đi xa hơn.........................................................................................................................40 CHƯƠNG IV. MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỂ PHÁT TRIỂN DU LỊCH TẠI LÀNG GỐM SỨ BÁT TRÀNG ...................................................................................................................42 1. Những giải pháp trong thiết kế và tổ chức sản xuất, trưng bày ........................42 2. Phát triển cơ sở hạ tầng.....................................................................................43 3. Có sự liên kết với các công ty du lịch...............................................................44 Kết luận ............................................................................................................. 45 Tài liệu tham khảo............................................................................................... 47
- 2 LỜI MỞ ĐẦU Thăng Long - Hà Nội là mảnh đất có một nền văn hoá lâu đời, nơi đây còn nổi tiếng với những làng nghề thủ công mỹ nghệ bởi những bàn tay tài hoa của những bậc nghệ nhân từ cổ chí kim. Các sản phẩm tài hoa của Thăng Long không những nổi tiếng trong nước mà còn, bay cao bay xa trên trường quốc tế. Một trong những làng nghề cổ truyền nổi tiếng ấy là một làng gốm ven sông, làng gốm Bát Tràng. Làng gốm đã trải qua trên năm thế kỷ với nhiều thành tựu rất đáng tự hào, đó là bệ đỡ vững chắc để Bát Tràng hôm nay ngày càng tiến nhanh hơn cùng với sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước. Vốn quý đó của Bát Tràng cũng là một nguồn tài nguyên rất có giá trị đối với hoạt động kinh doanh du lịch, nó hoàn toàn có thể trở thành điểm du lịch có sức hấp dẫn rất lớn nếu như được chính quyền địa phương và ngành du lịch quan tâm và khai thác đúng mức. Tuy nhiên, các sản phẩm gốm sứ tại Bát Tràng hiện nay chỉ chủ yếu phục vụ cho nhu cầu sinh hoạt của người dân và sản xuất cũng mới chỉ dừng ở sản xuất thủ công. Trong khi đó, phát triển du lịch và tạo ra các sản phẩm đặc trưng phục vụ cho khách du lịch mới là hình thức phát triển của kinh tế dịch vụ. Là một sinh viên của ngành du lịch, em rất mong được đóng góp những nghiên cứu, nhận định của mình và đưa ra một số giải pháp để Bát Tràng không những là địa phương có sự phát triển kinh tế bằng nghề truyền thống vốn có mà còn trở thành một nơi cung cấp các sản phẩm, đồ lưu niệm cho khách du lịch cũng như một điểm du lịch nổi tiếng, đóng góp chung vào sự phát triển du lịch của Việt Nam.
- 3 CHƯƠNG I LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA LÀNG GỐM BÁT TRÀNG I. LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG Ở VIỆT NAM. 1. Khái niệm về làng nghề. Cho đến nay vẫn chưa có khái niệm chính thống về “làng nghề”. Theo giáo sư Trần Quốc Vượng thì “làng nghề là một làng tuy vẫn còn trồng trọt theo lối tiểu nông và chăn nuôi nhưng cũng có một số nghề phụ khác như đan lát, gốm sứ, làm tương... song đã nổi trội một nghề cổ truyền, tinh xảo với một tầng lớp thợ thủ công chuyên nghiệp hay bán chuyên nghiệp, có phường (cơ cấu tổ chức), có ông trùm, ông cả... cùng một số thợ và phó nhỏ, đã chuyên tâm, có quy trình công nghệ nhất định “sinh ư nghệ, tử ư nghệ”, “nhất nghệ tinh, nhất thân vinh”, sống chủ yếu được bằng nghề đó và sản xuất ra những mặt hàng thủ công, những mặt hàng này đã có tính mỹ nghệ, đã trở thành sản phẩm hàng và có quan hệ tiếp thị với một thị trường là vùng rộng xung quanh và với thị trường đô thị và tiến tới mở rộng ra cả nước rồi có thể xuất khẩu ra cả nước ngoài”* Định nghĩa này hàm ý về các làng nghề truyền thống, đó là những làng nghề nổi tiếng từ hàng nghìn năm. 2. Đặc điểm của các làng nghề. Đặc điểm nổi bật nhất của các làng nghề là tồn tại ở nông thôn, gắn bó chặt chẽ với nông nghiệp. Các làng nghề xuất hiện trong từng làng- xã ở nông thôn sau đó các ngành nghề thủ công nghiệp được tách dần nhưng không rời khỏi nông thôn, sản xuất nông nghiệp và sản xuất- kinh doanh thủ công nghiệp trong các làng nghề đan xen lẫn nhau. Người thợ thủ công trước hết và đồng thời là người nông dân. Hai là, công nghệ kỹ thuật sản xuất sản phẩm trong các làng nghề, đặc biệt là các làng nghề truyền thống thường rất thô sơ, lạc hậu, sử dụng kỹ thuật thủ công là chủ yếu. Công cụ lao động trong các làng nghề đa * Kỷ yếu hội thảo quốc tế “Bảo tồn và phát triển làng nghề truyền thống Việt Nam” tháng 8/1996. Trang 38-39.
- 4 số là công cụ thủ công, công nghệ sản xuất mang tính đơn chiếc. Nhiều loại sản phẩm có công nghệ- kỹ thuật hoàn toàn phải dựa vào đôi bàn tay khéo léo của người thợ mặc dù hiện nay đã có sự cơ khí hoá và điện khí hoá từng bước trong sản xuất, song cũng chỉ có một số không nhiều nghề có khả năng cơ giới hoá được một số công đoạn trong sản xuất sản phẩm. Ba là, đại bộ phận nguyên vật liệu của các làng nghề thường là tại chỗ. Hầu hết các làng nghề truyền thống được hình thành xuất phát từ sự sẵn có của nguồn nguyên liệu sẵn có tại chỗ, trên địa bàn địa phương. Cũng có thể có một số nguyên liệu phải nhập từ vùng khác hoặc từ nước ngoài như một số loại chỉ thêu, thuốc nhuộm... song không nhiều. Bốn là, phần đông lao động trong các làng nghề là lao động thủ công, nhờ vào kỹ thuật khéo léo, tinh xảo của đôi bàn tay, vào đầu óc thẩm mỹ và sáng tạo của người thợ, của các nghệ nhân. Trước kia, do trình độ khoa học và công nghệ chưa phát triển thì hầu hết các công đoạn trong quy trình sản xuất đều là thủ công, giản đơn. Ngày nay, cùng với sự phát triển của khoa học- công nghệ, việc ứng dụng khoa học- công nghệ mới vào nhiều công đoạn trong sản xuất của làng nghề đã giảm bớt được lượng lao động thủ công, giản đơn. Tuy nhiên, một số loại sản phẩm còn có một số công đoạn trong quy trình sản xuất vẫn phải duy trì kỹ thuật lao động thủ công tinh xảo. Việc dạy nghề trước đây chủ yếu theo phương thức truyền nghề trong các gia đinh từ đời này sang đời khác và chỉ khuôn lại trong từng làng. Sau hoà bình lập lại, nhiều cơ sở quốc doanh và hợp tác xã làm nghề thủ công truyền thống ra đời, làm cho phương thức truyền nghề và dậy nghề đã có nhiều thay đổi, mang tính đa dạng và phong phú hơn. Năm là, sản phẩm làng nghề, đặc biệt là làng nghề mang tính đơn chiếc, có tính mỹ thuật cao, mang đậm bản sắc văn hoá dân tộc. Các sản phẩm làng nghề truyền thống vừa có giá trị sử dụng, vừa có giá trị
- 5 thẩm mỹ cao, vì nhiều loại sản phẩm vừa phục vụ nhu cầu tiêu dùng, vừa là vật trang trí trong nhà, đền chùa, công sở Nhà nước... Các sản phẩm đều là sự kết giao giữa phương pháp thủ công tinh xảo với sự sáng tạo nghệ thuật. Cùng là đồ gốm sứ, nhưng người ta vẫn có thể phân biệt được đâu là gốm sứ Bát Tràng (Hà Nội), Thổ Hà (Bắc Ninh), Đông Triều (Quảng Ninh). Từ những con rồng chạm trổ ở các đình chùa, hoa văn trên các trống đồng và các hoạ tiết trên đồ gốm sứ đến những nét chấm phá trên các bức thêu... tất cả đều mang vóc dáng dân tộc, quê hương, chứa đựng ảnh hưởng về văn hoá tinh thần, quan niệm về nhân văn và tín ngưỡng, tôn giáo của dân tộc. Sáu là, thị trường tiêu thụ sản phẩm của các làng nghề hầu hết mang tính địa phương, tại chỗ và nhỏ hẹp. Bởi sự ra đời của các làng nghề, đặc biệt là các làng nghề truyền thống, là xuất phát từ việc đáp ứng nhu cầu về hàng tiêu dùng tại chỗ của các địa phương. Ở mỗi một làng nghề hoặc một cụm làng nghề đều có các chợ dùng làm nơi trao đổi, buôn bán, tiêu thụ sản phẩm của các làng nghề. Cho đến nay, thị trường làng nghề về cơ bản vẫn là các thị trường địa phương, là tỉnh hay liên tỉnh và một phần cho xuất khẩu. Bảy là, hình thức tổ chức sản xuất trong các làng nghề chủ yếu là ở quy mô hộ gia đình, một số đã có sự phát triển thành tổ chức hợp tác và doanh nghiệp tư nhân. 3. Con đường hình thành của các làng nghề. Khảo sát, nghiên cứu về các làng nghề cho thấy, dù đó là làng nghề gì, sản xuất- kinh doanh như thế nào, thành lập từ bao giờ, tuy thời điểm xuất hiện của chúng có khác nhau nhưng tựu chung lại chúng thường xuất hiện theo một số con đường tương đối phổ biến là: Thứ nhất là, phần lớn các làng nghề được hình thành trên cơ sở có những nghệ nhân, với nhiều lý do khác nhau đã từ nơi khác đến truyền nghề cho dân làng.
- 6 Thứ hai là, một số làng nghề hình thành từ một số cá nhân hay gia đình có những kỹ năng và sự sáng tạo nhất định. Từ sự sáng tạo của họ, quy trình sản xuất và sản phẩm không ngừng được bổ sung và hoàn thiện. Rồi họ truyền nghề cho dân cư trong làng, làm cho nghề đó ngày càng lan truyền ra khắp làng và tạo thành làng nghề. Thứ ba là, một số làng nghề hình thành do có những người đi nơi khác học nghề rồi về dạy lại cho những người khác trong gia đình, dòng họ và mở rộng dần phạm vi ra khắp làng. Thứ tư, một số làng nghề mới hình thành trong những năm gần đây, sau năm 1954 được hình thành một cách có chủ ý do các địa phương thực hiện chủ trương phát triển nghề phụ trong các hợp tác xã nông nghiệp. Thứ năm là, trong thời kỳ đổi mới hiện nay, có một số làng nghề đang được hình thành trên cơ sở sự lan toả dần từ một số làng nghề truyền thống, tạo thành một cụm làng nghề trên một vùng lãnh thổ lân cận với làng nghề truyền thống. 4. Điều kiện hình thành các làng nghề. Nghiên cứu sự phân bố của các làng nghề cho thấy, sự tồn tại và phát triển của các làng nghề cần phải có những điều kiện cơ bản nhất định: Một là, gần đường giao thông. Hầu hết các làng nghề cổ truyền đều nằm trên các đầu mối giao thông quan trọng, đặc biệt là những đầu mối giao thông thuỷ bộ. Hai là, gần nguồn nguyên liệu. Hầu như không có làng nghề nào lại không gắn bó chặt chẽ với một trong những nguồn nguyên liệu chủ yếu phục vụ cho sản xuất của làng nghề. Ba là, gần nơi tiêu thụ hoặc thị trường chính. Đó là những nơi tập trung dân cư với mật độ khá cao, gần bến sông, bãi chợ và đặc biệt là rất gần hoặc không quá xa các trung tâm thương mại.
- 7 Bốn là, sức ép về kinh tế. Biểu hiện rõ nhất thường là sự hình thành và phát triển của các làng nghề ở những nơi ít ruộng đất, mật độ dân số cao, đất chật người đông, thêm vào đó có khi còn là do chất đất hoặc khí hậu không phù hợp làm cho nghề nông khó có điều kiện phát triển để đảm bảo thu nhập và đời sống dân cư trong làng. Năm là, lao động và tập quán sản xuất ở từng vùng. Nếu không có những người tâm huyết với nghề, có nhiều quan hệ gắn bó với nghề và có khả năng ứng phó với những tình huống xấu, bất lợi thì làng nghề cũng khó có thể tồn tại một cách bền vững. II. LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA LÀNG GỐM BÁT TRÀNG. 1. Lịch sử hình thành và phát triển của làng gốm Bát Tràng. Xã Bát Tràng hiện nay gồm hai làng Bát Tràng và Giang Cao gộp lại, là một trong 31 xã của huyện Gia Lâm, trước thuộc tỉnh Bắc Ninh, từ năm 1961 thuộc ngoại thành Hà Nội. Diện tích toàn xã Bát Tràng gồm 153 ha, trong đó chỉ có 46 ha đất canh tác. Quá trình thành lập làng xã Bát Tràng dường như liên quan đến sự tụ cư và chuyển cư được diễn ra trong một thời gian khá dài. Tương truyền đầu tiên là những người thợ thuộc họ Nguyễn Ninh Tràng (Trường) từ trường Vĩnh Ninh (Thanh Hoá), nơi sản xuất loại gạch xây thành nổi tiếng trong lịch sử chuyển cư ra. Là một làng nghề gốm truyền thống, từ xa xưa đã có một huyền thoại truyền khẩu trong nhiều thế hệ người làng rằng: “Vào thời Trần (thế kỷ XIII- XIV), có ba vị đỗ Thái học sinh (ngang với tiến sĩ thời Lê -Nguyễn) được triều đình cử đi xứ Bắc Quốc là Hứa Vĩnh Kiều - người Bát Tràng, Đào Trí Tiến- người làng Thổ Hà và Lưu Phương Tú - người làng Phù Lãng. Sau khi hoàn tất công việc ngoại giao trên đường về nước qua vùng Thiều Châu, gặp bão lớn, họ phải dừng lại nghỉ, nơi đó có xưởng gốm Khai Phong. Trong nửa tháng ba ông học lấy nghề làm gốm: từ cách thức xây lò, làm bát đến làm men, chép lại thành sách và mỗi người thuê 4 người thợ khéo ở bên ấy cùng về. Khi về nước, ba
- 8 người hỏi nhau ai thích môn gì? Hứa Vĩnh Kiều làng Bát Tràng thích làm đồ trắng, người làng Thổ Hà thích màu đỏ, còn người làng Phù Lãng lại thích màu da lươn. Mỗi người trở về quê hương lập thành lò làm gốm từ đấy”* Thực ra nghề làm gốm ở Việt Nam đã có một lịch sử phát triển từ rất sớm. Hiện nay khảo cổ học Việt Nam đã phát hiện ra những dấu vết đồ gốm thô có niên đại 6000 năm trước. Chuyển đến giai đoạn gốm Phùng Nguyên, Gò Mun (Vĩnh Phú) thời đầu các vua Hùng, thì chất lượng gốm đã cao hơn, chắc hơn với độ nung 800-900 độ C. Các sản phẩm gốm trong giai đoạn này có xương gốm bước đầu được tinh luyện, kỹ thuật tạo dáng đã đẹp và tiện dụng hơn. Hoa văn trang trí được thể hiện bằng các phương pháp chải, rạch, dập và in. Người thợ gốm đã loại bỏ dần những yếu tố ngẫu nhiên, bắt đầu quan tâm đến cái đẹp của từng loại sản phẩm. Đến giai đoạn gốm men Đại Việt (từ thế kỷ XI trở đi) thì một số trung tâm gốm đã hình thành trên đất nước ta như vùng gốm Hà Bắc, Thanh Hoá, Thăng Long, Đà Nẵng,... Những sản phẩm gốm dân dụng kết hợp với nghề làm gạch ngói đáp ứng yêu cầu xây dựng chùa, tháp như chùa Phật Tích (Hà Bắc) Quốc Tử giám (Hà Nội), tháp Chàm (Quảng Nam, Đà nẵng),... Đặc biệt ở thời Trần, có trung tâm gốm Thiên Trường (Hà Nam Ninh) với các sản phẩm tiêu biểu như bát, đĩa, bình lọ phủ men ngọc, men nâu ,... Như thế thì đâu phải có sự truyền dạy của thợ gốm Tàu mới có nghề gốm ở Bát Tràng, Thổ Hà, Phù Lãng... Duy chỉ có truyền thuyết nói về việc dân làng ở Bát Tràng từ Bồ Bát chuyển cư ra Bắc và định cư ở hữu ngạn sông Hồng, phía dưới Thăng Long, để tiện việc chuyên chở nguyên liệu và thành phẩm là phù hợp với lịch sử. Nghề gốm ở Bát Tràng gắn liền với quá trình lập làng. Do vậy, thời điểm chuyển cư hợp lý nhất của người làng Bồ Bát phải là vào khoảng cuối thời Trần (thế kỷ XIV) và có thể coi đó là thời điểm mở đầu của làng gốm . Một thực tế cho thấy người dân làng Bát không thờ tổ nghề như các làng nghề thủ công khác. Chỉ có điều vào các dịp lễ hội thờ thành hoàng làng hàng * Làng nghề, phố nghề Thăng Long- Hà Nội, Bộ Văn hoá thông tin, Trung tâm Triển lãm văn hoá nghệ thuật Việt Nam, Hà Nội, năm 2000, trang89.
- 9 năm, dân làng rước các bài vị đề duệ hiệu, mỹ tự của các thần ra đình tế lễ, các dòng họ được rước tổ của mình ra phối hưởng. Riêng họ Nguyễn Ninh Tràng, là họ đầu tiên chuyển ra làng Bát, được quyền rước bát hương che lọng vàng, đi vào giữa đình. Còn các họ khác lần luợt rước bát Hương che lọng xanh đi né sang bên. Lễ hội làng Bát có nhiều trò chơi và các cuộc thi tài thật độc đáo. Ngoài thi nấu cỗ, đánh cờ người (mà tướng đều là các bà), làng còn tổ chức đua tài bằng những sản phẩm tinh xảo do người thợ chế tác ra. Giải thưởng tuy không lớn nhưng đã động viên mọi người khiến ai cũng cố gắng hết mình để tạo ra những vật phẩm có giá trị vĩnh hằng. Ai ai cũng háo nức tham gia và họ có một niềm tin rằng, người được giải chính là được tổ nghề ban lộc, làm ăn sẽ khá giả, nghề nghiệp tiến triển suốt năm. Đây cũng là vinh dự vô giá để mỗi người tự nâng cao tay nghề hên đến năm sau lại có dịp đua tài . 2. Bản sắc làng nghề 2.1. Đất hoá nên vàng Theo quan niệm của người xưa, nói đến các vật phẩm bằng gốm là nói đến sự kết hợp hài hoà của ngũ hành (Kim - Mộc - Thuỷ - Hoả - Thổ). Kim loại ngâm trong xương và trong men gốm, tạo ra vẻ đẹp và sự huyền bí của màu sắc. Rơm, tre, củi, gỗ tạo ra ngọn lửa và tạo ra “hoả, biến”, tác nhân của sự bền chắc trong xương gốm, màu sáng bóng rực rỡ của áo gốm. Nước hoà với đất để tạo ra dáng gốm và minh hoạ các biểu tượng của tâm hồn. Lửa là cha tạo ra phẩm chất, sắc thái của gốm. Đất là mẹ tạo ra xương thịt của gốm. Tất cả những yếu tố đó đã tạo nên giá trị của sản phẩm gốm. Để cầu mong sự thịnh vượng, người thợ gốm Bát Tràng thời xưa, mỗi khi phát hoả, nhóm lò lại thắp ba nén hương khấn cầu cho ngũ hành hanh thông, nghề nghiệp tiến triển. Lúc đầu, người thợ Bát Tràng khai thác đất sét trắng ngay tại làng. Chất liệu này đảm bảo tinh dẻo, ít bã và ít phải gia cố trước khi tạo hình. Cho đến cuối thời Lê, các gò đất sét trắng của phường Bạch Thổ đã cạn, người thợ Bát Tràng dùng đất lấy ở Rau (Sơn Tây), Cổ Điển (Phúc Yên) và đặc biệt là đất Dâu
- 10 Canh (Đông Anh). Từ cuối thời Lê trở đi, người Bát Tràng sử dụng đất sông Dâu làm nguyên liệu chính. Cho đến cuối thế kỷ trước, một mặt người thợ Bát Tràng vẫn tiếp tục sử dụng đất Dâu Canh sản xuất đồ đạc, mặt khác, họ còn sử dụng đất cao lanh Lạc Tử, đất sét trắng Hổ Lao và Trúc Thôn (Đông Triều ). Đây là nguyên liệu để sản xuất đồ sành trắng. Trong khâu tạo dáng đồ gốm, xưa kia ở Bát Tràng phổ bíến là lối be chạch vuốt tay trên bàn xoay. Tuỳ theo vật dụng định làm mà người thợ dùng chân để xoay, dùng tay để vuốt. Kết quả họ đã tạo ra những sản phẩm đơn chiếc. Kiểu vuốt này ở Bát Tràng hiện còn rất ít người thợ gốm làm được. Gần đây tính công nghiệp của sản phẩm gốm đã được đẩy mạnh hơn khi xuất hiện các loại khuôn gỗ và thạch cao. Người thợ sáng tác ra một mẫu nào đó gọi là cốt, sau đó người ta làm khuôn để sản xuất cho ra hàng loạt. Ưu điểm của loại kỹ thuật này là làm ra được những mặt hàng giống nhau và giá thành hạ. Chế tạo men gốm là một bí quyết nhà nghề. Khoảng cuối thế kỷ XIV về trước, men ngọc đã được chế tạo từ hai thành phần chính là đất sét trắng phường Bạch Thổ và ôxit đồng dạng bột tán nhỏ. Từ thời Lê sơ trở đi (đầu thế kỷ XV), người thợ Bát Tràng đã chế tạo ra loại men gio, có màu trắng đục. Đây là loại men được chế từ ba thành phần chính là: đất sét trắng phường Bạch Thổ, vôi sống để tởi, gio cây Lâu cụt và gio Sung, cũng có khi họ dùng gio trấu của làng Quế, làng Lường. Ngoài men gio, người thợ Bát Tràng đã chế ra loại men nâu sôcôla. Men này bao gồm men gio cộng thêm 5% đá thối (hỗn hợp ôxit sắt - mangan) lấy từ Phù Lãng (Bắc Ninh). Cũng từ thế kỷ XV, người thợ Bát Tràng đã chế được loại men lam nổi tiếng. Loại men này được chế từ đá đỏ (ôxit coban), đá thối (ôxit mangan) nghiền nhỏ rồi trộn với men áo. Men này phát màu ở nhiệt độ: 125 độ C. Cho đến đầu thế kỷ XVII, một loại men mới đã được khám phá là men rạn, đây là loại men được điều chế từ vôi sống, gio trấu và riêng thành phần cao lanh Tử Lạc trắng được thay thế bởi cao lanh màu hồng nhạt lấy tại chùa Hội (Bích Nhôi
- 11 -Hải Dương). Tỷ lệ của ba thành phần này được thêm gia giảm để tạo ra các loại men rạn khác nhau. Bao nung được coi là một trong những khâu quan trọng của kỹ thuật nung. Chính những viên gạch vuông - sản phẩm đặc biệt của lò gốm Bát Tràng, xuất hiện là do yêu cầu của cấu trúc lò, đồng thời cũng là những bao nung sản phẩm. Ở Bát Tràng còn truyền tụng đôi câu đối ca ngợi kỹ thuật nung gốm: Bạch lĩnh chân truyền nê tác bảo Hồng lô đào chú thổ hành kim. Nghĩa là: Núi đất trắng truyền nghề, bùn thành vật quý Lò rực hồng hun nặn, đất hoá nên vàng. Giải quyết xong vấn đề xương gốm, tạo dáng men, bao nung, người thợ quan tâm đến việc chế ngự lửa. Để tạo ra được ngọn lửa hữu ích, người thợ gốm Bát Tràng không những tiếp thu những điểm ưu việt của các lò gốm địa phương khác, mà còn không ngừng cải tiến, hoàn thiện và sử dụng nhiều loại lò khác nhau. Cho đến nay, ở Bát Tràng đã sử dụng các kiểu lò ếch, lò đàn, lò bầu và lò hộp. Lò ếch là một kiểu lò gốm cổ nhất nước ta. Nó được hoàn thiện dần nhằm tăng nhiệt độ trong lò, dung tích chứa sản phẩm, và đặc biệt là hệ thống thông khói kết hợp với việc giữ nhiệt và điều hoà nhiệt trong bầu lò. Các công trình nghiên cứu qua tài kiệu khai quật khảo cổ học ở Hà Bắc và Hải Hưng cho biết có thể phục hồi kiểu lò ếch cổ của Bát Tràng. Kiểu lò này có dáng như một con ếch nằm; dài khoảng 7 m, bề ngang chỗ phình rộng nhất khoảng 3 ÷ 4m, cửa lò rộng khoảng 1,2m và cao 1m. Đáy lò phẳng, nằm ngang. Vòm lò cao từ 2m đến 2.70m. Bên hông lò có một cửa ngách rộng khoảng 1m, cao 1,2m để người thợ gốm chồng và dỡ sản phẩm. Tiếp cận phía sau của gáy lò có ba ống khói thẳng đứng cao khoảng 3m đến 3,5m, lò được định hình bằng gạch dân dụng (trừ vòm lò). Sau đó mặt bên trong lò và sàn lò được gia cố bằng một lớp đất sét màu
- 12 hồng lấy ở Dâu Canh hoặc Đáp Cầu, dầy chừng 6cm. Trong một bầu lò được chia ra thành 5 khu vực xếp sản phẩm: hàng giàn, hàng gáy, hàng giữa, hang chuột chạy và hàng mặt . Trong quá trình vận hành người thợ đã phát hiện ra nhược điểm của lớp dất gia cố, thay vào đó bằng lớp gạch mộc và vữa ghép bằng chính loại đất làm gạch. Phát hiện ngẫu nhiên này đã tạo ra những viên gạch Bát Tràng nổi tiếng. Chất liệu chế tạo loại gạch này gồm có đất sét Đáp Cầu hoặc đất màu hồng nhạt khai thác tại Dâu Canh. Một trong hai loại đất trên trộn thêm với gạch chín vỡ đập nhỏ theo một tỷ lệ nhất định sau đó được xếp đống theo kích thước 30cm x 30cm x 3,5cm đến 5 cm hoặc 30cm x 15cm x 3.5cm đến 5cm . Cho tới giữ thế kỷ XIX, ở Bát Tràng đã xuất hiện lò đàn cùng với kiểu lò gốm cổ Phù Lãng, nhưng được xây dựng với những cấu kiện hoàn chỉnh hơn và có hiệu suất nhiệt cao. Bầu lò sâu 9m, rộng 2,5m và cao 2,6m, được chia ra 10 bích bằng nhau. Các bích phân cách nhau bằng hai nống (cột). Cửa lò rộng 0,9m cao 1,2m để người thợ vào chồng lò và dỡ lò. Kế tiếp gáy lò là những buồng thu khí, bích số 10 thông với buồng thu khí qua 3 cửa hẹp. Khói thoát ra từ bích đậu theo hai ống thu dẫn tới miệng để giữ nhiệt hông lò kéo dài và ôm lấy buồng thu khói. Lớp vách trong ghép bằng gạch Bát tràng, lớp vách ngoài xây bằng gạch dân dụng. Mặt dưới của cật lò gần như phẳng còn mặt tên khung vòng tựa như con thuyền úp. Cật lò được tạo bằng hỗn hợp đất sét Cổ Điển trộn với gạch chín vỡ hoặc gốm vỡ nghiền nhỏ, hai bên cật lò, từ bích 2 đến bích 9 ứng với khoảng giữa hai bích có hai cửa nhỏ hình tròn đường kính khoảng 0,2 mét gọi là các lỗ giời để ném nhiên liệu vào trong bích. Riêng bích đậu, lỗ giời rộng hơn nửa mét, gọi là lỗ đậu. Nhiệt độ lò đàn có thể đạt được từ 12500C đến 13000C. Sản phẩm gốm men lò đàn rất phong phú và đó chính là nguồn gốc hình thành phố Bát Đàn ở Hà Nội . Vào khoảng những năm 1930, ở Bát Tràng bắt đầu xuất hiện và đi vào hoạt động kiểu lò bầu (cũng gọi là lò rồng). Lò chia nhiều ngăn, thường có 5 đến 7 bầu. Bầu lò có vòm cuốn liên tiếp với trục tiêu của lò, tựa như năm, bảy mảnh
- 13 vỏ sò úp nối nhau. Vòm cuốn lò dùng loại gạch chịu lửa. Độ nghiêng của trục lò so với phương nằm ngang từ 12÷15 độ. Lò bầu có thể tích khoảng 50÷70 m3, nhiên liệu chi phí từ 330 ÷ 350 kg (trên dưới 40% là củi, còn lại là than). Nhiệt độ của lò bầu có thể đạt tới 13000C. Tuỳ theo đặc điểm của từng loại sản phẩm và kinh nghiệm của từng người thợ mà có thể điều khiển nhiệt độ thích hợp theo yêu cầu của quá trình biến đổi hoá lý phức tạp của sản phẩm, do đó cho phép nung được những loại sản phẩm lớn và có chất lượng cao. Lò hộp mới xuất hiện ở Bát Tràng những năm 1970 trở lại đây. Lò có kết cấu đơn giản và chi phí ít, do vậy thuận lợi cho mọi gia đình sản xuất. Nhiên liệu dùng đốt lò chủ yếu là than cám, nên nhiệt độ trong lò khi đốt đạt tới 12500C. Hiện nay Bát Tràng đã bắt đầu sử dụng lò tuynel dùng gas để dần thay thế cho lò hộp vốn vẫn còn nhiều nhược điểm. Những thế kỷ trước đây, quy trình sản xuất của lò gốm Bát Tràng ra sao thì nay không đủ tài liệu để tìm hiểu. Còn bây giờ, vào thăm một hợp tác xã hay một gia đình làm gốm quy mô ta có thể hiểu được đầy đủ quy trình làm gốm. 2.2. Tổ chức phường hội trước cách mạng tháng Tám, 1945. Ở các làng gốm như Thổ Hà, Phù Lãng, Hương Canh, Lò Chum (Thanh hoá)... chuẩn bị cho một chuyến lò cỡ nhỏ chưa có đòi hỏi phải hình thành các tổ chức phường. Ở Bát Tràng một lò đàn có tới trên dưới 100 thợ. Số thợ phục dịch cho các lò được biên chế thành các phường khác nhau: phường hàng cầu, phường bổ củi, phường dựng lò, phường chồng và đốt lò, phường ve lừa. 1. Phường hàng cầu và phường bổ củi. Phường hàng cầu do người làng Giang Cao đảm nhận. Công việc của phường này là vớt bè củi ở sông lên và cưa thành từng đoạn. Phường bổ củi đa phần là người Nam Dư (Thanh Trì, Hà Nội) đảm nhận. Công việc của phường này là bổ loại củi phác (bổ to) và bổ loại củi bửa (bổ nhỏ). Khối lượng củi mỗi loại do chủ lò định trước. Mỗi phường hàng cầu và phường bổ củi có một người đứng đầu gọi là “phương trưởng” hay “liền anh”.
- 14 Người này chịu trách nhiệm về kỹ thuật, đồng thời thay mặt cho phường mình giao dịch với chủ lò về khối lượng công việc, công xá,... 2. Phường dựng lò. Khi xưa, lò ếch cỡ nhỏ còn bao hẹp trong phạm vi gia đình. Mỗi khi dựng lò đều có những bàn tay, khối óc của những người thợ tài giỏi về dựng, các lò trong cùng phường Bạch Thổ góp ý, góp công. Người chủ gia đình chỉ phải lo bữa cơm chén nước thay cho công sá. Đến khi các lò ếch nhỏ lụi dần, những lò đàn, lò bầu cỡ lớn xuất hiện thì cũng đồng thời hình thành phường dựng lò. Phường thợ dựng lò thường do những thợ giỏi làng Giang Cao đảm nhận. Phường này chịu trách nhiệm từ việc xây cất ban đầu đến việc tu bổ, theo dõi sau mỗi mẻ lò. 3. Phường chồng lò và đốt lò. Câu ca dao ở Bát Tràng : "Thứ nhất là cỗ đám ma Thứ nhì đuổi lửa Thứ ba chồng lò" đã khẳng định mức độ nặng nhọc cùng tầm quan trọng của việc chồng lò và đốt lò trong sản xuất gốm. Phường chồng lò và phường đốt lò do người Sài Sơn (Hà Tây) và ở Vân Đình (Hà Đông) đảm nhận. Phường chồng lò thường có 7 người: ba thợ cả, ba thợ đệm và một thợ học việc. Thời điểm nhóm lò là những giờ phút trọng đại nhất của vùng quê gốm cổ truyền này. Theo quan niệm xưa đó là thời điểm của những sản phẩm kết tạo đẹp nhất sắp sửa hiến tế cho thần lửa trở nên vĩnh cửu. Người thợ cả nhiều tuổi nhất thắp ba nén hương với lòng thành kính để thông đạt với trời, với thần Bạch Mã (Thần lửa). Họ cầu mong : “ít củi, nhiều lửa, đứng cửa, vuông cây". Vì vậy, với quan niệm về niềm tin và con số 9 (cửu) và 3 (tam) biểu tượng của tam tài: Trời, Đất và Người, người chồng lò đã chia thành ba chồng xếp sản phẩm cho chín bầu cửa lò đàn như sau:
- 15 - Nhóm chồng đáy: xếp bao và sản phẩm ba lớp từ đáy lên - Nhóm chồng giữa: xếp ba lớp giữa - Nhóm gọi mặt: xếp ba lớp cuối cùng (cao nhất) là gọi mặt (nghĩa là xếp sản phẩm trên mặt bao, xếp vào giai đoạn cuối cùng trong lò). Mỗi nhóm kể trên có hai người ( một thợ cả và một thợ đệm). Người thợ học việc có nhiệm vụ bưng bao sản phẩm mộc chung cho cả ba nhóm. Phường đốt lò có từ 5 đến 7 người, thưòng là 7 người. Khi lò vận hành thì phường này bố trí như sau: Người xuất cả (trưởng phường) sau trách nhiệm về kỹ thuật, hai người thợ đốt dưới (đốt ở bầu cũi lợn- cửa lò), bốn người đốt trên (ném củi bửa từ trên từ trên nóc vào lò qua các lỗ giời, nhờ chiếc gậy đầu có gắn đinh nhọn. Với dụng cụ đặc biệt này, người thợ tránh được những tai nạn gây ra từ lưỡi lửa phụt lên qua các lỗ giời). 4. Phường dồi bát và phường ve lừa. Hương ước của làng đã quy định "Bất khả giáo huấn phi tử tôn" (không thể dạy nghề cho những người không phải con cháu mình), nên phường dồi bát và phường ve lừa chỉ do người làng Bát Tràng đảm nhận. Sản phẩm mộc (vóc) đã được định hình qua khâu vuốt, in và đã được phơi hong cho cương tay rồi đem ủ (ủ vóc) để giữ lại độ ẩm cần thiết của sản phẩm trước khi sửa mộc. Công đoạn sửa hàng mộc bao gồm các việc: dồi, tiện, cắt, tỉa, chuốt nước, trang trí, làm men và sửa hàng men. Phường dồi bát do thợ nam đảm nhận. Phường ve lừa ít nhất cũng phải có ba người: một người cắt dò và ve lòng, một người trang trí và chấm cúc, một người lừa (sắp sản phẩm theo từng cọc). Ba người này lập thành một dây chuyền chặt chẽ trong quá trình sản xuất. Người đứng đầu của phường dồi bát và phường ve lừa cũng gọi là người “xuất cả”. Riêng những người thợ nữ vuốt bát bằng tay, tuy đông đảo nhưng họ không thuộc một phường nào cả, họ thuần tuý làn những người làm khoán sản phẩm. 5. Nếp sống và phong tục người làng gốm.
- 16 Là một làng nghề cổ truyền có lịch sử hàng 5 ÷ 6 thế kỷ nên nếp sống người dân làng Bát Tràng mang dấu ấn nghề nghiệp đậm nét. Nằm ở ngoài đê, ngay bên mé nước sông Hồng, Bát Tràng đã trải qua nhiều phen thay đổi. Mỗi lần con nước dâng to thì phù sa lại bồi đắp cho Bát Tràng một lớp đất màu mỡ. Thế nhưng mỗi khi dòng thay đổi thì nó lại cuốn theo biết bao nhiêu doi bãi, nhà cửa. Vì đất đai chật hẹp nên người dân Bát Tràng phải tận dụng từng tấc đất để vừa làm nhà ở, vừa dựng lò sản xuất. Năm 1958, khi tiến hành xây dựng công trình Bắc- Hưng - Hải, người ta đã phát hiện được dấu tích của bể nước, sân gạch, lò gốm chìm sâu dưới lòng đất tới 12÷13 m. Vì đất đai chật hẹp như thế nên người Bát Tràng có câu "Sống ở chật, chết chôn nhờ" (Đến nay xã Bát Tràng vẫn còn một nghĩa trang chôn nhờ trên đất Thuận Tốn, xã Đa Tốn). Mở đầu hương ước của làng, người dân làng Bát đã nêu cao tình làng nghĩa xóm, đạo lý sống ở đời: Lấy nhân đức khuyên bảo nhau chớ kể giàu nghèo Lấy điều phải làm lẽ sống, phải luôn tự sửa mình Đối xử với nhau theo lẽ tục không nên lấn lướt Hoạn nạn giúp nhau không được manh tâm chiếm đoạt . Dẫu rằng những người thợ gốm chỉ được xếp vào hạng thứ hai trong làng (sau các quan văn võ và những người giàu có), nhưng hàng năm vào tháng hai âm lịch, ngày đầu tiên vào đám, làng biện lễ ra đình một con trâu tơ thật béo, thui vàng, đặt trên chiếc bàn lớn, kèm theo là sáu mâm cỗ và bốn mâm xôi. Khi lễ xong cỗ được hạ xuống chia đều cho các vách (hạng) cùng nhau ăn uống vui vẻ. Đối với việc ma chay, làng lập ra “Hội nghĩa” không phân biệt giàu nghèo, nghề nghiệp, tuổi tác. Hàng tháng, hội quy định mỗi người đóng góp vài đồng kẽm làm quỹ để lo việc đèn hương, phúng viếng người quá cố. Gia đình nào có việc hiếu nếu cần, đến mời sẽ có người đến khênh giúp. Làng lại có quy định mỗi đám tang đều phải vác hai tấm biển đi trước, nếu là đàn ông thì viết hai chữ Nho “Trung tín” bằng vôi trắng, còn đàn bà thì viết hai chữ “Trinh thuận”.
- 17 Người nào khi sống mắc phải những lỗi lầm thì hai tấm biển để trắng. Đây là hình thức giáo dục tế nhị đối với mọi người trong trong làng xóm, cộng đồng. Riêng đối với người thợ gốm, họ có tập tục thể hiện tính nghề nghiệp và cảm động. Con dao mây là vật tuỳ thân rất gần gũi với đàn ông làng gốm Bát Tràng. Khi sống họ luôn mang bên mình, khi qua đời thì hầu như người thợ gốm nào cũng dặn con cháu hãy chôn theo mình con dao thân thiết ấy. Còn về cưới xin, xưa kia ở Bát Tràng, phần nhiều trai gái trong làng lấy nhau để nghề nghiệp không bị lộ ra ngoài. Cũng có trường hợp con trai làng lấy vợ ở các xã lân cận, nhưng con gái làng Bát lấy chồng là con trai làng khác là điều hiếm thấy. Lệ làng quy định, con gái lấy chồng làng phải nộp cheo 50 viên gạch, còn lấy con trai làng khác, số lượng nộp tăng gấp đôi. Làng thu gạch để lát đường hoặc tu sửa đình, miếu,... 2.3. Niềm tự hào của làng gốm Sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống quân Minh dưới ngọn cờ đại nghĩa của người anh hùng dân tộc Lê Lợi, đất nước ta bước vào thời kỳ xây dựng mới mà nay chính sử nước ta gọi là thời Lê sơ. Dưới thời Lê sơ (đầu thế kỳ XV), nghề gốm bát tràng ra sao? Đến nay đã có nhiều tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước chứng minh sự phát triển rực rỡ của nghề gốm Đại Việt trong thành phần tiêu biểu của nền văn hoá Thăng Long, với dòng gốm men ngọc và men hoa nâu đặc sắc. Như vậy, có chậm đi chăng nữa thì sau hơn 20 năm dưới ách thống trị tàn bạo của giặc Minh, nghề gốm Bát Tràng đã khôi phục nhanh chóng trước khí thế mới của đất nước sau chiến thắng Bình Ngô. Hẳn là thế, cho nên trong cuốn Dư địa chí, bộ sách địa lý quý giá của nước ta còn lại đến nay do Nguyễn Trãi soạn, đã cho biết: Trong số đồ cống nạp phong kiến phương Bắc, “làng Bát Tràng phải cung ứng 70 bộ bát đĩa”. Kể cũng lạ, nước Tàu có nghề làm gốm men phát triển và nổi tiếng thế mà lại nhận đồ cống bằng gốm men của làng Bát Tràng?
- 18 Chính điều ghi chép của Nguyễn Trãi đã thôi thúc nhiều nhà nghiên cứu khảo cổ học đi tìm những gì còn lại của nghề gốm Bát Tràng xưa. Nhưng họ không thể tiến hành đào khảo cổ dưới sâu 10 mét đất phù sa để tìm ra thêm vết tích. Các vật phẩm tìm được công trường Bắc Hưng Hải hiện lưu trữ tại Viện Bảo tàng lịch sử cũng chỉ là bát, đĩa, bình lọ trang trí vẽ men lam, men trắng phủ ngoài, và đều thuộc về thế kỷ XVI-XVII mà thôi. Hơn nữa, trong điều kiện hiện nay cũng chưa thể tiến hành tìm kiếm dưới lòng sông Hồng để mong gặp được những dấu tích về nghề gốm của Bát Tràng trong quá khứ. Tìm hiểu về Bát Tràng qua tài liệu khảo cổ học, vậy là bất lực rồi chăng?. May sao, ít năm gần đây, người ta đã tìm thấy một vài dấu hiệu đáng mừng ở Đa Tốn, cách Bát Tràng không đầy hai cây số. Đó là những sưu tập gốm men cổ đáng quan tâm, có thể gián tiếp đóng góp vào việc tìm hiểu nghề gốm Bát Tràng. Đa Tốn vốn không phải là xã có nghề gốm truyền thống. Đa Tốn là xã thuần nông nghiệp, có lịch sử lập làng cách ngày nay trên 2000 năm. Nhân dân Đa Tốn đã phát hiện sản phẩm gốm men của nhiều thời đã qua, đặc biệt là các sưu tập gốm men thời Trần và Lê sơ tìm thấy ở Đào Xuyên và Lê Xá. Sưu tập gốm thời Trần có nhiều kiểu dáng: bát, đĩa, âu, mảng bệ tượng, được trang trí nổi hoa cúc, hoa sen, hoa dây cách điệu và phủ men ngọc xanh, hay men vàng ngà thuộc cùng loại đồ gốm tìm thấy ở Hoa Lư (Ninh Bình), đền Hùng (Phú Thọ), Vân Đồn (Quảng Ninh). Lý thú hơn, lại thấy cả bát và đĩa “ngây” (nung chưa chín) và lại có chiếc nứt, rạn, cong vênh. Rõ ràng đây là những thứ phẩm của lò gốm. Cùng chỗ phát hiện đồ gốm này còn có nhiều lon sành các cỡ, rất có thể là mấy loại bao nung. Sưu tập gốm thời Lê sơ có hai chiếc chậu gốm hoa nâu và mấy chiếc đĩa hoa lam cỡ to. Chậu gốm hoa nâu vẽ hoa dây cách điệu hình sin khắc chìm rồi tô nâu. Đĩa hoa lam nền trắng ngà, hoa văn trang trí đơn giản, chỉ là một bông hoa, xung quanh có vài nhánh lá, xanh màu chì, vẽ bằng bút lông mềm mại. Có lẽ không còn phải nghi ngờ gì nữa về xuất xứ của những sưu tập gốm này là của lò gốm Bát Tràng cuối thế kỷ XIV, đầu thế kỷ XV. Những nguồn thông tin khảo cổ học và bảo tàng còn cho biết, rất nhiều bảo tàng trên thế
- 19 giới xây dựng sưu tập riêng về gốm Việt Nam như ở Nhật Bản, Philippin, Pháp, Bỉ, Thổ Nhĩ Kỳ,... Trong số đó chắc hẳn còn nhiều sản phẩm có xuất xứ nơi sản xuất là lò gốm Bát Tràng. Nhiều học giả nước ngoài ham muốn đi tìm mối quan hệ giao lưu văn hoá từ những đồ gốm men do dựa trên các dữ kiện về kiểu dáng và trang trí. Xem tài liệu giới thiệu cuộc triển lãm do Hội gốm sứ Đông Nam Á tổ chức tại Bảo tàng quốc gia Singapo hồi tháng 6/1982, có thể thấy rõ những bức ảnh chụp bát đĩa chứng minh vấn đề quan hệ giao thương của đồ gốm Bát Tràng với đồ gốm Su Khô Thai (Thái Lan), Nam Trung Quốc và Nhật Bản. Tiêu biểu là loại đĩa cỡ to vẽ hoa lam của Bát Tràng thời Lê sơ. Tại hải cảng Hacata, một cảng sầm uất từ thế kỷ XII-XIV thuộc đảo Kiusiu (Nhật Bản), người ta đã tìm thấy trong lòng đất một số mảnh gốm men Việt Nam mà nay, một nữ sinh Nhật Bản ở trường đại học Tổng hợp Kiusiu chọn làm đề tài nghiên cứu cho luận văn tốt nghiệp. Lịch sử quan hệ giao thương hẳn là còn nhiều bí ẩn chưa được khám phá, và chắc chắn có ảnh hưởng đến sự phát triển của nghề làm gốm, nhất là từ thế kỷ XVI trở đi con đường mậu dịch Đông-Tây được thiết lập. Vậy thì trung tâm Bát Tràng nổi tiếng lại không đóng góp phần đáng kể nào chăng? Trong catalogue của các cuộc triển lãm về gốm men Việt Nam được trưng bầy và giới thiệu ở Nhật Bản, ở Gia cac ta,… đã giới thiệu nhiều sản phẩm gốm men của Bát Tràng mà phần lớn thuộc các thế kỷ XV, XVI, XVII. Sản phẩm gốm Bát Tràng là mặt hàng được nhiều nước ưa chuộng vì vẻ đẹp hài hoà, độc đáo của hình dáng, mầu men và nét vẽ. Chính nhờ những bàn tay tài hoa của người thợ gốm Bát Tràng mà biết bao sản phẩm gốm đã trở thành món lợi lớn của các thương nhân Nhật Bản, Hà Lan, Bồ Đào Nha, Pháp, Anh và Trung Quốc. Sách Lịch sử về công ty Đông Ấn có ghi: tại Đàng Ngoài, năm 1653, ông Sjatule đứng đầu Thủ Liêu bị kết án tử hình và công ty Đông Ấn – Hà Lan mất món nợ 14.499 đồng Hà Lan… Nhưng cũng không phải vì thế mà tầu Hà Lan đã không tiếp tục ăn hàng.
CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD
-
Đề án “Xu hướng phát triển của thị trường xuất khẩu sản phẩm thủy sản Việt Nam”
34 p |
564 |
296
-
Đề tài " tình hình phát triển kinh doanh du lịch bền vững trên địa bàn Vườn quốc gia Phong nha –Kẻ bàng "
26 p |
680 |
291
-
Đề án “Thực trạng và giải pháp sử dụng vốn đầu tư cho nông nghiệp nông thôn”
49 p |
723 |
286
-
ĐỀ ÁN: " XÂY DỰNG PHÁT TRIỂN KHU ĐÔ THỊ MỚI BẮC SÔNG CẤM"
53 p |
756 |
181
-
Khóa luận tốt nghiệp: Chiến lược phát triển thương hiệu của hãng thời trang Chanel trong giai đoạn 2000-2010 và bài học kinh nghiệm cho các doanh nghiệp thời trang Việt Nam
116 p |
357 |
148
-
Đề tài: Thực trạng và giải pháp phát triển xuất khẩu hàng gốm sứ của Việt Nam
12 p |
243 |
100
-
Đề tài: “Xu hướng phát triển của thị trường xuất khẩu sản phẩm thủy sản Việt Nam”
36 p |
180 |
69
-
Đề tài Kinh tế phát triển: Nghèo đói và giải pháp xoá đói, giảm nghèo ở Tây Nguyên
22 p |
184 |
68
-
Tiểu luận Sự phát triển của kế toán trên thế giới và Việt Nam. Các vấn đề đặt ra đối với kế toán Việt Nam trong xu thế toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế
15 p |
253 |
68
-
LUẬN VĂN:Thực trạng phát triển của làng gốm bát tràng
43 p |
212 |
62
-
TIỂU LUẬN: Thực trạng phát triển của các công cụ trên thị trường tài chính ở việt nam
30 p |
158 |
59
-
Luận văn: Xây dựng thương hiệu cho một số mặt hàng thủ công mỹ nghệ truyền thống của Việt Nam(áp dụng đối với mặt hàng gốm Bát tràng và đồ gỗ mỹ nghệ đồng kỵ)
244 p |
125 |
59
-
Luận văn "Tiếp tục đổi mới cơ chế, chính sách để thúc đẩy sự phát triển của kinh tế tư nhân"
40 p |
106 |
42
-
Đề tài " Thực trạng phát triển làng nghề huyện Sóc Sơn "
91 p |
73 |
35
-
Đề tài:“ Đầu tư phát triển ngành Chè Việt Đầu phá triển ngành Chè Việt Nam - Thực trạng và giải pháp
78 p |
71 |
28
-
Báo cáo: Giải pháp phát triển các dịch vụ logicstics của các doanh nghiệp Việt Nam
61 p |
32 |
15
-
Thực tiễn phát triển kin tế các nước nghèo trong ASEAN và việc thu hút đầu tư từ các nước giàu trên thế giới - 1
35 p |
27 |
3

Set-Cookie: TLDEVNamespace=pgih9ljr9ekhhonjh009q878e6; path=/; domain=.tailieu.vn; HttpOnly