text:
Mạch nước phun
Mạch nước phun (tiếng Anh: geyser) là mạch nước (spring) phun nước nóng và hơi nước từ lòng đất vào bầu không khí theo chu kỳ hoặc nhiễu loạn và thường phun lên theo phương thẳng đứng.[1]
Sự hình thành các mạch nước phun là do những điều kiện địa chất thủy văn đặc biệt, và vì vậy mạch nước phun cũng rất hiếm gặp trên Trái Đất[1]. Nói chung những nơi có mạch nước phun nằm gần những vùng có núi lửa hoạt động,[2] và hiện tượng mạch nước phun liên quan đến magma[2]. Nói chung khi nước bề mặt thấm xuống lòng đất trung bình khoảng 2.000 mét thì nó sẽ tiếp xúc với đá nóng. Kết quả là xảy ra sự sôi nước áp lực tạo ra hiệu ứng mạch nước phun chứa nước nóng và hơi nước phun lên mặt đất.
Có khoảng một nghìn mạch nước phun tồn tại trên thế giới, gần một nửa nằm ở vườn quốc gia Yellowstone, Wyoming, Hoa Kỳ. Sự hoạt động phun trào của mạch nước phun có thể giảm dần thậm chí ngừng hẳn do các khoáng vật lắng đọng ở mạch phun theo thời gian, hoặc mạch nước phun thay đổi chức năng thành mạch nước nóng, bị ảnh hưởng của động đất và sự can thiệp của con người.[3]
Sự phun trào thành tia, thường coi như những mạch nước phun, đã được quan sát thấy ở một số vệ tinh thuộc các hành tinh vòng ngoài của hệ Mặt Trời. Do áp suất của bầu khí quyển các vệ tinh thấp, những phun trào này chỉ chứa hơi mà không có chất lỏng; có thể quan sát thấy chúng dễ dàng do hơi phun ra có lẫn các hạt bụi và băng. Tia hơi nước đã được quan sát gần cực nam của vệ tinh Enceladus của Sao Thổ, trong khi sự phun trào nitrogen đã được phát hiện thấy trên vệ tinh Triton của Sao Hải Vương. Cũng có những dấu hiệu của phun trào cacbon điôxít ở mũ băng cực nam của Sao Hỏa. Trong hai trường hợp sau, thay vì nguyên nhân do năng lượng địa nhiệt, những phun trào này dường như dựa trên nhiệt lượng Mặt Trời thông quan hiệu ứng nhà kính trạng thái rắn.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă What is a Geyser?
- ^ a ă About-Geysers
- ^ Bryan, T.S. 1995
Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Bryan, T. Scott (1995). The geysers of Yellowstone. Niwot, Colorado: University Press of Colorado. ISBN 0-87081-365-X
- Glennon, J.A., Pfaff, R.M. (2003). The extraordinary thermal activity of El Tatio Geyser Field, Antofagasta Region, Chile, Geyser Observation and Study Association (GOSA) Transactions, vol 8. pp. 31–78.
- Glennon, J.A. (2005). Carbon Dioxide-Driven, Cold Water Geysers, University of California, Santa Barbara. Originally posted ngày 12 tháng 2 năm 2004, last update ngày 6 tháng 5 năm 2005. Truy cập ngày 8 tháng 6 năm 2007.
- Glennon, J.A. (2007). About Geysers, University of California, Santa Barbara. Originally posted January 1995, updated ngày 4 tháng 6 năm 2007. Truy cập ngày 8 tháng 6 năm 2007.
- Glennon, J.A., Pfaff, R.M. (2005). The operation and geography of carbon-dioxide-driven, cold-water geysers, GOSA Transactions, vol. 9, pp. 184–192.
- Kelly W.D., Wood C.L. (1993). Tidal interaction: A possible explanation for geysers and other fluid phenomena in the Neptune-Triton system, in Lunar and Planetary Inst., Twenty-Fourth Lunar and Planetary Science Conference. Part 2: 789-790.
- Rinehart, J.S. (1980) Geysers and Geothermal Energy. Springer-Verlag, 223 p.
- Schreier, Carl (2003). Yellowstone's geysers, hot springs and fumaroles (Field guide) (2nd ed.). Homestead Pub. ISBN 0-943972-09-4
- Soderblom L.A., Becker T.L., Kieffer S.W., Brown R.H., Hansen C.J., Johnson T.V. (1990). Triton's geyser-like plumes — Discovery and basic characterization. Science 250: 410-415.
- Allen, E.T. and Day, A.L. (1935) Hot Springs of the Yellowstone National Park, Publ. 466. Carnegie Institute of Washington, Washington, D.C., 525 p.
- Barth, T.F.W. (1950) Volcanic Geology: Hot Springs and Geysers of Iceland, Publ. 587. Carnegie Institute of Washington, Washington, D.C., 174 p.
- Rhinehart, J.S. (1972) Fluctuations in geyser activity caused by variations in earth tidal forces, barometric pressure, and tectonic stresses. Jour. Geophys. Res. 77, 342-350.
- Rhinehart, J.S. (1972) 18.6-year tide regulates geyser activity. Science 177, 346-347.
- Rhinehart, J.S. (1980) Geysers and Geothermal Energy. Springer-Verlag, 223 p.
- Silver, Paul G. and Valette-Silver, Nathalie J. (1992) Detection of Hydrothermal Precursors to Large Northern California Earthquakes. Science 257, 1363-1368.
- White, D.E. (1967) Some principles of geyser activity mainly from Steamboat, Nevada. Amer. Jour. Sci. 265, 641-684.
- M.K. Bhat. Cellulases and related enzymes in biotechnology. Biotechnology Advances. 2000, 18, 355-383.
- Haki, G.D.; Rakshit, S.K. Developments in industrially important thermostable enzymes: a review. Bioresource Review. 2003, 89, 17-34.
- Vielle, C.; Zeikus, G.J. Hyperthermophilic Enzymes: Sources, Uses, and Molecular Mechanisms for Thermostability. Microbiology and Molecular Biology Reviews. 2001, 65(1), 1-34.
- Schiraldi, C.; De Rosa,M. The production of biocatalysts and biomolecules from extremophiles. Trends in Biotechnology. 2002, 20(12), 515-521.
- Hreggvidsson, G.O.; Kaiste, E.; Holst, O.; Eggertsson, G.; Palsdottier, A.; Kristjansson, J.K. An Extremely Thermostable Cellulase from the Thermophilic Eubacterium Rhodothermus marinus. Applied and Environmental Microbiology. 1996, 62(8), 3047-3049.
- Crennell, S.J.; Hreggvidsson, G.O.; Karisson, E.N. The Structure of Rhodothermus marinus Cel12A, A Highly Thermostable Family 12 Endoglucanase, at 1.8Å Resolution. J. Mol. Biol. 2002, 320, 883-897.
- Hirvonen, M.; Papageorgiou, A.C. Crystal Structure of a Family 45 Endoglucanases from Melanocarpus albomyces: Mechanist Implications Based on the Free and Cellobiose-bound Forms. J. Mol. Biol. 2003, 329, 403-410.
- Iogen doubles EcoEthanol Capacity. ngày 28 tháng 4 năm 2003. (accessed May 17, 2003).
- Pelach, M.A.; Pastor, F.J.; Puig, J.; Vilaseca, F.; Mutje, P. Enzymic deinking of old newspapers with cellulase. Process Biochemistry. 2003, 38, 1063-1067.
- Dienes, D.; Egyhazi, A.; Reczey, K. Treatment of recycled fiber with Trichoderma cellulases. Industrial Crops and Products. 2004, article in press.
- Csiszar, E.; Losonczi, A. Szakacs, G. Rusznak, I.; Bezur, L.; Reicher, J. Enzymes and chelating agent in cotton pretreatment. Journal of Biotechnology. 2001, 89, 271-279.
- Ryback and L.J.P. Muffler, ed., Geothermal Systems: Principles and Case Histories (New York: John Wiley & Sons, 1981), 26.
- Harsh K. Gupta, Geothermal Resources: An Energy Alternative (Amsterdam: Elsevier Scientific Publishing, 1980), 186.
- The Earth Explored: Geothermal Energy, 19857 videocassette.
- Brimner, Larry Dane. Geysers. New York: Children's Press, 2000.
- Downs, Sandra. Earth's Fiery Fury. Brookfield, CT: Twenty-First Century Books, 2000.
- Gallant, Roy A. Geysers: When Earth Roars. New York: Scholastic Library Publishing, 1997.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Geysers and How They Work by Yellowstone National Park
- Geyser Observation and Study Association (GOSA)
- Geysers of Yellowstone: Online Videos and Descriptions
- About Geysers by Alan Glennon
- Cold Water Geysers by Alan Glennon
- Geysers, The UnMuseum
- Johnston's Archive Geyser Resources
- The Geology of the Icelandic geysers by Dr. Helgi Torfason, geologist
- Geysers and the Earth's Plumbing Systems by Meg Streepey

markdown:
# Mạch nước phun
![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/Steam_Phase_eruption_of_Castle_geyser_with_double_rainbow.jpg/250px-Steam_Phase_eruption_of_Castle_geyser_with_double_rainbow.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/Steam_Phase_eruption_of_Castle_geyser_with_double_rainbow.jpg/250px-Steam_Phase_eruption_of_Castle_geyser_with_double_rainbow.jpg)
[Hơi nước](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc)phun lên từ [mạch nước phun Castle](/w/index.php?title=M%E1%BA%A1ch_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_phun_Castle&action=edit&redlink=1)làm xuất hiện các hiệu ứng phụ như [cầu vồng](/wiki/C%E1%BA%A7u_v%E1%BB%93ng)và [giải Alexander](/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3i_Alexander&action=edit&redlink=1)trong [Vườn quốc gia Yellowstone](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Yellowstone). **Mạch nước phun** (tiếng Anh: geyser) là [mạch nước](/wiki/M%E1%BA%A1ch_n%C6%B0%E1%BB%9Bc) (spring) phun [nước](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc) nóng và [hơi nước](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc) từ lòng đất vào bầu không khí theo chu kỳ hoặc nhiễu loạn và thường phun lên theo phương thẳng đứng. [[1]](#cite_note-geology-1)
Sự hình thành các mạch nước phun là do những điều kiện
[địa chất thủy văn](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_ch%E1%BA%A5t_th%E1%BB%A7y_v%C4%83n) đặc biệt, và vì vậy mạch nước phun cũng rất hiếm gặp trên [Trái Đất](/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t) . Nói chung những nơi có mạch nước phun nằm gần những vùng có [1] [núi lửa](/wiki/N%C3%BAi_l%E1%BB%ADa)hoạt động, và hiện tượng mạch nước phun liên quan đến [[2]](#cite_note-ucsb-2) [magma](/wiki/Macma) . Nói chung khi nước bề mặt thấm xuống lòng đất trung bình khoảng 2.000 mét thì nó sẽ tiếp xúc với đá nóng. Kết quả là xảy ra sự sôi nước áp lực tạo ra hiệu ứng mạch nước phun chứa nước nóng và hơi nước phun lên mặt đất. [[2]](#cite_note-ucsb-2)
Có khoảng một nghìn mạch nước phun tồn tại trên thế giới, gần một nửa nằm ở
[vườn quốc gia Yellowstone](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Yellowstone), [Wyoming](/wiki/Wyoming), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Sự hoạt động phun trào của mạch nước phun có thể giảm dần thậm chí ngừng hẳn do các [khoáng vật](/wiki/Kho%C3%A1ng_v%E1%BA%ADt) [lắng đọng](/w/index.php?title=L%E1%BA%AFng_%C4%91%E1%BB%8Dng_(%C4%91%E1%BB%8Ba_ch%E1%BA%A5t)&action=edit&redlink=1) ở mạch phun theo thời gian, hoặc mạch nước phun thay đổi chức năng thành [mạch nước nóng](/w/index.php?title=M%E1%BA%A1ch_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_n%C3%B3ng&action=edit&redlink=1), bị ảnh hưởng của [động đất](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t) và sự can thiệp của con người. [[3]](#cite_note-3)
Sự phun trào thành tia, thường coi như những
*mạch nước phun*, đã được quan sát thấy ở một số [vệ tinh](/wiki/V%E1%BB%87_tinh_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn) thuộc các [hành tinh vòng ngoài](/w/index.php?title=H%C3%A0nh_tinh_v%C3%B2ng_ngo%C3%A0i&action=edit&redlink=1) của [hệ Mặt Trời](/wiki/H%E1%BB%87_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di). Do áp suất của bầu khí quyển các vệ tinh thấp, những phun trào này chỉ chứa hơi mà không có chất lỏng; có thể quan sát thấy chúng dễ dàng do hơi phun ra có lẫn các hạt bụi và băng. Tia hơi nước đã được quan sát gần cực nam của vệ tinh [Enceladus](/wiki/Enceladus_(v%E1%BB%87_tinh)) của [Sao Thổ](/wiki/Sao_Th%E1%BB%95), trong khi sự phun trào [nitrogen](/wiki/Nit%C6%A1) đã được phát hiện thấy trên vệ tinh [Triton](/wiki/Triton_(v%E1%BB%87_tinh)) của [Sao Hải Vương](/wiki/Sao_H%E1%BA%A3i_V%C6%B0%C6%A1ng). Cũng có những dấu hiệu của phun trào cacbon điôxít ở mũ băng cực nam của [Sao Hỏa](/wiki/Sao_H%E1%BB%8Fa). Trong hai trường hợp sau, thay vì nguyên nhân do năng lượng địa nhiệt, những phun trào này dường như dựa trên nhiệt lượng Mặt Trời thông quan [hiệu ứng nhà kính](/wiki/Hi%E1%BB%87u_%E1%BB%A9ng_nh%C3%A0_k%C3%ADnh) trạng thái rắn.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=M%E1%BA%A1ch_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_phun&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%E1%BA%A1ch_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_phun&action=edit§ion=1)]
- ^
**a** **ă** [What is a Geyser?](http://geology.com/articles/geyser.shtml)
- ^
**a** **ă** [About-Geysers](http://www.uweb.ucsb.edu/~glennon/geysers/index.htm) **Bryan, T.S. 1995** [^](#cite_ref-3)
## Đọc thêm[
[sửa](/w/index.php?title=M%E1%BA%A1ch_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_phun&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%E1%BA%A1ch_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_phun&action=edit§ion=2)]
- Bryan, T. Scott (1995).
*The geysers of Yellowstone*. Niwot, Colorado: University Press of Colorado. [ISBN 0-87081-365-X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/087081365X) [Glennon, J.A.](/w/index.php?title=Glennon,_J.A.&action=edit&redlink=1), Pfaff, R.M. (2003). *The extraordinary thermal activity of El Tatio Geyser Field, Antofagasta Region, Chile*, Geyser Observation and Study Association (GOSA) Transactions, vol 8. pp. 31–78. [Glennon, J.A.](/w/index.php?title=Glennon,_J.A.&action=edit&redlink=1)(2005). *, University of California, Santa Barbara. Originally posted ngày 12 tháng 2 năm 2004, last update ngày 6 tháng 5 năm 2005. Truy cập ngày 8 tháng 6 năm 2007.* [Carbon Dioxide-Driven, Cold Water Geysers](http://www.uweb.ucsb.edu/~glennon/crystalgeyser/index.htm) [Glennon, J.A.](/w/index.php?title=Glennon,_J.A.&action=edit&redlink=1)(2007). *, University of California, Santa Barbara. Originally posted January 1995, updated ngày 4 tháng 6 năm 2007. Truy cập ngày 8 tháng 6 năm 2007.* [About Geysers](http://www.uweb.ucsb.edu/~glennon/geysers/index.htm) [Glennon, J.A.](/w/index.php?title=Glennon,_J.A.&action=edit&redlink=1), Pfaff, R.M. (2005). *The operation and geography of carbon-dioxide-driven, cold-water geysers*, GOSA Transactions, vol. 9, pp. 184–192.
- Kelly W.D., Wood C.L. (1993).
*Tidal interaction: A possible explanation for geysers and other fluid phenomena in the Neptune-Triton system*, in Lunar and Planetary Inst., Twenty-Fourth Lunar and Planetary Science Conference. Part 2: 789-790.
- Rinehart, J.S. (1980) Geysers and Geothermal Energy. Springer-Verlag, 223 p.
- Schreier, Carl (2003).
*Yellowstone's geysers, hot springs and fumaroles (Field guide)*(2nd ed.). Homestead Pub. [ISBN 0-943972-09-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0943972094)
- Soderblom L.A., Becker T.L., Kieffer S.W., Brown R.H., Hansen C.J., Johnson T.V. (1990). Triton's geyser-like plumes — Discovery and basic characterization.
*Science*250: 410-415.
- Allen, E.T. and Day, A.L. (1935)
*Hot Springs of the Yellowstone National Park*, Publ. 466. Carnegie Institute of Washington, [Washington, D.C.](/wiki/Washington,_D.C.), 525 p.
- Barth, T.F.W. (1950) Volcanic Geology:
*Hot Springs and Geysers of Iceland*, Publ. 587. [Carnegie Institute of Washington](/w/index.php?title=Carnegie_Institute_of_Washington&action=edit&redlink=1), Washington, D.C., 174 p.
- Rhinehart, J.S. (1972)
*Fluctuations in geyser activity caused by variations in earth tidal forces, barometric pressure, and tectonic stresses.*Jour. Geophys. Res. 77, 342-350.
- Rhinehart, J.S. (1972)
*18.6-year tide regulates geyser activity.*Science 177, 346-347.
- Rhinehart, J.S. (1980)
*Geysers and Geothermal Energy.*Springer-Verlag, 223 p.
- Silver, Paul G. and Valette-Silver, Nathalie J. (1992)
*Detection of Hydrothermal Precursors to Large Northern California Earthquakes.*Science 257, 1363-1368.
- White, D.E. (1967)
*Some principles of geyser activity mainly from Steamboat, Nevada. Amer. Jour. Sci. 265, 641-684.*
- M.K. Bhat.
*Cellulases and related enzymes in biotechnology.*Biotechnology Advances. **2000**, 18, 355-383.
- Haki, G.D.; Rakshit, S.K.
*Developments in industrially important thermostable enzymes: a review.*Bioresource Review. **2003**, 89, 17-34.
- Vielle, C.; Zeikus, G.J.
*Hyperthermophilic Enzymes: Sources, Uses, and Molecular Mechanisms for Thermostability.*Microbiology and Molecular Biology Reviews. **2001**, 65(1), 1-34.
- Schiraldi, C.; De Rosa,M.
*The production of biocatalysts and biomolecules from extremophiles.*Trends in Biotechnology. **2002**, 20(12), 515-521.
- Hreggvidsson, G.O.; Kaiste, E.; Holst, O.; Eggertsson, G.; Palsdottier, A.; Kristjansson, J.K.
*An Extremely Thermostable Cellulase from the Thermophilic Eubacterium Rhodothermus marinus.*Applied and Environmental Microbiology. **1996**, 62(8), 3047-3049.
- Crennell, S.J.; Hreggvidsson, G.O.; Karisson, E.N.
*The Structure of Rhodothermus marinus Cel12A, A Highly Thermostable Family 12 Endoglucanase*, at 1.8Å Resolution. J. Mol. Biol. **2002**, 320, 883-897.
- Hirvonen, M.; Papageorgiou, A.C. Crystal Structure of a Family 45 Endoglucanases from Melanocarpus albomyces: Mechanist Implications Based on the Free and Cellobiose-bound Forms. J. Mol. Biol.
**2003**, 329, 403-410.
- Iogen doubles
[EcoEthanol Capacity](http://www.iogen.ca/news/28_03_2003.html). ngày 28 tháng 4 năm 2003. (accessed May 17, **2003**).
- Pelach, M.A.; Pastor, F.J.; Puig, J.; Vilaseca, F.; Mutje, P. Enzymic deinking of old newspapers with cellulase. Process Biochemistry.
**2003**, 38, 1063-1067.
- Dienes, D.; Egyhazi, A.; Reczey, K. Treatment of recycled fiber with Trichoderma cellulases. Industrial Crops and Products.
**2004**, article in press.
- Csiszar, E.; Losonczi, A. Szakacs, G. Rusznak, I.; Bezur, L.; Reicher, J. Enzymes and chelating agent in cotton pretreatment. Journal of Biotechnology.
**2001**, 89, 271-279.
- Ryback and L.J.P. Muffler, ed.,
*Geothermal Systems: Principles and Case Histories*( [New York](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_New_York): John Wiley & Sons, **1981**), 26.
- Harsh K. Gupta,
*Geothermal Resources: An Energy Alternative*( [Amsterdam](/wiki/Amsterdam): Elsevier Scientific Publishing, **1980**), 186.
- The Earth Explored:
*Geothermal Energy*, 19857 videocassette.
- Brimner, Larry Dane.
*Geysers*. New York: Children's Press, **2000**.
- Downs, Sandra.
*Earth's Fiery Fury.*Brookfield, CT: Twenty-First Century Books, **2000**.
- Gallant, Roy A.
*Geysers: When Earth Roars.*New York: Scholastic Library Publishing, **1997**.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=M%E1%BA%A1ch_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_phun&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=M%E1%BA%A1ch_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_phun&action=edit§ion=3)]
|
|![]()
[Mạch nước phun](//commons.wikimedia.org/wiki/M%E1%BA%A1ch_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_phun?uselang=vi) *Geysers and How They Work*by Yellowstone National Park [Geyser Observation and Study Association (GOSA)](http://www.geyserstudy.org/) [Geysers of Yellowstone: Online Videos and Descriptions](http://www.yellowstone.net/geysers/) *About Geysers*by Alan Glennon *Cold Water Geysers*by Alan Glennon *Geysers*, The UnMuseum *Johnston's Archive Geyser Resources* *The Geology of the Icelandic geysers*by Dr. Helgi Torfason, geologist *Geysers and the Earth's Plumbing Systems*by Meg Streepey

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1065 frontend miss (0)


text:
Quận Franklin, Illinois
Quận Franklin là một quận thuộc tiểu bang Illinois, Hoa Kỳ. Quận này được đặt tên theo. Theo điều tra dân số của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số 39.018 người. Quận lỵ đóng ở Benton.6. Quận Franklin được lập ngày 2 tháng 1 năm 1818 từ Gallatin và White. Quận được đặt tên theo Benjamin Franklin.[1]
Địa lý[sửa | sửa mã nguồn]
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích km2, trong đó có km2 là diện tích mặt nước.
Các xa lộ chính[sửa | sửa mã nguồn]
Quận giáp ranh[sửa | sửa mã nguồn]
Thông tin nhân khẩu[sửa | sửa mã nguồn]
Theo điều tra dân số Mỹ năm 2000, 2 có 39.018 người, 16.408 hộ gia đình, và 10.976 gia đình sống trong quận hạt. Mật độ dân số là 95 người trên một dặm Anh vuông (37/km ²). Có 18.105 đơn vị nhà ở mật độ trung bình của 44 trên một dặm Anh vuông (17/km ²). Cơ cấu chủng tộc của dân cư sinh sống trong quận bao gồm 98,63% người da trắng, 0,15% da đen hay Mỹ gốc Phi, 0,22% người Mỹ bản xứ, 0,18% Châu Á, Thái Bình Dương 0,01%, 0,14% từ các chủng tộc khác, và 0,66% từ hai hoặc nhiều chủng tộc. 0,64% dân số là người Hispanic hay Latino thuộc một chủng tộc nào. 23,6% là của Mỹ, Đức 16,2%, 14,9% tiếng Anh, 11,4% và 6,6% Ailen gốc Ý theo điều tra dân số năm 2000. 98,2% nói người gốc Anh và 1,0% tiếng Tây Ban Nha là ngôn ngữ đầu tiên của họ.
Có 16.408 hộ, trong đó 28,20% có trẻ em dưới 18 tuổi sống chung với họ, 53,00% là đôi vợ chồng sống với nhau, 10,10% có nữ hộ và không có chồng, và 33,10% là không lập gia đình. 29,80% hộ gia đình đã được tạo ra từ các cá nhân và 15,80% có người sống một mình 65 tuổi hoặc lớn hơn. Cỡ hộ trung bình là 2,34 và cỡ gia đình trung bình là 2,89.
Tháp tuổi dân cư sinh sống trong quận với tỷ lệ như sau: 23,00% dưới độ tuổi 18, 7,90% 18-24, 26,20% 25-44, 24,30% từ 45 đến 64, và 18,70% từ 65 tuổi trở lên người. Độ tuổi trung bình là 40 năm. Đối với mỗi 100 nữ có 91,90 nam giới. Đối với mỗi 100 nữ 18 tuổi trở lên, đã có 89,00 nam giới.
Thu nhập trung bình cho một hộ gia đình trong quận đã đạt mức USD 28.411, và thu nhập trung bình cho một gia đình là USD 36.294. Phái nam có thu nhập trung bình USD 31.429 so với 19.664 USD của phái nữ. Thu nhập bình quân đầu người đạt mức 15.407 USD. Có 12,60% gia đình và 16,20% dân số sống dưới mức nghèo khổ, bao gồm 24,10% những người dưới 18 tuổi và 9,60% của những người 65 tuổi hoặc hơn.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Adams, James N. (compiler) (1989), trong Keller, William E., Illinois Place Names, Springfield: Illinois State Historical Society, tr. 581, ISBN 0912226242

markdown:
# Quận Franklin, Illinois
|
|Quận Franklin, Illinois
|
|Bản đồ
|
|![]()
Vị trí trong tiểu bang
[Illinois](/wiki/Illinois) ![ Bản đồ Hoa Kỳ có ghi chú đậm tiểu bang Illinois](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c0/Map_of_USA_IL.svg/200px-Map_of_USA_IL.svg.png)
![ Bản đồ Hoa Kỳ có ghi chú đậm tiểu bang Illinois](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c0/Map_of_USA_IL.svg/200px-Map_of_USA_IL.svg.png)
Vị trí của tiểu bang Illinois trong
[Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) **Thống kê** [Quận lỵ](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_l%E1%BB%B5) [Benton](/wiki/Benton,_Illinois) [West Frankfort](/wiki/West_Frankfort,_Illinois) [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)
- Tổng cộng
- Đất
- Nước
431
[mi²](/wiki/D%E1%BA%B7m_vu%C3%B4ng_Anh)(1.117 [km²](/wiki/Km%C2%B2))
412 mi² (1.067 km²)
19 mi² (50 km²), 4.48%
[Dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91)
- (
[2000](/wiki/2000))
-
[Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)
39.018
95/dặm vuông (37/km²)
[Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [Miền Trung](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_Trung_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9)): [UTC-6](/wiki/UTC-6)/ [-5](/wiki/Gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8) **Quận Franklin** là một [quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Hoa_K%E1%BB%B3) thuộc [tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Illinois](/wiki/Illinois), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Quận này được đặt tên theo. Theo điều tra dân số của [Cục điều tra dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3) năm 2000, quận có dân số 39.018 người. Quận lỵ đóng ở [Benton](/wiki/Benton,_Illinois). . Quận Franklin được lập ngày 2 tháng 1 năm 1818 từ 6 [Gallatin](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Gallatin,_Illinois)và [White](/w/index.php?title=White_County,_Illinois&action=edit&redlink=1). Quận được đặt tên theo [Benjamin Franklin](/wiki/Benjamin_Franklin). [[1]](#cite_note-1)
## Địa lý[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Franklin,_Illinois&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Franklin,_Illinois&action=edit§ion=1)]
Theo
[Cục điều tra dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3), quận có diện tích km2, trong đó có km2 là diện tích mặt nước.
### Các xa lộ chính[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Franklin,_Illinois&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Franklin,_Illinois&action=edit§ion=2)]
### Quận giáp ranh[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Franklin,_Illinois&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Franklin,_Illinois&action=edit§ion=3)]
## Thông tin nhân khẩu[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Franklin,_Illinois&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Franklin,_Illinois&action=edit§ion=4)]
Theo điều tra dân số Mỹ năm 2000,
có 39.018 người, 16.408 hộ gia đình, và 10.976 gia đình sống trong quận hạt. Mật độ dân số là 95 người trên một 2 [dặm Anh vuông](/w/index.php?title=D%E1%BA%B7m_Anh_vu%C3%B4ng&action=edit&redlink=1)(37/km ²). Có 18.105 đơn vị nhà ở mật độ trung bình của 44 trên một [dặm Anh vuông](/w/index.php?title=D%E1%BA%B7m_Anh_vu%C3%B4ng&action=edit&redlink=1)(17/km ²). Cơ cấu chủng tộc của dân cư sinh sống trong quận bao gồm 98,63% người da trắng, 0,15% da đen hay Mỹ gốc Phi, 0,22% người Mỹ bản xứ, 0,18% Châu Á, Thái Bình Dương 0,01%, 0,14% từ các chủng tộc khác, và 0,66% từ hai hoặc nhiều chủng tộc. 0,64% dân số là người Hispanic hay Latino thuộc một chủng tộc nào. 23,6% là của Mỹ, Đức 16,2%, 14,9% tiếng Anh, 11,4% và 6,6% Ailen gốc Ý theo điều tra dân số năm 2000. 98,2% nói người gốc Anh và 1,0% [tiếng Tây Ban Nha](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha)là ngôn ngữ đầu tiên của họ.
Có 16.408 hộ, trong đó 28,20% có trẻ em dưới 18 tuổi sống chung với họ, 53,00% là đôi vợ chồng sống với nhau, 10,10% có nữ hộ và không có chồng, và 33,10% là không lập gia đình. 29,80% hộ gia đình đã được tạo ra từ các cá nhân và 15,80% có người sống một mình 65 tuổi hoặc lớn hơn. Cỡ hộ trung bình là 2,34 và cỡ gia đình trung bình là 2,89.
Tháp tuổi dân cư sinh sống trong quận với tỷ lệ như sau: 23,00% dưới độ tuổi 18, 7,90% 18-24, 26,20% 25-44, 24,30% từ 45 đến 64, và 18,70% từ 65 tuổi trở lên người. Độ tuổi trung bình là 40 năm. Đối với mỗi 100 nữ có 91,90 nam giới. Đối với mỗi 100 nữ 18 tuổi trở lên, đã có 89,00 nam giới.
Thu nhập trung bình cho một hộ gia đình trong quận đã đạt mức
[USD](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9) 28.411, và thu nhập trung bình cho một gia đình là [USD](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9) 36.294. Phái nam có thu nhập trung bình [USD](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9) 31.429 so với 19.664 [USD](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9) của phái nữ. [Thu nhập bình quân đầu người](/wiki/Thu_nh%E1%BA%ADp_b%C3%ACnh_qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BA%A7u_ng%C6%B0%E1%BB%9Di) đạt mức 15.407 [USD](/wiki/%C4%90%C3%B4_la_M%E1%BB%B9). Có 12,60% gia đình và 16,20% dân số sống dưới mức nghèo khổ, bao gồm 24,10% những người dưới 18 tuổi và 9,60% của những người 65 tuổi hoặc hơn.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Franklin,_Illinois&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Franklin,_Illinois&action=edit§ion=5)] **Adams, James N. (compiler) (1989), trong Keller, William E.,** [^](#cite_ref-1) *Illinois Place Names*, Springfield: Illinois State Historical Society, tr. 581, [ISBN](/wiki/ISBN) [0912226242](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0912226242)

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1067 hit (1), cp1065 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Set-Cookie: WMF-Last-Access=01-Aug-2015;Path=/;HttpOnly;Expires=Wed, 02 Sep 2015 00:00:00 GMT


text:
Tên lửa Soyuz
Tên lửa Soyuz (Союз – Liên hợp; ký hiệu khác: A2, SL-4[1]) là một loại thiết bị phóng tầm trung của Liên Xô (hiện nay là Nga) dùng để đưa các vệ tinh nhân tạo cũng như tàu vũ trụ lên không gian[2]. Nó bắt nguồn từ tên lửa R-7, loại tên lửa đạn đạo xuyên lục địa đầu tiên trên thế giới do Liên Xô chế tạo[3]. Đây là loại tên lửa duy nhất của Nga đang được sử dụng để đưa con người lên vũ trụ, nó đã đưa rất nhiều phi hành gia thuộc nhiều quốc tịch khác nhau lên vũ trụ[4]. Các khách du lịch vũ trụ cũng được đưa lên không gian trên tàu Soyuz bởi loại tên lửa này. Hiện tại, thiết bị phóng này là phương tiện để Nga đưa các tàu chở người Soyuz và tàu không người lái Tiến bộ lên trạm không gian quốc tế[5].
Soyuz là loại tên lửa đẩy kỳ cựu được sử dụng nhiều và lâu nhất trên thế giới so với các loại thiết bị phóng khác với tổng cộng hơn 1700 lần phóng kể từ khi bắt đầu được sử dụng vào năm 1966. Loại tên lửa này nổi tiếng bởi số lần phóng khổng lồ cùng độ tin cậy cao, mặc dù thiết kế đã rất cũ[5][6]. Nó được coi là xương sống cho các chương trình không gian có người lái và không người lái của Nga và được sản xuất bởi trung tâm không gian Samara (TsSKB-Progress) tại Samara, liên bang Nga. Tên lửa Soyuz được phóng lên từ Sân bay vũ trụ Baykonur ở Kazakhstan và Plesetsk ở phía tây bắc nước Nga[7]. Bãi phóng Kourou của châu Âu ở Guyana (khu vực Nam Mỹ) thuộc Pháp cũng được xây dựng thêm để trở thành địa điểm phóng thứ ba cho tên lửa Soyuz theo một chương trình hợp tác giữa châu Âu và Nga trong lĩnh vực không gian.
Mục lục
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Vào thập niên 50, dưới sự lãnh đạo của Sergey Korolev, người đứng đầu cục thiết kế OKB-1 (hiện nay là RKK Energia), R-7, tên lửa đạn đạo xuyên lục địa tiên của Liên Xô và thế giới đã được phát triển và chế tạo. Ban đầu, R-7 là một tên lửa dùng trong quân sự. Sau đó, nó nhanh chóng trở nên lỗi thời cho mục đích này và bị thay thế bởi các loại tên lửa khác. Tuy nhiên với vai trò là một thiết bị phóng trong lĩnh vực không gian, nó lại rất nổi tiếng và thành công. Chính tên lửa này đã mang Sputnik, vệ tinh nhân tạo đầu tiên của loài người lên không gian vào ngày 4 tháng 10 năm 1957. R-7 chính là nền tảng của nhiều loại thiết bị phóng khác nhau của Liên Xô trước đây và Nga hiện nay, mà nổi tiếng nhất chính là tên lửa đẩy Soyuz[3].
Tên lửa Soyuz được phóng lên thành công lần đầu tiên vào ngày 28 tháng 11 năm 1966. Phiên bản đầu tiên (11A511) được cải tiến từ tên lửa Vostok, vốn xuất phát từ tên lửa R-7A (8K74) nâng cấp từ R-7[5]. Phiên bản 11A511 này ban đầu nằm trong dự án Soyuz và được thiết kế để phóng khối phức hợp Soyuz 7K - 9K - 11K, do đó nó cũng được đặt tên là tên lửa Soyuz. Sau đó cái tên này trở nên phổ biến và thông dụng cho đến nay[8]. Tuy nhiên theo TsSKB-Progress, nhà sản xuất của dòng tên lửa Soyuz, Voskhod, một loại tên lửa trước đó cũng là một phiên bản của dòng tên lửa này. Theo đó thì dòng thiết bị phóng Soyuz thực sự bắt đầu đi vào hoạt động từ năm 1963[2].
Vào năm 1973, một phiên bản đổi mới của phiên bản Soyuz ban đầu được đưa vào sử dụng gọi là Soyuz-U (11A511U). Phiên bản này là loại phổ biến nhất trong dòng tên lửa Soyuz và được sử dụng cho tới tận ngày nay[9]. Vào năm 1982, một loại tên lửa Soyuz cải tiến gọi là Soyuz-U2 (11A511U2) được đưa vào sử dụng với khả năng mang trọng tải cao hơn phiên bản Soyuz-U một chút. Loại tên lửa này sử dụng một loại dầu lửa tổng hợp gọi là "Sintin" cho tầng thứ nhất. Tuy nhiên sự ngừng sản xuất Sintin vào năm 1996 khiến việc sử dụng Soyuz-U2 bị ngưng lại và được thay thế trở lại bởi Soyuz-U[10]. Đầu thập niên 80 là giai đoạn đỉnh điểm của việc sản xuất các tên lửa Soyuz với khoảng 60 chiếc được chế tạo ra mỗi năm[4].
Vào đầu thập niên 90, một kế hoạch được lập ra để thiết kế một loại tên lửa Soyuz mới với thêm một tầng tên lửa thứ tư gọi là tầng đẩy Fregat. Kế hoạch đã được thông qua vào năm 1993 dưới cái tên Rus, sau này được đổi tên lại thành Soyuz 2. Tuy nhiên sự thiếu kinh phí đã cản trở việc thực hiện kế hoạch[5].
Vào tháng 7 năm 1996, Starsem, một công ty hợp tác giữa châu Âu và Nga được lập ra để cung cấp các dịch vụ phóng Soyuz thương mại. Công ty này được Nga sở hữu 50% và châu Âu sở hữu 50%[4]. Sự thành lập của Starsem tạo ra một nguồn tài chính mới cho dự án nâng cấp Soyuz, đưa tới việc chế tạo ra một phiên bản Soyuz ít tham vọng hơn, Soyuz-Fregat, gồm một tên lửa Soyuz-U được sửa đổi một chút cộng thêm tầng phía trên Fregat[5]. Phiên bản Soyuz FG sau này cũng được sử dụng để gắn thêm tầng trên Fregat[11]. Soyuz-Fregat được coi là một bước chuyển tiếp lên Soyuz 2 và được phóng lên lần đầu vào năm 2000[12].
Năm 2001, Soyuz FG sửa đổi từ Soyuz-U ra đời. Phiên bản này có khả năng mang trọng tải tăng hơn so với Soyuz-U[11]. Hiện tại, Soyuz-U và Soyuz FG là hai phiên bản của Soyuz đang được sản xuất và sử dụng cho việc phục vụ trạm không gian quốc tế, các chương trình của chính phủ cũng như các mục đích thương mại[2]. Soyuz-U được dùng để phóng phiên bản tàu vận tải không người lái Tiến bộ M, còn Soyuz FG được dùng để phóng phiên bản Tiến bộ M1 và tàu có người lái Soyuz TMA cho trạm không gian quốc tế[1][13][14].
Trong khi đó, kế hoạch phát triển Soyuz 2 dự kiến được thực hiện bằng việc thay Soyuz-Fregat bởi một phiên bản hiện đại hơn được gọi là Soyuz ST, theo kế hoạch được phóng vào năm 2001[12].Soyuz ST, một phiên bản của Soyuz 2 sẽ được điều chỉnh để có thể thực hiện các vụ phóng thương mại từ bãi phóng Kourou của châu Âu[15][16]. Tuy nhiên những khó khăn về tài chính buộc các nhà phát triển phải chia dự án Soyuz 2 ra các giai đoạn: Soyuz-2-1a và Soyuz-2-1b. Soyuz-2-1a được phóng thử thành công vào tháng 11 năm 2004. Soyuz 2-1b được phát triển từ Soyuz-2-1a, nó là phiên bản được nâng cấp đầy đủ. Soyuz-2-1b được phóng thành công vào tháng 12 năm 2006 từ bãi phóng Baikonur[17]. Soyuz 2 được dự kiến sẽ thay thế các dòng tên lửa Soyuz và Molniya-M hiện nay[18].
Vào tháng 4 năm 2005, một thỏa thuận giữa cơ quan không gian Nga Roscosmos và Arianespace đã được ký kết tại Matxcơva về việc xây dựng các cơ sở hạ tầng cần thiết để phóng tên lửa Soyuz ST từ bãi phóng Kourou, Guiana[19]. Vị trí gần quỹ đạo của Kourou sẽ giúp các tên lửa Soyuz ST được phóng từ đây có thể mang trọng tải nặng hơn lên các quỹ đạo gần Trái Đất hay quỹ đạo địa tĩnh so với phóng từ Baikonur hay Plesetsk. Soyuz ST theo kế hoạch sẽ bắt đầu phóng các trọng tải không chở người tại Kourou từ đầu năm 2009[20]. Soyuz 2 cũng được hy vọng sẽ phóng một phiên bản tàu Soyuz chở người mới từ Kourou vào khoảng năm 2011[18].
Hiện nay, do nhu cầu của chính phủ Nga, hoạt động của trạm không gian quốc tế cũng như các đơn đặt hàng thương mại từ Starsem, TsSKB-Progress sản xuất trung bình khoảng 10 – 15 thiết bị phóng mỗi năm. Tuy nhiên công ty này có thể nhanh chóng tăng sản lượng xuất xưởng nếu như có yêu cầu[4].
Cấu tạo[sửa | sửa mã nguồn]
Được chế tạo bởi TsSKB Progress, Soyuz là một loại phương tiện phóng hạng trung chỉ sử dụng một lần[5]. Nó có thể mang trọng tải lên các quỹ đạo thấp gần Trái Đất (LEO – Low Earth Orbit), quỹ đạo chuyển đổi địa tĩnh (GTO - Geostationary Transfer Orbit), quỹ đạo địa tĩnh (GSO - GeoStationary Orbit), quỹ đạo đồng bộ mặt trời (SSO Sun-Synchronous Orbit) và thậm chí là rời khỏi Trái Đất (lên Sao Hỏa, Mặt Trăng...). Để đưa trọng tải tới quỹ đạo GTO, GSO hay xa hơn, tên lửa Soyuz được gán thêm một tầng thứ tư. Tầng này sẽ hoạt động một cách độc lập trên quỹ đạo[2][12][21].
Theo thuật ngữ của Nga, Soyuz là một loại phương tiện phóng ba tầng. Nó gồm có tầng thứ nhất và tầng thứ hai tương tự như của tên lửa hai tầng R-7 và có thêm một tầng thứ ba ở trên[2]. Cả 3 tầng này đều sử dụng nhiên liệu là dầu lửa và chất ôxi hóa là ôxi lỏng (Riêng loại Soyuz-U2 sử dụng Sintin, một loại dầu lửa tổng hợp) [5][18]. Các động cơ dùng trong tên lửa Soyuz được thiết kế bởi NPO Energomash[4].
- Tầng thứ nhất - block B, V, G và D (Б, В, Г, Д)[18]: Phương Tây gọi là booster, tầng này gồm 4 tên lửa đẩy hình nón dùng nhiên liệu lỏng được gán vào tầng thứ hai. Mỗi động cơ này có một môtơ tên lửa với 4 buồng đốt, 2 buồng đốt vécnê và một bộ bơm tua bin. Khi phóng, các tên lửa đẩy này sẽ khởi động đầu tiên, sau đó tới động cơ của tầng thứ hai. Khi các động cơ của tầng đầu tiên ngừng hoạt động, nó sẽ tự động rơi ra khỏi tầng thứ hai. Không có một hệ thống cơ khí, điện hay thủy lực nào để tách rời các tên lửa đẩy này khỏi tầng thứ hai[5].
- Tầng thứ hai - block A (А) [18]: Phương Tây gọi là tầng trung tâm (core stage). Nó có hình trụ với một môtơ ở đáy. Tầng này cũng gồm 4 buồng đốt và một bộ bơm tua bin như mỗi tên lửa của tầng thứ nhất, nhưng có tới 4 (thay vì 2) buồng đốt vécnê. Phần phía dưới của tầng này được làm thon lại để 4 tên lửa đẩy của tầng thứ nhất được gán sát với nhau[5].
- Tầng thứ ba - block I (И) [18]: Phương Tây gọi là tầng phía trên (upper stage) hoặc tầng trung tâm thứ hai (second core stage). Nó được nối vào phía trên tầng thứ 2 và là nơi mà trọng tải của vụ phóng được đặt lên[5].
Ngoài 3 tầng này ra còn có thể có thêm một tầng thứ tư được lắp thêm vào phía trên tầng thứ ba để tăng sức mang trọng tải cho tên lửa Soyuz. Hiện tại có hai loại tầng thứ tư:
- Tầng trên Ikar: Được phát triển bởi chính TsSKB Progress. Ikar bắt nguồn từ hệ thống tạo sức đẩy của dòng vệ tinh gián điệp Yantar. Nó có thể khởi động lại tới 50 lần, sử dụng nhiên liệu là UDMH và chất ôxi hóa là N2O4. Tầng này thích hợp cho việc triển khai trọng tải gồm nhiều vệ tinh. Nó được Starsem sử dụng cho các cuộc phóng thương mại của mình[22].
- Tầng trên Fregat: Được phát triển bởi NPO Lavochkin. Fregat có nguồn gốc từ hệ thống tạo sức đẩy (propulsion system) của các tàu thăm dò liên hành tinh của Lavochkin. Nó có thể khởi động lại tới 20 lần. Tương tự như Ikar, nó sử dụng nhiên liệu là UDMH và chất ôxi hóa là N2O4. Tầng này cũng được sử dụng trong các vụ phóng của Starsem[23].
Phiên bản[sửa | sửa mã nguồn]
Các phiên bản của Soyuz[sửa | sửa mã nguồn]
- Voskhod (11A57): Bắt đầu hoạt động vào năm 1963. Loại tên lửa này được thiết kế chủ yếu để phóng vệ tinh do thám Zenit-4, tuy nhiên sau đó nó cũng được sử dụng để phóng các con tàu có người lái Voskhod và các phiên bản khác nhau của vệ tinh Zenit. Nó được phóng lần cuối cùng vào năm 1976 [24]. Tuy không có tên Soyuz nhưng loại tên lửa này cũng được liệt vào là phiên bản đầu tiên của dòng tên lửa Soyuz[2].
- Soyuz (11A511): Ban đầu được thiết kế để phóng phức hợp Soyuz 7K-9K-11K trong chương trình bay lên Mặt Trăng cũng như vệ tinh do thám Zenit-4, do đó được gọi là tên lửa Soyuz. Phiên bản này được phóng lên lần đầu tiên vào ngày 28 tháng 11 năm 1966. 11A511 đã được chuẩn hóa và sử dụng để phóng các phiên bản đầu tiên của tàu Soyuz cho tới năm 1975[8].
- Soyuz-L (11A511L): Đây là phiên bản dùng để phóng thử nghiệm lên quỹ đạo Trái Đất tàu hạ cánh Mặt Trăng LK. Nó được phóng tất cả 3 lần trong hai năm 1970 và 1971[25].
- Soyuz-M (11A511M): Ban đầu được thiết kế để phóng phiên bản tàu quân sự chở người Soyuz 7K-VI. Dự án Soyuz 7K-VI sau đó bị hủy bỏ nhưng Soyuz-M vẫn được tiếp tục phát triển và sử dụng để phóng vệ tinh do thám Zenit-4MT từ năm 1971 tới 1976 [26].
- Soyuz-U (11A511U): Hiện đại hóa từ 11A511, phiên bản này đã được chuẩn hóa và trở thành loại được phóng nhiều nhất trong lịch sử. Soyuz-U được phóng lên lần đầu năm 1973, được sử dụng một cách rộng rãi để phóng nhiều loại trọng tải, từ các tàu vũ trụ tới nhiều loại vệ tinh nhân tạo khác nhau. Soyuz-U vẫn đang được sử dụng cho tới hiện tại[9].
- Soyuz-U2 (11A511U2): Sử dụng Sintin làm nhiên liệu cho tầng đầu tiên. Phiên bản này bắt đầu hoạt động năm 1982 dùng để phóng các vệ tinh hay tàu có người lái cần khối lượng lớn hơn một chút so với phiên bản Soyuz-U. Việc sử dụng Soyuz-U2 bị hủy bỏ năm 1996 do sự ngưng sản xuất Sintin và được thay thế lại bởi Soyuz-U[10].
- Soyuz FG (11A511FG): Được phóng lên lần đầu vào năm 2001. Soyuz FG được nâng cấp từ Soyuz-U với khả năng mang trọng tải tăng so với Soyuz-U. Cùng với Soyuz-U, đây là phiên bản của tên lửa Soyuz hiện đang được sử dụng[2][11].
- Soyuz-Ikar: Cấu tạo gồm một tên lửa Soyuz-U cùng với một tầng thứ tư Ikar. Cấu hình này đã được phóng 6 lần để đưa 24 vệ tinh viễn thông Globalstar của Mỹ lên quỹ đạo (mỗi lần 4 vệ tinh) vào năm 1999[22][27][28].
- Soyuz-Fregat: Gồm một tên lửa Soyuz-U hoặc Soyuz FG gắn thêm tầng thứ tư Fregat. Cấu hình này cho tới nay đã được phóng nhiều lần để đưa nhiều loại vệ tinh thương mại khác nhau lên quỹ đạo từ năm 2000[1][4][5][28].
- Soyuz-2-1a (14A14): Đây là giai đoạn đầu tiên của dự án Soyuz 2. Phiên bản này được phóng thử nghiệm lần đầu vào tháng 11 năm 2004 và được phóng thêm hai lần vào năm 2006[17].
- Soyuz-2-1b (14A14): Đây là giai đoạn tiếp thao của dự án Soyuz 2 phát triển từ Soyuz-2-1a. Soyuz-2-1b là phiên bản được nâng cấp đầy đủ và đã được phóng lên vào ngày 27 tháng 12 năm 2006 từ bãi phóng Baikonur mang theo vệ tinh COROT[17].
Các dự án[sửa | sửa mã nguồn]
- Soyuz 2 (14A14): Được cải tiến để sử dụng tất cả mọi bộ phận của Nga. Nó sẽ gồm có một động cơ hoàn toàn mới cho tầng thứ 3, hệ thống điều khiển bay hoàn toàn kỹ thuật số và một miếng phủ giảm ma sát (fairing) lớn hơn. Phiên bản này sẽ có sức mang trọng tải tăng thêm khoảng hơn 1000 kg so với các phiên bản hiện nay và có thể được sử dụng cho các sứ mệnh Mặt Trăng. Phiên bản này sẽ thay thế tất cả các phiên bản Soyuz hiện tại và cả loại tên lửa Molniya-M[17][18][29].
- Soyuz ST (tiếng Nga là Soyuz-STK): Là một phiên bản của Soyuz 2 dùng cho các vụ phóng thương mại từ Kourou. Soyuz ST sử dụng tấm phủ giảm ma sát (fairing) ST có kích thước lớn dựa trên loại của tên lửa Ariane 4 giúp chứa được các trọng tải có kích cỡ lớn. Soyuz ST có thể được gắn thêm tầng trên Fregat hoặc Ikar nếu yêu cầu. Dự kiến được phóng vào năm 2009. Soyuz ST được sử dụng để phóng các trọng tải không chở người[20][29][30].
- Soyuz 2-3: Khái niệm Soyuz 2-3 ra đời năm 2005, là bước trung gian giữa Soyuz 2 và Soyuz 3. Nó sẽ được dùng để phóng một phiên bản nhẹ của tàu Kliper và khoang chở hàng trong hệ thống tàu kéo quỹ đạo Parom [31].
- Soyuz 3: Đây là một dự án ra đời năm 2005. Soyuz 3 được thiết kế để phục vụ việc phóng tàu Kliper lên quỹ đạo[32].
- Onega: Một phiên bản cải tiến khác từ Soyuz, được đề nghị vào năm 2004 để phóng phi thuyền Kliper. Nếu được cấp ngân sách đầy đủ, phiên bản đồ sộ này có thể được phóng vào năm 2010[33].
Các đề án bị hủy bỏ[sửa | sửa mã nguồn]
- Soyuz 11K55: Đề xuất năm 1963. Phiên bản này được thiết kế để phóng tầng tên lửa Soyuz B (9K) trong phức hợp Soyuz A-B-V (7K-9K-11K) bay tới Mặt Trăng. Phiên bản này bị hủy bỏ cùng với Soyuz B[34].
- Soyuz 11K56: Đề xuất năm 1963 để phóng tàu chứa dầu Soyuz V (11K) trong phức hợp Soyuz A-B-V. Sau đó cũng bị hủy bỏ cùng với Soyuz V[35].
- Soyuz 11A514: Đề xuất năm 1964, phiên bản này được thiết kế để phóng vệ tinh do thám quân sự Soyuz R. Dự án này bị hủy bỏ cùng với đề án Soyuz R vào năm 1966[36].
Bãi phóng[sửa | sửa mã nguồn]
Tên lửa Soyuz có thể được phóng từ Baikonur, Kazakhstan và Plesetsk ở phía bắc nước Nga. Tại Baikonur có hai bệ phóng dành cho Soyuz: phức hợp (LC – Launch Complex) số 1 và 31. Tại Plesetsk có 3 bệ phóng dành cho Soyuz: phức hợp số 16 và 43 (trái và phải)[37]. Trong tương lai, Soyuz còn được phóng từ Kourou, Guiana của Pháp, một địa điểm ở gần quỹ đạo. Bãi phóng của Soyuz ở Kourou, được gọi là ELS (l’Ensemble de Lancement Soyouz, nằm cách địa điểm phóng của Ariane 5 khoảng 13 km về phía tây bắc, ở gần làng Sinnamari[15][20].
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă â The R-7 family of launchers - Russianspaceweb
- ^ a ă â b c d đ "Soyuz" - series launch vehicles – TsSKB Progress
- ^ a ă R-7 ICBM – Encyclopedia Astronautica
- ^ a ă â b c d ESA Permanent Mission in Russia - Soyuz launch vehicle - ESA
- ^ a ă â b c d đ e ê g h Soyuz launch vehicle Summary - Bookrags
- ^ The Soyuz launcher - CNES
- ^ Soyuz Launch Vehicle Space Launches Stage Satellites
- ^ a ă Soyuz 11A511 - Encyclopedia Astronautica
- ^ a ă Soyuz 11A511U - Encyclopedia Astronautica
- ^ a ă Soyuz 11A511U2 - Encyclopedia Astronautica
- ^ a ă â "Soyuz-FG" launch vehicle – TsSKB Progress
- ^ a ă â Soyuz U-Fregat - General Information
- ^ Soyuz FG - Encyclopedia Astronautica
- ^ Soyuz 11A511U Chronology and Launches
- ^ a ă ESA - Launch vehicles - Soyuz
- ^ Soyuz-2 - R-7, Soyuz-2-1A, Soyuz-2-1B, Soyuz-ST
- ^ a ă â b [ http://www.russianspaceweb.com/soyuz2_lv.html Soyuz 2 launch vehicle (14A14)] - Russianspaceweb
- ^ ATO Russia & CIS Observer - Archive - № 2 (9), June 2005 - SPACE BUSINESS - Soyuz Comes Closer to Kourou
- ^ a ă â RIA Novosti - Russia - Russia, Arianespace contract first satellite launches from equator
- ^ "Soyuz-2" launch vehicle – TsSKB Progress
- ^ a ă Soyuz 11A511U - Ikar - Encyclopedia Astronautica
- ^ Soyuz 11A511U - Fregat - Encyclopedia Astronautica
- ^ Voskhod 11A57 - Encyclopedia Astronautica
- ^ Soyuz 11A511L - Encyclopedia Astronautica
- ^ Soyuz 11A511M - Encyclopedia Astronautica
- ^ "Ikar" Injection Module
- ^ a ă Soyuz launch log - Starsem
- ^ a ă Soyuz ST, the modernized Soyuz - Starsem
- ^ Soyuz ST - Arianespace
- ^ Soyuz 2-3 launch vehicle - Russianspaceweb
- ^ Soyuz 3 launch vehicle - Russianspaceweb
- ^ Onega launch vehicle - Encyclopedia Astronautica
- ^ Soyuz 11K55 - Encyclopedia Astronautica
- ^ Soyuz 11K56 - Encyclopedia Astronautica
- ^ Soyuz 11A514 - Encyclopedia Astronautica
- ^ Soyuz Launch Vehicle - Russia and Space Transportation Systems
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Các trang bên ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Russianspaceweb:
- Astronautix:
- TsSKB Progress
- Starsem:
- Arianespace
- http://mdb.cast.ru/mdb/2-2005/space/cosmodrome/
- kourou-soyuz
- http://www.space-travel.com/reports/Russian_European_Space_Agencies_To_Develop_Manned_Spaceship_999.html
- http://www.spacedaily.com/reports/Arianespace_Set_To_Commercialise_Soyuz.html
- http://www.redorbit.com/news/space/46473/russian_experts_leave_for_kourou_space_center/
- Progress web
- http://www.nasaspaceflight.com/content/?cid=4973
- http://www.deagel.com/Space-Launch-Systems/Soyuz-U_a000231004.aspx
- http://www.warandpeace.ru/en/exclusive/view/11544/
- Inauguration of the Soyuz launch facilty in French Guiana

markdown:
# Tên lửa Soyuz
**Tên lửa Soyuz** (Союз – Liên hợp; ký hiệu khác: A2, SL-4 ) là một loại [1] [thiết bị phóng tầm trung](/w/index.php?title=Thi%E1%BA%BFt_b%E1%BB%8B_ph%C3%B3ng_t%E1%BA%A7m_trung&action=edit&redlink=1)của [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)(hiện nay là [Nga](/wiki/Nga)) dùng để đưa các [vệ tinh nhân tạo](/wiki/V%E1%BB%87_tinh)cũng như [tàu vũ trụ](/wiki/Thi%E1%BA%BFt_b%E1%BB%8B_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5)lên [không gian](/wiki/Kh%C3%B4ng_gian) . Nó bắt nguồn từ [[2]](#cite_note-TsSKB_Soyuz-2) [tên lửa](/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa) [R-7](/w/index.php?title=R-7&action=edit&redlink=1), loại [tên lửa đạn đạo xuyên lục địa](/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_li%C3%AAn_l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba)đầu tiên trên [thế giới](/wiki/Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)do Liên Xô chế tạo . Đây là loại tên lửa duy nhất của Nga đang được sử dụng để đưa con người lên vũ trụ, nó đã đưa rất nhiều [[3]](#cite_note-astro_R7-3) [phi hành gia](/wiki/Nh%C3%A0_du_h%C3%A0nh_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5)thuộc nhiều quốc tịch khác nhau lên vũ trụ . Các [[4]](#cite_note-ESA_Soyuzlv-4) [khách du lịch vũ trụ](/w/index.php?title=Kh%C3%A1ch_du_l%E1%BB%8Bch_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1)cũng được đưa lên không gian trên [tàu Soyuz](/wiki/T%C3%A0u_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_Soyuz)bởi loại tên lửa này. Hiện tại, [thiết bị phóng](/w/index.php?title=Thi%E1%BA%BFt_b%E1%BB%8B_ph%C3%B3ng&action=edit&redlink=1)này là phương tiện để Nga đưa các tàu chở người [Soyuz](/wiki/Soyuz)và tàu không người lái [Tiến bộ](/wiki/T%C3%A0u_v%E1%BA%ADn_t%E1%BA%A3i_Ti%E1%BA%BFn_b%E1%BB%99)lên [trạm không gian quốc tế](/wiki/Tr%E1%BA%A1m_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) . [[5]](#cite_note-bookr-5)
Soyuz là loại
[tên lửa đẩy](/wiki/T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_%C4%91%E1%BA%A9y) kỳ cựu được sử dụng nhiều và lâu nhất trên thế giới so với các loại thiết bị phóng khác với tổng cộng hơn 1700 lần phóng kể từ khi bắt đầu được sử dụng vào năm [1966](/wiki/1966). Loại tên lửa này nổi tiếng bởi số lần phóng khổng lồ cùng độ tin cậy cao, mặc dù thiết kế đã rất cũ [[5]](#cite_note-bookr-5) . Nó được coi là xương sống cho các [6] [chương trình không gian có người lái và không người lái của Nga](/w/index.php?title=Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_kh%C3%B4ng_gian_Li%C3%AAn_X%C3%B4_-_Nga&action=edit&redlink=1)và được sản xuất bởi [trung tâm không gian Samara](/w/index.php?title=Trung_t%C3%A2m_kh%C3%B4ng_gian_Samara&action=edit&redlink=1)(TsSKB-Progress) tại [Samara](/wiki/Samara), liên bang Nga. Tên lửa Soyuz được phóng lên từ [Sân bay vũ trụ Baykonur](/wiki/S%C3%A2n_bay_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_Baykonur)ở [Kazakhstan](/wiki/Kazakhstan)và [Plesetsk](/w/index.php?title=Plesetsk&action=edit&redlink=1)ở phía tây bắc nước Nga . Bãi phóng [[7]](#cite_note-econo-7) [Kourou](/wiki/Kourou)của [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)ở [Guyana](/wiki/Guyana)(khu vực [Nam Mỹ](/wiki/Nam_M%E1%BB%B9)) thuộc [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p)cũng được xây dựng thêm để trở thành địa điểm phóng thứ ba cho tên lửa Soyuz theo một chương trình hợp tác giữa [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)và Nga trong lĩnh vực không gian.
## Mục lục
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz&action=edit§ion=1)]
Vào
[thập niên 50](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_50), dưới sự lãnh đạo của [Sergey Korolev](/wiki/Sergey_Pavlovich_Korolyov), người đứng đầu cục thiết kế OKB-1 (hiện nay là [RKK Energia](/wiki/T%E1%BA%ADp_%C4%91o%C3%A0n_t%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_Energia)), [R-7](/w/index.php?title=R-7&action=edit&redlink=1), tên lửa đạn đạo xuyên lục địa tiên của Liên Xô và thế giới đã được phát triển và chế tạo. Ban đầu, [R-7](/w/index.php?title=R-7&action=edit&redlink=1) là một tên lửa dùng trong quân sự. Sau đó, nó nhanh chóng trở nên lỗi thời cho mục đích này và bị thay thế bởi các loại tên lửa khác. Tuy nhiên với vai trò là một thiết bị phóng trong lĩnh vực không gian, nó lại rất nổi tiếng và thành công. Chính tên lửa này đã mang [Sputnik](/wiki/Sputnik), vệ tinh nhân tạo đầu tiên của loài người lên không gian vào [ngày 4 tháng 10 năm 1957](/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_4_th%C3%A1ng_10_n%C4%83m_1957&action=edit&redlink=1). [R-7](/w/index.php?title=R-7&action=edit&redlink=1) chính là nền tảng của nhiều loại thiết bị phóng khác nhau của Liên Xô trước đây và Nga hiện nay, mà nổi tiếng nhất chính là tên lửa đẩy Soyuz . [3]
Tên lửa Soyuz được phóng lên thành công lần đầu tiên vào
[ngày 28 tháng 11 năm 1966](/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_28_th%C3%A1ng_11_n%C4%83m_1966&action=edit&redlink=1). [Phiên bản](/w/index.php?title=Phi%C3%AAn_b%E1%BA%A3n&action=edit&redlink=1) đầu tiên ( [11A511](/w/index.php?title=11A511&action=edit&redlink=1)) được cải tiến từ [tên lửa Vostok](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Vostok&action=edit&redlink=1), vốn xuất phát từ tên lửa [R-7A](/w/index.php?title=R-7A&action=edit&redlink=1) (8K74) nâng cấp từ [R-7](/w/index.php?title=R-7&action=edit&redlink=1) . Phiên bản [5] [11A511](/w/index.php?title=11A511&action=edit&redlink=1)này ban đầu nằm trong [dự án Soyuz](/w/index.php?title=D%E1%BB%B1_%C3%A1n_Soyuz&action=edit&redlink=1)và được thiết kế để phóng khối phức hợp [Soyuz 7K - 9K - 11K](/w/index.php?title=Soyuz_7K_-_9K_-_11K&action=edit&redlink=1), do đó nó cũng được đặt tên là tên lửa Soyuz. Sau đó cái tên này trở nên phổ biến và thông dụng cho đến nay . Tuy nhiên theo [[8]](#cite_note-astro_sy-8) [TsSKB-Progress](/w/index.php?title=TsSKB-Progress&action=edit&redlink=1), nhà sản xuất của dòng tên lửa Soyuz, [Voskhod](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Voskhod&action=edit&redlink=1), một loại tên lửa trước đó cũng là một phiên bản của dòng tên lửa này. Theo đó thì dòng thiết bị phóng Soyuz thực sự bắt đầu đi vào hoạt động từ năm [1963](/wiki/1963) . [[2]](#cite_note-TsSKB_Soyuz-2)
Vào năm
[1973](/wiki/1973), một phiên bản đổi mới của phiên bản Soyuz ban đầu được đưa vào sử dụng gọi là [Soyuz-U](/w/index.php?title=Soyuz-U&action=edit&redlink=1) (11A511U). Phiên bản này là loại phổ biến nhất trong dòng tên lửa Soyuz và được sử dụng cho tới tận ngày nay . Vào năm [9] [1982](/wiki/1982), một loại tên lửa Soyuz cải tiến gọi là [Soyuz-U2](/w/index.php?title=Soyuz-U2&action=edit&redlink=1)(11A511U2) được đưa vào sử dụng với khả năng mang [trọng tải](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%8Dng_t%E1%BA%A3i&action=edit&redlink=1)cao hơn phiên bản [Soyuz-U](/w/index.php?title=Soyuz-U&action=edit&redlink=1)một chút. Loại tên lửa này sử dụng một loại [dầu lửa](/wiki/D%E1%BA%A7u_h%E1%BB%8Fa)tổng hợp gọi là " [Sintin](/w/index.php?title=Sintin&action=edit&redlink=1)" cho tầng thứ nhất. Tuy nhiên sự ngừng sản xuất Sintin vào năm [1996](/wiki/1996)khiến việc sử dụng [Soyuz-U2](/w/index.php?title=Soyuz-U2&action=edit&redlink=1)bị ngưng lại và được thay thế trở lại bởi [Soyuz-U](/w/index.php?title=Soyuz-U&action=edit&redlink=1) . Đầu [[10]](#cite_note-astro_syu2-10) [thập niên 80](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_80)là giai đoạn đỉnh điểm của việc sản xuất các tên lửa Soyuz với khoảng 60 chiếc được chế tạo ra mỗi năm . [[4]](#cite_note-ESA_Soyuzlv-4)
Vào đầu
[thập niên 90](/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_90), một kế hoạch được lập ra để thiết kế một loại tên lửa Soyuz mới với thêm một tầng tên lửa thứ tư gọi là [tầng đẩy Fregat](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BA%A9y_Fregat&action=edit&redlink=1). Kế hoạch đã được thông qua vào năm [1993](/wiki/1993) dưới cái tên Rus, sau này được đổi tên lại thành [Soyuz 2](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz_2&action=edit&redlink=1). Tuy nhiên sự thiếu kinh phí đã cản trở việc thực hiện kế hoạch . [5]
Vào
[tháng 7 năm 1996](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_7_n%C4%83m_1996&action=edit&redlink=1), [Starsem](/w/index.php?title=Starsem&action=edit&redlink=1), một công ty hợp tác giữa châu Âu và Nga được lập ra để cung cấp các dịch vụ phóng Soyuz thương mại. Công ty này được Nga sở hữu 50% và châu Âu sở hữu 50% . Sự thành lập của [4] [Starsem](/w/index.php?title=Starsem&action=edit&redlink=1)tạo ra một nguồn tài chính mới cho dự án nâng cấp Soyuz, đưa tới việc chế tạo ra một phiên bản Soyuz ít tham vọng hơn, [Soyuz-Fregat](/w/index.php?title=Soyuz-Fregat&action=edit&redlink=1), gồm một tên lửa [Soyuz-U](/w/index.php?title=Soyuz-U&action=edit&redlink=1)được sửa đổi một chút cộng thêm tầng phía trên [Fregat](/w/index.php?title=Fregat&action=edit&redlink=1) . Phiên bản [[5]](#cite_note-bookr-5) [Soyuz FG](/w/index.php?title=Soyuz_FG&action=edit&redlink=1)sau này cũng được sử dụng để gắn thêm tầng trên [Fregat](/w/index.php?title=Fregat&action=edit&redlink=1) . [[11]](#cite_note-TsSKB_SyFG-11) [Soyuz-Fregat](/w/index.php?title=Soyuz-Fregat&action=edit&redlink=1)được coi là một bước chuyển tiếp lên [Soyuz 2](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz_2&action=edit&redlink=1)và được phóng lên lần đầu vào năm [2000](/wiki/2000) . [[12]](#cite_note-orbi-12)
Năm
[2001](/wiki/2001), [Soyuz FG](/w/index.php?title=Soyuz_FG&action=edit&redlink=1) sửa đổi từ [Soyuz-U](/w/index.php?title=Soyuz-U&action=edit&redlink=1) ra đời. Phiên bản này có khả năng mang trọng tải tăng hơn so với [Soyuz-U](/w/index.php?title=Soyuz-U&action=edit&redlink=1) . Hiện tại, [11] [Soyuz-U](/w/index.php?title=Soyuz-U&action=edit&redlink=1)và [Soyuz FG](/w/index.php?title=Soyuz_FG&action=edit&redlink=1)là hai phiên bản của Soyuz đang được sản xuất và sử dụng cho việc phục vụ [trạm không gian quốc tế](/wiki/Tr%E1%BA%A1m_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF), các chương trình của chính phủ cũng như các mục đích thương mại . [[2]](#cite_note-TsSKB_Soyuz-2) [Soyuz-U](/w/index.php?title=Soyuz-U&action=edit&redlink=1)được dùng để phóng phiên bản [tàu vận tải không người lái](/w/index.php?title=T%C3%A0u_v%E1%BA%ADn_t%E1%BA%A3i_kh%C3%B4ng_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_l%C3%A1i&action=edit&redlink=1) [Tiến bộ M](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFn_b%E1%BB%99_M&action=edit&redlink=1), còn [Soyuz FG](/w/index.php?title=Soyuz_FG&action=edit&redlink=1)được dùng để phóng phiên bản [Tiến bộ M1](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFn_b%E1%BB%99_M1&action=edit&redlink=1)và [tàu có người lái](/w/index.php?title=T%C3%A0u_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_c%C3%B3_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_l%C3%A1i&action=edit&redlink=1) [Soyuz TMA](/wiki/Soyuz_TMA)cho [trạm không gian quốc tế](/wiki/Tr%E1%BA%A1m_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) [[1]](#cite_note-rus_soyuz-1) [[13]](#cite_note-astro_SyFG-13) . [[14]](#cite_note-astro_SyUch-14)
Trong khi đó, kế hoạch phát triển
[Soyuz 2](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz_2&action=edit&redlink=1) dự kiến được thực hiện bằng việc thay [Soyuz-Fregat](/w/index.php?title=Soyuz-Fregat&action=edit&redlink=1) bởi một phiên bản hiện đại hơn được gọi là [Soyuz ST](/w/index.php?title=Soyuz_ST&action=edit&redlink=1), theo kế hoạch được phóng vào năm 2001 . [12] [Soyuz ST](/w/index.php?title=Soyuz_ST&action=edit&redlink=1), một phiên bản của [Soyuz 2](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz_2&action=edit&redlink=1)sẽ được điều chỉnh để có thể thực hiện các vụ phóng thương mại từ bãi phóng [Kourou](/wiki/Kourou)của châu Âu [[15]](#cite_note-ESA_sy-15) . Tuy nhiên những khó khăn về tài chính buộc các nhà phát triển phải chia dự án [[16]](#cite_note-deagel-16) [Soyuz 2](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz_2&action=edit&redlink=1)ra các giai đoạn: [Soyuz-2-1a](/w/index.php?title=Soyuz-2-1a&action=edit&redlink=1)và [Soyuz-2-1b](/w/index.php?title=Soyuz-2-1b&action=edit&redlink=1). [Soyuz-2-1a](/w/index.php?title=Soyuz-2-1a&action=edit&redlink=1)được phóng thử thành công vào [tháng 11 năm 2004](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_11_n%C4%83m_2004&action=edit&redlink=1). [Soyuz 2-1b](/w/index.php?title=Soyuz_2-1b&action=edit&redlink=1)được phát triển từ [Soyuz-2-1a](/w/index.php?title=Soyuz-2-1a&action=edit&redlink=1), nó là phiên bản được nâng cấp đầy đủ. [Soyuz-2-1b](/w/index.php?title=Soyuz-2-1b&action=edit&redlink=1)được phóng thành công vào tháng [12 năm 2006](/w/index.php?title=12_n%C4%83m_2006&action=edit&redlink=1)từ [bãi phóng Baikonur](/w/index.php?title=B%C3%A3i_ph%C3%B3ng_Baikonur&action=edit&redlink=1) . [[17]](#cite_note-rus_sy2-17) [Soyuz 2](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz_2&action=edit&redlink=1)được dự kiến sẽ thay thế các dòng tên lửa Soyuz và [Molniya-M](/w/index.php?title=Molniya-M&action=edit&redlink=1)hiện nay . [[18]](#cite_note-Kosmonav-18)
Vào
[tháng 4 năm 2005](/wiki/Th%C3%A1ng_4_n%C4%83m_2005), một thỏa thuận giữa cơ quan không gian Nga [Roscosmos](/w/index.php?title=Roscosmos&action=edit&redlink=1) và [Arianespace](/w/index.php?title=Arianespace&action=edit&redlink=1) đã được ký kết tại [Matxcơva](/wiki/Moskva) về việc xây dựng các [cơ sở hạ tầng](/wiki/C%C6%A1_s%E1%BB%9F_h%E1%BA%A1_t%E1%BA%A7ng) cần thiết để phóng tên lửa [Soyuz ST](/w/index.php?title=Soyuz_ST&action=edit&redlink=1) từ [bãi phóng Kourou](/w/index.php?title=B%C3%A3i_ph%C3%B3ng_Kourou&action=edit&redlink=1), [Guiana](/wiki/Guiana) . Vị trí gần quỹ đạo của [19] [Kourou](/wiki/Kourou)sẽ giúp các tên lửa [Soyuz ST](/w/index.php?title=Soyuz_ST&action=edit&redlink=1)được phóng từ đây có thể mang trọng tải nặng hơn lên các [quỹ đạo gần Trái Đất](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o_g%E1%BA%A7n_Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1)hay [quỹ đạo địa tĩnh](/wiki/Qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%8Ba_t%C4%A9nh)so với phóng từ [Baikonur](/wiki/Baikonur)hay [Plesetsk](/w/index.php?title=Plesetsk&action=edit&redlink=1). [Soyuz ST](/w/index.php?title=Soyuz_ST&action=edit&redlink=1)theo kế hoạch sẽ bắt đầu phóng các trọng tải không chở người tại [Kourou](/wiki/Kourou)từ đầu năm [2009](/wiki/2009) . Soyuz 2 cũng được hy vọng sẽ phóng một phiên bản [[20]](#cite_note-RIAN-20) [tàu Soyuz](/wiki/T%C3%A0u_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_Soyuz)chở người mới từ [Kourou](/wiki/Kourou)vào khoảng năm [2011](/wiki/2011) . [[18]](#cite_note-Kosmonav-18)
Hiện nay, do nhu cầu của chính phủ Nga, hoạt động của
[trạm không gian quốc tế](/wiki/Tr%E1%BA%A1m_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) cũng như các đơn đặt hàng thương mại từ [Starsem](/w/index.php?title=Starsem&action=edit&redlink=1), [TsSKB-Progress](/w/index.php?title=TsSKB-Progress&action=edit&redlink=1) sản xuất trung bình khoảng 10 – 15 thiết bị phóng mỗi năm. Tuy nhiên công ty này có thể nhanh chóng tăng sản lượng xuất xưởng nếu như có yêu cầu . [4]
## Cấu tạo[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz&action=edit§ion=2)]
Được chế tạo bởi
[TsSKB Progress](/w/index.php?title=TsSKB_Progress&action=edit&redlink=1), Soyuz là một loại [phương tiện phóng hạng trung](/w/index.php?title=Ph%C6%B0%C6%A1ng_ti%E1%BB%87n_ph%C3%B3ng_h%E1%BA%A1ng_trung&action=edit&redlink=1) chỉ sử dụng một lần . Nó có thể mang trọng tải lên các [5] [quỹ đạo thấp gần Trái Đất](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o_th%E1%BA%A5p_g%E1%BA%A7n_Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1)(LEO – Low Earth Orbit), [quỹ đạo chuyển đổi địa tĩnh](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o_chuy%E1%BB%83n_%C4%91%E1%BB%95i_%C4%91%E1%BB%8Ba_t%C4%A9nh&action=edit&redlink=1)(GTO - Geostationary Transfer Orbit), [quỹ đạo địa tĩnh](/wiki/Qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%8Ba_t%C4%A9nh)(GSO - GeoStationary Orbit), quỹ đạo đồng bộ mặt trời (SSO Sun-Synchronous Orbit) và thậm chí là rời khỏi [Trái Đất](/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t)(lên [Sao Hỏa](/wiki/Sao_H%E1%BB%8Fa), [Mặt Trăng](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng)...). Để đưa trọng tải tới quỹ đạo [GTO](/wiki/GTO), [GSO](/w/index.php?title=GSO&action=edit&redlink=1)hay xa hơn, tên lửa Soyuz được gán thêm một tầng thứ tư. Tầng này sẽ hoạt động một cách độc lập trên [quỹ đạo](/wiki/Qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o) [[2]](#cite_note-TsSKB_Soyuz-2) [[12]](#cite_note-orbi-12) . [[21]](#cite_note-TsSKB_Sy2-21)
Theo thuật ngữ của Nga, Soyuz là một loại phương tiện phóng ba tầng. Nó gồm có tầng thứ nhất và tầng thứ hai tương tự như của tên lửa hai tầng
[R-7](/w/index.php?title=R-7&action=edit&redlink=1) và có thêm một tầng thứ ba ở trên . Cả 3 tầng này đều sử dụng [2] [nhiên liệu](/wiki/Nhi%C3%AAn_li%E1%BB%87u)là [dầu lửa](/wiki/D%E1%BA%A7u_h%E1%BB%8Fa)và [chất ôxi hóa](/wiki/Ch%E1%BA%A5t_%C3%B4xi_h%C3%B3a)là [ôxi lỏng](/w/index.php?title=%C3%94xi_l%E1%BB%8Fng&action=edit&redlink=1)(Riêng loại [Soyuz-U2](/w/index.php?title=Soyuz-U2&action=edit&redlink=1)sử dụng [Sintin](/w/index.php?title=Sintin&action=edit&redlink=1), một loại dầu lửa tổng hợp) [[5]](#cite_note-bookr-5) . Các [[18]](#cite_note-Kosmonav-18) [động cơ](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_c%C6%A1)dùng trong tên lửa Soyuz được thiết kế bởi [NPO Energomash](/w/index.php?title=NPO_Energomash&action=edit&redlink=1) . [[4]](#cite_note-ESA_Soyuzlv-4)
- Tầng thứ nhất - block B, V, G và D (Б, В, Г, Д)
: Phương Tây gọi là [[18]](#cite_note-Kosmonav-18) [booster](/w/index.php?title=Booster&action=edit&redlink=1), tầng này gồm 4 tên lửa đẩy hình nón dùng nhiên liệu lỏng được gán vào tầng thứ hai. Mỗi động cơ này có một [môtơ tên lửa](/w/index.php?title=M%C3%B4t%C6%A1_t%C3%AAn_l%E1%BB%ADa&action=edit&redlink=1)với 4 [buồng đốt](/w/index.php?title=Bu%E1%BB%93ng_%C4%91%E1%BB%91t&action=edit&redlink=1), 2 [buồng đốt vécnê](/w/index.php?title=Bu%E1%BB%93ng_%C4%91%E1%BB%91t_v%C3%A9cn%C3%AA&action=edit&redlink=1)và một bộ [bơm tua bin](/w/index.php?title=B%C6%A1m_tua_bin&action=edit&redlink=1). Khi phóng, các tên lửa đẩy này sẽ khởi động đầu tiên, sau đó tới động cơ của tầng thứ hai. Khi các động cơ của tầng đầu tiên ngừng hoạt động, nó sẽ tự động rơi ra khỏi tầng thứ hai. Không có một hệ thống [cơ khí](/wiki/C%C6%A1_kh%C3%AD), [điện](/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n)hay [thủy lực](/wiki/Th%E1%BB%A7y_l%E1%BB%B1c_h%E1%BB%8Dc)nào để tách rời các tên lửa đẩy này khỏi tầng thứ hai . [[5]](#cite_note-bookr-5)
- Tầng thứ hai - block A (А)
: Phương Tây gọi là tầng trung tâm (core stage). Nó có hình trụ với một môtơ ở đáy. Tầng này cũng gồm 4 buồng đốt và một bộ bơm tua bin như mỗi tên lửa của tầng thứ nhất, nhưng có tới 4 (thay vì 2) buồng đốt vécnê. Phần phía dưới của tầng này được làm thon lại để 4 tên lửa đẩy của tầng thứ nhất được gán sát với nhau [[18]](#cite_note-Kosmonav-18) . [[5]](#cite_note-bookr-5)
- Tầng thứ ba - block I (И)
: Phương Tây gọi là tầng phía trên (upper stage) hoặc tầng trung tâm thứ hai (second core stage). Nó được nối vào phía trên tầng thứ 2 và là nơi mà trọng tải của vụ phóng được đặt lên [[18]](#cite_note-Kosmonav-18) . [[5]](#cite_note-bookr-5)
Ngoài 3 tầng này ra còn có thể có thêm một tầng thứ tư được lắp thêm vào phía trên tầng thứ ba để tăng sức mang trọng tải cho tên lửa Soyuz. Hiện tại có hai loại tầng thứ tư:
- Tầng trên
[Ikar](/w/index.php?title=Ikar&action=edit&redlink=1): Được phát triển bởi chính [TsSKB Progress](/w/index.php?title=TsSKB_Progress&action=edit&redlink=1). [Ikar](/w/index.php?title=Ikar&action=edit&redlink=1)bắt nguồn từ hệ thống tạo sức đẩy của dòng [vệ tinh gián điệp](/w/index.php?title=V%E1%BB%87_tinh_gi%C3%A1n_%C4%91i%E1%BB%87p&action=edit&redlink=1) [Yantar](/w/index.php?title=V%E1%BB%87_tinh_Yantar&action=edit&redlink=1). Nó có thể khởi động lại tới 50 lần, sử dụng nhiên liệu là [UDMH](/w/index.php?title=UDMH&action=edit&redlink=1)và chất ôxi hóa là [N2O4](/w/index.php?title=N2O4&action=edit&redlink=1). Tầng này thích hợp cho việc triển khai trọng tải gồm nhiều vệ tinh. Nó được [Starsem](/w/index.php?title=Starsem&action=edit&redlink=1)sử dụng cho các cuộc phóng thương mại của mình . [[22]](#cite_note-astro_syui-22)
- Tầng trên
[Fregat](/w/index.php?title=Fregat&action=edit&redlink=1): Được phát triển bởi [NPO Lavochkin](/wiki/Lavochkin). [Fregat](/w/index.php?title=Fregat&action=edit&redlink=1)có nguồn gốc từ hệ thống tạo sức đẩy (propulsion system) của các [tàu thăm dò liên hành tinh](/w/index.php?title=T%C3%A0u_th%C4%83m_d%C3%B2_kh%C3%B4ng_gian&action=edit&redlink=1)của Lavochkin. Nó có thể khởi động lại tới 20 lần. Tương tự như [Ikar](/w/index.php?title=Ikar&action=edit&redlink=1), nó sử dụng nhiên liệu là [UDMH](/w/index.php?title=UDMH&action=edit&redlink=1)và chất ôxi hóa là [N2O4](/w/index.php?title=N2O4&action=edit&redlink=1). Tầng này cũng được sử dụng trong các vụ phóng của [Starsem](/w/index.php?title=Starsem&action=edit&redlink=1) . [[23]](#cite_note-astro_syuf-23)
## Phiên bản[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz&action=edit§ion=3)]
### Các phiên bản của Soyuz[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz&action=edit§ion=4)] [Voskhod](/wiki/Voskhod)(11A57): Bắt đầu hoạt động vào năm [1963](/wiki/1963). Loại tên lửa này được thiết kế chủ yếu để phóng [vệ tinh do thám](/w/index.php?title=V%E1%BB%87_tinh_do_th%C3%A1m&action=edit&redlink=1) [Zenit-4](/w/index.php?title=Zenit-4&action=edit&redlink=1), tuy nhiên sau đó nó cũng được sử dụng để phóng các con tàu có người lái [Voskhod](/wiki/Voskhod)và các phiên bản khác nhau của [vệ tinh Zenit](/w/index.php?title=V%E1%BB%87_tinh_Zenit&action=edit&redlink=1). Nó được phóng lần cuối cùng vào năm [1976](/wiki/1976) . Tuy không có tên Soyuz nhưng loại tên lửa này cũng được liệt vào là phiên bản đầu tiên của dòng tên lửa Soyuz [[24]](#cite_note-astro_vk-24) . [[2]](#cite_note-TsSKB_Soyuz-2) [Soyuz](/w/index.php?title=11A511&action=edit&redlink=1)(11A511): Ban đầu được thiết kế để phóng phức hợp [Soyuz 7K-9K-11K](/w/index.php?title=Soyuz_7K-9K-11K&action=edit&redlink=1)trong chương trình bay lên Mặt Trăng cũng như vệ tinh do thám [Zenit-4](/w/index.php?title=Zenit-4&action=edit&redlink=1), do đó được gọi là tên lửa Soyuz. Phiên bản này được phóng lên lần đầu tiên vào [ngày 28 tháng 11 năm 1966](/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_28_th%C3%A1ng_11_n%C4%83m_1966&action=edit&redlink=1). [11A511](/w/index.php?title=11A511&action=edit&redlink=1)đã được chuẩn hóa và sử dụng để phóng các phiên bản đầu tiên của [tàu Soyuz](/w/index.php?title=T%C3%A0u_Soyuz&action=edit&redlink=1)cho tới năm [1975](/wiki/1975) . [[8]](#cite_note-astro_sy-8) [Soyuz-L](/w/index.php?title=Soyuz-L&action=edit&redlink=1)(11A511L): Đây là phiên bản dùng để phóng thử nghiệm lên [quỹ đạo Trái Đất](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%B9_%C4%91%E1%BA%A1o_Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1) [tàu hạ cánh Mặt Trăng LK](/w/index.php?title=T%C3%A0u_h%E1%BA%A1_c%C3%A1nh_M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng_LK&action=edit&redlink=1). Nó được phóng tất cả 3 lần trong hai năm [1970](/wiki/1970)và [1971](/wiki/1971) . [[25]](#cite_note-astro_syl-25) [Soyuz-M](/w/index.php?title=Soyuz-M&action=edit&redlink=1)(11A511M): Ban đầu được thiết kế để phóng phiên bản tàu quân sự chở người [Soyuz 7K-VI](/w/index.php?title=Soyuz_7K-VI&action=edit&redlink=1). Dự án [Soyuz 7K-VI](/w/index.php?title=Soyuz_7K-VI&action=edit&redlink=1)sau đó bị hủy bỏ nhưng [Soyuz-M](/w/index.php?title=Soyuz-M&action=edit&redlink=1)vẫn được tiếp tục phát triển và sử dụng để phóng vệ tinh do thám [Zenit-4MT](/w/index.php?title=Zenit-4MT&action=edit&redlink=1)từ năm [1971](/wiki/1971)tới [1976](/wiki/1976) . [[26]](#cite_note-astro_sym-26) [Soyuz-U](/w/index.php?title=Soyuz-U&action=edit&redlink=1)(11A511U): Hiện đại hóa từ [11A511](/w/index.php?title=11A511&action=edit&redlink=1), phiên bản này đã được chuẩn hóa và trở thành loại được phóng nhiều nhất trong lịch sử. [Soyuz-U](/w/index.php?title=Soyuz-U&action=edit&redlink=1)được phóng lên lần đầu năm [1973](/wiki/1973), được sử dụng một cách rộng rãi để phóng nhiều loại trọng tải, từ các [tàu vũ trụ](/wiki/Thi%E1%BA%BFt_b%E1%BB%8B_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5)tới nhiều loại vệ tinh nhân tạo khác nhau. [Soyuz-U](/w/index.php?title=Soyuz-U&action=edit&redlink=1)vẫn đang được sử dụng cho tới hiện tại . [[9]](#cite_note-astro_syu-9) [Soyuz-U2](/w/index.php?title=Soyuz-U2&action=edit&redlink=1)(11A511U2): Sử dụng [Sintin](/w/index.php?title=Sintin&action=edit&redlink=1)làm nhiên liệu cho tầng đầu tiên. Phiên bản này bắt đầu hoạt động năm [1982](/wiki/1982)dùng để phóng các vệ tinh hay tàu có người lái cần khối lượng lớn hơn một chút so với phiên bản [Soyuz-U](/w/index.php?title=Soyuz-U&action=edit&redlink=1). Việc sử dụng [Soyuz-U2](/w/index.php?title=Soyuz-U2&action=edit&redlink=1)bị hủy bỏ năm [1996](/wiki/1996)do sự ngưng sản xuất [Sintin](/w/index.php?title=Sintin&action=edit&redlink=1)và được thay thế lại bởi [Soyuz-U](/w/index.php?title=Soyuz-U&action=edit&redlink=1) . [[10]](#cite_note-astro_syu2-10) [Soyuz FG](/w/index.php?title=Soyuz_FG&action=edit&redlink=1)(11A511FG): Được phóng lên lần đầu vào năm [2001](/wiki/2001). [Soyuz FG](/w/index.php?title=Soyuz_FG&action=edit&redlink=1)được nâng cấp từ [Soyuz-U](/w/index.php?title=Soyuz-U&action=edit&redlink=1)với khả năng mang trọng tải tăng so với [Soyuz-U](/w/index.php?title=Soyuz-U&action=edit&redlink=1). Cùng với [Soyuz-U](/w/index.php?title=Soyuz-U&action=edit&redlink=1), đây là phiên bản của tên lửa Soyuz hiện đang được sử dụng [[2]](#cite_note-TsSKB_Soyuz-2) . [[11]](#cite_note-TsSKB_SyFG-11) [Soyuz-Ikar](/w/index.php?title=Soyuz-Ikar&action=edit&redlink=1): Cấu tạo gồm một tên lửa [Soyuz-U](/w/index.php?title=Soyuz-U&action=edit&redlink=1)cùng với một tầng thứ tư [Ikar](/w/index.php?title=Ikar&action=edit&redlink=1). Cấu hình này đã được phóng 6 lần để đưa 24 [vệ tinh viễn thông](/wiki/V%E1%BB%87_tinh_th%C3%B4ng_tin) [Globalstar](/w/index.php?title=Globalstar&action=edit&redlink=1)của [Mỹ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)lên quỹ đạo (mỗi lần 4 vệ tinh) vào năm [1999](/wiki/1999) [[22]](#cite_note-astro_syui-22) [[27]](#cite_note-TsSKB_I-27) . [[28]](#cite_note-Stars_Syll-28) [Soyuz-Fregat](/w/index.php?title=Soyuz-Fregat&action=edit&redlink=1): Gồm một tên lửa [Soyuz-U](/w/index.php?title=Soyuz-U&action=edit&redlink=1)hoặc [Soyuz FG](/w/index.php?title=Soyuz_FG&action=edit&redlink=1)gắn thêm tầng thứ tư [Fregat](/w/index.php?title=Fregat&action=edit&redlink=1). Cấu hình này cho tới nay đã được phóng nhiều lần để đưa nhiều loại [vệ tinh thương mại](/w/index.php?title=V%E1%BB%87_tinh_th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1)khác nhau lên quỹ đạo từ năm [2000](/wiki/2000) [[1]](#cite_note-rus_soyuz-1) [[4]](#cite_note-ESA_Soyuzlv-4) [[5]](#cite_note-bookr-5) . [[28]](#cite_note-Stars_Syll-28) [Soyuz-2-1a](/w/index.php?title=Soyuz-2-1a&action=edit&redlink=1)(14A14): Đây là giai đoạn đầu tiên của dự án [Soyuz 2](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz_2&action=edit&redlink=1). Phiên bản này được phóng thử nghiệm lần đầu vào [tháng 11 năm 2004](/w/index.php?title=Th%C3%A1ng_11_n%C4%83m_2004&action=edit&redlink=1)và được phóng thêm hai lần vào năm [2006](/wiki/2006) . [[17]](#cite_note-rus_sy2-17) [Soyuz-2-1b](/w/index.php?title=Soyuz-2-1b&action=edit&redlink=1)(14A14): Đây là giai đoạn tiếp thao của dự án [Soyuz 2](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz_2&action=edit&redlink=1)phát triển từ [Soyuz-2-1a](/w/index.php?title=Soyuz-2-1a&action=edit&redlink=1). [Soyuz-2-1b](/w/index.php?title=Soyuz-2-1b&action=edit&redlink=1)là phiên bản được nâng cấp đầy đủ và đã được phóng lên vào [ngày 27 tháng 12 năm 2006](/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_27_th%C3%A1ng_12_n%C4%83m_2006&action=edit&redlink=1)từ [bãi phóng Baikonur](/w/index.php?title=B%C3%A3i_ph%C3%B3ng_Baikonur&action=edit&redlink=1)mang theo [vệ tinh COROT](/w/index.php?title=V%E1%BB%87_tinh_COROT&action=edit&redlink=1) . [[17]](#cite_note-rus_sy2-17)
### Các dự án[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz&action=edit§ion=5)] [Soyuz 2](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz_2&action=edit&redlink=1)(14A14): Được cải tiến để sử dụng tất cả mọi bộ phận của Nga. Nó sẽ gồm có một động cơ hoàn toàn mới cho tầng thứ 3, [hệ thống điều khiển bay](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_%C4%91i%E1%BB%81u_khi%E1%BB%83n_bay&action=edit&redlink=1)hoàn toàn [kỹ thuật số](/wiki/K%E1%BB%B9_thu%E1%BA%ADt_s%E1%BB%91)và một miếng phủ giảm ma sát ( [fairing](/w/index.php?title=Fairing&action=edit&redlink=1)) lớn hơn. Phiên bản này sẽ có sức mang trọng tải tăng thêm khoảng hơn 1000 kg so với các phiên bản hiện nay và có thể được sử dụng cho các [sứ mệnh Mặt Trăng](/w/index.php?title=S%E1%BB%A9_m%E1%BB%87nh_M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng&action=edit&redlink=1). Phiên bản này sẽ thay thế tất cả các phiên bản Soyuz hiện tại và cả loại tên lửa [Molniya-M](/w/index.php?title=Molniya-M&action=edit&redlink=1) [[17]](#cite_note-rus_sy2-17) [[18]](#cite_note-Kosmonav-18) . [[29]](#cite_note-Stars_Syst-29) [Soyuz ST](/w/index.php?title=Soyuz_ST&action=edit&redlink=1)(tiếng Nga là Soyuz-STK): Là một phiên bản của [Soyuz 2](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz_2&action=edit&redlink=1)dùng cho các vụ phóng thương mại từ [Kourou](/wiki/Kourou). [Soyuz ST](/w/index.php?title=Soyuz_ST&action=edit&redlink=1)sử dụng tấm phủ giảm ma sát (fairing) ST có kích thước lớn dựa trên loại của tên lửa [Ariane 4](/w/index.php?title=Ariane_4&action=edit&redlink=1)giúp chứa được các trọng tải có kích cỡ lớn. [Soyuz ST](/w/index.php?title=Soyuz_ST&action=edit&redlink=1)có thể được gắn thêm tầng trên [Fregat](/w/index.php?title=Fregat&action=edit&redlink=1)hoặc [Ikar](/w/index.php?title=Ikar&action=edit&redlink=1)nếu yêu cầu. Dự kiến được phóng vào năm [2009](/wiki/2009). Soyuz ST được sử dụng để phóng các trọng tải không chở người [[20]](#cite_note-RIAN-20) [[29]](#cite_note-Stars_Syst-29) . [[30]](#cite_note-arianespace-30) [Soyuz 2-3](/w/index.php?title=Soyuz_2-3&action=edit&redlink=1): Khái niệm [Soyuz 2-3](/w/index.php?title=Soyuz_2-3&action=edit&redlink=1)ra đời năm [2005](/wiki/2005), là bước trung gian giữa [Soyuz 2](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz_2&action=edit&redlink=1)và [Soyuz 3](/w/index.php?title=Soyuz_3&action=edit&redlink=1). Nó sẽ được dùng để phóng một phiên bản nhẹ của tàu [Kliper](/wiki/Kliper)và khoang chở hàng trong hệ thống tàu kéo quỹ đạo [Parom](/w/index.php?title=Parom&action=edit&redlink=1) . [[31]](#cite_note-rus_sy2-3-31) [Soyuz 3](/w/index.php?title=Soyuz_3&action=edit&redlink=1): Đây là một dự án ra đời năm [2005](/wiki/2005). [Soyuz 3](/w/index.php?title=Soyuz_3&action=edit&redlink=1)được thiết kế để phục vụ việc phóng tàu [Kliper](/wiki/Kliper)lên quỹ đạo . [[32]](#cite_note-rus_sy3-32) [Onega](/wiki/Onega): Một phiên bản cải tiến khác từ Soyuz, được đề nghị vào năm [2004](/wiki/2004)để phóng phi thuyền [Kliper](/wiki/Kliper). Nếu được cấp ngân sách đầy đủ, phiên bản đồ sộ này có thể được phóng vào năm [2010](/wiki/2010) . [[33]](#cite_note-astro_one-33)
### Các đề án bị hủy bỏ[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz&action=edit§ion=6)] [Soyuz 11K55](/w/index.php?title=Soyuz_11K55&action=edit&redlink=1): Đề xuất năm [1963](/wiki/1963). Phiên bản này được thiết kế để phóng tầng tên lửa [Soyuz B](/w/index.php?title=Soyuz_B&action=edit&redlink=1)(9K) trong phức hợp [Soyuz A-B-V](/w/index.php?title=Soyuz_A-B-V&action=edit&redlink=1)(7K-9K-11K) bay tới Mặt Trăng. Phiên bản này bị hủy bỏ cùng với [Soyuz B](/w/index.php?title=Soyuz_B&action=edit&redlink=1) . [[34]](#cite_note-astro_k55-34) [Soyuz 11K56](/w/index.php?title=Soyuz_11K56&action=edit&redlink=1): Đề xuất năm [1963](/wiki/1963)để phóng tàu chứa dầu [Soyuz V](/w/index.php?title=Soyuz_V&action=edit&redlink=1)(11K) trong phức hợp [Soyuz A-B-V](/w/index.php?title=Soyuz_A-B-V&action=edit&redlink=1). Sau đó cũng bị hủy bỏ cùng với [Soyuz V](/w/index.php?title=Soyuz_V&action=edit&redlink=1) . [[35]](#cite_note-astro_k56-35) [Soyuz 11A514](/w/index.php?title=Soyuz_11A514&action=edit&redlink=1): Đề xuất năm [1964](/wiki/1964), phiên bản này được thiết kế để phóng vệ tinh do thám quân sự [Soyuz R](/w/index.php?title=Soyuz_R&action=edit&redlink=1). Dự án này bị hủy bỏ cùng với đề án [Soyuz R](/w/index.php?title=Soyuz_R&action=edit&redlink=1)vào năm [1966](/wiki/1966) . [[36]](#cite_note-astro_a514-36)
## Bãi phóng[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz&action=edit§ion=7)]
Tên lửa Soyuz có thể được phóng từ
[Baikonur](/wiki/Baikonur), Kazakhstan và [Plesetsk](/w/index.php?title=Plesetsk&action=edit&redlink=1) ở phía bắc nước Nga. Tại [Baikonur](/wiki/Baikonur) có hai [bệ phóng](/w/index.php?title=B%E1%BB%87_ph%C3%B3ng&action=edit&redlink=1) dành cho Soyuz: phức hợp (LC – Launch Complex) số 1 và 31. Tại [Plesetsk](/w/index.php?title=Plesetsk&action=edit&redlink=1) có 3 bệ phóng dành cho Soyuz: phức hợp số 16 và 43 (trái và phải) . Trong tương lai, Soyuz còn được phóng từ [37] [Kourou](/wiki/Kourou), [Guiana](/wiki/Guiana)của Pháp, một địa điểm ở gần quỹ đạo. Bãi phóng của Soyuz ở [Kourou](/wiki/Kourou), được gọi là [ELS](/w/index.php?title=ELS&action=edit&redlink=1)(l’Ensemble de Lancement Soyouz, nằm cách địa điểm phóng của [Ariane 5](/wiki/Ariane-5)khoảng 13 km về phía tây bắc, ở gần làng [Sinnamari](/w/index.php?title=Sinnamari&action=edit&redlink=1) [[15]](#cite_note-ESA_sy-15) . [[20]](#cite_note-RIAN-20)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz&action=edit§ion=8)]
- ^
**a** **ă** **â** [The R-7 family of launchers](http://www.russianspaceweb.com/soyuz_lv.html)- Russianspaceweb
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** ["Soyuz" - series launch vehicles](http://www.samspace.ru/ENG/WEB/212.htm)– TsSKB Progress
- ^
**a** **ă** [R-7 ICBM](http://www.astronautix.com/lvfam/r7.htm)– Encyclopedia Astronautica
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** [ESA Permanent Mission in Russia - Soyuz launch vehicle](http://www.esa.int/esaMI/ESA_Permanent_Mission_in_Russia/SEMAM1X4QWD_0.html)- ESA
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** **ê** **g** **h** [Soyuz launch vehicle Summary](http://www.bookrags.com/wiki/Soyuz_launch_vehicle)- Bookrags [^](#cite_ref-CNES_6-0) [The Soyuz launcher](http://www.cnes.fr/web/4755-the-soyuz-launcher.php)- CNES [^](#cite_ref-econo_7-0) [Soyuz Launch Vehicle Space Launches Stage Satellites](http://www.economicexpert.com/a/Soyuz:launch:vehicle.htm)
- ^
**a** **ă** [Soyuz 11A511](http://www.astronautix.com/lvs/soy1a511.htm)- Encyclopedia Astronautica
- ^
**a** **ă** [Soyuz 11A511U](http://www.astronautix.com/lvs/soya511u.htm)- Encyclopedia Astronautica
- ^
**a** **ă** [Soyuz 11A511U2](http://www.astronautix.com/lvs/soy511u2.htm)- Encyclopedia Astronautica
- ^
**a** **ă** **â** ["Soyuz-FG" launch vehicle](http://www.samspace.ru/ENG/WEB/212-3.htm)– TsSKB Progress
- ^
**a** **ă** **â** [Soyuz U-Fregat - General Information](http://www.orbireport.com/Launchers/Soyuz_U-Fregat/) [^](#cite_ref-astro_SyFG_13-0) [Soyuz FG](http://www.astronautix.com/lvs/soyuzfg.htm)- Encyclopedia Astronautica [^](#cite_ref-astro_SyUch_14-0) [Soyuz 11A511U Chronology and Launches](http://www.astronautix.com/lvs/soyology.htm)
- ^
**a** **ă** [ESA - Launch vehicles - Soyuz](http://www.esa.int/esaMI/Launchers_Access_to_Space/SEM6JRS4LZE_0.html) [^](#cite_ref-deagel_16-0) [Soyuz-2 - R-7, Soyuz-2-1A, Soyuz-2-1B, Soyuz-ST](http://www.deagel.com/Space-Launch-Systems/Soyuz-2_a000231003.aspx)
- ^
**a** **ă** **â** [[](#cite_ref-rus_sy2_17-3) **b** [http://www.russianspaceweb.com/soyuz2_lv.html](http://www.russianspaceweb.com/soyuz2_lv.html)Soyuz 2 launch vehicle (14A14)] - Russianspaceweb [^](#cite_ref-ato_19-0) [ATO Russia & CIS Observer - Archive - № 2 (9), June 2005 - SPACE BUSINESS - Soyuz Comes Closer to Kourou](http://www.ato.ru/eng/cis/archive/9-2005/sb/news1/?sess_=67acfe827685a3b36bb537e0150fac07)
- ^
**a** **ă** **â** [RIA Novosti - Russia - Russia, Arianespace contract first satellite launches from equator](http://en.rian.ru/russia/20070619/67483412.html) [^](#cite_ref-TsSKB_Sy2_21-0) ["Soyuz-2" launch vehicle](http://www.samspace.ru/ENG/WEB/214.htm)– TsSKB Progress
- ^
**a** **ă** [Soyuz 11A511U - Ikar](http://www.astronautix.com/lvs/soyuikar.htm)- Encyclopedia Astronautica [^](#cite_ref-astro_syuf_23-0) [Soyuz 11A511U - Fregat](http://www.astronautix.com/lvs/soyregat.htm)- Encyclopedia Astronautica [^](#cite_ref-astro_vk_24-0) [Voskhod 11A57](http://www.astronautix.com/lvs/vos11a57.htm)- Encyclopedia Astronautica [^](#cite_ref-astro_syl_25-0) [Soyuz 11A511L](http://www.astronautix.com/lvs/soya511l.htm)- Encyclopedia Astronautica [^](#cite_ref-astro_sym_26-0) [Soyuz 11A511M](http://www.astronautix.com/lvs/soya511m.htm)- Encyclopedia Astronautica [^](#cite_ref-TsSKB_I_27-0) ["Ikar" Injection Module](http://www.samspace.ru/ENG/WEB/241.htm)
- ^
**a** **ă** [Soyuz launch log](http://www.starsem.com/soyuz/log.htm)- Starsem
- ^
**a** **ă** [Soyuz ST, the modernized Soyuz](http://www.starsem.com/soyuz/soyuzst.htm)- Starsem [^](#cite_ref-arianespace_30-0) [Soyuz ST](http://www.arianespace.com/site/launcher/launcher_soyuz_family_st.html)- Arianespace [^](#cite_ref-rus_sy2-3_31-0) [Soyuz 2-3 launch vehicle](http://www.russianspaceweb.com/soyuz2_3_lv.html)- Russianspaceweb [^](#cite_ref-rus_sy3_32-0) [Soyuz 3 launch vehicle](http://www.russianspaceweb.com/soyuz3_lv.html)- Russianspaceweb [^](#cite_ref-astro_one_33-0) [Onega launch vehicle](http://www.astronautix.com/lvs/onega.htm)- Encyclopedia Astronautica [^](#cite_ref-astro_k55_34-0) [Soyuz 11K55](http://www.astronautix.com/lvs/soy11k55.htm)- Encyclopedia Astronautica [^](#cite_ref-astro_k56_35-0) [Soyuz 11K56](http://www.astronautix.com/lvs/soy11k56.htm)- Encyclopedia Astronautica [^](#cite_ref-astro_a514_36-0) [Soyuz 11A514](http://www.astronautix.com/lvs/soy1a514.htm)- Encyclopedia Astronautica [^](#cite_ref-fas_37-0) [Soyuz Launch Vehicle - Russia and Space Transportation Systems](http://www.fas.org/spp/guide/russia/launch/soyuz.htm)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz&action=edit§ion=9)]
## Các trang bên ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Soyuz&action=edit§ion=10)]
|
|![]()
[Tên lửa Soyuz](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Soyuz_(rocket)?uselang=vi) [Russianspaceweb](http://www.russianspacweb.com): [Astronautix](http://www.astronautix.com): [TsSKB Progress](http://www.samspace.ru/ENG) [Starsem](http://www.starsem.com): [Arianespace](http://www.arianespace.com) [http://mdb.cast.ru/mdb/2-2005/space/cosmodrome/](http://mdb.cast.ru/mdb/2-2005/space/cosmodrome/) [kourou-soyuz](http://www.jamesoberg.com/0703xx-kourou-soyuz.pdf) [http://www.space-travel.com/reports/Russian_European_Space_Agencies_To_Develop_Manned_Spaceship_999.html](http://www.space-travel.com/reports/Russian_European_Space_Agencies_To_Develop_Manned_Spaceship_999.html) [http://www.spacedaily.com/reports/Arianespace_Set_To_Commercialise_Soyuz.html](http://www.spacedaily.com/reports/Arianespace_Set_To_Commercialise_Soyuz.html) [http://www.redorbit.com/news/space/46473/russian_experts_leave_for_kourou_space_center/](http://www.redorbit.com/news/space/46473/russian_experts_leave_for_kourou_space_center/) [Progress web](http://www.roscosmos.ru/video/Progress_web.pdf) [http://www.nasaspaceflight.com/content/?cid=4973](http://www.nasaspaceflight.com/content/?cid=4973) [http://www.deagel.com/Space-Launch-Systems/Soyuz-U_a000231004.aspx](http://www.deagel.com/Space-Launch-Systems/Soyuz-U_a000231004.aspx) [http://www.warandpeace.ru/en/exclusive/view/11544/](http://www.warandpeace.ru/en/exclusive/view/11544/) [Inauguration of the Soyuz launch facilty in French Guiana](http://www.cnes.fr/automne_modules_files/comm/public/r576_PR010-2007_-_Inauguration_of_the_Soyuz_launch_facilty_in_French_Guiana.pdf)

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1065 frontend miss (0)


text:
unmanageable
Từ điển mở Wiktionary
Tiếng Anh[sửa]
Tính từ[sửa]
unmanageable
- Khó trông nom, khó quản lý (công việc... ).
- Khó dạy; cứng đầu cứng cổ (trẻ con).
- Khó cầm, khó sử dụng (đồ vật, máy móc... ).
- Khó làm chủ được, không làm chủ được (tình hình... ).
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)

markdown:
# unmanageable
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Tính từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-adj-&action=edit§ion=T-1)] **unmanageable** [Khó](/wiki/kh%C3%B3) [trông nom](/wiki/tr%C3%B4ng_nom), [khó](/wiki/kh%C3%B3) [quản lý](/wiki/qu%E1%BA%A3n_l%C3%BD)(công việc... ). [Khó dạy](/wiki/kh%C3%B3_d%E1%BA%A1y); [cứng](/wiki/c%E1%BB%A9ng)đầu [cứng cổ](/wiki/c%E1%BB%A9ng_c%E1%BB%95)(trẻ con). [Khó](/wiki/kh%C3%B3) [cầm](/wiki/c%E1%BA%A7m), [khó](/wiki/kh%C3%B3) [sử dụng](/wiki/s%E1%BB%AD_d%E1%BB%A5ng)(đồ vật, máy móc... ). [Khó](/wiki/kh%C3%B3) [làm chủ](/wiki/l%C3%A0m_ch%E1%BB%A7)được, không [làm chủ](/wiki/l%C3%A0m_ch%E1%BB%A7)được (tình hình... ).
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))

X-Cache: cp1055 miss (0), cp1053 frontend miss (0)