markdown:
Cuộc Đời Thánh Tăng Ananda
Nguyên
tác: Hellmuth Hecker
Phỏng dịch: Nguyễn Điều
CHÙA PHÁP BẢO Sydney
Ấn tống năm 1995 * Phật Lịch 2539
---o0o---
MỤC LỤC
Lời ngỏ
Lời Giới Thiệu
Lời Nói Đầu
1.
Phúc duyên làm người
2.
A Nan Đa một cái tên quen thuộc
3.
Xứng đáng với vai trò hầu Phật
4.
A Nan Đa đáng gọi là kho tàng Pháp Bảo
5.
A Nan Đa đối với nữ giới
6.
A Nan Đa đối với hàng huynh đệ
7.
Những mẫu pháp đàm của A Nan Đa với Đức Phật
8.
Tiền kiếp của A Nan Đa
9.
A Nan Đa lúc Phật gần nhập Niết Bàn
10.
A Nan Đa sau khi Đức Phật viên tịch
Lời Ngỏ
Chư tăng, ni các chùa
truyền thống đến ngày mồng một, rằm âm lịch mỗi nửa tháng trong lễ lạy
thù ân đều xướng danh hiệu: “Nam mô Khải giáo A Nan Đa tôn giả”. Ngài là
vị đệ tử số một của đức Phật trong số mười vị có biệt tài xuất chúng, và
là một bậc đại thánh tăng.
Để hàng Phật
tử học hỏi, chiêm ngưỡng noi gương Ngài, Pháp Bảo cho ấn hành tác phẩm “
Cuộc Đời Thánh Tăng A Nan Đà” này 1000 cuốn, nhân dịp lễ vía đức Phật
Thích Ca nhập Niết Bàn Rằm tháng Hai âm lịch, gởi tặng quý đọc giả bốn
phương, như món quà nhỏ quí đầu năm Ất Hợi.
Xin tùy hỷ
công đức pháp thí quý đạo hữu Phật tử đã góp một phần nhỏ trong việc ấn
loát, trợ duyên tiến trình tu học tịnh hóa thân tâm, giải thoát nghiệp
chướng lầm mê.
Cầu nguyện
pháp giới chúng sanh giải trừ ác nghiệp; luôn được an lạc giải thoát tự
tại trong suối nguồn từ bi vô lượng của chư Phật, các bậc Bồ Tát Đại
nhân.
Úc Đại Lợi ngày vía Phật nhập Niết Bàn
15 tháng 2 Ất Hợi (15-3-95)
Lời Giới Thiệu
Sống ở xã hội Âu Mỹ mà
giữ được tâm niệm phục vụ văn hóa Đông Phương, là một điều tương đối ít
người Á Châu tình nguyện làm. Càng ít hơn nữa là nhận lấy công tác soạn
dịch một số kinh sách Phật Giáo, mà không cầu lợi nhuận!
Khi ‘diễn đạt’, dịch
giả đã phải tự sống bằng hai con người khác nhau: Con người thứ nhất là
‘đồng hương’ của nguyên tác, để cố gắng ĐỌC và HIỂU tối đa nội dung cuốn
sách. Và con người thứ hai là ‘kẻ khác ngôn ngữ’ với nguyên tác, để diễn
đạt lại những phần hay, những nét chính, một cách trong sáng, ra Việt
ngữ, cho đồng bào mình đọc.
Những điểm đáng giới
thiệu hơn hết là ‘chỗ đứng’ của dịch phẩm trong muôn ngàn cuốn sánh Việt
ngữ. Chúng tôi muốn nói đến sự cần thiết của một bản dịch làm tài liệu,
bao giờ cũng ‘độc đáo’ hơn, nếu dịch phẩm ấy trước giờ chưa được ai thực
hiện. Và cho đến nay, trong tủ sách Phật đã chẳng có nhiều chi cho lắm!
Nếu không muốn nói dịch giả tập sách nầy là người đầu tiên đã nhận lãnh
công tác ấy!
Chúng tôi nhận thấy
trong số 12 tác phẩm (vừa dịch, vừa soạn, và vừa sáng tác) của dịch giả
ấn tống, đã có đến 6 cuốn sau đây, nói về Chư Đại Đệ Tử Phật.
- Cuộc Đời
Đức Xá Lợi Phất
- Lịch Sử Đức Mục Kiền
Liên
- Cuộc Đời Thánh A Nan
Đà
- Gương Lành Thánh Đại
Ca Diếp
- Tu Đà Cấp Cô Độc
- A Nậu Lâu Đà
Chúng tôi hân hạnh giới
thiệu dịch phẩm A Nan Đà thuộc loại THANH VĂN SỬ nầy đến chư vị Phật tử
xa gần.
Sa Môn THÍCH HỘ GIÁC
(Nguyên Giám đốc Phật Học Viện Pháp Quang và Giáo sư Pali
Viện Đại Học Vạn Hạnh, Sài Gòn)
LỜI
NÓI ĐẦU
Trong hàng Phật Giáo, có
nhiều vị đại tông đồ rất đáng cho hậu thế noi gương! Một trong những vị
đại tông đồ ấy là Thánh Tăng A Nan Đa một cái tên đã chiếm trọn vẹn sắc
thái phổ thông trong kinh điển đạo Phật!
Khi các hàng Phật tử Bắc
Tông cũng như Nam Tông, tại gia cũng như xuất gia bắt đầu tụng một thời
kinh, là cái tên A Nan Đa thường được họ tuyên đọc. Chẳng hạn như: ‘‘Ta
là A Nan Đa, có nghe như vầy: Một thuở nọ, đức Phật ngự tại Kỳ Viên
Tịnh Xá v.v...’’
Vì vậy, viết
về A Nan Đa là viết về một thánh tăng mà đời sống ‘‘chứa’’ nhiều Phật
Giáo nhất! A Nan Đa không những là một đại Hộ Pháp, có công lưu truyền
giáo lý của đấng Toàn Giác cho đời sau, mà ông còn là một vị A La Hán
Phật, bậc đã có vô số kiếp trước tái sinh và trau dồi phẩm hạnh, song
song với công phu độ đời của tiền thân Phật tổ Thích Ca Mâu Ni!
Đây là cuốn
sách thứ 3 trong loạt phiên dịch ra Việt ngữ, lịch sử của các đại tông
đồ đức Phật. Hai cuốn đầu là ‘‘Cuộc đời đức Xá Lợi Phất’’ và’Lịch Sử đức
Mục Kiền Liên’ đã được tái bản và ấn tống cách đây không lâu.
Riêng cuốn ‘‘Cuộc đời
Thánh Tăng Ananda’’ này dịch giả xin phép vừa dịch, vừa soạn (dựa theo
kinh điển Pali) để bổ túc một cách vừa phải những chỗ quá gọn, khó hiểu
trong nguyên bản anh ngữ của bà Khema, vì bản anh ngữ ấy vốn cũng lại
được dịch từ một tập sách tiếng Đức của học giả Hellmuth Hecker, đã biên
soạn cách nay mấy mươi năm.
Dịch giả cố
gắng làm tròn bổn phận của một Phật tử luôn luôn tôn thờ ba đức an lành
là Phật Pháp Tăng. Trình độ hiểu biết của một phật tử tại gia như chúng
tôi cho dù có được đào tạo căn bản trong các Phật học viện lớn một thời
gian đi nữa, thì bao giờ cũng còn tương đối. Nếu có điều chi sơ sót
ngưỡng mong chư vị cao tăng, học giả niệm tình bổ túc cho! Dịch giả xin
hết lòng cảm tạ!
Cuốn sách
này ra đời là nhờ sự khuyến khích phiên dịch và nhờ sự hảo tâm hùn phước
ấn tống của một số Phật tử.
Dịch giả xin
chân thành chia đều phần phước ‘‘Pháp Thí’’ này đến tất cả quý vị ấy
cũng như đến tất cả chúng sanh, nhất là đến 2 đấng sinh thành và các bậc
hữu ân, thầy tổ của dịch giả.
Nguyện cầu
cho dân tộc Việt Nam sớm thoát khỏi cảnh khổ, và chúng sinh, nhân loại
đừng oan trái lẫn nhau.
Nam Mô Bổn
Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
NGUYỄN ĐIỀU
(Paris ngày 11/8/1991)
A Nan Đa (Một kho tàng pháp bảo)
Vị đại đệ tử
được nhắc đến nhiều nhất trong những
kinh Phật là Tôn Giả A Nan Đa! Thánh
tăng này chiếm một địa vị độc đáo
trong hàng những đại tông đồ
của Phật Tổ Thích Ca!
- Và với tất
cả sự ngưỡng mộ tính cách độc đáo ấy mà
soạn giả xin cống hiến đến chư
Phật tử một sử liệu quý giá hầu làm
gương cho ngày sau, xuyên qua
những trang sách này!
S.G.
1.
PHÚC DUYÊN LÀM NGƯỜI
Phẩm vị đặc biệt của
Ananda trong hàng các đại Thanh Văn giác của đức Phật đã bắt đầu từ xa
xưa, trước khi bước vào kiếp chót.
Cũng như
đức Phật A Nan Đa đã giáng sinh từ cõi trời Đâu Xuất (Tusita) và sinh ra
cùng ngày, đầu thai vào cùng vai cấp (hiệp sĩ) trong hoàng tộc Thích Ca,
song song với đức Phật!
Hai thân phụ
của đức Phật và của Ananda vốn là anh em, nên Ananda đối với đức Thế Tôn
đương mhiên ở vàođịa vị huynh đệ (chú bác). A Nan Đa có ba anh em là
Anuruddha, Mahànàma, Pandu và một em gái Rohini.
Anuruddaha
xuất gia như Ananda, rồi nghiêm trì giới luật, phát triển trí tuệ giải
thoát, đã đắc quả A La Hán, một hạng thánh tăng cao nhất. Thánh A La
Hán còn được gọi là thánh Bất Lai, vị bậc thánh nầy, sau khi mạng chung
sẽ được giải thoát, không còn luân hồi nữa.
Tiếp theo là
Mahànàma, tuy ở ngôi cư sĩ thái tử để duy trì giòng dõi Thích Ca (Sakya),
nhưng cũng đắc quả A Na Hàm (tức quả Nhất Lai, hay quả Thánh chỉ còn
sinh lại một lần nữa, rồi được giải thoát!)
Trong khi đó
thì Pandu, người con trai còn lại trong gia đình, không thấy sử nói đến
nhiều, chỉ ghi tóm tắt rằng ông là người duy nhất sống sót của giòng họ
Thích... Khi đức Phật thọ 80 tuổi.
Riêng người
em gái duy nhất của A Nan Đa là Rohini, vì dư quả của tính ganh tị từ
tiền kiếp, đã chịu bệnh phong ở ngoài da, trầm trọng, đêm ngày khổ sở ẩn
thân trong phòng kín cho đến khi được Phật độ, chỉ rõ ấy là quả xấu của
các ác nghiệp từ đời trước. Khi được Phật khai ngộ, bà cũng thành tâm tu
hành, về sau đạt tới thánh quả Nhập Lưu Tu Đà Hoàn (Sotàpattimagga) tức
là buớc vào con đường chắc sẽ giải thoát!
Kinh truyện
chép: Rohini lúc bước vào Thánh Lưu thì tự nhiên lành bệnh, và khi mãn
tuổi thọ, chết sanh vào cỏi trời thứ 33 làm vợ của Vua Trời Đế Thích
(Sakka).
Theo
Cùla-Vagga thuộc tạng luật (Vinaya Pitaka), quyển V III Chương 1 thì A
Nan Đa được 37 tuổi, khi ông cùng Anuruddha và người anh họ Devadatta
(Đề Bà Đạt Đa) với một số thanh niên quỶ tộc Thích ca cùng bước vào đời
sống xuất gia.
Vị thầy đã
làm phép xuất gia cho A Nan Đa là Thánh A La Hán Belatthasìsa. Nhưng
Pháp Bảo của bậc đạo sư này lưu lại trong tam tạng rất ít. Chúng ta chỉ
tìm thấy vỏn vẹn có mấy câu kệ sau đây:
‘‘Như thân
phận làm trâu trong khổ cảnh...
Dù trên vai
mang nặng một chiếc cày.
Nhưng vẫn cố
tiến lên từng bước mạnh.
Thì Sa Môn
xin chớ ngại gian nguy.
Ngày với tháng chính là
tầm thước Thánh,
Do chiều cao công đức kẻ
tu trì...’’
(Thoát dịch theo
Theregathà, tôn túc kệ ngôn số 16)
Chỉ bằng sự hướng dẫn
đơn giản và sâu xa của bài Thánh kệ đó, mà A Nan Đà đã mỗi ngày một trở
nên thuần thục trong giới luật phạm hạnh. Ông là một đệ tử chuyên cần và
luôn luôn cảnh giác, nên chỉ trong mùa nhập hạ (1) đầu tiên, ông đã đạt
được quả Nhập Lưu (theo Cùla Vagga VII, 1)
(1) Mùa nhập hạ
là thời gian các hàng đệ tử xuất gia của đức Phật phải ở yên một chỗ để
nghiêm trì giới hạnh và hành thiền. Đức Phật đã chế ra sự nhập hạ này
đúng vào mùa mưa (tính theo thời tiết Ấn Độ, khoảng từ đầu tháng 7 đến
cuối tháng 9 dương lịch).Truyền thống nhập hạ này đã được ghi trong tạng
luật và được mọi tông phái Phật giáo thi hành cho đến ngày nay. (Tuy có
sự chênh lệch thời tiết mùa mưa của từng quốc gia).
Sau khi
xuất gia, một hôm A Nan Đa mách với các đồng đạo rằng: ’’Trưởng Lão
Punna Mantàliputta đã giúp cho ông tiến bộ rất nhiều trong việc tu tập.
Trưởng lão đã truyền pháp đến những tỳ khưu mới nhập môn, trong đó có
ông, bằng cách giảng giải cho họ hiểu rõ: Sự cố chấp trong cái Tôi chỉ
sinh ra xuyên qua hai trợ nhân là danh và sắc (tư duy và hình tướng),
tức là xuyên qua hình thức và cảm nghĩ. Nói cách khác là xưyên qua trình
độ của tư duy và tình trạng của sắc thái!
Để cho dễ hiểu hơn,
trưởng lão Punna nêu lên một thí dụ: ‘‘ Nếu một người muốn biết mặt mũi
của mình ra sao, hay muốn nhìn thấy hình dạng của chính họ như thế nào,
thì họ phải soi mặt vào gương, hay trong hồ nước phẳng, lặng...! Tương
tự như thế, khi năm uẩn (hay còn gọi là ngũ uẩn (1) tạo thành một con
người thì nó chỉ để lộ bộ mặt chấp ngã của nó xuyên qua hình tướng và tư
duy, tức là DANH và SẮC mà thôi!...’
(1) Ngũ uẩn:
Sắc-uẩn, Thọ-uẩn, Tưởng-uẩn, Hành-uẩn và Thức-uẩn. Năm uẩn nầy còn được
gọi chung là Danh và Sắc, Sắc gồm hai uẩn đầu (sắc, thọ). Danh gồm ba
uẩn sau (Tưởng, Hành và Thức!)
Hể sáu căn (hay còn gọi
là lục căn), tức Nhãn-căn, Nhĩ-căn, Tỉ-căn, Thiệt-căn, Thân-căn, và
Ý-căn, trong một cá nhân mà còn cột chặt vào danh và sắc, tức là còn cấu
kết với hình tướng và tư duy, thì tất nhiên có cái ‘‘Tôi’’ hiện ra! -
Và khi nào sáu căn không còn được nuôi dưỡng bằng hình tướng và tư duy
nữa thì khi ấy cái ‘‘Tôi’’ mới biến mất (theo Samyutta Nikàya 22, 83 =
Tạp A-Hàm số 22, 83)
A Nan Đa
suy gẫm về sự so sánh nầy một cách lập lại nhiều lần và càng lúc càng
sâu sắc hơn, cho đến khi ông giác ngộ được Khổ đế (dukkhàriyasacca), lẽ
vô thường (aniccà) và lý vô ngã (anattà). Rồi ông không còn để cho nội
tâm của mình bị ‘‘nuôi dưỡng’’ bằng năm uẩn (hay DANH và SẮC) ấy nữa, để
ông bắt đàu gặt hái quả của đời sống Phạm Hạnh, trước tiên là phẩm Nhập
Lưu Tu Đà Hườn!
Từ đó A Nan Đa luôn luôn
tri túc và an tịnh với đời sống Sa Môn. Ông nhận rõ cái an lạc của hạnh
chối bỏ (ám chỉ sự đạm bạc trong đời sống xuất gia!), và mạnh tiến trên
thánh đạo, ví như một kẻ đang lênh đênh giữa biển cả, sung sướng tìm
dược hướng vào bờ chỉ nương vào cái phao duy nhất là đức tính cảnh giác
hay biết mình!
(Theo kinh Thập Độ Ba La
Mật = Dasapàramitàsutta, thì dòng suối luân hồi chỉ bị chận lại bằng ba
cái bờ, là bờ kia, bờ trên và bờ cao thượng. Các hàng xuất gia hay tại
gia, mà đắc được hạnh tri túc, cắt cụt được lòng tham, tức là thấy được
BỜ-KIA vậy!)
Vào những năm đầu của
đời sống Sa môn, A Nan Đa đã dành hết thì giờ vào việc thanh tịnh nội
tâm. Ông đã hóa mình rất dễ dàng vào cộng đồng tăng lữ, rồi ông dần dần
phát triển sức mạnh tinh thần một cách nổi bật. Khi đức Thế Tôn và A Nan
Đa cả hai được 55 tuổi, một hôm Phật cho triệu tập tăng chúng, và dạy
rằng:
‘‘- Trong 20 năm trường
hướng dẫn cộng đồng phạm hạnh, Như Lai đã được nhiều đệ tử thay phiên
thân cận, nhưng chưa có một môn đồ nào tình nguyện trọn đời hầu Phật một
cách dứt khoát! Như Lai tự biết mình sẽ có một đệ tử như thế! Và giờ
đây Như Lai đã 55 tuổi, xác thân nầy như cổ xe đang bước vào giai đoạn
hư hại, Như Lai cảm thấy cần nói ra để vị đệ tử hầu cận ấy tự động xuất
hiện!...’
Ðức Phật vừa
dứt lời thì lập tức tất cả những đệ tử nhiều hạnh kiểm nhất liền tình
nguyện được hầu Phật.
Nhưng đức
Thế-Tôn đã hiền hòa từ chối, rồi Ngài yên lặng...
Cử chỉ ấy
của Ðức Phật biểu lộ một ý nghĩa đặc biệt. Toàn thể những đệ tử có mặt
liền nghĩ ngay đến A Nan Ða, lúc đó đang ngồi ở một chỗ khiêm nhượng,
phía sau cả hàng trưởng-lão, và ông là người duy nhất chưa xung phong
xin hầu Phật! Rồi họ đồng hướng về A Nan Ða, yêu cầu ông bước lên phía
trước.
Do hạnh
duyên chín mùi, qui tụ từ nhiều tiền kiếp, A Nan Ða là người duy nhất sẽ
đóng vai trò vị tông đồ hầu cận Phật. Nhưng có một số phàm tăng, chưa
đạt được huệ thanh tịnh, tỏ ra ngạc nhiên đặt câu hỏi ‘‘ Tại sao A Nan
Ða không có mặt trong số những đệ tử đầu tiên xung phong hầu hạ Phật?!’’
A Nan Ða lễ
phép trả lời:
‘‘Ðức tin
của tôi vốn trao trọn vào sự sáng suốt hoàn toàn của Ðấng Toàn Giác. Tôi
muốn được chiêm ngưỡng ý Phật từ bi biểu lộ! – Dù trong thâm tâm tôi
vốn tình nguyện đảm nhận trách nhiệm ấy từ lâu, vì một người trong giòng
họ Thích ca đóng vai hầu hạ vị Giáo chủ Phật Giáo, sẽ tránh cho người
đời thuộc các giai cấp khác, bất mãn đức Phật. Nhưng tôi không dám sỗ
sàng như thế, bởi Ðức Thế Tôn là bậc thấu rõ mọi nhân duyên. Chỉ có Ngài
tự chọn lựa viên đệ tử hầu cận là chắc chắn nhất, và Ngài đã biểu lộ...!
Ðức Phật chờ
cho A Nan Ða thốt xong, liền tuyên bố’’
‘‘A Nan Ða
chính là vị đệ tử hầu Phật mà Như Lai định chọn lựa! Và kể từ nay:
ngoài việc phục dịch Như Lai ra, ông còn là một trong những người đại
diện Như Lai đễ ban bố giáo-lệnh!...’
A Nan Ða
khi nghe đức Thế Tôn xác định địa vị của ông như thế, thay vì hãnh diện
mình được Phật nâng lên hàng đại đệ tử, A Nan Ða đã khiêm tốn yêu cầu
đấng Giảo Thoát chấp thuận cho ông tám điều kiện sau đây:
- Thứ nhất đức Thế
Tôn đừng ưu tiên tặng y phục cho A Nan Ða.
- Thứ hai đức
Bổn Sư đừng khất thực cho ông ăn.
- Thứ ba đức
Bổn Sư đừng dành tịnh xá tốt cho ông ở.
- Thứ tư khi
có thí chủ mời, đức Bổn Sư không ưu tiên cử ông tham dự những buổi trai
tăng hay cúng dường.
- Thứ năm nếu
có ai muốn thỉnh Phật thọ trai thì kẻ ấy chỉ cần nói với A Nan Ða thưa
lại và Phật sẽ chấp thuận.
- Thứ sáu khi
có người thiện tâm từ phương xa đến, muốn yết kiến đấng Như Lai, thì A
Nan Ða có đặc ân đưa họ vào hầu Phật.
- Thứ bảy nếu
A Nan Ða gặp phải thắc mắc trong Pháp Bảo thì ông được phép hỏi Phật bất
cứ lúc nào.
- Thứ tám nếu
đức Thế Tôn thuyết pháp trong lúc A Nan Ða vắng mặt, thì ông xin đúc Bổn
Sư lập lại bài Pháp ấy cho ông nghe.
Rồi ông trình bày lý do
tám điều trên như sau:
Bốn điều yêu cầu từ thứ
nhất đến thứ tư sẽ tránh cho các hạng phàm phu tục tử vị nghị rằng ‘‘A
Nan Ða tình nguyện hầu cận Phật chỉ vì lợi lộc!’’
Còn bốn điều yêu cầu
tiếp theo (từ thứ năm đến thứ tám) sẽ đánh tan sự phê-phán của người đời: “ A Nan Ða tối ngày lo hầu hạ Phật và thay thế Phật tiếp xúc với mọi
người, còn đâu thì giờ để học đạo, tu hành, phát triển hạnh giải
thóat...?!”
Ðức Phật dĩ nhiên đã
chấp thuận tám điều yêu cầu đáng khen ấy, bởi nó hoàn toàn phù hợp với
nết hạnh của một vị sa môn. Và kể từ đó, A Nan Ða luôn luôn là bạn đồng
hành, là người hầu cận và là kẻ tiếp trợ của đức Thế Tôn trong suốt hai
mươi lăm năm dài phạm hạnh. Cái khoảng 25 năm dài, mà danh thơm cũng như
các đức tính tinh tấn, nhẫn nại và bền bĩ trui rèn nội tâm của A Nan Ða,
đã không suy giảm, hao sụt, so với 18 năm đầu, khi ông còn là một sa môn
vô danh, chưa ai biết đến.
Và A Nan Ða đã tự trào
bằng những câu kệ sau đây:
‘Hai mươi lăm năm hầu
bên chân Phật,
Học lên
cao chân lý sáng như gương!
Một cuôc sống không THAM
LAM khao khát,
Diệt vô minh Pháp Phật
diệu vô lường!’
(Phỏng dịch theo
Theragàtha v.1039 = Tôn túc kệ ngôn số 1039)
Rồi
trong 2 đoạn kế của bài kệ nầy, A Nan Ða cũng dùng một mạch văn tương
tự, để diễn tả sự an tịnh vô song của một bậc sa môn đã diệt được lòng
SÂN HẬN và SI MÊ!
Quý vị đọc giã có thể
đọc lại bốn câu thơ trên, chỉ thay thế bốn chữ ‘‘ THAM LAM, KHAO KHÁT’’
bằng bốn chữ ‘‘GIẬN HỜN, HUNG ÁC’’, hoặc thay thế 4 chữ ấy bằng 4 chữ
‘‘SI MÊ, LẦM LẠC’’ thì quý vị sẽ có ngay 2 bài kệ tiếp theo như sau:
‘‘Hai mươi lăm năm hầu
bên chân Phật,
Học lên
cao chân lý sáng như gương!
Một cuôc sống không GIẬN
HỜN, hung ác...
Diệt vô minh Pháp Phật
diệu vô lường!’’
và
‘‘Hai mươi lăm năm hầu
bên chân Phật,
Học lên
cao chân lý sáng như gương!
Một cuôc sống không SI
MÊ, lầm lạc,
Diệt vô minh Pháp Phật
diệu vô lường!’’
Ý chính
của bài kệ trên đây cũng như những bài kệ tiếp theo trong Tôn túc kinh
(Theragàtha) là A Nan Ða đã ca ngợi hạnh phúc của bất cứ ai noi gương
Phật mà dứt được tham lam sân hận và si mê!
Mặt khác, ‘‘hai mươi lăm
năm’’ được nêu trong kệ ngôn vừa nhắc, chỉ diễn tả cái an lạc duy nhất
trong thời gian ông hầu hạ Ðức Phật, chứ không phải ám chỉ phẩm cách của
một đời ông làm sa môn.
Trong suốt 25 năm ấy,
tuy ông vẫn còn phàm tính! – Nói theo kinh điển: ông là người cần học: Sekha (1), nhưng Ananda đã có nhiều lần tâm tư được lìa khỏi tham lam
và sân hận, nên ông đã tế nhị thốt lên rằng: ‘‘ Dù chưa đắc quả giải
thoát, kẻ nào được hầu hạ một vị Phật, kẻ ấy cũng không bị Khổ nảo vì
tham lam và sân hận!’’
Chú ý: Một bậc Tu ñà
Hườn là bậc còn nhiều phàm tính. Bậc này chỉ diệt trừ được ngã chấp,
hoài nghi và mê tín mà thôi.
Quả thật
Ananda là người đã hưởng được quả lành của công đức hầu Phật!
Còn
những kệ ngôn liên quan đến những thiện pháp khác trong Tôn túc kinh
(Theragàthà) của A Nan Ða, mặc dù không được trích dẫn ra đây, nhưng nói
chung nội dung tất cả để ca ngợi các phẩm cách cao thượng, mà ông với tư
cách là bạn đồng hành của đức Phật lúc tại tiền, đã chứng nghiệm!
Riêng đoạn đời Ananda đã
đắc quả A La Hán, sau khi Phật Nhập Diệt ra sao, sẽ xin nóí đến trong
những phần tiếp theo.
(1): Sekhà: Cần - học,
chữ Pali: Sekhà, có nghĩa là người còn học hỏi trong bốn chân lý giải
thoát ( Tứ Diệu Ðế)! nhưng nhiều chỗ thuộc Tam Tạng kinh điển Pali thì
từ ngữ SEKHÀ ám chỉ ba bậc thánh chưa hoàn toàn giải thoát là Tu Ðà
Hườn, Tư Ðà Hàm và A Na Hàm! – Còn bậc thánh cao nhất đã được hoàn toàn
giải thoát A La Hán được Phật gọi là bậc ‘‘Hết Học’’ Asekhà. Nhiều dịch
giả Phật Giáo Việt Nam còn dịch Sekhà là Hữu Học và Asekhà là Vô Học!
Soạn giả xin mạn phép chưa vào đây để quý vị tiện nghiên cứu!
2. A NAN ÐA, MỘT CÁI
TÊN QUEN THUỘC
Tên Thánh A Nan Ða
thường được tuyên tụng trong phẩm mở đầu những kinh điển Phật giáo là
một điều mà các hàng Phật tử ai cũng biết! Chẳng hạng như “ Ta là A Nan
Ðà có nghe như vầy: Một thuở nọ, đức Thế Tôn ngự tại v.v...”
Khi đức Phật
còn sinh tiền, Ngài đã chính thức nhìn nhận phẩm vị thay mặt Ngài một
cách xứng đáng, của A Nan Ða, bằng cách cho phép ông đi thuyết pháp ở
chỗ nầy, hay đến nói đạo ở chỗ kia, với những đề tài mà Phật đã dặn
trước.
Do đó, sau
khi Ðức Phật Viên Tịch, các tông đồ chưa Nhập Diệt vẫn xem những điều A
Nan Ða thuật lại như Kim Ngôn của Ðức Phật.
Tuy cũng có
một số các đại Tông đồ khác được đức Phật cho phép làm đại diện thuyết
pháp, tiêu biểu nhất là Xá Lợi Phất (Sàriputta) và Mục Kiền Liên
(Moggallàna), (Xin xem 2 cuốn “Cuộc đời Xá Lợi Phất” và “Lịch Sử đức Mục
Kiền Liên”! – Cùng một dịch giả) (Theo Anguttaranikàya X 115 = Tăng Nhất
A Hàm số X 115) nhưng A Nan Ða là người được thừa hưởng Phật Pháp nhiều
nhất, và ông đã có khả năng thuật lại hầu hết những bài Pháp dài nhất
của đức Phật. Trong khi đó thì các vị đại Tông Ðồ kia, thường chỉ thay
thế Phật, diển giảng lại những bài Pháp ngắn hay trung bình!
Và bên cạnh
cái phẩm vị tương đương với những đại Tông Ðồ cở Xá Lợi Phất hay Mục
Kiền Liên ấy, A Nan Ða còn là một đệ tử ưu tú, có nhiều phúc hạnh giống
đức Phật Thích Ca nhất! Chính đức Phật lúc sinh tiền, trong nhiều trường
hợp, cũng đã đề cao A Nan Ða như vậy!
Chẳng hạn
như Phật từng nói trước các hàng Tăng chúng rằng:”Quốc Vương Pasenadi,
sau khi được nghe pháp của A Nan Ða đã trở thành vị vua anh minh, thiện
tri thức, như ông được chính Như Lai cảm hóa vậy! ( Theo Majjhimanikayà
88: Trung A Hàm số 88).
Chỗ khác,
Phật cũng nói:”Khi tất cả các hàng quí tộc, Bà La Môn, thường dân và
đạo sĩ vui sướng vì được yết kiến một vị Chuyển Luân Thánh Vương như thế
nào, thì chư sa môn, tỳ khưu, tỳ khưu ni, thiện nam và tín nữ cũng tràn
ngập hân hoan, khi nhìn thấy A Nan Ða như thế ấy!”.
Hoặc một
đoạn khác Phật nói:”Khi các hàng Phật tử nói trên đến thăm, họ chỉ cần
nhìn thấy dung mạo của A Nan Ða là đủ rồi. Nếu A Nan Ða rảnh tay thuyết
Pháp cho họ nghe thì càng hay, còn giả sử ông bận rộn, không chào hỏi họ
một tiếng, họ cũng hoàn toàn hoan hỉ, không bao giờ phiền trách! Ấy
chính là cái phúc hạnh của một bậc sắp bước vào ngưỡng cửa Giải Thoát!
“(Theo Digha Nikàya 16: Trường A Hàm số 16).
Ngày kia,
nhân một cư sĩ hỏi đức Bổn-Sư “làm thế nào để một Phật tử, sau khi cúng
dường đứng đắn Phật Bảo và Tăng Bảo, có thể cúng dường xứng đáng Pháp
Bảo?!” thì một lần nữa Ðức Phật đã nhắc đến A Nan Ða trong câu trả lời:
“Nầy cư sĩ tại gia! Nếu
con muốn cúng dường Pháp Bảo, hãy đến cúng dường A Nan Ða, vì ông là
người gìn giữ kho tàng Pháp Bảo!”
Tức thì vị
cư sĩ ấy liền mời A Nan Ða về nhà trai tăng và cúng dường đến ông một lá
Y rất quí giá.
Lá Y ấy về
sau A Nan Ða đem về dâng lại cho Trưởng Lão Xá Lợi Phất (Sàrìputta) vì
ông nghĩ rằng: “ chính đại huynh Xá Lợi Phất mới là người thông hiểu các
Pháp!”
Nhưng một cách tương tự,
đến phiên Trưởng Lão Xá Lợi Phất cũng nghĩ rằng:”Chính đức Phật mới là
nguyên nhân của kho tàng Pháp Bảo! “. Rồi Xá Lợi Phất lại đem lá Y quí
báu ấy dâng đến đức Thế Tôn. (Theo Jàtaka-Sutta 296 = Túc Sinh truyện số
296).
Lại một
lần khác, đức Phật đã đề cao A Nan Ða sau khi vị đại đệ tử nầy vừa trả
lời xong một câu hỏi của đức Phật, rồi đi nơi khác. Ðức Thế Tôn tuyên bố
trước một số tăng chúng:
“Nầy chư tỳ
khưu! A Nan Ða chính là người đang tiến lên những trình độ Phật giáo
cao hơn! Và ngoài ông ra, khó mà tìm được một sa môn có nhiều trí nhớ
như vậy! (Theo Anguttara Nikàya III. 78 = Tăng Nhất A Hàm số III.78)
Trong Tăng
Nhất A Hàm quyển III, đoạn 72 còn ghi rằng: có một cư sĩ ngoại đạo nghe
A Nan Ða thuyết pháp, rồi quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng. Cư sĩ ấy
khi hiểu rõ chân lý đã mừng rỡ khen ngợi: “ Thật là Thánh đạo! Thật là
chân nhân! Sa môn A Nan Ða đã không đề cao Pháp học của mình, cũng
không xuyên tạc giáo lý của kẻ khác! Ông chỉ biết ngay thẳng diễn tả
những điều chân thật, mà ý nghĩa nào dù tiềm ẩn cao xa nhất, ông cũng
không bỏ qua!”
Vua
Pasenadi, sau lần thứ hai cùng với hoàng tử Kosala, nghe A Nan Ða thuyết
pháp, đã ca ngợi:
-“ Hoàng Thân, nếu được
thấm nhuần Pháp Bảo của sa môn A Nan Ða, là đi vào chân lý cao thượng!
Vì lời lẽ của A Nan Ða là lời lẽ đáng kính đáng yêu và ôn hòa đối với
tất cả mọi người! Lời lẽ như thế không thể phát ra từ cửa miệng của một
người đi ngoài thánh đạo! “ Theo Majjhima Nikàya 90 = Trung A Hàm số
90)
Thông
thường, khi một người được quá nhiều khen ngợi, quá nhiều thiện cảm, và
quá nhiều đặc quyền như vậy, thì người sẽ phải gặp lắm chuyện ganh tị,
phàn nàn, bất mãn một cách vô cớ của một thiểu số ác tâm. Nhưng A Nan Ða
đã không gặp trường hợp ấy. Ông không có kẻ thù, cũng chẳng bị ai ngầm
ghét. Ưu điểm độc đáo nầy, thực ra đã do nhân lành từ nhiều kiếp trước.
Hay nói cách khác: “Hạnh-phúc không có kẻ thù” của A Nan Ða vốn không
chỉ trong kiếp nầy, mà còn đã do ông tạo trong nhiều kiếp trước!
A Nan Ða sở dĩ được đề
cao, vì ông biết hạ mình, dâng trọn cuộc đời cho Pháp Bảo. Rồi mọi danh
dự cũng không làm cho ông trở thành kiêu căng, ngã mạn! Ông tự nhủ rằng: Tất cả những phẩm hạnh mà ông gặt hái được là nhờ ơn đức của Phật. Bởi
thuần hậu như thế, nên tự cao, ngã mạn chẳng thể nào xuất hiện trong ông!
Và kẻ không tự cao là kẻ không có kẻ thù, rồi cũng không bị ai ganh
ghét!
Nếu một người chỉ biết
lo tu kín, tránh xa mọi tiếp xúc với xã hội bên ngoài, và không có kẻ
thù, thì ấy là đương nhiên. Chẳng hạn như trường hợp của Anuruddha, anh
ruột A Nan Ða! (Sử chép: sa môn Anuruddha, sau khi xuất gia dành cả
ngày lẫn đêm cho việc tu hành, không tiếp xúc với bất cứ một ai ngoài
đức Phật).
Nhưng A
Nan Ða là người hàng ngày phải đối xử với mọi hạng người, phải nghe,
thấy và biết đủ mọi vấn đề..., mà ông không bị ai ganh ghét, không bị kẻ
khác thù hằn, không bị xung đột trong xã hội, không bị người ta chú ý,
theo dõi... thì quả thật là điều tưởng như ông có phép lạ!
Tuy A Nan Ða chăm chỉ và
thuần hậu như vậy, nhưng thỉnh thoảng ông cũng bị đức Phật (hay những
đại Trưởng Lão) khiển trách! Sự quở trách ấy hoàn toàn khác với sự chỉ
trích thông thường, vì khi các bậc chân thật nhắc nhở là khi ông được
kích thích vào giác tâm, để cho đức hạnh cao thượng hơn được un đúc, và
từ đó, sức mạnh rèn luyện nội tâm mới được vững chắc! Ai biết quý trọng
những sự nhắc nhỡ như thế là kẻ dễ trở nên thanh tịnh, và đời sống của
họ tự nhiên được mọi người tôn sùng!
Phần nhiều các trường
hợp A Nan Ða bị Phật quở trách, đều nhằm vào cách giao tế, lễ nghi xã
hội, hoặc kỹ luật cộng đồng, hơn là ông bị quở trách vì tâm tánh không
cao thượng, hoặc vì ông chảng hiểu thông Pháp bảo.
Xin kể một vài trường
hợp như sau:
Một lần nọ đức Phật bị
bệnh rát xót trong bao tử, A Nan Ða được người mách “ cháo nếp sẽ giúp
cho Phật khỏi bệnh ấy”, ông bèn kiếm vật liệu nấu cháo cho Phật.
Ðức Thế
Tôn sau đó đã quở trách ông rằng:
“Những hàng đạo sĩ,
những hàng sa môn dùng vật liệu nấu ăn trong nơi tu hành là một điều
không thích hợp!”
Rồi Ðức Phật chế điều
luật: Một tỳ khưu, sẽ phạm tội Ưng xả đối trị, nếu tỳ khưu ấy tự nấu ăn! (Theo Mahàvagga số VI, 17, trong Tạng Luật)
Từ đó về sau, A Nan Ða
ghi nhớ điều luật ấy, và nghiêm giữ một cách tinh tấn, lòng tự nhủ rằng: “Ðiều răng của Ðức Phật là nền tảng của phạm hạnh!”
Một hôm A Nan Ða đi khất
thực quên mặc Y Tăng Già Lê, được một đồng đạo nhắc khéo “Phật đã phê
chuẩn bậc xuất gia phải luôn luôn vận đủ tam Y, khi đi vào làng xóm!”.
A Nan Ða liền vui vẻ cám ơn vị đạo hữu ấy, và phân trần rằng:”Bần tăng
chỉ quên thôi, chứ không cố ý bất tuân phép Phật!”. Rồi ông ngoan ngoãn
đi mặc Y Tăng Già Lê. Và kể từ đó, mhững phép tắc về cách vận y phục cho
trang nghiêm của một tỳ khưu khi ra khỏi tịnh xá, do đức Phật phê chuẩn,
đã được ông thi hành từng chi tiết! (Theo Mahàvagga VIII, 23 = Ðại Phẩm
Tạng Luật số VIII, 23).
Thuật lại giai thoại nầy
để cho các hàng Phật Tử, tại gia cũng như xuất gia, thấy rằng: Một bậc
có nhiều trí nhớ như A Nan Ða, bậc và kiếp chót là kiếp sẽ nhập vào
thánh lưu như A Nan Ða, mà còn có thể sơ sót vài oai nghi trong đời sống
phạm hạnh, huống chi phàm nhân như chúng ta, lại không luôn luôn cảnh
giác và biết mình!”
Bởi vậy, đức Thế Tôn đã
nhiều lần lưu ý chư tỳ khưu: “ Các con chớ coi thường các hành vi nhỏ
nhặt, nhất là những oai nghi hằng ngày của đời sống xuất gia! Bởi vì
chính những thiện hạnh nhỏ nhặt ấy sẽ là nền tảng cho mọi cố gắng tinh
thần, và thánh tâm sau nầy! Luật lệ vốn mang lại những đức hạnh hoàn
toàn. Và đức hạnh hoàn toàn sẽ đưa đến tính khiêm nhượng và trí tuệ giải
thoát!”
Trưởng
Lão Mahàkassapa (Ðại Ca Diếp) cũng từng quở trách A Nan Ða, như trong
hai trường hợp sau đây:
Trưởng Lão nói: “ A Nan
Ða là người đã hướng dẫn vở lòng các đệ tử trẻ tuổi nầy. Tại sao ông
không tập cho họ cách thu thúc lục căn, tập cho họ phương pháp chế ngự
sự ăn uống, và dạy cho họ nết tinh tấn biết mình?!”
“- Ông đã vô tình làm
hỏng tuổi trẻ và làm hư niềm tin của các tân tỳ khưu, đến độ phải bỏ
cuộc! Phải chăng A Nan Ðà, vì còn trẻ nên thiếu kinh nghiệm?!” (Khi ấy
Trưởng Lão Ðại Ca Diếp đã ngoài 80 tuổi, và A Nan Ða chỉ 50 tuổi, nên
Trưởng Lão gọi ông còn trẻ”!). (Theo Samyutta Nikàya 18.11 = Tập A Hàm
số 18.11).
Vì còn
là Phàm tăng, nên trước sự khiển trách nặng nề nầy, A Nan Ða đã vui vẻ
trả lời rằng:
“Tuy trên đầu bần tăng
đã hai thứ tóc, bần tăng vẫn hết lòng phục vụ tăng già như một thanh
niên, nên Trưởng Lão Ca Diếp cho bần Tăng là còn trẻ, thiếu kinh nghiệm?!”.
Ở đây, chúng ta có thể
hiểu rằng: A Nan Ða đã quá tin tưởng vào sự chân thành phục vụ giáo hội
của ông, và đã coi thường tính ham mê đời sống nhục dục của 30 tân đệ tử! Ông đã không biện minh được trách nhiệm không làm tròn của mình trước
sự phê phán của một vị Trưởng Lão! Chúng ta chớ quên rằng khi ấy A Nan
Ða chưa đắc quả A La Hán, nên trong ông vẫn còn ít nhiều phiền não thô
thiển ấy bất chợt bộc phát, chứ không phải do bản tánh cứng đầu cố ý
phạm thượng!
Trường
hợp quở rách thứ hai của Ðại Trưởng Lão (Mahà Kassapa) đến A Nan Ða
thuộc về một bối cảnh khác:
Số là lần nọ A Nan Ða
yêu cầu Trưởng Lão cùng đi với ông đến dạy đạo tại một nữ tu viện. Sau
một phút chần chờ, Trưởng Lão Ca Diếp đã nhận lời. Nhưng khi thuyết pháp
xong, một tỳ khưu ni ương nghạnh trong lòng còn chứa dục tình đã bình
phẩm: “Trưởng Lão Ca Diếp cứ dành nói pháp một mình, không để cho tôn
giả A Nan Ða, là kẻ đẹp trai, hiểu biết rộng, thốt ra được một lời!”. –
Tỳ khưu ni ấy còn ví dụ Trưởng Lão như người bán kim, cứ ca tụng cây kim
trước người biết chế tạo ra nó! (ám chỉ A Nan Ða).
Trên
đường về, A Nan Ða hiểu ý, bèn yêu cầu Trưởng Lão Ðại Ca Diếp tha lỗi
cho tỳ khưu ni kia. Nhưng Trưởng Lão đã quở trách rằng:
“Nầy A Nan Ða! Sao ông
không nhớ thu thú lục căn! Ông cứ để những điều khen chê ảnh hưởng đến
hạnh kiểm của mình?! (Theo Samyutta Nikàya 16.10 = Tạp A-Hàm số 16.10).
Ðiều nầy có nghĩa là
Trưởng Lão Ðại Ca Diếp đã khéo léo quở trách A Nan Ða quá sốt sắng mang
lợi ích tinh thần cho Ni giới, mà coi thường sự nguy hiểm luyến ái riêng
tư, không phải từ thân A Nan Ða, mà từ phía một người khác: (ám chỉ của
một tỳ khưu ni!). Sự quở trách nầy về sau đã giúp ích cho A Nan Ða rất
nhiều!
Dẫu sao, hai trường hợp
A Nan Ða được Trưởng Lão Ðại Ca Diếp nhắc nhở nói trên, vẫn không làm
cho những nhà nghiên cứu đời sống của các đại tông đồ đức Phật hiểu lầm.
Trái lại, xuyên qua những lần quở trách ấy, Trưởng Lão Ðại Ca Diếp đã
chứng minh được lòng từ bi của mình, cũng như A Nan Ða đã biểu lộ đức
tính luôn luôn biết phục thiện của ông. Vì cả hai vị cao đồ nầy trước
sau vốn giao hảo với nhau rất thân mật. Có thể nói họ là hai vị danh
tăng tuy khá chênh lệch tuổi tác, nhưng tương đắc nhất trong hàng thinh
văn đệ tử Phật.
Một lần
khác, A Nan Ða bị chỉ trích vì câu chuyện sau đây:
A Nan Ða hỏi Phật “ -
Tiếng nói của đức Thế Tôn vang vào vũ trụ sâu xa như thế nào?!”
Ðức Phật trả lời rằng:
“Tiếng nói của một bậc Toàn Giác thì không đo lường được, có thể nghe
thấu vào mọi cõi Ðại Thiên thế giới, có thể chạm tận tai tất cả Phạm
Thiên (1) và bao trùm Tam Giới! Tiếng nói ấy còn thấm nhuần cả đến muôn
loài vạn vật, từ kiếp sống ngắn nhất cho đến kiếp sống dài nhất, cở tuổi
thọ của mặt trời!”
(1) Brahma = Brahma Deva
- Trời Phạm Thiên, một cõi mà sự tịnh lạc tương đương với đệ Tứ Thiền
trong trình độ tâm linh của Phật giáo
A Nan Ða
nghe Phật trả lời như vậy, bèn hoan hỉ, tưởng như lời Phật lúc nào cũng
văng vẳng mọi nơi, không đâu không có âm thanh Giác Ngộ, nên ông ca
tụng:
“- Thật là may mắn cho
tôi! Thật là hữu hạnh cho tôi, được làm đệ tử hầu cận cho một bậc Toàn
Năng, Toàn Giác!”.
Tỳ Khưu
Udàyi nghe A Nan Ða tự mãn bằng những lời tán than như thế, liền phê
bình:
“ Nầy A Nan Ða! Ca ngợi
sự toàn năng của đức Bổn Sư thì có ích lợi gì cho mình! - Nếu mình
không tu hành Thánh Thiện và Toàn Giác?”.
Rồi chính từ sự chỉ
trích đó, tỳ khưu Udàyi đã bàn rộng vấn đề ra. Chẳng hạn như ông phê
bình A Nan Ða chỉ nhìn vào thân Phật rồi thỏa mãn với tha lực, không
chịu trao dồi thân khẩu ý, để tự mình được trong sạch giải thoát, được
trở thành toàn năng! Đức Phật nghe câu chuyện ấy, bèn giải oan cho A
Nan Ða như sau:
“- Nầy Udàyi! Không
phải như thế đâu! Giả sử như A Nan Ða hết tuổi thọ ngay bây giờ, và dù
chưa đắc Thánh quả cao hơn Tu Ðà Hườn, A Nan Ða vẫn sinh làm vua trời
đến bảy lần, nhờ kết quả tu sửa tâm tính từ những kiếp trước của ông,
hoặc ông sẽ sinh làm vua xứ nầy đến bảy lần, chứ không còn bị đọa xuống
bốn đường ác đạo nữa! Nầy Udàyi! Và đây là kiếp chót của A Nan Ða, để
ông được giải thoát! (Theo Anguttara Nikàya III, 80 = Tăng Nhất A hàm
số III, 80).
Đức Phật đã tiên đoán về
lịch trình tiến hoá của A Nan Ða như thế, trước mặt vị đại đệ tử hầu cận
nầy, đủ chứng minh rằng: Niềm tin của đức Bổn sư dành cho A Nan Ða quả
thật chắc chắn. Ngài cũng biết rõ rằng các lời lẽ ấy sẽ không làm cho A
Nan Ða ỷ lại hay chễnh mãng trong việc tu trì.
Vã, Phật thốt ra mấy lời
đó vốn có lý do: Thứ nhất A Nan Ða là người thường mặc cảm kém phúc
đức, và còn lâu lắm ông mới được giải thoát! Thứ hai, sự chỉ trích càng
làm mặc cảm của ông gia tăng! Thứ ba, bằng một cách gián tiếp, đức Phật
cần bênh cực A Nan Ða, để sau mỗi lần bị chỉ trích, tâm tư ông khỏi bị
lo âu, đồng thời nhân dịp nầy Phật khuyến khích A Nan Ða nên cố gắng hơn
nữa, vì Thánh Quả Giải Thoát sẽ đến với ông nội trong kiếp ấy!
Ðức Thế Tôn dành các lời
tiên đoán như thế cho những ai luôn luôn cố gắng mà vẫn sợ mình, còn bị
tiếp tục luân hồi, hơn là cho những kẻ dễ duôi và ỷ lại!
Nhưng
trong câu chuyện sau đây, đức Phật đã nhắm vào tâm thức của A Nan Ða, để
khiển trách và chế định một điều luật:
Số là lần nọ, đức Bổn Sư
ra lệnh cho A Nan Ða trông nom phân phối vải, và may y phục cho các hàng
tăng chúng. A Nan Ða đã thực hiện công việc nầy một cách tốt đẹp, nên
được đức Phật khen ngượi trước tăng chúng rằng: “A Nan Ða là người khéo
léo, ngay cả trong lãnh vực khâu vá! Một sa môn đủ đức hạnh là người
biết tự khâu vá mảnh y của mình, không để chỉ viềng bung ra, và không
bao giờ bị chỉ trích là phí phạm vật dâng cúng của các hàng thiện nam
tín nữ!”. (Theo Mahàvagga VIII 12 = Ðại Phẩm VIII 12).
Sau đó một thời gian,
khi Ðức Phật và chư đệ tử ngụ gần thủ đô Ca Tỳ La Vệ. Một hôm đức Bổn Sư
thấy trong tịnh xá có rất nhiều tọa cụ, bền hỏi A Nan Ða, phải chăng nơi
ấy đang có đông tỳ khưu hội họp.
A Nan Ða
liền xác nhận, và ông còn trình rõ với đức Thế Tôn rằng:
- Bạch đức Bổn Sư! Vừa
rồi tăng đã cùng nhau vá y! đức Bổn
Sư đã chẳng khen ngợi:
“ Một sa môn xứng đáng là người biết bảo trì lấy lá Y của mình, tránh
phí phạm vãi của đàn na tín thí?” - Nên đệ tử đã tổ chức một buổi vá Y
hội để có thể chỉ cho các đồng đạo phương pháp khâu vá!”
Rồi A
Nan Ða thuật lại sự sinh họat cùng nhau khâu y vui vẻ như thế nào cho
đức Phật nghe. Ông đâu biết rằng: Mỗi lần họp nhau khâu Y như người thế
tục đó, sự tinh tấn tu trì của các hàng tỳ khưu đã giảm xuống rất nhiều,
vì cái tính ngồi chung làm việc thì sinh ra nói chuyện nhảm nhí!
Do đó
đức Phật đã chế ra điều răn, chấm dứt tật xấu cho các hàng tăng lữ, hội
họp làm việc chung giống như người thế tục, như sau:
“- Một tỳ khưu, đáng bị
chỉ trích, là người ưa thích các cuộc hội họp như ngoài đời, hoặc sung
sướng khi được tụm năm, tụm bảy, để vừa làm việc, vừa nói chuyện! Hạng
tỳ khưu như thế sẽ không thế nào tìm thấy sự bình an trong hạnh xuất
gia, không thể nào nhận ra đức thanh tịnh trong sự sống đơn độc, không
thể nào trở nên an nhàn trong nơi yên lặng, và không thể nào thực hiện
thiện hạnh tỉnh thức biết mình!”
“- Kẻ nào ham thích
trong các cuộc tụ họp phù phiếm, người ấy sẽ không tìm ra sự an lạc chân
chánh, vì trạng thái an lạc chân chánh chỉ phát sanh, khi tách rời khỏi
mọi tính ham thích tụ tập! - Ngay cả những người đã an trú trong thiền
định, mà khi bị “tính thỏa thích trong tụ họp” lôi kéo, kẻ ấy về sau
cũng sẽ bị chi phối, không thể hoàn toàn điều khiển tâm an trụ được!”
- Còn giả sử thiền pháp
đắc được của họ, có tồn tại trong một thời gian, thì ấy chỉ là sự vận
dụng để biểu dương chứ không phải là chính quả an trụ trong thiền định!
Cho nên những người hành thiền chung một chỗ (ý nói chung một tịnh cốc
hay một tịnh xá) thường sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong việc đạt đến
thánh quả giải thoát, vì tu thiền chung loại ấy là tu thiền còn tùy
thuộc vaò những điều kiện thế gian, nhất là điều kiện phải có người tu
thiền chung với mình!
Bởi thế,
đức Phật, sau khi giảng giải về sự tai hại của tính thích tụ họp, Ngài
bèn kết luận:
“- Không có một hình
thức ham thích hội họp nào mà không gây ra khổ não (dukkha)! (-Dukkha
ám chỉ tất cả các trạng thái bất toại nguyện từ thô kệch đến vi tế!).
Bởi vì xuyên qua luật vô thường ( anicca): Hễ có hợp thì phải có tan.
Nếu “Hợp” làm cho sung sướng, thì “Tan” (chia tay) sẽ làm cho phiền não!. Ðối với sự chia tay trong một thời gian ngắn, vì phiền não rất vi tế,
khó nhận thấy, nên người ta coi thường. Nhưng đối với những sự chia tay
lâu dài, hay chia tay vĩnh viễn, phiền não chính là sự thống khổ, có thể
làm cho những phần tử chia tay rủi hết tuổi thọ rơi vào trong bốn đường
ác đạo! Thậm chí tới cõi trời cao nất là cõi Phạm Thiên mà sự chia tay
cũng làm cho các hàng Thiên chúng ở cõi nầy buồn bã, mất hết hào quang!).
-Vô
thường là một trong ba nguyên tắc bất di bất dịch của Pháp Lý nhà Phật
vậy!
Sau đó,
đức Bổn Sư còn chỉ rõ một phương pháp thực tiễn, mà Ngài chỉ dành để
hướng dẫn A Nan Ða! Phật dạy ông rằng:
“- Vì bổn phận phải hầu
Phật và phải tiếp xúc với đủ mọi hạng người (ý nói có hợp có tan!), nên
ông cần luôn luôn thực hành chi thứ 7 của Bát Chánh Ðạo là Chánh Niệm.
Lấy nó làm căn bản để phát triển 7 chi còn lại là Chánh Kiến, Chánh Tư
Duy, Chánh Ngữ, Chánh Nghiệp, Chánh Mạng, Chánh Tinh Tấn và Chánh Ðịnh!”
Ðức Phật dùng lời dạy
nầy, bởi vì A Nan Ða có bẩm tính trụ tâm rất nhanh, và mặc dù ông chưa
nhập cao vào thánh giới, nhưng bản chất định tâm tự nhiên, cộng với sự
thấm nhuần Pháp Bảo của ông, đã khiến ông phát ra một số hành vi cử chỉ,
giống như một bậc thánh.
Ðức Phật
cũng biết rằng: Ðối với A Nan Ða, ngài chỉ cần nêu lên những pháp kích
thích là A Nan Ða có thể bước vào Chánh Ðịnh. Do đó, mấy lời dạy có liên
quan đến Bát Chánh Ðạo nói trên, chính là để hướng dẫn ông, áp dụng Pháp
Bảo nào thích hợp nhất, từ đó ông có thể hành trì tròn đủ Bác Chánh Ðạo,
mà không có một pháp nào làm cho ông cố chấp!
Ðối với những người tầm
thường thì Chánh Kiến là bước đầu, là căn bản của Bác Chánh Ðạo! Rồi khi
thân khẩu ý được thuần thục xuyên qua Chánh Tư Duy, Chánh Ngữ, Chánh
Nghiệp, Chánh Mạng, Chánh Tinh Tấn, họ mới bắt đầu sử dụng CHÁNH NIỆM để
giữ vững con tâm bước vào Chánh Ðịnh, mà không thể trở thành cố chấp,
khi đạt đến bậc thiền!
Nhưng
đối với A Nan Ða, một người có trí nhớ phi thường, một người có bộ óc
chứa nỗi hầu hết tám mươi bốn ngàn Pháp môn của đức Phật, thì Chánh Niệm
là cánh cửa mở đầu, hễ ông bước vào (thuần thục) là ông có thể đắc được
các Pháp Phá Chấp, vượt lên trên tất cả mọi khái niệm, mọi hình thức hay
danh xưng, mọi phẩm cách hay lằn mức tận cùng!
Ngoài
ra, đức Phật còn kích thích tính từ bi quảng đại của A Nan Ða, nhất là
lòng từ ái đối với đức Bổn Sư, và Ngài xác nhận rằng:
“Lòng từ ái ấy không
phải chỉ phát hiện với điều kiện A Nan Ða trở thành đệ tử hầu cận của
Phật!”
Chúng ta có thể nhận
thấy ở đây rằng, đức Bổn Sư đã đặc biệt hướng dẫn A Nan Ða, bước vào
Thánh Ðạo, bằng hai phương diện Công Pháp và Biệt Pháp, hầu giúp ông ta
chặt đứt mọi ràng buộc thế-gian, dứt khoát một lần sau cùng.
Do đó,
khi kết luận, Ðức Phật đã nhắc lại mối quan hệ giữa Ngài và ông (tức
Biệt Pháp hay Biệt Nghiệp!) để củng cố niệm lực của ông như sau:
Nầy A Nan Ða! Ðã từ
nhiều kiếp quá khứ và ngay cả bây giờ, giữa ông và Như Lai chỉ có một
tình bạn, tình thân thuộc và tình thầy trò, chứ không bao giờ có ác
nghiệp hiềm thù hay ghét bỏ! Mối quan hệ vô lượng ấy đã làm cho chúng ta
hưởng được phúc lành trong vô số kiếp xưa thì kiếp chót phẩm hạnh giải
thoát của ông, không thể nào tách rời đạo quả tuyệt đối của Như Lai
được!
“ Nầy A Nan Ða! Nếu ví
Như Lai là người thợ gốm và ông là tác phẩm, thì người thợ gốm ấy (ám
chỉ đức Phật) đang hoàn toàn thỏa mãn vì đã đem hết khả năng của mình để
nắn ra một tác phẩm vừa ý nhất (ý nói đức Phật không xem A Nan Ða như
một đệ tử mà thánh tâm chưa được vững chắc!)
Và bằng
những lời giáo huấn, khuyến khích và “xác nhận đạo quả sẽ đến” như thế,
đức Phật đã cũng cố niềm tin và niệm lực của A Nan Ða, cho đến phút
chót, trước khi Ngài nhập Niết Bàn!
Giai
thoại về tiền kiếp sau đây sẽ làm cho chúng ta nhận thức mối quan hệ
giữa đức Phật và A Nan Ða một cách sâu sắc hơn:
Ðó là
câu chuyện số 40 trong Túc-Sinh truyện:
Khi ấy
tiền thân A Nan Ða làm vua, đã lìa bỏ ngôi báu, để cùng với đức Bồ Tát
(tiền thân Phật) xuất gia sống đời sống đạo sĩ. Giống như Thái tử Sĩ Ðạt
Ta đã làm trong kiếp chót ở vườn Lộc Dã, trước khi thành Phật vậy!
Một hôm đức Bồ Tát biết
rằng bạn mình (tức tiền thân A Nan Ða), vì gặp rất nhiều khó khăn trong
việc tìm kiếm thực phẩm, đã để dành muối nêm thức ăn. Một hành động trái
ngược với luật tu trì của các hàng đạo sĩ.
Ðức Bồ
Tát liền khiển trách rằng:
“Nầy bạn! Bạn đã can
đảm buông bỏ cả ngôi báu, buông bỏ tất cả sự giàu sang của một vương
quốc, tại sao bây giờ bạn lại bắt đầu để dành từng hạt muối?!”
Lời chỉ
trích nầy đã làn cho tiền thân A Nan Ða buồn lòng. Ông trả lời rằng:
“Nầy đạo hữu! Những lời
phê bình của đạo hữu đã làm cho tôi khổ tâm rất nhiều. Các lời chỉ trích
ấy khiến tôi cảm thấy chua chát, buồn phiền chẳng khác nào bị ai đâm
chém bằng một lưỡi dao cùn!? (ý nói dao cùn chém, thì nạn nhân trước
khi chết bị đau đớn rất nhiều. Còn dùng dao bén để chém thì nạn nhân
chết tức khắc, sự đau khổ cũng theo đó biến mất).
Nhưng
đức Bồ Tát (tiền thân Phật) vội thẳng thắn trả lời:
‘Nầy đạo sĩ! Giữa những
người bạn chân thành, lời nói ngay thật, không cần dè dặt, vị nễ, như
một người thợ gốm cẩn thận trước những chiếc bình chưa đuợc nung chín!
Người bạn tốt là người có thể thốt ra lời phê bình bất cứ lúc nào. Vì
chỉ nhờ những lời khê bình xây dựng cùng những câu khuyến khích liên tục
như thế, mà một kẻ sống đời sống phạm hạnh, mới rèn luyện được một thánh
tâm vững chắc. Ví như chất đất sét trắng tinh, được uốn nắn và nung nấu
trở thành những đồ sứ thượng hạng!”
Sau đó, đạo sĩ tiền thân
A Nan Ða đã xin lỗi đức Bồ Tát (tiền thân Phật) và yêu cầu Ngài, vì lòng
từ bi, hãy tiếp tục hướng dẫn ông ta.
Thuở bấy
giờ, những công phu tu luyện, được so sánh với sự gạn lọc đất sét tinh
khiết, rồi nắn đúc thành những đồ sứ trang trọng tốt nhất, đã được xã
hội thông dụng nên rất thích hợp để so sánh cái tính đa cảm, hay dễ giận
của con người với cái tính dễ hư của những bình sứ mỏng manh chưa được
nung chín!
Một người thợ gốm bao
giờ cũng nâng niu những chiếc bình đất tinh vừa nắn xong, còn ướt, chưa
khô, một cách e dè, thận trọng, vì sợ làm vỡ. Rồi sau khi đã nung qua
lửa thứ nhất, họ lại cẩn thận tìm đi, tìm lại, những vết nhăn hay những
lằn nứt, trước khi cho vào lò, nung chín lần sau cùng. Người thợ gốm
rành nghề còn biết thử những tác phẩm của mình, khi ra lò bằng cách gõ
nhiều lần để nghe tìm ra những “tì vết” trong âm thanh. Khi âm thanh
ngân vang, trong, đều, và luôn luôn giống nhau, thì họ mới yên tâm đưa
nó ra thị trường để bán.
Tương tự như thế, một
người trở nên trọn lành chỉ khi nào họ đã trải qua tất cả những sự thử
thách, và đạt được những phẩm cách cao nhất, xứng đáng nhất, để bước vào
Thánh Ðạo! ( Trong Phật Giáo có 2 từ ngữ là Thánh Ðạo và Thánh Quả.
Người đắc Thánh Ðạo là người không những chỉ đã dứt trừ mọi hoài nghi
trong Bác Chánh Ðạo, mà chính họ còn biến thành thuần thục, để sống một
đời sống đúng theo Bác Chánh Ðạo, với một tâm hồn luôn luôn an lạc,
hướng thiện)
Rồi kiếp quá khứ đó,
tiền thân A Nan Ða đã hưởng được quả lành, tái sinh vào cõi trời Phạm
Thiên (Theo Jàtaka n.406 = Túc Sinh truyện số 406). Và trong những kiếp
quá khứ khác, ông cũng đã nhờ sự hướng đạo của tiền thân đức Phật, mà
gặt hái được nhiều phúc lộc (Theo Majjhima Nikàya n.122 = Trung A Hàm số
122). Tất cả những gì tiền thân A Nan Ða hưởng được, không phải do nhờ
phép lạ, mà chính là do ông có một tinh thần hướng thiện cao độ, bền bĩ,
luôn luôn nghe những lời đức Bồ Tát (tiền thân Phật) chỉ dạy, và ghi
khắc những lời vàng ngọc ấy vào tâm, để thực hành một cách vui vẻ.
3. Xứng Ðáng Với Vai Trò
Hầu Phật
Một
trong những đức tính của A Nan Ða là nết hạnh hết lòng hầu cận Phật.
Chính đức Bổn Sư cũng đã xác nhận như thế nhiều lần, và Ngài còn thêm
rằng: “A Nan Ða là đệ tử xứng đáng nhất trong những người đã phục vụ
Như Lai. Bất cứ lúc nào Như Lai cần điều gì, thì ông là người có mặt
trước tiên, không để Như Lai chờ đợi” (Theo Anguttara Nikàya I.19 = Tăng
Nhất A Hàm số I.19).
Thực ra ba chữ “hầu cận Phật” không rõ nghĩa cho lắm. Vì từ ngữ thế
gian khó mà diễn tả chính xác cái vị trí của A Nan Ða trong cộng đồng
phạm hạnh, dưới sự hướng dẫn của đức Phật. Nếu chúng ta gọi A Nan Ða là
vị bí thư hay viên phụ tá của đức Phật thì đúng hơn, nhưng lúc bây giờ,
cái khía cạnh từ ái, tôn thờ, phủ phục, sẵn sàng hy sinh của A Nan Ða
đối với đức Phật không được diễn đạt. Còn nếu chúng ta gọi ông là một đệ
tử hầu hạ Phật, thì cái vai trò tổ chức, và nhiều lần đại diện Đức Phật
lãnh đạo giáo hội, một cách khéo léo của ông, lại bị bỏ quên!
Rồi khi vượt ra ngoài phạm vị Phật Giáo, chúng ta cũng không thể tìm
ra, trong các kho tàng văn chương triết học nào khác, một nhân vật tương
tự, nghĩa là một nhân vật có thể vừa là đệ tử hầu hạ vừa là viên phụ tá
của vị giáo chủ, đồng thời nhân vật đó cũng có khả năng trở thành một
giáo chủ, như A Nan Ða!
Sự
hầu hạ chuyên cần của ông dành cho đức Phật trong 25 năm trường thì
nhiều lắm. Chúng ta chỉ mô tả tượng trưng một số những công tác hàng
ngày mà thôi. Chẳng hạn như mỗi sáng và mỗi tối, A Nan Ða phải mang nước
rữa mặt và dụng cụ đánh răng cho đức Phật. Rồi ông phải chuẩn bị tọa cụ
trước khi dâng điểm tâm đến Phật. Buổi trưa, A Nan Ða đi khất thực phải
về trước, để rước bát đức Phật. Nước trong, ông phải chuẩn bị sẵn, để
rửa chân cho Phật. Khi ngọ thực, ông luôn luôn ăn sau đức Phật, và khi
Phật dùng bữa xong, ông có bổn phận xin vật thực còn lại trong bình bát
của đức Phật, để chia sớt cho các tỳ khưu kém phúc hay bố thí đến những
dân nghèo. Y phục, tịnh thất và bình bát của đức Phật, A Nan Ða luôn
luôn dọn quét, giặt rũ và rửa lau sạch sẽ. Khi đức Thế Tôn mệt mỏi thì
ông xức dầu, xoa bóp hay tìm thuốc cho đức Phật. Thậm chí đến giấc ngủ,
A Nan Ða cũng nằm gần Phật, nhất là lúc Phật đau ốm, để khi Phật cần
điều chi, không phải chờ lâu.
Theo
Mahàvagga, III, 16 (Kinh Ðại Phẩm, chương III, đoạn 16) thì ngoài những
công tác dành riêng cho đức Phật kể trên, A Nan Ða hằng ngày còn đích
thân trông nom tất cả các sinh hoạt của chư tăng, đặc biệt là những tỳ
khưu mới xuất gia. Thậm chí đến khi mọi người ai nấy đã lui vào tịnh
thất (buổi trưa cũng như buổi tối) ông còn quán xuyến khắp nơi trong
chùa, xem có tỳ khưu, sa di nào bỏ quên vật gì hay không, để đem cất vào
một chỗ, sau trao lại cho họ.
Mỗi
khi đức Bổn Sư cần truyền đạt lời dạy gì đến tăng chúng thì ông chính là
viên thông tin đem lời dạy ấy đến tận tai mọi người (Theo Cùlavagga V.20: Tiểu phẩm số V.20).
Nhiều
lúc ngay nửa đêm mà Ðức Phật muốn gặp tất cả tăng chúng, A Nan Ða cũng
vui vẻ triệu tập đầy đủ (Theo Jàtaka 148).
Một
lần nọ tăng chúng thờ ơ trước một sa môn ngã bệnh trầm trọng. Đức Phật
và A Nan Ða đã đích thân tắm rửa cho bệnh nhân, và khiêng bệnh nhân đặt
nằm nghĩ gần A Nan Ða để ông chăm sóc (Theo Mahàvagga VIII.26).
Cứ
như thế, A Nan Ða đã chu toàn rất nhiều công việc hằng ngày, hầu mang
lại sự an vui thân thể cho đức Phật (và cũng là người anh thúc bá đã
giác ngộ của ông), đồng thời mang lại niềm tin cho cộng đồng tăng chúng,
như một người mẹ hiền chăm sóc, kính yêu đứa con trưởng đức hạnh hoàn
toàn (ám chỉ Ðức Phật) cùng con mới khôn lớn, không phân biệt tánh nết,
tài năng (ám chỉ cộng đồng tăng chúng).
Nhưng
công tác nổi bật hơn hết, là A Nan Ða đã đóng vai một viên bí thư xuất
sắc nhất của đức Phật. Ông có khả năng chuyển đạt mọi giáo huấn, mọi
mệnh lệnh của đức Bổn Sư đến hàng ngàn tăng chúng một cách rất nhã nhặn,
nhanh chóng và hợp thời, khiến cho mọi việc hấp hành của giáo hội, lúc
nào cũng thống nhất, trật tự, ít khi bị sơ sót.
Về
phương diện đối ngoại, A Nan Ða đã khéo léo hợp tác với Xá Lợi Phất (Sàriputta)
và Mục Kiền Liên (Moggallàna) để giải quyết những vấn đề, nhiều khi rất
phức tạp và tế nhị trong mối liên hệ giữa con người với con người, cũng
như giữa tăng già Phật Giáo và Xã Hội.
Theo
Anguttara Nikàya IV, 249 (Tăng Nhất A Hàm số IV, 249) thì khi cuộc tranh
luận của cộng đồng tỳ khưu ở Kosambi xảy ra, cũng như khi Ðề Bà Ðạt Ða
mưu toan chia rẽ tăng già Phật Giáo (Theo Udàya v,8 và theo Cùlavagga
VIII ), A Nan Ða đã đóng vai trò điều động hai cuộc giải độc rất hữu
hiệu. Nhờ đó, về sau toàn thể tăng chúng đã hòa thuận trở lại.
Mặt
khác, A Nan Ða cũng là một trong những đệ nhất Như lai sứ giả của đức
Thế Tôn để liên lạc với các tôn giáo khác. Mỗi khi đức Phật bảo ông đi
liên lạc với ai, dù khó khăn đến đâu, ông cũng không bao giờ từ chối. Và
khi thi hành những nhiệm vụ như vậy, A Nan Ða không có cảm tưởng là mình
chỉ đơn giản là người thông tin, mà ông ta còn tỏ ra đầy đủ tư cách của
một nhà ngoại giao.
Quay
về sinh hoạt nội bộ, nhiều lần tăng chúng không tránh được làm ồn trong
tu viện. Ðức Phật hỏi A Nan Ða tại sao, thì ông đã mạnh dạn cắt nghĩa
rành mạch lý do cho đức Phật rõ (Theo Mahàvagga 67, Pàcittiya 65 và
Udàya III.3). Nhờ vậy, đức Thế Tôn mới biết chắc duyên cớ mà ban bố
những lời giáo huấn thích hợp.
Một
trường hợp làm ồn đáng kể lại như sau:
Có
một mhóm tỳ khưu đã quên mình nói chuyện lớn tiếng, gây ồn aò trong tu
viện. Ðức Phật hay tin, bèn bảo A Nan Ða khiển trách.
Nhóm
tỳ khưu đó, sau khi được A Nan Ða nhắc nhở, khiển trách, bằng những lời
lẽ xây dựng, ai về chỗ nấy chăm chỉ hành thiền. Họ tinh tấn tu luyện đến
độ trong mùa nhập hạ năm ấy, tất cả đều đạt đươc ba Tuệ-giác biết được
tuổi thọ của mọi chúng sinh và Tuệ-giác biết mình còn ít hay nhiều tham
sân si.
Vào
một buổi tối, nhân được Phật gọi, nhóm tỳ khưu nầy liền đến hầu Phật.
Nhưng lúc họ tới nơi thì Thế Tôn đang nhập định. Theo chú giải khi ấy
tâm Phật đang an trú tại một cõi thiền hữu sắc, tên là Anãnja Samàdhi (có
nghĩa là An-trụ trên thiền sắc Vô-tướng!) Những nhà sư nầy tức khắc
nhận ra thiền Tịnh-sắc của Ðức Phật, bèn tất cả ngồi xuống rồi nhập định…
Thời
gian yên lặng trôi qua, trong Phật thất, hai canh đầu của đêm trường,
khung cảnh chợt im lìm phăng phắc.
A
Nan Ða hiểu lầm là các tỳ khưu ấy thấy Phật nhập định, nên kiên nhẫn
ngồi chờ. Và muốn giúp họ sớm được Phật tiếp, ông vội lên tiếng: “Bạch
Ðức Thế Tôn! Có chư đệ-tử đến yết kiến!” Nhưng tất cả vẫn yên lặng…
Rồi
hai canh giữa đêm cũng trôi qua, A Nan Ða lại nhắc Phật: “ Bạch đức Bổn
Sư! Chư đệ tử đã đến!” Nhưng sau lời trình lần thứ hai của A Nan Ða,
bầu không khí tại Phật thất, càng chìm sâu trong tịch tịnh. Mọi vật đều
bất động…
Lúc
A Nan Ða lên tiếng trình Phật lần thứ ba thì bên ngoài, trời đang hừng
sáng, Ðức Thế Tôn đã xả thiền, và phán với A Nan Ða rằng:
“-
Nầy A Nan Ða! vì ông chưa chứng được thiền sắc vô tướng, nên suốt đêm
ông đã không biết rằng Như Lai và các tỳ khưu đáng khen nầy đã nhập định! Và không có một âm thanh nào có thể khuấy động nhĩ thức của Như Lai
hay của họ được!”
Thuật
sự nầy chứng tỏ rằng A Nan Ða lúc đó chưa đạt tới những bậc thiền cao.
Nhưng tính kiên nhẫn của ông rất đáng quí, vì túc trực, trọn đêm để hầu
Phật, khi có chúng tăng đến yết kiến như thế, ông quả thực là người duy
nhất đã làm được một cách vui vẻ và dễ dàng.
Rồi Phật lại khen ngợi A Nan Ða:
‘-
Nầy A Nan Ða! Những tỳ khưu nầy trước đây ham thích tranh luận, chễnh
mảng việc tu hành, thì ngày nay, sau lần khuyến cáo của ông, họ đã trở
thành những sa môn tinh tấn hành thiền, đắc được ba tuệ giác!”
A
Nan Ða nghe đức Phật tiết lộ kết quả của sự biết sửa mình và tinh tấn tu
hành của nhóm tỳ khưu do ông khuyến cáo, bèn lấy làm thỏa thích. Từ đó,
A Nan Ða chăm chỉ hành thiền, mặc dù trên vai còn nhiều nhiệm vụ khác.
Kinh
điển Phật Giáo Nguyên Thủy thường nhắc đến hai lần A Nan Ða hỏi Ðức Phật
về các đề mục thiền định đòi hỏi hành giả phải thực hành trong rừng vắng.
Ðức Bổn Sư đã dạy cho A Nan Ða lần thứ nhất rằng:
“-
Hãy quán tưởng về ngũ uẩn, tức là quán tưởng về Sắc-Thọ-Tưởng-Hành và
Thức” (Theo Samgutta Nikàya 22.158 = Tạp A-hàm số 22.158)
Và
lần thứ hai, Ngài dạy rằng:
“-
Hãy quán tưởng về lục-căn, gồm: Nhãn-căn, Nhĩ-căn, Tỉ-căn, Thiệt-căn,
Thân-căn và Ý-căn!”(Theo Samyutta Nikàya 35,86)
Còn
nói về công lao phụng sự chư huynh đệ, thì tên tuổi của A Nan Ða được
ghi rõ trong kinh Anguttara Nikàya n.60 ; XI 58 (Tăng Nhất A Hàm số 60 ;
XI.58) như sau:
“Khi
sa môn Girimananda và sa môn Phagguna bị bệnh trầm trọng, A Nan Ða là
người tới lui chăm sóc thường xuyên nhất. Ông còn theo dõi tâm bệnh của
hai nạn nhân, để thỉnh cầu đức Phật ban diệu pháp hầu cứu độ họ trải qua
những giây phút nguy kịch.
Ngay
cả ngôi chính điện lộng lẫy Kỳ Viên tự, (khi ông bá hộ Cấp Cô Ðộc tỏ ý
muốn xây lên trong vườn Kỳ Ðà, để dâng đến Phật giáo) cũng do A Nan Ða
yêu cầu Ðức Phật nhận lời. Ngôi chùa nầy về sau trở thành tổ đình đầu
tiên của Phật giáo (theo Jàtaka số 479).
Nghĩa
là bằng cách nầy hay bằng cách khác, A Nan Ða đã tỏ ra là một sa môn sốt
sắng xây dựng giáo hội. Ông luôn luôn phục vụ cộng đồng với đầy đủ các
đức tánh của một người mẹ hiền, hay một người cha lành tròn hạnh kiểm,
hằng chu toàn cho con cái.
Biệt
tài tổ chức, thuyết phục và hướng dẫn nhiều ngườì của A Nan Ða cũng đã
biểu lộ trong một kiếp trước. Khi ông sinh làm vị Phạm Thiên phụ tá của
vua trời ÐếThích (Sakka).
Theo
những kinh điển nói về tiền kiếp của A Nan Ða trên các thiên cảnh, thì
có một kiếp nọ, ông là vị tiên phụ tá duy nhất có hào quang sang bằng
hào quang của vua trời. Ông đã được đức vua trời Ðế Thích giao cho cai
quản toàn bộ Thiên Xa và được điều khiển Long Xa mỗi khi vua ngự đi đâu
(theo các Jàtakàs số 31, 469, 535 và 541)
Riêng
trong Jàtaka (Túc Sinh truyện) số 489 thì tiền thân A Nan Ða là vị tiên
kiến trúc sư tên Vissakamma. Hoặc trong hai Túc Sinh truyện (Jàtaka)
khác số 75 và số 450 thì một trường hợp, tiền thân ông là vị thần mưa
tên Pajjuma, còn trường hợp kia: tiền thân ông là vị thần Ngũ-Nhạc tên
Pãncasikha.
Nhưng
tấm lòng hy sinh và bảo vệ đức Phật của A Nan Ða có lẽ phải cần đề cao
hơn hết. Khi Ðề bà Ðạt Ða (Devadatta) thả một con voi hung dữ để hãm hại
Ðức Phật, A Nan Ða đã can đãm xông tới đứng chắn ngang trước mặt Phật,
sẵn sàng hy sinh thân mạng để che chở cho đấng Toàn Giác. Thà ông chịu
để con voi điên và Ðề Bà Ðạt Ða phạm tội giết ông, chứ ông không muốn họ
phạm trọng tội sát hại, hay làm tổn thương một vị Phật.
Ba
lần Ðức Thế Tôn bảo ông lùi lại, nhưng ông đã không làm theo, cho đến
khi ông bị đức Phật dùng thần thông nhấc bổng ông lên, nhẹ nhàng đặt ông
nơi khác, thì chừng ấy ông mới yên trí là sự hy sinh cứu Phật của ông
không cần thiết. Và tinh thần hy sinh ấy đã làm cho danh thơm của A Nan
Ða lớn rộng về sau (theo Jàtaka số 4533).
Nhân
đó, Ðức Phật đã nhắc lại, trước các hàng tăng chúng rằng: “Trong những
tiền kiếp A Nan Ða đã từng hy sinh tánh mạng để cứu vị Bồ Tát là tiền
thân Như Lai đến bốn lần!”
Còn
trong hai kiếp khác rất xa xưa, giữa vòng luân hồi thăm thẳm: Khi cả
tiền thân Ðức Phật và tiền thân A Nan Ða sinh làm hai con chim Thiên Nga,
rồi hết tuổi thọ sinh làm hai con nai (theo các túc sinh truyện số 502,
533, 534 va 501). Từ Thiên Nga đến nai tiền thân A Nan Ða đã không chịu
bỏ rơi bạn mình là tiền thân Phật sinh làm thú tương tự bị sập bẫy. Kết
quả cả hai đã chịu chết với nhau dưới bàn tay tàn ác của một ngưòi thợ
săn.
Nhưng
theo túc Sinh truyện số 222 thì tiền thân đức Phật là một con khỉ hiếu
thảo, đã hy sinh tính mạng để cứu mẹ là tiền thân A Nan Ða. Mặt khác,
trong những lần luân hồi cộng nghiệp như thế, tiền thân của đức Phật và
tiền thân của A Nan Ða thường đã nhờ tính thông minh đặc biệt và thận
trọng tự nhiên đã cứu mạng lẫn nhau một cách dễ dàng.
Trên
đây là những mẫu chuyện liên quan đến các đức hy sinh và duyên nghiệp
luân hồi song song của tiền thân A Nan Ða và tiền thân đức Phật vậy.
4. A Nan Ða Ðáng
Gọi Là Kho Tàng Pháp Bảo.
Kỳ
công và biệt tài nổi bật, đã nâng A Nan Ða lên hàng một trong những đệ
tử thông thái nhất của Ðức Phật, là khả năng nhớ nhanh, nhớ nhiều và nhớ
dai của vị tông đồ nầy!
Mặc
dù Ðức Phật còn tại tiền, A Nan Ða chưa đắc quả A La Hán, nhưng ông đã
được xem tương đương như một trong những thinh văn của cộng đồng Thánh
Nhân. Ông xứng đáng để được toàn thể Phật tử lúc bấy giờ tặng cho danh
hiệu “một tông đồ xuất chúng”! Bốn chữ “Tông đồ xuất chúng” nầy có
nghĩa là ông có đủ khả năng và đức tính của một bậc giải thoát.
Ngoại
trừ hai đại thinh văn, có hai năng lực phi thường , là Xá Lợi Phất và
Mục Kiền Liên, thì A Nan Ða là một trong 75 đại đệ tử nổi tiếng khác của
đức Phật.
Trong
khi 74 vị kia có những xuất sắc chuyên biệt thì A Nan Ða đã nổi tiếng
nhờ bốn trong năm “nền tảng trí thức thượng thừa”.
-
Nền tảng trí thức thứ nhất là ông đã nghe nhiều hơn ai hết, nghe gần như
toàn thể những lời Phật dạy.
-
Nền tảng trí thức thứ hai là ông đã nhớ nhiều hơn ai hết, nhớ đầy đủ
những lời Phật dạy.
- Nền
tảng trí thức thứ ba là ông đã hiểu nhiều hơn ai hết, hiểu cả hệ thống
Pháp Bảo, kể luôn ý nghĩa súc tích khi phối hợp các Phật ngôn dạy trước
với các Phật ngôn dạy sau, một cách song đối hay thứ tự.
-
Nền tảng trí thức thứ tư ông là người tin tuởng nơi Pháp Bảo của đức
Phật, tin tuởng chắc chắn nhất, trên tất cả mọi học thuyết (theo
Anguttara Nikàya n.I, 19 = Tăng nhất A-Hàm I,19)
(Riêng nền tảng trí thức thứ năm là “sự cần cù, dẻo dai, nhiều nghị lực
trong việc hầu hạ một bậc Toàn Giác của A Nan Ða”, không nên kể đến. Vì
thuở bấy giờ, mà đề cập đến nền tảng trí thức ấy, đối với A Nan Ða là
một chuyện thừa! Chẳng khác nào như ta khen “nước biển là chất lỏng mặn
nhất” trên thế gian nầy!)
Khi
nghiên cứu kỹ trong kinh đìển Phật Giáo chúng ta sẽ nhận thấy rằng những
nền tảng trí thức vừa nêu trên thuộc về một công phu rất tiêu dụng, từ
đó có thể sinh ra đức tính cảnh giác, tiếng Pali gọi là Sati. Cái công
phu mà sức mạnh và ảnh hưởng của nó hằng giúp cho hành giả có một tinh
thần trong sáng, vững chắc, đủ khả năng để phân biệt mọi cảm giác trong
thân cũng như mọi khái niệm ngoại thân, hầu không để coi ý thức bị tham,
sân, si lôi kéo.
Và
cũng nhờ cái công phu tuyệt diệu ấy, mà khả năng sử dụng trí nhớ của
hành giả, ở bất cứ lúc nào, và đối diện với tất cả các vấn đề, đều luôn
luôn thanh tịnh, không bị chính cái trí nhớ của họ dẫn họ vào nẻo ngã
mạn cố chấp.
Nói
cách khác dễ hiểu hơn: Ðức tính cảnh giác là hạt nhân sẽ đem lại thực
quả là sự biết mình. Rồi nhờ sự biết mình ấy mà hành giả nhận rõ mọi
hiện tượng xung quanh, phân biệt pháp lành với pháp ác, cái nào đang
phát động trong tâm tư mình ; hầu tự thu thúc lục văn, sống đúng theo
Chánh Pháp.
Thực
ra, chữ Pali “Sati” có nghĩa là thông thường là “trí nhớ” (tức khả năng
tự “biết lại” những cái gì đã trôi qua!) Chính nhờ cái “trí nhớ” ấy mà
quá khứ và hiện tại mới được nối liền với nhau bằng những chuỗi truyền
cảm ký ức.
Nhưng
đối với A Nan Ða, trong kiếp chót, trí nhớ (sati) đã biến thành sự biết
mình (sampa janna). Tức là ông không phải chỉ nhớ suông đến những điều
ông đã học thuộc lòng, mà ông còn cảm thấy, cái tác dụng của nó nữa!.
Ðể khi lập lại, ông biết tùy theo trình độ trí thức của mỗi người nghe
mà diễn đạt từ thấp tới cao, từ nông cạn đến sâu sắc, từ thô kệch đến vi
tế, chứ ông không phải nhắm mắt lập lại, một cách hổn độn, loạn xà ngầu.
Còn
về phương diện nhớ nhanh và nhớ chắc thì A Nan Ða có thể xem là vô địch! Nhờ thiện hạnh tồn trữ từ nhiều đời trước, kiếp nầy ông chỉ nghe qua
một lần là ông có thể lập lại nguyên văn một bài Pháp của Ðức Phật gồm
60000 chữ một cách dễ dàng. Một lần khác, A Nan Ða đã tụng lại 150 ngàn
bài kệ, mỗi bài bốn câu của Ðức Phật dạy.
Kỷ
lục ghi nhớ tức khắc, và ghi nhớ đầy đủ của A Nan Ða, khiến ta có cảm
tưởng, như ông đã dùng phép lạ, mới thực hiện nổi một kỳ công như thế!
Nhưng theo Phật Giáo thì phép “lạ” của A Nan Ða không có gì khác hơn là
ông không để cho tâm trí của mình bị vướng mắc bởi những ý tưởng vô ích.
Những ý tuởng vô ích nầy vốn có hàng trăm, ngàn thứ và luôn luôn “choáng
hết chỗ” trong đầu óc con người, thì còn đâu tiềm lực để cho trí nhớ của
họ được phát triển!?
Ðức
Phật dạy rằng: “ Nguyên nhân duy nhất khiến cho một người hay quên là
sự có mặt của năm pháp chướng: tham dục, ác tâm, hôn trầm, vọng tưởng (phóng
dật) và hoài nghi!” (theo Anguttara Nikàya V 193)
A
Nan Ða lúc ấy tuy chưa đắc quả A La Hán nhưng nhờ ông vâng lời Phật dạy
lấy Chánh Niệm làm nền tảng tu luyện, đồng thời nhờ phúc duyên tu nhiều
kiếp trước, nên mỗi khi ông tập trung tâm trí để nghe pháp, là năm pháp
chướng ấy không thể nào khuấy nhiểu ông được.
Ngay
cả ngày nay, nhiều cao tăng Phật Giáo ở Miến Ðiện, chỉ nhờ thành công
phần nào trong việc loại trừ năm pháp chướng ấy, mà cũng có thể nhớ nằm
lòng Tạng Luật, Tạng Kinh hay Tạng Luận một cách dễ dàng. Có vị còn đủ
khả năng nhớ cả tam tạng gồm 45 quyển in đầy cả chữ nữa.
Khi
A Nan Ða nghe Pháp, ông không có một gợn tư duy nào trong tâm ông cả.
Ông không để cho cái “ngã” nổi dậy để bình phẩm “câu nầy dài, câu khi
ngắn. Câu nầy sâu sắc, câu kia thông thường, âm thanh câu nầy cao, âm
thanh câu khi thấp v.v…!”
Trong ý thức của ông lúc ấy chỉ có một điều là nghe và ghi nhớ một cách
tự nhiên, không bấn loạn hay hoang mang, sợ rồi mình sẽ quên những đìều
Phật dạy. Như một viên thư ký chuyên nghiệp, chỉ biết vô tư chép đúng
những lời người khác nói, lên tranh giấy trắng tinh một cách tự tin và
bình thản!
Và
trang giấy trắng tinh của A Nan Ða là trí óc thanh tịnh, không bị năm
pháp chướng làm mờ đục, hoen ố vậy.
Ðây chính là tư cách của một đại thinh văn (Bậc được nghe nhiều học
rộng). Vì ai được nghe và học nhiều bằng phẩm hạnh nầy sẽ loại trừ được
tánh ương nghạnh, tự đắc, nằm sẵn trong tâm, và biến trí óc mình thành
một kho tàng chứa toàn chân lý. Và người được nghe và hấp thụ càng nhiều
chân lý thì những ác pháp trong tâm họ, đương nhiên càng được tiêu trừ!
Các
hạng thinh văn như thế có thể ví như những hạt kim cương, tiếp nhận ánh
sáng chân lý, từ tôn khẩu của đức Phật, nên sự phản chiếu ánh sáng chân
lý (ám chỉ sự lập lại) cũng trung thực, không thêm, không bớt, không rõ,
không mờ! (theo vật lý học, kim cương là môi trường mà ánh sáng hiện ra
chính xác nhất)
Bởi
vậy, một bậc thinh văn chân chánh là người luôn luôn tự nhiên, và tuyệt
đối tôn trọng sự thật. Bất cứ điều lành nào họ ghi vào trí nhớ để thực
hành, là họ không bao giờ cho rằng “ấy là nhờ trí tuệ tinh anh của mình
suy diễn mà được, nhưng ấy là “sự thật trong chánh pháp!” Và họ chỉ là
người được nghe và khách quan nhận ra giá trị của nó.
Như mấy câu thơ sau đây của Rainer Maria Rilke đã ca ngợi A Nan Ða:
“Thấy sự thật không tự hào tinh mắt.
Hiểu
sâu xa không nghĩ tuệ mình cao.
Hạng
thinh văn như thế hiếm dường nào,
Như
giọt nước long lanh trên sa mạc!”
Bài
thơ nầy phản ảnh một cách trái ngược tâm tánh của A Nan Ða, khi ông chưa
xuất gia. Lúc ông mới đến với đức Phật, A Nan Ða là người chứa đầy vô
minh, phiền não, ngã mạn và tự đắc. Nhưng càng về sau, nhờ sống bên cạnh
đức Bổn Sư, mà ông mỗi ngày một thấm nhuần chân lý giải thoát. Thấm
nhuần đến độ mà ông không còn là ông nữa! Ông đã biến thành hiện thân
của Pháp Bảo, biến thành “Pháp-Thân” của đức Phật, để hơn 2500 năm sau,
cái tên A Nan Ða không còn là một danh xưng nữa, mà nó chính là “ngôn
ngữ mở đề” của các kinh đìển Phật Giáo.
Phẩm
cách nghe Pháp và thấm nhuần chân lý vào trí óc của A Nan Ða được gọi là
nền tảng trí thức thứ nhất (trong năm nền tảng trí thức). Kinh Samyutta
Nikàya (Tạp A Hàm số 14.5) còn ghi rõ rằng: “A Nan Ða đã thấm nhuần lời
Phật dạy như thế nào, thì khi ông truyền lại Phật ngôn cho đệ tử, cũng
làm cho họ thấm nhuần như thế ấy!”
Còn theo kinh Tăng Nhất A Hàm số III,78 (Angutta Nikàya n. III,
78) thì Phật đã xác nhận rằng:
“A
Nan Ða có một nghệ thuật nghe Pháp rất đặc biệt, không thể tìm ra một
người thứ hai trên thế gian nầy!”
Một
lần nọ, đức Phật ngự tại vườn Song Long thọ Gosinga (cũng gọi là rừng
Gosinga) với một số đông đệ tử hạng tôn túc. Ðức Trưởng Lão Xá Lợi Phất
(Sàriputta) thấy khung cảnh thanh nhã, đã tán dương rằng: “Ðây có thể
gọi là vườn An Lạc, vì những cây song long nở đầy hoa, hương thơm tõa
kín không gian, như một cõi trời …!”
Rồi Trưởng Lão nêu câu hỏi:
“Kính
thưa chư đạo huynh! Một khung cảnh thanh tịnh như thế nầy, có thể đem
so sánh với phẩm hạnh của sa môn nào trong chúng ta, là xứng đáng nhất?”
Các
vị đại đệ tử của đức Phật liền lần lượt trả lời. Mỗi vị làm nổi bật một
khía cạnh trong sự so sánh của mình. Nhưng nói chung, tất cả ý chính đều
qui về một đìểm là: mỗi sa môn đều có một phẩm hạnh đặc sắc, xứng đáng
để so sánh với khung cảnh thanh tịnh của ngôi vườn.
Riêng câu trả lời của A Nan Ða thì như sau:
“Nầy
chư đạo huynh! Sa môn nào là người nghe đủ tám muôn bốn ngàn Pháp môn
của đức Phật, là người sống đúng theo chánh pháp, là người làm sáng tỏ
và bảo tồn Pháp Bảo tốt đẹp ở đoạn đầu, tốt đẹp ở đoạn giữa, và tốt đẹp
ở đoạn chót! Sa môn nào là người có khả năng truyền lại những lời Phật
dạy một cách tròn đủ, không thêm, không bớt một cách khiêm nhượng, tự
nhiên! Sa môn nào là người luôn luôn ghi nhớ rằng: Pháp nào ta đã hiểu
được, ta có bổn phận cống hiến cho cộng đồng xã hội. Tức là sa môn có
khả năng thuyết pháp đến các hàng tứ chúng (Tỳ khưu, Tỳ khưu ni, thiện
nam và tín nữ) làm cho họ trước tiên thỏa thích trong Pháp Bảo, rồi sau
đó hiểu đúng nghĩa đế, để tiến tới phẩm hạnh diệt tận tham sân si, giải
thoát!… thì sa môn ấy xứng đáng để so sánh với ngôi vườn kỳ diệu nầy!”
(theo Majjhina Nikàya 32 = Trung A Hàm số 32)
Nền
tảng trí thức thứ hai là giữ lại trong tâm bất cứ Pháp Bảo nào mà mình
nghe được và tự động áp dụng những thiện pháp ấy, để mang lại lợi ích
cao thượng cho chính bản thân mình.
Nền
tảng trí thức thứ ba, chú giải tiếng Pali gọi là Gatimanta, tức là sự
hiểu đúng mạch văn và hoàn cảnh của từng vấn đề. Cùng một từ ngữ mà
trong một bài pháp nầy Ðức Phật ám chỉ thân nghiệp, rồi trong một bài
pháp khác, đức Phật có thể ám chỉ ý nghiệp. Khi A Nan Ða được nghe nói
đến hai lần trong một bài pháp khác, đức Phật có thể ám chỉ ý nghiệp.
Khi A Nan Ða được nghe nói đến hai lần trong hai trường hợp khác biệt
nhau, ông cũng hiểu Phật ngôn đúng theo nghĩa của từng thời pháp. Nói
cách khác là bộ óc của A Nan Ða có khả năng “thu thanh” một cách chính
xác và phân biệt mọi vấn đề theo thứ tự thời gian: Ðiều nào ông đã nghe,
ông hiểu khác với nhiều điều ông đang nghe, không bao giờ lầm lẫn vì cố
chấp trên một số từ ngữ.
Nhiều
học giả Phật giáo đã ví bộ óc của A Nan Ða như một cái máy ghi âm siêu
đẳng, có nhiều tầng số được thanh lọc. Mỗi tầng số dành thu phát một vấn
đề chuyên biệt, không bao giờ cho những âm thanh bất thiện, ngoại đề, có
thể dập vào trong âm trường của làn sóng.
Theo
một thuật sự trong tam tạng Pali thì A Nan Ða có khả năng nghe nhiều
đoạn pháp khác nhau cùng một lúc. Những đoạn pháp ấy có thể thuộc về
nhiều đề tài khác nhau, và được thuyết xen kẽ nhau. Nhưng sau khi nghe
xong, A Nan Ða đã có thể ráp nối các đoạn pháp rời rạc ấy một cách mạch
lạc, thứ tự, để hoàn tất một lúc hai ba bài pháp, thật dễ dàng! Thậm
chí A Nan Ða còn có thể vừa nghe, vừa đem thuyết lại từng đoạn Phật ngôn
rời rạc cho các hàng tứ chúng hấp thụ về một số đề Pháp chuyên biệt.
Và khi nghe xong các đoạn pháp ấy, thính giả luôn luôn khen ngợi A Nan
Ða đã cống hiến cho họ một bài pháp, tuy gồm nhiều đoạn ráp nối nhưng
rất dễ hiểu, hấp dẫn và mạch-lạc!
Ðiều ấy chứng tỏ rằng A Nan Ða đã có khả năng hiểu đúng, và nắm vững ý
chính từng chữ, từng câu, hay từng đoạn do đức Phật thuyết dạy, bằng một
nghệ thuật rất khoa học!
Nhờ thế, nhiều lần A Nan Ða, trong lúc đang thuyết lại một số Pháp Bảo,
chợt bị các đồng đạo chất vấn bất ngờ, ông vẫn có thể ngưng lời, để giải
đáp cặn kẽ, rối quay lại đề chính một cách tự nhiên, dễ dàng, mà không
bao giờ bị lạc ý hay lúng túng!
Nền tảng trí thức thứ tư là nghị lực và sự hiến thân không thối chuyển
trong nhiệm vụ học hỏi và duy trì Pháp Bảo Giải Thoát, với tư cách là
một thinh văn thân cận nhất của một bậc Giác Ngộ!
Nền tảng trí thức thứ năm là công hạnh của một đệ tử hầu Phật hoàn toàn
nhất, của A Nan Ða, như chúng ta đã đề cập qua trong đoạn trước!
Ngày
nay, khi chúng ta nhắc lại 5 nền tảng trí thức ấy, chúng ta không thể
nào không mường tượng ra hình ảnh linh hoạt của đại tôn giả A Nan Ða.
Tuy ông ở vai trò làm phát ngôn viên chính thức của đức Phật, ông là
trọng tâm của mọi sự chú ý, mà ông vẫn ung dung, hòa ái, đối xử một cách
bình dị, cởi mở với tất cả mọi người.
Ðối với những ai thường tiếp xúc với ông, A Nan Ða là mẫu người hiếm
khi bị chê trách, vì đức tính phụng sự đức Phật và tăng chúng không biết
mệt, cũng như tình bạn không lay chuyển, mà ông luôn dành cho tất cả mọi
người!
Nhiều khi, có những xung đột xảy ra trong các hàng tăng chúng, mà A Nan
Ða không hay. Thay vì ông dửng dưng làm người ngoại cuộc cho yên thân
thì A Nan Ða đã tình nguyện làm “hoà bình sứ giả” để dùng từ tâm của
mình giải quyết mọi vấn đề một cách êm đẹp!
Và A
Nan Ða đã luôn luôn thành công, vì ông là một sa môn không bị ai ghét bỏ.
Ông là một người không có kẻ thù. Hình ảnh của ông chỉ là hình ảnh của
một đệ tử trung thành với đức Phật.
Ông
đã hết long phục vụ tăng chúng đồng thời với sự tận tụy hầu hạ của đức
Phật. Nên trong tâm tư của những đồng đạo của ông, ông không bao giờ lưu
lại một nét bất mãn.
Mặt
khác, A Nan Ða vốn đã cũng là một người rất giỏi tổ chức. Ông luôn luôn
biết trước và nắm vững mọi sinh hoạt của các hàng tứ chúng, có liên hệ
đến ông hàng ngày. Ông như một vị “giám đốc” kỳ tài, biết phân phối rõ
ràng chương trình làm việc đến tất cả mọi người để cho những sinh hoạt
tăng già luôn luôn được diễn ra tốt đẹp. Rồi nhờ tính cẩn thận và cảnh
giác cố hữu, A Nan Ða hàng ngày rút ra nhiều bài học quý giá. Cùng một
sơ hở, người khác có thể vấp phải nhiều lần, nhưng A Nan Ða không bao
giờ phạm một lỗi đến lần thứ hai.
Tính
cảnh giác và trí nhớ đặc biệt còn giúp cho A Nan Ða có thể nhận diện
hàng trăm hàng ngàn Phật tử xa gần khác nhau một cách kỳ diệu! ông chỉ
cần thấy mặt một người nào đó một lần, là trong bao nhiêu lần sau, ông
cũng sẽ nhận ra họ được!
Và
cũng nhờ cái tài “ nhớ rõ mặt mũi từng người” ấy, mà A Nan Ða đã có thể
đoán trước (ngày nay chúng ta thường gọi là xem tướng) biết được bản
chất của từng người một, hầu đối xử với họ làm sao cho hợp lẽ, để họ tự
động học hỏi thấm nhuần Phật Giáo, không gây cho họ cái cảm tuởng “Ông
là người đã khéo léo dẫn dụ họ quay về với đạo Phật!” Bất cứ ai lúc quy
y đạo Phật, sau khi đã nghiên cứu giáo lý Phật Ðà với A Nan Ða, cũng đều
nghĩ rằng: chính họ đã tìm ra Chánh Pháp, chứ không bị ai ảnh hưởng cả!
Nói
tóm lại, A Nan Ða là một sa môn có đầy đủ phẩm hạnh để đóng vai trò đại
diện cho đức Phật trước các hàng tứ chúng, hầu cùng với những vị đại
Tông Ðồ khác lãnh đạo giáo hội. Và cái phẩm hạnh nổi bật nhất, cần luôn
luôn nhắc đến ở đây, là phẩm hạnh của một bậc gìn giữ Pháp Bảo! Nếu Phật
Pháp là một kho tàng của báu vô giá, thì A Nan Ða chính là vị bảo vệ kho
tàng ấy chắc chắn nhất vậy!
Cuộc Đời Thánh Tăng Ananda
Nguyên
tác: Hellmuth Hecker
Phỏng dịch: Nguyễn Điều
CHÙA PHÁP BẢO Sydney
Ấn tống năm 1995 * Phật Lịch 2539
---o0o---
MỤC LỤC
Lời ngỏ
Lời Giới Thiệu
Lời Nói Đầu
1.
Phúc duyên làm người
2.
A Nan Đa một cái tên quen thuộc
3.
Xứng đáng với vai trò hầu Phật
4.
A Nan Đa đáng gọi là kho tàng Pháp Bảo
5.
A Nan Đa đối với nữ giới
6.
A Nan Đa đối với hàng huynh đệ
7.
Những mẫu pháp đàm của A Nan Đa với Đức Phật
8.
Tiền kiếp của A Nan Đa
9.
A Nan Đa lúc Phật gần nhập Niết Bàn
10.
A Nan Đa sau khi Đức Phật viên tịch
Lời Ngỏ
Chư tăng, ni các chùa
truyền thống đến ngày mồng một, rằm âm lịch mỗi nửa tháng trong lễ lạy
thù ân đều xướng danh hiệu: “Nam mô Khải giáo A Nan Đa tôn giả”. Ngài là
vị đệ tử số một của đức Phật trong số mười vị có biệt tài xuất chúng, và
là một bậc đại thánh tăng.
Để hàng Phật
tử học hỏi, chiêm ngưỡng noi gương Ngài, Pháp Bảo cho ấn hành tác phẩm “
Cuộc Đời Thánh Tăng A Nan Đà” này 1000 cuốn, nhân dịp lễ vía đức Phật
Thích Ca nhập Niết Bàn Rằm tháng Hai âm lịch, gởi tặng quý đọc giả bốn
phương, như món quà nhỏ quí đầu năm Ất Hợi.
Xin tùy hỷ
công đức pháp thí quý đạo hữu Phật tử đã góp một phần nhỏ trong việc ấn
loát, trợ duyên tiến trình tu học tịnh hóa thân tâm, giải thoát nghiệp
chướng lầm mê.
Cầu nguyện
pháp giới chúng sanh giải trừ ác nghiệp; luôn được an lạc giải thoát tự
tại trong suối nguồn từ bi vô lượng của chư Phật, các bậc Bồ Tát Đại
nhân.
Úc Đại Lợi ngày vía Phật nhập Niết Bàn
15 tháng 2 Ất Hợi (15-3-95)
Lời Giới Thiệu
Sống ở xã hội Âu Mỹ mà
giữ được tâm niệm phục vụ văn hóa Đông Phương, là một điều tương đối ít
người Á Châu tình nguyện làm. Càng ít hơn nữa là nhận lấy công tác soạn
dịch một số kinh sách Phật Giáo, mà không cầu lợi nhuận!
Khi ‘diễn đạt’, dịch
giả đã phải tự sống bằng hai con người khác nhau: Con người thứ nhất là
‘đồng hương’ của nguyên tác, để cố gắng ĐỌC và HIỂU tối đa nội dung cuốn
sách. Và con người thứ hai là ‘kẻ khác ngôn ngữ’ với nguyên tác, để diễn
đạt lại những phần hay, những nét chính, một cách trong sáng, ra Việt
ngữ, cho đồng bào mình đọc.
Những điểm đáng giới
thiệu hơn hết là ‘chỗ đứng’ của dịch phẩm trong muôn ngàn cuốn sánh Việt
ngữ. Chúng tôi muốn nói đến sự cần thiết của một bản dịch làm tài liệu,
bao giờ cũng ‘độc đáo’ hơn, nếu dịch phẩm ấy trước giờ chưa được ai thực
hiện. Và cho đến nay, trong tủ sách Phật đã chẳng có nhiều chi cho lắm!
Nếu không muốn nói dịch giả tập sách nầy là người đầu tiên đã nhận lãnh
công tác ấy!
Chúng tôi nhận thấy
trong số 12 tác phẩm (vừa dịch, vừa soạn, và vừa sáng tác) của dịch giả
ấn tống, đã có đến 6 cuốn sau đây, nói về Chư Đại Đệ Tử Phật.
- Cuộc Đời
Đức Xá Lợi Phất
- Lịch Sử Đức Mục Kiền
Liên
- Cuộc Đời Thánh A Nan
Đà
- Gương Lành Thánh Đại
Ca Diếp
- Tu Đà Cấp Cô Độc
- A Nậu Lâu Đà
Chúng tôi hân hạnh giới
thiệu dịch phẩm A Nan Đà thuộc loại THANH VĂN SỬ nầy đến chư vị Phật tử
xa gần.
Sa Môn THÍCH HỘ GIÁC
(Nguyên Giám đốc Phật Học Viện Pháp Quang và Giáo sư Pali
Viện Đại Học Vạn Hạnh, Sài Gòn)
LỜI
NÓI ĐẦU
Trong hàng Phật Giáo, có
nhiều vị đại tông đồ rất đáng cho hậu thế noi gương! Một trong những vị
đại tông đồ ấy là Thánh Tăng A Nan Đa một cái tên đã chiếm trọn vẹn sắc
thái phổ thông trong kinh điển đạo Phật!
Khi các hàng Phật tử Bắc
Tông cũng như Nam Tông, tại gia cũng như xuất gia bắt đầu tụng một thời
kinh, là cái tên A Nan Đa thường được họ tuyên đọc. Chẳng hạn như: ‘‘Ta
là A Nan Đa, có nghe như vầy: Một thuở nọ, đức Phật ngự tại Kỳ Viên
Tịnh Xá v.v...’’
Vì vậy, viết
về A Nan Đa là viết về một thánh tăng mà đời sống ‘‘chứa’’ nhiều Phật
Giáo nhất! A Nan Đa không những là một đại Hộ Pháp, có công lưu truyền
giáo lý của đấng Toàn Giác cho đời sau, mà ông còn là một vị A La Hán
Phật, bậc đã có vô số kiếp trước tái sinh và trau dồi phẩm hạnh, song
song với công phu độ đời của tiền thân Phật tổ Thích Ca Mâu Ni!
Đây là cuốn
sách thứ 3 trong loạt phiên dịch ra Việt ngữ, lịch sử của các đại tông
đồ đức Phật. Hai cuốn đầu là ‘‘Cuộc đời đức Xá Lợi Phất’’ và’Lịch Sử đức
Mục Kiền Liên’ đã được tái bản và ấn tống cách đây không lâu.
Riêng cuốn ‘‘Cuộc đời
Thánh Tăng Ananda’’ này dịch giả xin phép vừa dịch, vừa soạn (dựa theo
kinh điển Pali) để bổ túc một cách vừa phải những chỗ quá gọn, khó hiểu
trong nguyên bản anh ngữ của bà Khema, vì bản anh ngữ ấy vốn cũng lại
được dịch từ một tập sách tiếng Đức của học giả Hellmuth Hecker, đã biên
soạn cách nay mấy mươi năm.
Dịch giả cố
gắng làm tròn bổn phận của một Phật tử luôn luôn tôn thờ ba đức an lành
là Phật Pháp Tăng. Trình độ hiểu biết của một phật tử tại gia như chúng
tôi cho dù có được đào tạo căn bản trong các Phật học viện lớn một thời
gian đi nữa, thì bao giờ cũng còn tương đối. Nếu có điều chi sơ sót
ngưỡng mong chư vị cao tăng, học giả niệm tình bổ túc cho! Dịch giả xin
hết lòng cảm tạ!
Cuốn sách
này ra đời là nhờ sự khuyến khích phiên dịch và nhờ sự hảo tâm hùn phước
ấn tống của một số Phật tử.
Dịch giả xin
chân thành chia đều phần phước ‘‘Pháp Thí’’ này đến tất cả quý vị ấy
cũng như đến tất cả chúng sanh, nhất là đến 2 đấng sinh thành và các bậc
hữu ân, thầy tổ của dịch giả.
Nguyện cầu
cho dân tộc Việt Nam sớm thoát khỏi cảnh khổ, và chúng sinh, nhân loại
đừng oan trái lẫn nhau.
Nam Mô Bổn
Sư Thích Ca Mâu Ni Phật.
NGUYỄN ĐIỀU
(Paris ngày 11/8/1991)
A Nan Đa (Một kho tàng pháp bảo)
Vị đại đệ tử
được nhắc đến nhiều nhất trong những
kinh Phật là Tôn Giả A Nan Đa! Thánh
tăng này chiếm một địa vị độc đáo
trong hàng những đại tông đồ
của Phật Tổ Thích Ca!
- Và với tất
cả sự ngưỡng mộ tính cách độc đáo ấy mà
soạn giả xin cống hiến đến chư
Phật tử một sử liệu quý giá hầu làm
gương cho ngày sau, xuyên qua
những trang sách này!
S.G.
1.
PHÚC DUYÊN LÀM NGƯỜI
Phẩm vị đặc biệt của
Ananda trong hàng các đại Thanh Văn giác của đức Phật đã bắt đầu từ xa
xưa, trước khi bước vào kiếp chót.
Cũng như
đức Phật A Nan Đa đã giáng sinh từ cõi trời Đâu Xuất (Tusita) và sinh ra
cùng ngày, đầu thai vào cùng vai cấp (hiệp sĩ) trong hoàng tộc Thích Ca,
song song với đức Phật!
Hai thân phụ
của đức Phật và của Ananda vốn là anh em, nên Ananda đối với đức Thế Tôn
đương mhiên ở vàođịa vị huynh đệ (chú bác). A Nan Đa có ba anh em là
Anuruddha, Mahànàma, Pandu và một em gái Rohini.
Anuruddaha
xuất gia như Ananda, rồi nghiêm trì giới luật, phát triển trí tuệ giải
thoát, đã đắc quả A La Hán, một hạng thánh tăng cao nhất. Thánh A La
Hán còn được gọi là thánh Bất Lai, vị bậc thánh nầy, sau khi mạng chung
sẽ được giải thoát, không còn luân hồi nữa.
Tiếp theo là
Mahànàma, tuy ở ngôi cư sĩ thái tử để duy trì giòng dõi Thích Ca (Sakya),
nhưng cũng đắc quả A Na Hàm (tức quả Nhất Lai, hay quả Thánh chỉ còn
sinh lại một lần nữa, rồi được giải thoát!)
Trong khi đó
thì Pandu, người con trai còn lại trong gia đình, không thấy sử nói đến
nhiều, chỉ ghi tóm tắt rằng ông là người duy nhất sống sót của giòng họ
Thích... Khi đức Phật thọ 80 tuổi.
Riêng người
em gái duy nhất của A Nan Đa là Rohini, vì dư quả của tính ganh tị từ
tiền kiếp, đã chịu bệnh phong ở ngoài da, trầm trọng, đêm ngày khổ sở ẩn
thân trong phòng kín cho đến khi được Phật độ, chỉ rõ ấy là quả xấu của
các ác nghiệp từ đời trước. Khi được Phật khai ngộ, bà cũng thành tâm tu
hành, về sau đạt tới thánh quả Nhập Lưu Tu Đà Hoàn (Sotàpattimagga) tức
là buớc vào con đường chắc sẽ giải thoát!
Kinh truyện
chép: Rohini lúc bước vào Thánh Lưu thì tự nhiên lành bệnh, và khi mãn
tuổi thọ, chết sanh vào cỏi trời thứ 33 làm vợ của Vua Trời Đế Thích
(Sakka).
Theo
Cùla-Vagga thuộc tạng luật (Vinaya Pitaka), quyển V III Chương 1 thì A
Nan Đa được 37 tuổi, khi ông cùng Anuruddha và người anh họ Devadatta
(Đề Bà Đạt Đa) với một số thanh niên quỶ tộc Thích ca cùng bước vào đời
sống xuất gia.
Vị thầy đã
làm phép xuất gia cho A Nan Đa là Thánh A La Hán Belatthasìsa. Nhưng
Pháp Bảo của bậc đạo sư này lưu lại trong tam tạng rất ít. Chúng ta chỉ
tìm thấy vỏn vẹn có mấy câu kệ sau đây:
‘‘Như thân
phận làm trâu trong khổ cảnh...
Dù trên vai
mang nặng một chiếc cày.
Nhưng vẫn cố
tiến lên từng bước mạnh.
Thì Sa Môn
xin chớ ngại gian nguy.
Ngày với tháng chính là
tầm thước Thánh,
Do chiều cao công đức kẻ
tu trì...’’
(Thoát dịch theo
Theregathà, tôn túc kệ ngôn số 16)
Chỉ bằng sự hướng dẫn
đơn giản và sâu xa của bài Thánh kệ đó, mà A Nan Đà đã mỗi ngày một trở
nên thuần thục trong giới luật phạm hạnh. Ông là một đệ tử chuyên cần và
luôn luôn cảnh giác, nên chỉ trong mùa nhập hạ (1) đầu tiên, ông đã đạt
được quả Nhập Lưu (theo Cùla Vagga VII, 1)
(1) Mùa nhập hạ
là thời gian các hàng đệ tử xuất gia của đức Phật phải ở yên một chỗ để
nghiêm trì giới hạnh và hành thiền. Đức Phật đã chế ra sự nhập hạ này
đúng vào mùa mưa (tính theo thời tiết Ấn Độ, khoảng từ đầu tháng 7 đến
cuối tháng 9 dương lịch).Truyền thống nhập hạ này đã được ghi trong tạng
luật và được mọi tông phái Phật giáo thi hành cho đến ngày nay. (Tuy có
sự chênh lệch thời tiết mùa mưa của từng quốc gia).
Sau khi
xuất gia, một hôm A Nan Đa mách với các đồng đạo rằng: ’’Trưởng Lão
Punna Mantàliputta đã giúp cho ông tiến bộ rất nhiều trong việc tu tập.
Trưởng lão đã truyền pháp đến những tỳ khưu mới nhập môn, trong đó có
ông, bằng cách giảng giải cho họ hiểu rõ: Sự cố chấp trong cái Tôi chỉ
sinh ra xuyên qua hai trợ nhân là danh và sắc (tư duy và hình tướng),
tức là xuyên qua hình thức và cảm nghĩ. Nói cách khác là xưyên qua trình
độ của tư duy và tình trạng của sắc thái!
Để cho dễ hiểu hơn,
trưởng lão Punna nêu lên một thí dụ: ‘‘ Nếu một người muốn biết mặt mũi
của mình ra sao, hay muốn nhìn thấy hình dạng của chính họ như thế nào,
thì họ phải soi mặt vào gương, hay trong hồ nước phẳng, lặng...! Tương
tự như thế, khi năm uẩn (hay còn gọi là ngũ uẩn (1) tạo thành một con
người thì nó chỉ để lộ bộ mặt chấp ngã của nó xuyên qua hình tướng và tư
duy, tức là DANH và SẮC mà thôi!...’
(1) Ngũ uẩn:
Sắc-uẩn, Thọ-uẩn, Tưởng-uẩn, Hành-uẩn và Thức-uẩn. Năm uẩn nầy còn được
gọi chung là Danh và Sắc, Sắc gồm hai uẩn đầu (sắc, thọ). Danh gồm ba
uẩn sau (Tưởng, Hành và Thức!)
Hể sáu căn (hay còn gọi
là lục căn), tức Nhãn-căn, Nhĩ-căn, Tỉ-căn, Thiệt-căn, Thân-căn, và
Ý-căn, trong một cá nhân mà còn cột chặt vào danh và sắc, tức là còn cấu
kết với hình tướng và tư duy, thì tất nhiên có cái ‘‘Tôi’’ hiện ra! -
Và khi nào sáu căn không còn được nuôi dưỡng bằng hình tướng và tư duy
nữa thì khi ấy cái ‘‘Tôi’’ mới biến mất (theo Samyutta Nikàya 22, 83 =
Tạp A-Hàm số 22, 83)
A Nan Đa
suy gẫm về sự so sánh nầy một cách lập lại nhiều lần và càng lúc càng
sâu sắc hơn, cho đến khi ông giác ngộ được Khổ đế (dukkhàriyasacca), lẽ
vô thường (aniccà) và lý vô ngã (anattà). Rồi ông không còn để cho nội
tâm của mình bị ‘‘nuôi dưỡng’’ bằng năm uẩn (hay DANH và SẮC) ấy nữa, để
ông bắt đàu gặt hái quả của đời sống Phạm Hạnh, trước tiên là phẩm Nhập
Lưu Tu Đà Hườn!
Từ đó A Nan Đa luôn luôn
tri túc và an tịnh với đời sống Sa Môn. Ông nhận rõ cái an lạc của hạnh
chối bỏ (ám chỉ sự đạm bạc trong đời sống xuất gia!), và mạnh tiến trên
thánh đạo, ví như một kẻ đang lênh đênh giữa biển cả, sung sướng tìm
dược hướng vào bờ chỉ nương vào cái phao duy nhất là đức tính cảnh giác
hay biết mình!
(Theo kinh Thập Độ Ba La
Mật = Dasapàramitàsutta, thì dòng suối luân hồi chỉ bị chận lại bằng ba
cái bờ, là bờ kia, bờ trên và bờ cao thượng. Các hàng xuất gia hay tại
gia, mà đắc được hạnh tri túc, cắt cụt được lòng tham, tức là thấy được
BỜ-KIA vậy!)
Vào những năm đầu của
đời sống Sa môn, A Nan Đa đã dành hết thì giờ vào việc thanh tịnh nội
tâm. Ông đã hóa mình rất dễ dàng vào cộng đồng tăng lữ, rồi ông dần dần
phát triển sức mạnh tinh thần một cách nổi bật. Khi đức Thế Tôn và A Nan
Đa cả hai được 55 tuổi, một hôm Phật cho triệu tập tăng chúng, và dạy
rằng:
‘‘- Trong 20 năm trường
hướng dẫn cộng đồng phạm hạnh, Như Lai đã được nhiều đệ tử thay phiên
thân cận, nhưng chưa có một môn đồ nào tình nguyện trọn đời hầu Phật một
cách dứt khoát! Như Lai tự biết mình sẽ có một đệ tử như thế! Và giờ
đây Như Lai đã 55 tuổi, xác thân nầy như cổ xe đang bước vào giai đoạn
hư hại, Như Lai cảm thấy cần nói ra để vị đệ tử hầu cận ấy tự động xuất
hiện!...’
Ðức Phật vừa
dứt lời thì lập tức tất cả những đệ tử nhiều hạnh kiểm nhất liền tình
nguyện được hầu Phật.
Nhưng đức
Thế-Tôn đã hiền hòa từ chối, rồi Ngài yên lặng...
Cử chỉ ấy
của Ðức Phật biểu lộ một ý nghĩa đặc biệt. Toàn thể những đệ tử có mặt
liền nghĩ ngay đến A Nan Ða, lúc đó đang ngồi ở một chỗ khiêm nhượng,
phía sau cả hàng trưởng-lão, và ông là người duy nhất chưa xung phong
xin hầu Phật! Rồi họ đồng hướng về A Nan Ða, yêu cầu ông bước lên phía
trước.
Do hạnh
duyên chín mùi, qui tụ từ nhiều tiền kiếp, A Nan Ða là người duy nhất sẽ
đóng vai trò vị tông đồ hầu cận Phật. Nhưng có một số phàm tăng, chưa
đạt được huệ thanh tịnh, tỏ ra ngạc nhiên đặt câu hỏi ‘‘ Tại sao A Nan
Ða không có mặt trong số những đệ tử đầu tiên xung phong hầu hạ Phật?!’’
A Nan Ða lễ
phép trả lời:
‘‘Ðức tin
của tôi vốn trao trọn vào sự sáng suốt hoàn toàn của Ðấng Toàn Giác. Tôi
muốn được chiêm ngưỡng ý Phật từ bi biểu lộ! – Dù trong thâm tâm tôi
vốn tình nguyện đảm nhận trách nhiệm ấy từ lâu, vì một người trong giòng
họ Thích ca đóng vai hầu hạ vị Giáo chủ Phật Giáo, sẽ tránh cho người
đời thuộc các giai cấp khác, bất mãn đức Phật. Nhưng tôi không dám sỗ
sàng như thế, bởi Ðức Thế Tôn là bậc thấu rõ mọi nhân duyên. Chỉ có Ngài
tự chọn lựa viên đệ tử hầu cận là chắc chắn nhất, và Ngài đã biểu lộ...!
Ðức Phật chờ
cho A Nan Ða thốt xong, liền tuyên bố’’
‘‘A Nan Ða
chính là vị đệ tử hầu Phật mà Như Lai định chọn lựa! Và kể từ nay:
ngoài việc phục dịch Như Lai ra, ông còn là một trong những người đại
diện Như Lai đễ ban bố giáo-lệnh!...’
A Nan Ða
khi nghe đức Thế Tôn xác định địa vị của ông như thế, thay vì hãnh diện
mình được Phật nâng lên hàng đại đệ tử, A Nan Ða đã khiêm tốn yêu cầu
đấng Giảo Thoát chấp thuận cho ông tám điều kiện sau đây:
- Thứ nhất đức Thế
Tôn đừng ưu tiên tặng y phục cho A Nan Ða.
- Thứ hai đức
Bổn Sư đừng khất thực cho ông ăn.
- Thứ ba đức
Bổn Sư đừng dành tịnh xá tốt cho ông ở.
- Thứ tư khi
có thí chủ mời, đức Bổn Sư không ưu tiên cử ông tham dự những buổi trai
tăng hay cúng dường.
- Thứ năm nếu
có ai muốn thỉnh Phật thọ trai thì kẻ ấy chỉ cần nói với A Nan Ða thưa
lại và Phật sẽ chấp thuận.
- Thứ sáu khi
có người thiện tâm từ phương xa đến, muốn yết kiến đấng Như Lai, thì A
Nan Ða có đặc ân đưa họ vào hầu Phật.
- Thứ bảy nếu
A Nan Ða gặp phải thắc mắc trong Pháp Bảo thì ông được phép hỏi Phật bất
cứ lúc nào.
- Thứ tám nếu
đức Thế Tôn thuyết pháp trong lúc A Nan Ða vắng mặt, thì ông xin đúc Bổn
Sư lập lại bài Pháp ấy cho ông nghe.
Rồi ông trình bày lý do
tám điều trên như sau:
Bốn điều yêu cầu từ thứ
nhất đến thứ tư sẽ tránh cho các hạng phàm phu tục tử vị nghị rằng ‘‘A
Nan Ða tình nguyện hầu cận Phật chỉ vì lợi lộc!’’
Còn bốn điều yêu cầu
tiếp theo (từ thứ năm đến thứ tám) sẽ đánh tan sự phê-phán của người đời: “ A Nan Ða tối ngày lo hầu hạ Phật và thay thế Phật tiếp xúc với mọi
người, còn đâu thì giờ để học đạo, tu hành, phát triển hạnh giải
thóat...?!”
Ðức Phật dĩ nhiên đã
chấp thuận tám điều yêu cầu đáng khen ấy, bởi nó hoàn toàn phù hợp với
nết hạnh của một vị sa môn. Và kể từ đó, A Nan Ða luôn luôn là bạn đồng
hành, là người hầu cận và là kẻ tiếp trợ của đức Thế Tôn trong suốt hai
mươi lăm năm dài phạm hạnh. Cái khoảng 25 năm dài, mà danh thơm cũng như
các đức tính tinh tấn, nhẫn nại và bền bĩ trui rèn nội tâm của A Nan Ða,
đã không suy giảm, hao sụt, so với 18 năm đầu, khi ông còn là một sa môn
vô danh, chưa ai biết đến.
Và A Nan Ða đã tự trào
bằng những câu kệ sau đây:
‘Hai mươi lăm năm hầu
bên chân Phật,
Học lên
cao chân lý sáng như gương!
Một cuôc sống không THAM
LAM khao khát,
Diệt vô minh Pháp Phật
diệu vô lường!’
(Phỏng dịch theo
Theragàtha v.1039 = Tôn túc kệ ngôn số 1039)
Rồi
trong 2 đoạn kế của bài kệ nầy, A Nan Ða cũng dùng một mạch văn tương
tự, để diễn tả sự an tịnh vô song của một bậc sa môn đã diệt được lòng
SÂN HẬN và SI MÊ!
Quý vị đọc giã có thể
đọc lại bốn câu thơ trên, chỉ thay thế bốn chữ ‘‘ THAM LAM, KHAO KHÁT’’
bằng bốn chữ ‘‘GIẬN HỜN, HUNG ÁC’’, hoặc thay thế 4 chữ ấy bằng 4 chữ
‘‘SI MÊ, LẦM LẠC’’ thì quý vị sẽ có ngay 2 bài kệ tiếp theo như sau:
‘‘Hai mươi lăm năm hầu
bên chân Phật,
Một cuôc sống không GIẬN
HỜN, hung ác...
Diệt vô minh Pháp Phật
diệu vô lường!’’
và
Một cuôc sống không SI
MÊ, lầm lạc,
Ý chính
của bài kệ trên đây cũng như những bài kệ tiếp theo trong Tôn túc kinh
(Theragàtha) là A Nan Ða đã ca ngợi hạnh phúc của bất cứ ai noi gương
Phật mà dứt được tham lam sân hận và si mê!
Mặt khác, ‘‘hai mươi lăm
năm’’ được nêu trong kệ ngôn vừa nhắc, chỉ diễn tả cái an lạc duy nhất
trong thời gian ông hầu hạ Ðức Phật, chứ không phải ám chỉ phẩm cách của
một đời ông làm sa môn.
Trong suốt 25 năm ấy,
tuy ông vẫn còn phàm tính! – Nói theo kinh điển: ông là người cần học: Sekha (1), nhưng Ananda đã có nhiều lần tâm tư được lìa khỏi tham lam
và sân hận, nên ông đã tế nhị thốt lên rằng: ‘‘ Dù chưa đắc quả giải
thoát, kẻ nào được hầu hạ một vị Phật, kẻ ấy cũng không bị Khổ nảo vì
tham lam và sân hận!’’
Chú ý: Một bậc Tu ñà
Hườn là bậc còn nhiều phàm tính. Bậc này chỉ diệt trừ được ngã chấp,
hoài nghi và mê tín mà thôi.
Quả thật
Ananda là người đã hưởng được quả lành của công đức hầu Phật!
Còn
những kệ ngôn liên quan đến những thiện pháp khác trong Tôn túc kinh
(Theragàthà) của A Nan Ða, mặc dù không được trích dẫn ra đây, nhưng nói
chung nội dung tất cả để ca ngợi các phẩm cách cao thượng, mà ông với tư
cách là bạn đồng hành của đức Phật lúc tại tiền, đã chứng nghiệm!
Riêng đoạn đời Ananda đã
đắc quả A La Hán, sau khi Phật Nhập Diệt ra sao, sẽ xin nóí đến trong
những phần tiếp theo.
(1): Sekhà: Cần - học,
chữ Pali: Sekhà, có nghĩa là người còn học hỏi trong bốn chân lý giải
thoát ( Tứ Diệu Ðế)! nhưng nhiều chỗ thuộc Tam Tạng kinh điển Pali thì
từ ngữ SEKHÀ ám chỉ ba bậc thánh chưa hoàn toàn giải thoát là Tu Ðà
Hườn, Tư Ðà Hàm và A Na Hàm! – Còn bậc thánh cao nhất đã được hoàn toàn
giải thoát A La Hán được Phật gọi là bậc ‘‘Hết Học’’ Asekhà. Nhiều dịch
giả Phật Giáo Việt Nam còn dịch Sekhà là Hữu Học và Asekhà là Vô Học!
Soạn giả xin mạn phép chưa vào đây để quý vị tiện nghiên cứu!
2. A NAN ÐA, MỘT CÁI
TÊN QUEN THUỘC
Tên Thánh A Nan Ða
thường được tuyên tụng trong phẩm mở đầu những kinh điển Phật giáo là
một điều mà các hàng Phật tử ai cũng biết! Chẳng hạng như “ Ta là A Nan
Ðà có nghe như vầy: Một thuở nọ, đức Thế Tôn ngự tại v.v...”
Khi đức Phật
còn sinh tiền, Ngài đã chính thức nhìn nhận phẩm vị thay mặt Ngài một
cách xứng đáng, của A Nan Ða, bằng cách cho phép ông đi thuyết pháp ở
chỗ nầy, hay đến nói đạo ở chỗ kia, với những đề tài mà Phật đã dặn
trước.
Do đó, sau
khi Ðức Phật Viên Tịch, các tông đồ chưa Nhập Diệt vẫn xem những điều A
Nan Ða thuật lại như Kim Ngôn của Ðức Phật.
Tuy cũng có
một số các đại Tông đồ khác được đức Phật cho phép làm đại diện thuyết
pháp, tiêu biểu nhất là Xá Lợi Phất (Sàriputta) và Mục Kiền Liên
(Moggallàna), (Xin xem 2 cuốn “Cuộc đời Xá Lợi Phất” và “Lịch Sử đức Mục
Kiền Liên”! – Cùng một dịch giả) (Theo Anguttaranikàya X 115 = Tăng Nhất
A Hàm số X 115) nhưng A Nan Ða là người được thừa hưởng Phật Pháp nhiều
nhất, và ông đã có khả năng thuật lại hầu hết những bài Pháp dài nhất
của đức Phật. Trong khi đó thì các vị đại Tông Ðồ kia, thường chỉ thay
thế Phật, diển giảng lại những bài Pháp ngắn hay trung bình!
Và bên cạnh
cái phẩm vị tương đương với những đại Tông Ðồ cở Xá Lợi Phất hay Mục
Kiền Liên ấy, A Nan Ða còn là một đệ tử ưu tú, có nhiều phúc hạnh giống
đức Phật Thích Ca nhất! Chính đức Phật lúc sinh tiền, trong nhiều trường
hợp, cũng đã đề cao A Nan Ða như vậy!
Chẳng hạn
như Phật từng nói trước các hàng Tăng chúng rằng:”Quốc Vương Pasenadi,
sau khi được nghe pháp của A Nan Ða đã trở thành vị vua anh minh, thiện
tri thức, như ông được chính Như Lai cảm hóa vậy! ( Theo Majjhimanikayà
88: Trung A Hàm số 88).
Chỗ khác,
Phật cũng nói:”Khi tất cả các hàng quí tộc, Bà La Môn, thường dân và
đạo sĩ vui sướng vì được yết kiến một vị Chuyển Luân Thánh Vương như thế
nào, thì chư sa môn, tỳ khưu, tỳ khưu ni, thiện nam và tín nữ cũng tràn
ngập hân hoan, khi nhìn thấy A Nan Ða như thế ấy!”.
Hoặc một
đoạn khác Phật nói:”Khi các hàng Phật tử nói trên đến thăm, họ chỉ cần
nhìn thấy dung mạo của A Nan Ða là đủ rồi. Nếu A Nan Ða rảnh tay thuyết
Pháp cho họ nghe thì càng hay, còn giả sử ông bận rộn, không chào hỏi họ
một tiếng, họ cũng hoàn toàn hoan hỉ, không bao giờ phiền trách! Ấy
chính là cái phúc hạnh của một bậc sắp bước vào ngưỡng cửa Giải Thoát!
“(Theo Digha Nikàya 16: Trường A Hàm số 16).
Ngày kia,
nhân một cư sĩ hỏi đức Bổn-Sư “làm thế nào để một Phật tử, sau khi cúng
dường đứng đắn Phật Bảo và Tăng Bảo, có thể cúng dường xứng đáng Pháp
Bảo?!” thì một lần nữa Ðức Phật đã nhắc đến A Nan Ða trong câu trả lời:
“Nầy cư sĩ tại gia! Nếu
con muốn cúng dường Pháp Bảo, hãy đến cúng dường A Nan Ða, vì ông là
người gìn giữ kho tàng Pháp Bảo!”
Tức thì vị
cư sĩ ấy liền mời A Nan Ða về nhà trai tăng và cúng dường đến ông một lá
Y rất quí giá.
Lá Y ấy về
sau A Nan Ða đem về dâng lại cho Trưởng Lão Xá Lợi Phất (Sàrìputta) vì
ông nghĩ rằng: “ chính đại huynh Xá Lợi Phất mới là người thông hiểu các
Pháp!”
Nhưng một cách tương tự,
đến phiên Trưởng Lão Xá Lợi Phất cũng nghĩ rằng:”Chính đức Phật mới là
nguyên nhân của kho tàng Pháp Bảo! “. Rồi Xá Lợi Phất lại đem lá Y quí
báu ấy dâng đến đức Thế Tôn. (Theo Jàtaka-Sutta 296 = Túc Sinh truyện số
296).
Lại một
lần khác, đức Phật đã đề cao A Nan Ða sau khi vị đại đệ tử nầy vừa trả
lời xong một câu hỏi của đức Phật, rồi đi nơi khác. Ðức Thế Tôn tuyên bố
trước một số tăng chúng:
“Nầy chư tỳ
khưu! A Nan Ða chính là người đang tiến lên những trình độ Phật giáo
cao hơn! Và ngoài ông ra, khó mà tìm được một sa môn có nhiều trí nhớ
như vậy! (Theo Anguttara Nikàya III. 78 = Tăng Nhất A Hàm số III.78)
Trong Tăng
Nhất A Hàm quyển III, đoạn 72 còn ghi rằng: có một cư sĩ ngoại đạo nghe
A Nan Ða thuyết pháp, rồi quy y Phật, quy y Pháp, quy y Tăng. Cư sĩ ấy
khi hiểu rõ chân lý đã mừng rỡ khen ngợi: “ Thật là Thánh đạo! Thật là
chân nhân! Sa môn A Nan Ða đã không đề cao Pháp học của mình, cũng
không xuyên tạc giáo lý của kẻ khác! Ông chỉ biết ngay thẳng diễn tả
những điều chân thật, mà ý nghĩa nào dù tiềm ẩn cao xa nhất, ông cũng
không bỏ qua!”
Vua
Pasenadi, sau lần thứ hai cùng với hoàng tử Kosala, nghe A Nan Ða thuyết
pháp, đã ca ngợi:
-“ Hoàng Thân, nếu được
thấm nhuần Pháp Bảo của sa môn A Nan Ða, là đi vào chân lý cao thượng!
Vì lời lẽ của A Nan Ða là lời lẽ đáng kính đáng yêu và ôn hòa đối với
tất cả mọi người! Lời lẽ như thế không thể phát ra từ cửa miệng của một
người đi ngoài thánh đạo! “ Theo Majjhima Nikàya 90 = Trung A Hàm số
90)
Thông
thường, khi một người được quá nhiều khen ngợi, quá nhiều thiện cảm, và
quá nhiều đặc quyền như vậy, thì người sẽ phải gặp lắm chuyện ganh tị,
phàn nàn, bất mãn một cách vô cớ của một thiểu số ác tâm. Nhưng A Nan Ða
đã không gặp trường hợp ấy. Ông không có kẻ thù, cũng chẳng bị ai ngầm
ghét. Ưu điểm độc đáo nầy, thực ra đã do nhân lành từ nhiều kiếp trước.
Hay nói cách khác: “Hạnh-phúc không có kẻ thù” của A Nan Ða vốn không
chỉ trong kiếp nầy, mà còn đã do ông tạo trong nhiều kiếp trước!
A Nan Ða sở dĩ được đề
cao, vì ông biết hạ mình, dâng trọn cuộc đời cho Pháp Bảo. Rồi mọi danh
dự cũng không làm cho ông trở thành kiêu căng, ngã mạn! Ông tự nhủ rằng: Tất cả những phẩm hạnh mà ông gặt hái được là nhờ ơn đức của Phật. Bởi
thuần hậu như thế, nên tự cao, ngã mạn chẳng thể nào xuất hiện trong ông!
Và kẻ không tự cao là kẻ không có kẻ thù, rồi cũng không bị ai ganh
ghét!
Nếu một người chỉ biết
lo tu kín, tránh xa mọi tiếp xúc với xã hội bên ngoài, và không có kẻ
thù, thì ấy là đương nhiên. Chẳng hạn như trường hợp của Anuruddha, anh
ruột A Nan Ða! (Sử chép: sa môn Anuruddha, sau khi xuất gia dành cả
ngày lẫn đêm cho việc tu hành, không tiếp xúc với bất cứ một ai ngoài
đức Phật).
Nhưng A
Nan Ða là người hàng ngày phải đối xử với mọi hạng người, phải nghe,
thấy và biết đủ mọi vấn đề..., mà ông không bị ai ganh ghét, không bị kẻ
khác thù hằn, không bị xung đột trong xã hội, không bị người ta chú ý,
theo dõi... thì quả thật là điều tưởng như ông có phép lạ!
Tuy A Nan Ða chăm chỉ và
thuần hậu như vậy, nhưng thỉnh thoảng ông cũng bị đức Phật (hay những
đại Trưởng Lão) khiển trách! Sự quở trách ấy hoàn toàn khác với sự chỉ
trích thông thường, vì khi các bậc chân thật nhắc nhở là khi ông được
kích thích vào giác tâm, để cho đức hạnh cao thượng hơn được un đúc, và
từ đó, sức mạnh rèn luyện nội tâm mới được vững chắc! Ai biết quý trọng
những sự nhắc nhỡ như thế là kẻ dễ trở nên thanh tịnh, và đời sống của
họ tự nhiên được mọi người tôn sùng!
Phần nhiều các trường
hợp A Nan Ða bị Phật quở trách, đều nhằm vào cách giao tế, lễ nghi xã
hội, hoặc kỹ luật cộng đồng, hơn là ông bị quở trách vì tâm tánh không
cao thượng, hoặc vì ông chảng hiểu thông Pháp bảo.
Xin kể một vài trường
hợp như sau:
Một lần nọ đức Phật bị
bệnh rát xót trong bao tử, A Nan Ða được người mách “ cháo nếp sẽ giúp
cho Phật khỏi bệnh ấy”, ông bèn kiếm vật liệu nấu cháo cho Phật.
Ðức Thế
Tôn sau đó đã quở trách ông rằng:
“Những hàng đạo sĩ,
những hàng sa môn dùng vật liệu nấu ăn trong nơi tu hành là một điều
không thích hợp!”
Rồi Ðức Phật chế điều
luật: Một tỳ khưu, sẽ phạm tội Ưng xả đối trị, nếu tỳ khưu ấy tự nấu ăn! (Theo Mahàvagga số VI, 17, trong Tạng Luật)
Từ đó về sau, A Nan Ða
ghi nhớ điều luật ấy, và nghiêm giữ một cách tinh tấn, lòng tự nhủ rằng: “Ðiều răng của Ðức Phật là nền tảng của phạm hạnh!”
Một hôm A Nan Ða đi khất
thực quên mặc Y Tăng Già Lê, được một đồng đạo nhắc khéo “Phật đã phê
chuẩn bậc xuất gia phải luôn luôn vận đủ tam Y, khi đi vào làng xóm!”.
A Nan Ða liền vui vẻ cám ơn vị đạo hữu ấy, và phân trần rằng:”Bần tăng
chỉ quên thôi, chứ không cố ý bất tuân phép Phật!”. Rồi ông ngoan ngoãn
đi mặc Y Tăng Già Lê. Và kể từ đó, mhững phép tắc về cách vận y phục cho
trang nghiêm của một tỳ khưu khi ra khỏi tịnh xá, do đức Phật phê chuẩn,
đã được ông thi hành từng chi tiết! (Theo Mahàvagga VIII, 23 = Ðại Phẩm
Tạng Luật số VIII, 23).
Thuật lại giai thoại nầy
để cho các hàng Phật Tử, tại gia cũng như xuất gia, thấy rằng: Một bậc
có nhiều trí nhớ như A Nan Ða, bậc và kiếp chót là kiếp sẽ nhập vào
thánh lưu như A Nan Ða, mà còn có thể sơ sót vài oai nghi trong đời sống
phạm hạnh, huống chi phàm nhân như chúng ta, lại không luôn luôn cảnh
giác và biết mình!”
Bởi vậy, đức Thế Tôn đã
nhiều lần lưu ý chư tỳ khưu: “ Các con chớ coi thường các hành vi nhỏ
nhặt, nhất là những oai nghi hằng ngày của đời sống xuất gia! Bởi vì
chính những thiện hạnh nhỏ nhặt ấy sẽ là nền tảng cho mọi cố gắng tinh
thần, và thánh tâm sau nầy! Luật lệ vốn mang lại những đức hạnh hoàn
toàn. Và đức hạnh hoàn toàn sẽ đưa đến tính khiêm nhượng và trí tuệ giải
thoát!”
Trưởng
Lão Mahàkassapa (Ðại Ca Diếp) cũng từng quở trách A Nan Ða, như trong
hai trường hợp sau đây:
Trưởng Lão nói: “ A Nan
Ða là người đã hướng dẫn vở lòng các đệ tử trẻ tuổi nầy. Tại sao ông
không tập cho họ cách thu thúc lục căn, tập cho họ phương pháp chế ngự
sự ăn uống, và dạy cho họ nết tinh tấn biết mình?!”
“- Ông đã vô tình làm
hỏng tuổi trẻ và làm hư niềm tin của các tân tỳ khưu, đến độ phải bỏ
cuộc! Phải chăng A Nan Ðà, vì còn trẻ nên thiếu kinh nghiệm?!” (Khi ấy
Trưởng Lão Ðại Ca Diếp đã ngoài 80 tuổi, và A Nan Ða chỉ 50 tuổi, nên
Trưởng Lão gọi ông còn trẻ”!). (Theo Samyutta Nikàya 18.11 = Tập A Hàm
số 18.11).
Vì còn
là Phàm tăng, nên trước sự khiển trách nặng nề nầy, A Nan Ða đã vui vẻ
trả lời rằng:
“Tuy trên đầu bần tăng
đã hai thứ tóc, bần tăng vẫn hết lòng phục vụ tăng già như một thanh
niên, nên Trưởng Lão Ca Diếp cho bần Tăng là còn trẻ, thiếu kinh nghiệm?!”.
Ở đây, chúng ta có thể
hiểu rằng: A Nan Ða đã quá tin tưởng vào sự chân thành phục vụ giáo hội
của ông, và đã coi thường tính ham mê đời sống nhục dục của 30 tân đệ tử! Ông đã không biện minh được trách nhiệm không làm tròn của mình trước
sự phê phán của một vị Trưởng Lão! Chúng ta chớ quên rằng khi ấy A Nan
Ða chưa đắc quả A La Hán, nên trong ông vẫn còn ít nhiều phiền não thô
thiển ấy bất chợt bộc phát, chứ không phải do bản tánh cứng đầu cố ý
phạm thượng!
Trường
hợp quở rách thứ hai của Ðại Trưởng Lão (Mahà Kassapa) đến A Nan Ða
thuộc về một bối cảnh khác:
Số là lần nọ A Nan Ða
yêu cầu Trưởng Lão cùng đi với ông đến dạy đạo tại một nữ tu viện. Sau
một phút chần chờ, Trưởng Lão Ca Diếp đã nhận lời. Nhưng khi thuyết pháp
xong, một tỳ khưu ni ương nghạnh trong lòng còn chứa dục tình đã bình
phẩm: “Trưởng Lão Ca Diếp cứ dành nói pháp một mình, không để cho tôn
giả A Nan Ða, là kẻ đẹp trai, hiểu biết rộng, thốt ra được một lời!”. –
Tỳ khưu ni ấy còn ví dụ Trưởng Lão như người bán kim, cứ ca tụng cây kim
trước người biết chế tạo ra nó! (ám chỉ A Nan Ða).
Trên
đường về, A Nan Ða hiểu ý, bèn yêu cầu Trưởng Lão Ðại Ca Diếp tha lỗi
cho tỳ khưu ni kia. Nhưng Trưởng Lão đã quở trách rằng:
“Nầy A Nan Ða! Sao ông
không nhớ thu thú lục căn! Ông cứ để những điều khen chê ảnh hưởng đến
hạnh kiểm của mình?! (Theo Samyutta Nikàya 16.10 = Tạp A-Hàm số 16.10).
Ðiều nầy có nghĩa là
Trưởng Lão Ðại Ca Diếp đã khéo léo quở trách A Nan Ða quá sốt sắng mang
lợi ích tinh thần cho Ni giới, mà coi thường sự nguy hiểm luyến ái riêng
tư, không phải từ thân A Nan Ða, mà từ phía một người khác: (ám chỉ của
một tỳ khưu ni!). Sự quở trách nầy về sau đã giúp ích cho A Nan Ða rất
nhiều!
Dẫu sao, hai trường hợp
A Nan Ða được Trưởng Lão Ðại Ca Diếp nhắc nhở nói trên, vẫn không làm
cho những nhà nghiên cứu đời sống của các đại tông đồ đức Phật hiểu lầm.
Trái lại, xuyên qua những lần quở trách ấy, Trưởng Lão Ðại Ca Diếp đã
chứng minh được lòng từ bi của mình, cũng như A Nan Ða đã biểu lộ đức
tính luôn luôn biết phục thiện của ông. Vì cả hai vị cao đồ nầy trước
sau vốn giao hảo với nhau rất thân mật. Có thể nói họ là hai vị danh
tăng tuy khá chênh lệch tuổi tác, nhưng tương đắc nhất trong hàng thinh
văn đệ tử Phật.
Một lần
khác, A Nan Ða bị chỉ trích vì câu chuyện sau đây:
A Nan Ða hỏi Phật “ -
Tiếng nói của đức Thế Tôn vang vào vũ trụ sâu xa như thế nào?!”
Ðức Phật trả lời rằng:
“Tiếng nói của một bậc Toàn Giác thì không đo lường được, có thể nghe
thấu vào mọi cõi Ðại Thiên thế giới, có thể chạm tận tai tất cả Phạm
Thiên (1) và bao trùm Tam Giới! Tiếng nói ấy còn thấm nhuần cả đến muôn
loài vạn vật, từ kiếp sống ngắn nhất cho đến kiếp sống dài nhất, cở tuổi
thọ của mặt trời!”
(1) Brahma = Brahma Deva
- Trời Phạm Thiên, một cõi mà sự tịnh lạc tương đương với đệ Tứ Thiền
trong trình độ tâm linh của Phật giáo
A Nan Ða
nghe Phật trả lời như vậy, bèn hoan hỉ, tưởng như lời Phật lúc nào cũng
văng vẳng mọi nơi, không đâu không có âm thanh Giác Ngộ, nên ông ca
tụng:
“- Thật là may mắn cho
tôi! Thật là hữu hạnh cho tôi, được làm đệ tử hầu cận cho một bậc Toàn
Năng, Toàn Giác!”.
Tỳ Khưu
Udàyi nghe A Nan Ða tự mãn bằng những lời tán than như thế, liền phê
bình:
“ Nầy A Nan Ða! Ca ngợi
sự toàn năng của đức Bổn Sư thì có ích lợi gì cho mình! - Nếu mình
không tu hành Thánh Thiện và Toàn Giác?”.
Rồi chính từ sự chỉ
trích đó, tỳ khưu Udàyi đã bàn rộng vấn đề ra. Chẳng hạn như ông phê
bình A Nan Ða chỉ nhìn vào thân Phật rồi thỏa mãn với tha lực, không
chịu trao dồi thân khẩu ý, để tự mình được trong sạch giải thoát, được
trở thành toàn năng! Đức Phật nghe câu chuyện ấy, bèn giải oan cho A
Nan Ða như sau:
“- Nầy Udàyi! Không
phải như thế đâu! Giả sử như A Nan Ða hết tuổi thọ ngay bây giờ, và dù
chưa đắc Thánh quả cao hơn Tu Ðà Hườn, A Nan Ða vẫn sinh làm vua trời
đến bảy lần, nhờ kết quả tu sửa tâm tính từ những kiếp trước của ông,
hoặc ông sẽ sinh làm vua xứ nầy đến bảy lần, chứ không còn bị đọa xuống
bốn đường ác đạo nữa! Nầy Udàyi! Và đây là kiếp chót của A Nan Ða, để
ông được giải thoát! (Theo Anguttara Nikàya III, 80 = Tăng Nhất A hàm
số III, 80).
Đức Phật đã tiên đoán về
lịch trình tiến hoá của A Nan Ða như thế, trước mặt vị đại đệ tử hầu cận
nầy, đủ chứng minh rằng: Niềm tin của đức Bổn sư dành cho A Nan Ða quả
thật chắc chắn. Ngài cũng biết rõ rằng các lời lẽ ấy sẽ không làm cho A
Nan Ða ỷ lại hay chễnh mãng trong việc tu trì.
Vã, Phật thốt ra mấy lời
đó vốn có lý do: Thứ nhất A Nan Ða là người thường mặc cảm kém phúc
đức, và còn lâu lắm ông mới được giải thoát! Thứ hai, sự chỉ trích càng
làm mặc cảm của ông gia tăng! Thứ ba, bằng một cách gián tiếp, đức Phật
cần bênh cực A Nan Ða, để sau mỗi lần bị chỉ trích, tâm tư ông khỏi bị
lo âu, đồng thời nhân dịp nầy Phật khuyến khích A Nan Ða nên cố gắng hơn
nữa, vì Thánh Quả Giải Thoát sẽ đến với ông nội trong kiếp ấy!
Ðức Thế Tôn dành các lời
tiên đoán như thế cho những ai luôn luôn cố gắng mà vẫn sợ mình, còn bị
tiếp tục luân hồi, hơn là cho những kẻ dễ duôi và ỷ lại!
Nhưng
trong câu chuyện sau đây, đức Phật đã nhắm vào tâm thức của A Nan Ða, để
khiển trách và chế định một điều luật:
Số là lần nọ, đức Bổn Sư
ra lệnh cho A Nan Ða trông nom phân phối vải, và may y phục cho các hàng
tăng chúng. A Nan Ða đã thực hiện công việc nầy một cách tốt đẹp, nên
được đức Phật khen ngượi trước tăng chúng rằng: “A Nan Ða là người khéo
léo, ngay cả trong lãnh vực khâu vá! Một sa môn đủ đức hạnh là người
biết tự khâu vá mảnh y của mình, không để chỉ viềng bung ra, và không
bao giờ bị chỉ trích là phí phạm vật dâng cúng của các hàng thiện nam
tín nữ!”. (Theo Mahàvagga VIII 12 = Ðại Phẩm VIII 12).
Sau đó một thời gian,
khi Ðức Phật và chư đệ tử ngụ gần thủ đô Ca Tỳ La Vệ. Một hôm đức Bổn Sư
thấy trong tịnh xá có rất nhiều tọa cụ, bền hỏi A Nan Ða, phải chăng nơi
ấy đang có đông tỳ khưu hội họp.
A Nan Ða
liền xác nhận, và ông còn trình rõ với đức Thế Tôn rằng:
- Bạch đức Bổn Sư! Vừa
rồi tăng đã cùng nhau vá y! đức Bổn
Sư đã chẳng khen ngợi:
“ Một sa môn xứng đáng là người biết bảo trì lấy lá Y của mình, tránh
phí phạm vãi của đàn na tín thí?” - Nên đệ tử đã tổ chức một buổi vá Y
hội để có thể chỉ cho các đồng đạo phương pháp khâu vá!”
Rồi A
Nan Ða thuật lại sự sinh họat cùng nhau khâu y vui vẻ như thế nào cho
đức Phật nghe. Ông đâu biết rằng: Mỗi lần họp nhau khâu Y như người thế
tục đó, sự tinh tấn tu trì của các hàng tỳ khưu đã giảm xuống rất nhiều,
vì cái tính ngồi chung làm việc thì sinh ra nói chuyện nhảm nhí!
Do đó
đức Phật đã chế ra điều răn, chấm dứt tật xấu cho các hàng tăng lữ, hội
họp làm việc chung giống như người thế tục, như sau:
“- Một tỳ khưu, đáng bị
chỉ trích, là người ưa thích các cuộc hội họp như ngoài đời, hoặc sung
sướng khi được tụm năm, tụm bảy, để vừa làm việc, vừa nói chuyện! Hạng
tỳ khưu như thế sẽ không thế nào tìm thấy sự bình an trong hạnh xuất
gia, không thể nào nhận ra đức thanh tịnh trong sự sống đơn độc, không
thể nào trở nên an nhàn trong nơi yên lặng, và không thể nào thực hiện
thiện hạnh tỉnh thức biết mình!”
“- Kẻ nào ham thích
trong các cuộc tụ họp phù phiếm, người ấy sẽ không tìm ra sự an lạc chân
chánh, vì trạng thái an lạc chân chánh chỉ phát sanh, khi tách rời khỏi
mọi tính ham thích tụ tập! - Ngay cả những người đã an trú trong thiền
định, mà khi bị “tính thỏa thích trong tụ họp” lôi kéo, kẻ ấy về sau
cũng sẽ bị chi phối, không thể hoàn toàn điều khiển tâm an trụ được!”
- Còn giả sử thiền pháp
đắc được của họ, có tồn tại trong một thời gian, thì ấy chỉ là sự vận
dụng để biểu dương chứ không phải là chính quả an trụ trong thiền định!
Cho nên những người hành thiền chung một chỗ (ý nói chung một tịnh cốc
hay một tịnh xá) thường sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong việc đạt đến
thánh quả giải thoát, vì tu thiền chung loại ấy là tu thiền còn tùy
thuộc vaò những điều kiện thế gian, nhất là điều kiện phải có người tu
thiền chung với mình!
Bởi thế,
đức Phật, sau khi giảng giải về sự tai hại của tính thích tụ họp, Ngài
bèn kết luận:
“- Không có một hình
thức ham thích hội họp nào mà không gây ra khổ não (dukkha)! (-Dukkha
ám chỉ tất cả các trạng thái bất toại nguyện từ thô kệch đến vi tế!).
Bởi vì xuyên qua luật vô thường ( anicca): Hễ có hợp thì phải có tan.
Nếu “Hợp” làm cho sung sướng, thì “Tan” (chia tay) sẽ làm cho phiền não!. Ðối với sự chia tay trong một thời gian ngắn, vì phiền não rất vi tế,
khó nhận thấy, nên người ta coi thường. Nhưng đối với những sự chia tay
lâu dài, hay chia tay vĩnh viễn, phiền não chính là sự thống khổ, có thể
làm cho những phần tử chia tay rủi hết tuổi thọ rơi vào trong bốn đường
ác đạo! Thậm chí tới cõi trời cao nất là cõi Phạm Thiên mà sự chia tay
cũng làm cho các hàng Thiên chúng ở cõi nầy buồn bã, mất hết hào quang!).
-Vô
thường là một trong ba nguyên tắc bất di bất dịch của Pháp Lý nhà Phật
vậy!
Sau đó,
đức Bổn Sư còn chỉ rõ một phương pháp thực tiễn, mà Ngài chỉ dành để
hướng dẫn A Nan Ða! Phật dạy ông rằng:
“- Vì bổn phận phải hầu
Phật và phải tiếp xúc với đủ mọi hạng người (ý nói có hợp có tan!), nên
ông cần luôn luôn thực hành chi thứ 7 của Bát Chánh Ðạo là Chánh Niệm.
Lấy nó làm căn bản để phát triển 7 chi còn lại là Chánh Kiến, Chánh Tư
Duy, Chánh Ngữ, Chánh Nghiệp, Chánh Mạng, Chánh Tinh Tấn và Chánh Ðịnh!”
Ðức Phật dùng lời dạy
nầy, bởi vì A Nan Ða có bẩm tính trụ tâm rất nhanh, và mặc dù ông chưa
nhập cao vào thánh giới, nhưng bản chất định tâm tự nhiên, cộng với sự
thấm nhuần Pháp Bảo của ông, đã khiến ông phát ra một số hành vi cử chỉ,
giống như một bậc thánh.
Ðức Phật
cũng biết rằng: Ðối với A Nan Ða, ngài chỉ cần nêu lên những pháp kích
thích là A Nan Ða có thể bước vào Chánh Ðịnh. Do đó, mấy lời dạy có liên
quan đến Bát Chánh Ðạo nói trên, chính là để hướng dẫn ông, áp dụng Pháp
Bảo nào thích hợp nhất, từ đó ông có thể hành trì tròn đủ Bác Chánh Ðạo,
mà không có một pháp nào làm cho ông cố chấp!
Ðối với những người tầm
thường thì Chánh Kiến là bước đầu, là căn bản của Bác Chánh Ðạo! Rồi khi
thân khẩu ý được thuần thục xuyên qua Chánh Tư Duy, Chánh Ngữ, Chánh
Nghiệp, Chánh Mạng, Chánh Tinh Tấn, họ mới bắt đầu sử dụng CHÁNH NIỆM để
giữ vững con tâm bước vào Chánh Ðịnh, mà không thể trở thành cố chấp,
khi đạt đến bậc thiền!
Nhưng
đối với A Nan Ða, một người có trí nhớ phi thường, một người có bộ óc
chứa nỗi hầu hết tám mươi bốn ngàn Pháp môn của đức Phật, thì Chánh Niệm
là cánh cửa mở đầu, hễ ông bước vào (thuần thục) là ông có thể đắc được
các Pháp Phá Chấp, vượt lên trên tất cả mọi khái niệm, mọi hình thức hay
danh xưng, mọi phẩm cách hay lằn mức tận cùng!
Ngoài
ra, đức Phật còn kích thích tính từ bi quảng đại của A Nan Ða, nhất là
lòng từ ái đối với đức Bổn Sư, và Ngài xác nhận rằng:
“Lòng từ ái ấy không
phải chỉ phát hiện với điều kiện A Nan Ða trở thành đệ tử hầu cận của
Phật!”
Chúng ta có thể nhận
thấy ở đây rằng, đức Bổn Sư đã đặc biệt hướng dẫn A Nan Ða, bước vào
Thánh Ðạo, bằng hai phương diện Công Pháp và Biệt Pháp, hầu giúp ông ta
chặt đứt mọi ràng buộc thế-gian, dứt khoát một lần sau cùng.
Do đó,
khi kết luận, Ðức Phật đã nhắc lại mối quan hệ giữa Ngài và ông (tức
Biệt Pháp hay Biệt Nghiệp!) để củng cố niệm lực của ông như sau:
Nầy A Nan Ða! Ðã từ
nhiều kiếp quá khứ và ngay cả bây giờ, giữa ông và Như Lai chỉ có một
tình bạn, tình thân thuộc và tình thầy trò, chứ không bao giờ có ác
nghiệp hiềm thù hay ghét bỏ! Mối quan hệ vô lượng ấy đã làm cho chúng ta
hưởng được phúc lành trong vô số kiếp xưa thì kiếp chót phẩm hạnh giải
thoát của ông, không thể nào tách rời đạo quả tuyệt đối của Như Lai
được!
“ Nầy A Nan Ða! Nếu ví
Như Lai là người thợ gốm và ông là tác phẩm, thì người thợ gốm ấy (ám
chỉ đức Phật) đang hoàn toàn thỏa mãn vì đã đem hết khả năng của mình để
nắn ra một tác phẩm vừa ý nhất (ý nói đức Phật không xem A Nan Ða như
một đệ tử mà thánh tâm chưa được vững chắc!)
Và bằng
những lời giáo huấn, khuyến khích và “xác nhận đạo quả sẽ đến” như thế,
đức Phật đã cũng cố niềm tin và niệm lực của A Nan Ða, cho đến phút
chót, trước khi Ngài nhập Niết Bàn!
Giai
thoại về tiền kiếp sau đây sẽ làm cho chúng ta nhận thức mối quan hệ
giữa đức Phật và A Nan Ða một cách sâu sắc hơn:
Ðó là
câu chuyện số 40 trong Túc-Sinh truyện:
Khi ấy
tiền thân A Nan Ða làm vua, đã lìa bỏ ngôi báu, để cùng với đức Bồ Tát
(tiền thân Phật) xuất gia sống đời sống đạo sĩ. Giống như Thái tử Sĩ Ðạt
Ta đã làm trong kiếp chót ở vườn Lộc Dã, trước khi thành Phật vậy!
Một hôm đức Bồ Tát biết
rằng bạn mình (tức tiền thân A Nan Ða), vì gặp rất nhiều khó khăn trong
việc tìm kiếm thực phẩm, đã để dành muối nêm thức ăn. Một hành động trái
ngược với luật tu trì của các hàng đạo sĩ.
Ðức Bồ
Tát liền khiển trách rằng:
“Nầy bạn! Bạn đã can
đảm buông bỏ cả ngôi báu, buông bỏ tất cả sự giàu sang của một vương
quốc, tại sao bây giờ bạn lại bắt đầu để dành từng hạt muối?!”
Lời chỉ
trích nầy đã làn cho tiền thân A Nan Ða buồn lòng. Ông trả lời rằng:
“Nầy đạo hữu! Những lời
phê bình của đạo hữu đã làm cho tôi khổ tâm rất nhiều. Các lời chỉ trích
ấy khiến tôi cảm thấy chua chát, buồn phiền chẳng khác nào bị ai đâm
chém bằng một lưỡi dao cùn!? (ý nói dao cùn chém, thì nạn nhân trước
khi chết bị đau đớn rất nhiều. Còn dùng dao bén để chém thì nạn nhân
chết tức khắc, sự đau khổ cũng theo đó biến mất).
Nhưng
đức Bồ Tát (tiền thân Phật) vội thẳng thắn trả lời:
‘Nầy đạo sĩ! Giữa những
người bạn chân thành, lời nói ngay thật, không cần dè dặt, vị nễ, như
một người thợ gốm cẩn thận trước những chiếc bình chưa đuợc nung chín!
Người bạn tốt là người có thể thốt ra lời phê bình bất cứ lúc nào. Vì
chỉ nhờ những lời khê bình xây dựng cùng những câu khuyến khích liên tục
như thế, mà một kẻ sống đời sống phạm hạnh, mới rèn luyện được một thánh
tâm vững chắc. Ví như chất đất sét trắng tinh, được uốn nắn và nung nấu
trở thành những đồ sứ thượng hạng!”
Sau đó, đạo sĩ tiền thân
A Nan Ða đã xin lỗi đức Bồ Tát (tiền thân Phật) và yêu cầu Ngài, vì lòng
từ bi, hãy tiếp tục hướng dẫn ông ta.
Thuở bấy
giờ, những công phu tu luyện, được so sánh với sự gạn lọc đất sét tinh
khiết, rồi nắn đúc thành những đồ sứ trang trọng tốt nhất, đã được xã
hội thông dụng nên rất thích hợp để so sánh cái tính đa cảm, hay dễ giận
của con người với cái tính dễ hư của những bình sứ mỏng manh chưa được
nung chín!
Một người thợ gốm bao
giờ cũng nâng niu những chiếc bình đất tinh vừa nắn xong, còn ướt, chưa
khô, một cách e dè, thận trọng, vì sợ làm vỡ. Rồi sau khi đã nung qua
lửa thứ nhất, họ lại cẩn thận tìm đi, tìm lại, những vết nhăn hay những
lằn nứt, trước khi cho vào lò, nung chín lần sau cùng. Người thợ gốm
rành nghề còn biết thử những tác phẩm của mình, khi ra lò bằng cách gõ
nhiều lần để nghe tìm ra những “tì vết” trong âm thanh. Khi âm thanh
ngân vang, trong, đều, và luôn luôn giống nhau, thì họ mới yên tâm đưa
nó ra thị trường để bán.
Tương tự như thế, một
người trở nên trọn lành chỉ khi nào họ đã trải qua tất cả những sự thử
thách, và đạt được những phẩm cách cao nhất, xứng đáng nhất, để bước vào
Thánh Ðạo! ( Trong Phật Giáo có 2 từ ngữ là Thánh Ðạo và Thánh Quả.
Người đắc Thánh Ðạo là người không những chỉ đã dứt trừ mọi hoài nghi
trong Bác Chánh Ðạo, mà chính họ còn biến thành thuần thục, để sống một
đời sống đúng theo Bác Chánh Ðạo, với một tâm hồn luôn luôn an lạc,
hướng thiện)
Rồi kiếp quá khứ đó,
tiền thân A Nan Ða đã hưởng được quả lành, tái sinh vào cõi trời Phạm
Thiên (Theo Jàtaka n.406 = Túc Sinh truyện số 406). Và trong những kiếp
quá khứ khác, ông cũng đã nhờ sự hướng đạo của tiền thân đức Phật, mà
gặt hái được nhiều phúc lộc (Theo Majjhima Nikàya n.122 = Trung A Hàm số
122). Tất cả những gì tiền thân A Nan Ða hưởng được, không phải do nhờ
phép lạ, mà chính là do ông có một tinh thần hướng thiện cao độ, bền bĩ,
luôn luôn nghe những lời đức Bồ Tát (tiền thân Phật) chỉ dạy, và ghi
khắc những lời vàng ngọc ấy vào tâm, để thực hành một cách vui vẻ.
3. Xứng Ðáng Với Vai Trò
Hầu Phật
Một
trong những đức tính của A Nan Ða là nết hạnh hết lòng hầu cận Phật.
Chính đức Bổn Sư cũng đã xác nhận như thế nhiều lần, và Ngài còn thêm
rằng: “A Nan Ða là đệ tử xứng đáng nhất trong những người đã phục vụ
Như Lai. Bất cứ lúc nào Như Lai cần điều gì, thì ông là người có mặt
trước tiên, không để Như Lai chờ đợi” (Theo Anguttara Nikàya I.19 = Tăng
Nhất A Hàm số I.19).
Thực ra ba chữ “hầu cận Phật” không rõ nghĩa cho lắm. Vì từ ngữ thế
gian khó mà diễn tả chính xác cái vị trí của A Nan Ða trong cộng đồng
phạm hạnh, dưới sự hướng dẫn của đức Phật. Nếu chúng ta gọi A Nan Ða là
vị bí thư hay viên phụ tá của đức Phật thì đúng hơn, nhưng lúc bây giờ,
cái khía cạnh từ ái, tôn thờ, phủ phục, sẵn sàng hy sinh của A Nan Ða
đối với đức Phật không được diễn đạt. Còn nếu chúng ta gọi ông là một đệ
tử hầu hạ Phật, thì cái vai trò tổ chức, và nhiều lần đại diện Đức Phật
lãnh đạo giáo hội, một cách khéo léo của ông, lại bị bỏ quên!
Rồi khi vượt ra ngoài phạm vị Phật Giáo, chúng ta cũng không thể tìm
ra, trong các kho tàng văn chương triết học nào khác, một nhân vật tương
tự, nghĩa là một nhân vật có thể vừa là đệ tử hầu hạ vừa là viên phụ tá
của vị giáo chủ, đồng thời nhân vật đó cũng có khả năng trở thành một
giáo chủ, như A Nan Ða!
Sự
hầu hạ chuyên cần của ông dành cho đức Phật trong 25 năm trường thì
nhiều lắm. Chúng ta chỉ mô tả tượng trưng một số những công tác hàng
ngày mà thôi. Chẳng hạn như mỗi sáng và mỗi tối, A Nan Ða phải mang nước
rữa mặt và dụng cụ đánh răng cho đức Phật. Rồi ông phải chuẩn bị tọa cụ
trước khi dâng điểm tâm đến Phật. Buổi trưa, A Nan Ða đi khất thực phải
về trước, để rước bát đức Phật. Nước trong, ông phải chuẩn bị sẵn, để
rửa chân cho Phật. Khi ngọ thực, ông luôn luôn ăn sau đức Phật, và khi
Phật dùng bữa xong, ông có bổn phận xin vật thực còn lại trong bình bát
của đức Phật, để chia sớt cho các tỳ khưu kém phúc hay bố thí đến những
dân nghèo. Y phục, tịnh thất và bình bát của đức Phật, A Nan Ða luôn
luôn dọn quét, giặt rũ và rửa lau sạch sẽ. Khi đức Thế Tôn mệt mỏi thì
ông xức dầu, xoa bóp hay tìm thuốc cho đức Phật. Thậm chí đến giấc ngủ,
A Nan Ða cũng nằm gần Phật, nhất là lúc Phật đau ốm, để khi Phật cần
điều chi, không phải chờ lâu.
Theo
Mahàvagga, III, 16 (Kinh Ðại Phẩm, chương III, đoạn 16) thì ngoài những
công tác dành riêng cho đức Phật kể trên, A Nan Ða hằng ngày còn đích
thân trông nom tất cả các sinh hoạt của chư tăng, đặc biệt là những tỳ
khưu mới xuất gia. Thậm chí đến khi mọi người ai nấy đã lui vào tịnh
thất (buổi trưa cũng như buổi tối) ông còn quán xuyến khắp nơi trong
chùa, xem có tỳ khưu, sa di nào bỏ quên vật gì hay không, để đem cất vào
một chỗ, sau trao lại cho họ.
Mỗi
khi đức Bổn Sư cần truyền đạt lời dạy gì đến tăng chúng thì ông chính là
viên thông tin đem lời dạy ấy đến tận tai mọi người (Theo Cùlavagga V.20: Tiểu phẩm số V.20).
Nhiều
lúc ngay nửa đêm mà Ðức Phật muốn gặp tất cả tăng chúng, A Nan Ða cũng
vui vẻ triệu tập đầy đủ (Theo Jàtaka 148).
Một
lần nọ tăng chúng thờ ơ trước một sa môn ngã bệnh trầm trọng. Đức Phật
và A Nan Ða đã đích thân tắm rửa cho bệnh nhân, và khiêng bệnh nhân đặt
nằm nghĩ gần A Nan Ða để ông chăm sóc (Theo Mahàvagga VIII.26).
Cứ
như thế, A Nan Ða đã chu toàn rất nhiều công việc hằng ngày, hầu mang
lại sự an vui thân thể cho đức Phật (và cũng là người anh thúc bá đã
giác ngộ của ông), đồng thời mang lại niềm tin cho cộng đồng tăng chúng,
như một người mẹ hiền chăm sóc, kính yêu đứa con trưởng đức hạnh hoàn
toàn (ám chỉ Ðức Phật) cùng con mới khôn lớn, không phân biệt tánh nết,
tài năng (ám chỉ cộng đồng tăng chúng).
Nhưng
công tác nổi bật hơn hết, là A Nan Ða đã đóng vai một viên bí thư xuất
sắc nhất của đức Phật. Ông có khả năng chuyển đạt mọi giáo huấn, mọi
mệnh lệnh của đức Bổn Sư đến hàng ngàn tăng chúng một cách rất nhã nhặn,
nhanh chóng và hợp thời, khiến cho mọi việc hấp hành của giáo hội, lúc
nào cũng thống nhất, trật tự, ít khi bị sơ sót.
Về
phương diện đối ngoại, A Nan Ða đã khéo léo hợp tác với Xá Lợi Phất (Sàriputta)
và Mục Kiền Liên (Moggallàna) để giải quyết những vấn đề, nhiều khi rất
phức tạp và tế nhị trong mối liên hệ giữa con người với con người, cũng
như giữa tăng già Phật Giáo và Xã Hội.
Theo
Anguttara Nikàya IV, 249 (Tăng Nhất A Hàm số IV, 249) thì khi cuộc tranh
luận của cộng đồng tỳ khưu ở Kosambi xảy ra, cũng như khi Ðề Bà Ðạt Ða
mưu toan chia rẽ tăng già Phật Giáo (Theo Udàya v,8 và theo Cùlavagga
VIII ), A Nan Ða đã đóng vai trò điều động hai cuộc giải độc rất hữu
hiệu. Nhờ đó, về sau toàn thể tăng chúng đã hòa thuận trở lại.
Mặt
khác, A Nan Ða cũng là một trong những đệ nhất Như lai sứ giả của đức
Thế Tôn để liên lạc với các tôn giáo khác. Mỗi khi đức Phật bảo ông đi
liên lạc với ai, dù khó khăn đến đâu, ông cũng không bao giờ từ chối. Và
khi thi hành những nhiệm vụ như vậy, A Nan Ða không có cảm tưởng là mình
chỉ đơn giản là người thông tin, mà ông ta còn tỏ ra đầy đủ tư cách của
một nhà ngoại giao.
Quay
về sinh hoạt nội bộ, nhiều lần tăng chúng không tránh được làm ồn trong
tu viện. Ðức Phật hỏi A Nan Ða tại sao, thì ông đã mạnh dạn cắt nghĩa
rành mạch lý do cho đức Phật rõ (Theo Mahàvagga 67, Pàcittiya 65 và
Udàya III.3). Nhờ vậy, đức Thế Tôn mới biết chắc duyên cớ mà ban bố
những lời giáo huấn thích hợp.
Một
trường hợp làm ồn đáng kể lại như sau:
Có
một mhóm tỳ khưu đã quên mình nói chuyện lớn tiếng, gây ồn aò trong tu
viện. Ðức Phật hay tin, bèn bảo A Nan Ða khiển trách.
Nhóm
tỳ khưu đó, sau khi được A Nan Ða nhắc nhở, khiển trách, bằng những lời
lẽ xây dựng, ai về chỗ nấy chăm chỉ hành thiền. Họ tinh tấn tu luyện đến
độ trong mùa nhập hạ năm ấy, tất cả đều đạt đươc ba Tuệ-giác biết được
tuổi thọ của mọi chúng sinh và Tuệ-giác biết mình còn ít hay nhiều tham
sân si.
Vào
một buổi tối, nhân được Phật gọi, nhóm tỳ khưu nầy liền đến hầu Phật.
Nhưng lúc họ tới nơi thì Thế Tôn đang nhập định. Theo chú giải khi ấy
tâm Phật đang an trú tại một cõi thiền hữu sắc, tên là Anãnja Samàdhi (có
nghĩa là An-trụ trên thiền sắc Vô-tướng!) Những nhà sư nầy tức khắc
nhận ra thiền Tịnh-sắc của Ðức Phật, bèn tất cả ngồi xuống rồi nhập định…
Thời
gian yên lặng trôi qua, trong Phật thất, hai canh đầu của đêm trường,
khung cảnh chợt im lìm phăng phắc.
A
Nan Ða hiểu lầm là các tỳ khưu ấy thấy Phật nhập định, nên kiên nhẫn
ngồi chờ. Và muốn giúp họ sớm được Phật tiếp, ông vội lên tiếng: “Bạch
Ðức Thế Tôn! Có chư đệ-tử đến yết kiến!” Nhưng tất cả vẫn yên lặng…
Rồi
hai canh giữa đêm cũng trôi qua, A Nan Ða lại nhắc Phật: “ Bạch đức Bổn
Sư! Chư đệ tử đã đến!” Nhưng sau lời trình lần thứ hai của A Nan Ða,
bầu không khí tại Phật thất, càng chìm sâu trong tịch tịnh. Mọi vật đều
bất động…
Lúc
A Nan Ða lên tiếng trình Phật lần thứ ba thì bên ngoài, trời đang hừng
sáng, Ðức Thế Tôn đã xả thiền, và phán với A Nan Ða rằng:
“-
Nầy A Nan Ða! vì ông chưa chứng được thiền sắc vô tướng, nên suốt đêm
ông đã không biết rằng Như Lai và các tỳ khưu đáng khen nầy đã nhập định! Và không có một âm thanh nào có thể khuấy động nhĩ thức của Như Lai
hay của họ được!”
Thuật
sự nầy chứng tỏ rằng A Nan Ða lúc đó chưa đạt tới những bậc thiền cao.
Nhưng tính kiên nhẫn của ông rất đáng quí, vì túc trực, trọn đêm để hầu
Phật, khi có chúng tăng đến yết kiến như thế, ông quả thực là người duy
nhất đã làm được một cách vui vẻ và dễ dàng.
Rồi Phật lại khen ngợi A Nan Ða:
‘-
Nầy A Nan Ða! Những tỳ khưu nầy trước đây ham thích tranh luận, chễnh
mảng việc tu hành, thì ngày nay, sau lần khuyến cáo của ông, họ đã trở
thành những sa môn tinh tấn hành thiền, đắc được ba tuệ giác!”
A
Nan Ða nghe đức Phật tiết lộ kết quả của sự biết sửa mình và tinh tấn tu
hành của nhóm tỳ khưu do ông khuyến cáo, bèn lấy làm thỏa thích. Từ đó,
A Nan Ða chăm chỉ hành thiền, mặc dù trên vai còn nhiều nhiệm vụ khác.
Kinh
điển Phật Giáo Nguyên Thủy thường nhắc đến hai lần A Nan Ða hỏi Ðức Phật
về các đề mục thiền định đòi hỏi hành giả phải thực hành trong rừng vắng.
Ðức Bổn Sư đã dạy cho A Nan Ða lần thứ nhất rằng:
“-
Hãy quán tưởng về ngũ uẩn, tức là quán tưởng về Sắc-Thọ-Tưởng-Hành và
Thức” (Theo Samgutta Nikàya 22.158 = Tạp A-hàm số 22.158)
Và
lần thứ hai, Ngài dạy rằng:
“-
Hãy quán tưởng về lục-căn, gồm: Nhãn-căn, Nhĩ-căn, Tỉ-căn, Thiệt-căn,
Thân-căn và Ý-căn!”(Theo Samyutta Nikàya 35,86)
Còn
nói về công lao phụng sự chư huynh đệ, thì tên tuổi của A Nan Ða được
ghi rõ trong kinh Anguttara Nikàya n.60 ; XI 58 (Tăng Nhất A Hàm số 60 ;
XI.58) như sau:
“Khi
sa môn Girimananda và sa môn Phagguna bị bệnh trầm trọng, A Nan Ða là
người tới lui chăm sóc thường xuyên nhất. Ông còn theo dõi tâm bệnh của
hai nạn nhân, để thỉnh cầu đức Phật ban diệu pháp hầu cứu độ họ trải qua
những giây phút nguy kịch.
Ngay
cả ngôi chính điện lộng lẫy Kỳ Viên tự, (khi ông bá hộ Cấp Cô Ðộc tỏ ý
muốn xây lên trong vườn Kỳ Ðà, để dâng đến Phật giáo) cũng do A Nan Ða
yêu cầu Ðức Phật nhận lời. Ngôi chùa nầy về sau trở thành tổ đình đầu
tiên của Phật giáo (theo Jàtaka số 479).
Nghĩa
là bằng cách nầy hay bằng cách khác, A Nan Ða đã tỏ ra là một sa môn sốt
sắng xây dựng giáo hội. Ông luôn luôn phục vụ cộng đồng với đầy đủ các
đức tánh của một người mẹ hiền, hay một người cha lành tròn hạnh kiểm,
hằng chu toàn cho con cái.
Biệt
tài tổ chức, thuyết phục và hướng dẫn nhiều ngườì của A Nan Ða cũng đã
biểu lộ trong một kiếp trước. Khi ông sinh làm vị Phạm Thiên phụ tá của
vua trời ÐếThích (Sakka).
Theo
những kinh điển nói về tiền kiếp của A Nan Ða trên các thiên cảnh, thì
có một kiếp nọ, ông là vị tiên phụ tá duy nhất có hào quang sang bằng
hào quang của vua trời. Ông đã được đức vua trời Ðế Thích giao cho cai
quản toàn bộ Thiên Xa và được điều khiển Long Xa mỗi khi vua ngự đi đâu
(theo các Jàtakàs số 31, 469, 535 và 541)
Riêng
trong Jàtaka (Túc Sinh truyện) số 489 thì tiền thân A Nan Ða là vị tiên
kiến trúc sư tên Vissakamma. Hoặc trong hai Túc Sinh truyện (Jàtaka)
khác số 75 và số 450 thì một trường hợp, tiền thân ông là vị thần mưa
tên Pajjuma, còn trường hợp kia: tiền thân ông là vị thần Ngũ-Nhạc tên
Pãncasikha.
Nhưng
tấm lòng hy sinh và bảo vệ đức Phật của A Nan Ða có lẽ phải cần đề cao
hơn hết. Khi Ðề bà Ðạt Ða (Devadatta) thả một con voi hung dữ để hãm hại
Ðức Phật, A Nan Ða đã can đãm xông tới đứng chắn ngang trước mặt Phật,
sẵn sàng hy sinh thân mạng để che chở cho đấng Toàn Giác. Thà ông chịu
để con voi điên và Ðề Bà Ðạt Ða phạm tội giết ông, chứ ông không muốn họ
phạm trọng tội sát hại, hay làm tổn thương một vị Phật.
Ba
lần Ðức Thế Tôn bảo ông lùi lại, nhưng ông đã không làm theo, cho đến
khi ông bị đức Phật dùng thần thông nhấc bổng ông lên, nhẹ nhàng đặt ông
nơi khác, thì chừng ấy ông mới yên trí là sự hy sinh cứu Phật của ông
không cần thiết. Và tinh thần hy sinh ấy đã làm cho danh thơm của A Nan
Ða lớn rộng về sau (theo Jàtaka số 4533).
Nhân
đó, Ðức Phật đã nhắc lại, trước các hàng tăng chúng rằng: “Trong những
tiền kiếp A Nan Ða đã từng hy sinh tánh mạng để cứu vị Bồ Tát là tiền
thân Như Lai đến bốn lần!”
Còn
trong hai kiếp khác rất xa xưa, giữa vòng luân hồi thăm thẳm: Khi cả
tiền thân Ðức Phật và tiền thân A Nan Ða sinh làm hai con chim Thiên Nga,
rồi hết tuổi thọ sinh làm hai con nai (theo các túc sinh truyện số 502,
533, 534 va 501). Từ Thiên Nga đến nai tiền thân A Nan Ða đã không chịu
bỏ rơi bạn mình là tiền thân Phật sinh làm thú tương tự bị sập bẫy. Kết
quả cả hai đã chịu chết với nhau dưới bàn tay tàn ác của một ngưòi thợ
săn.
Nhưng
theo túc Sinh truyện số 222 thì tiền thân đức Phật là một con khỉ hiếu
thảo, đã hy sinh tính mạng để cứu mẹ là tiền thân A Nan Ða. Mặt khác,
trong những lần luân hồi cộng nghiệp như thế, tiền thân của đức Phật và
tiền thân của A Nan Ða thường đã nhờ tính thông minh đặc biệt và thận
trọng tự nhiên đã cứu mạng lẫn nhau một cách dễ dàng.
Trên
đây là những mẫu chuyện liên quan đến các đức hy sinh và duyên nghiệp
luân hồi song song của tiền thân A Nan Ða và tiền thân đức Phật vậy.
4. A Nan Ða Ðáng
Gọi Là Kho Tàng Pháp Bảo.
Kỳ
công và biệt tài nổi bật, đã nâng A Nan Ða lên hàng một trong những đệ
tử thông thái nhất của Ðức Phật, là khả năng nhớ nhanh, nhớ nhiều và nhớ
dai của vị tông đồ nầy!
Mặc
dù Ðức Phật còn tại tiền, A Nan Ða chưa đắc quả A La Hán, nhưng ông đã
được xem tương đương như một trong những thinh văn của cộng đồng Thánh
Nhân. Ông xứng đáng để được toàn thể Phật tử lúc bấy giờ tặng cho danh
hiệu “một tông đồ xuất chúng”! Bốn chữ “Tông đồ xuất chúng” nầy có
nghĩa là ông có đủ khả năng và đức tính của một bậc giải thoát.
Ngoại
trừ hai đại thinh văn, có hai năng lực phi thường , là Xá Lợi Phất và
Mục Kiền Liên, thì A Nan Ða là một trong 75 đại đệ tử nổi tiếng khác của
đức Phật.
Trong
khi 74 vị kia có những xuất sắc chuyên biệt thì A Nan Ða đã nổi tiếng
nhờ bốn trong năm “nền tảng trí thức thượng thừa”.
-
Nền tảng trí thức thứ nhất là ông đã nghe nhiều hơn ai hết, nghe gần như
toàn thể những lời Phật dạy.
-
Nền tảng trí thức thứ hai là ông đã nhớ nhiều hơn ai hết, nhớ đầy đủ
những lời Phật dạy.
- Nền
tảng trí thức thứ ba là ông đã hiểu nhiều hơn ai hết, hiểu cả hệ thống
Pháp Bảo, kể luôn ý nghĩa súc tích khi phối hợp các Phật ngôn dạy trước
với các Phật ngôn dạy sau, một cách song đối hay thứ tự.
-
Nền tảng trí thức thứ tư ông là người tin tuởng nơi Pháp Bảo của đức
Phật, tin tuởng chắc chắn nhất, trên tất cả mọi học thuyết (theo
Anguttara Nikàya n.I, 19 = Tăng nhất A-Hàm I,19)
(Riêng nền tảng trí thức thứ năm là “sự cần cù, dẻo dai, nhiều nghị lực
trong việc hầu hạ một bậc Toàn Giác của A Nan Ða”, không nên kể đến. Vì
thuở bấy giờ, mà đề cập đến nền tảng trí thức ấy, đối với A Nan Ða là
một chuyện thừa! Chẳng khác nào như ta khen “nước biển là chất lỏng mặn
nhất” trên thế gian nầy!)
Khi
nghiên cứu kỹ trong kinh đìển Phật Giáo chúng ta sẽ nhận thấy rằng những
nền tảng trí thức vừa nêu trên thuộc về một công phu rất tiêu dụng, từ
đó có thể sinh ra đức tính cảnh giác, tiếng Pali gọi là Sati. Cái công
phu mà sức mạnh và ảnh hưởng của nó hằng giúp cho hành giả có một tinh
thần trong sáng, vững chắc, đủ khả năng để phân biệt mọi cảm giác trong
thân cũng như mọi khái niệm ngoại thân, hầu không để coi ý thức bị tham,
sân, si lôi kéo.
Và
cũng nhờ cái công phu tuyệt diệu ấy, mà khả năng sử dụng trí nhớ của
hành giả, ở bất cứ lúc nào, và đối diện với tất cả các vấn đề, đều luôn
luôn thanh tịnh, không bị chính cái trí nhớ của họ dẫn họ vào nẻo ngã
mạn cố chấp.
Nói
cách khác dễ hiểu hơn: Ðức tính cảnh giác là hạt nhân sẽ đem lại thực
quả là sự biết mình. Rồi nhờ sự biết mình ấy mà hành giả nhận rõ mọi
hiện tượng xung quanh, phân biệt pháp lành với pháp ác, cái nào đang
phát động trong tâm tư mình ; hầu tự thu thúc lục văn, sống đúng theo
Chánh Pháp.
Thực
ra, chữ Pali “Sati” có nghĩa là thông thường là “trí nhớ” (tức khả năng
tự “biết lại” những cái gì đã trôi qua!) Chính nhờ cái “trí nhớ” ấy mà
quá khứ và hiện tại mới được nối liền với nhau bằng những chuỗi truyền
cảm ký ức.
Nhưng
đối với A Nan Ða, trong kiếp chót, trí nhớ (sati) đã biến thành sự biết
mình (sampa janna). Tức là ông không phải chỉ nhớ suông đến những điều
ông đã học thuộc lòng, mà ông còn cảm thấy, cái tác dụng của nó nữa!.
Ðể khi lập lại, ông biết tùy theo trình độ trí thức của mỗi người nghe
mà diễn đạt từ thấp tới cao, từ nông cạn đến sâu sắc, từ thô kệch đến vi
tế, chứ ông không phải nhắm mắt lập lại, một cách hổn độn, loạn xà ngầu.
Còn
về phương diện nhớ nhanh và nhớ chắc thì A Nan Ða có thể xem là vô địch! Nhờ thiện hạnh tồn trữ từ nhiều đời trước, kiếp nầy ông chỉ nghe qua
một lần là ông có thể lập lại nguyên văn một bài Pháp của Ðức Phật gồm
60000 chữ một cách dễ dàng. Một lần khác, A Nan Ða đã tụng lại 150 ngàn
bài kệ, mỗi bài bốn câu của Ðức Phật dạy.
Kỷ
lục ghi nhớ tức khắc, và ghi nhớ đầy đủ của A Nan Ða, khiến ta có cảm
tưởng, như ông đã dùng phép lạ, mới thực hiện nổi một kỳ công như thế!
Nhưng theo Phật Giáo thì phép “lạ” của A Nan Ða không có gì khác hơn là
ông không để cho tâm trí của mình bị vướng mắc bởi những ý tưởng vô ích.
Những ý tuởng vô ích nầy vốn có hàng trăm, ngàn thứ và luôn luôn “choáng
hết chỗ” trong đầu óc con người, thì còn đâu tiềm lực để cho trí nhớ của
họ được phát triển!?
Ðức
Phật dạy rằng: “ Nguyên nhân duy nhất khiến cho một người hay quên là
sự có mặt của năm pháp chướng: tham dục, ác tâm, hôn trầm, vọng tưởng (phóng
dật) và hoài nghi!” (theo Anguttara Nikàya V 193)
A
Nan Ða lúc ấy tuy chưa đắc quả A La Hán nhưng nhờ ông vâng lời Phật dạy
lấy Chánh Niệm làm nền tảng tu luyện, đồng thời nhờ phúc duyên tu nhiều
kiếp trước, nên mỗi khi ông tập trung tâm trí để nghe pháp, là năm pháp
chướng ấy không thể nào khuấy nhiểu ông được.
Ngay
cả ngày nay, nhiều cao tăng Phật Giáo ở Miến Ðiện, chỉ nhờ thành công
phần nào trong việc loại trừ năm pháp chướng ấy, mà cũng có thể nhớ nằm
lòng Tạng Luật, Tạng Kinh hay Tạng Luận một cách dễ dàng. Có vị còn đủ
khả năng nhớ cả tam tạng gồm 45 quyển in đầy cả chữ nữa.
Khi
A Nan Ða nghe Pháp, ông không có một gợn tư duy nào trong tâm ông cả.
Ông không để cho cái “ngã” nổi dậy để bình phẩm “câu nầy dài, câu khi
ngắn. Câu nầy sâu sắc, câu kia thông thường, âm thanh câu nầy cao, âm
thanh câu khi thấp v.v…!”
Trong ý thức của ông lúc ấy chỉ có một điều là nghe và ghi nhớ một cách
tự nhiên, không bấn loạn hay hoang mang, sợ rồi mình sẽ quên những đìều
Phật dạy. Như một viên thư ký chuyên nghiệp, chỉ biết vô tư chép đúng
những lời người khác nói, lên tranh giấy trắng tinh một cách tự tin và
bình thản!
Và
trang giấy trắng tinh của A Nan Ða là trí óc thanh tịnh, không bị năm
pháp chướng làm mờ đục, hoen ố vậy.
Ðây chính là tư cách của một đại thinh văn (Bậc được nghe nhiều học
rộng). Vì ai được nghe và học nhiều bằng phẩm hạnh nầy sẽ loại trừ được
tánh ương nghạnh, tự đắc, nằm sẵn trong tâm, và biến trí óc mình thành
một kho tàng chứa toàn chân lý. Và người được nghe và hấp thụ càng nhiều
chân lý thì những ác pháp trong tâm họ, đương nhiên càng được tiêu trừ!
Các
hạng thinh văn như thế có thể ví như những hạt kim cương, tiếp nhận ánh
sáng chân lý, từ tôn khẩu của đức Phật, nên sự phản chiếu ánh sáng chân
lý (ám chỉ sự lập lại) cũng trung thực, không thêm, không bớt, không rõ,
không mờ! (theo vật lý học, kim cương là môi trường mà ánh sáng hiện ra
chính xác nhất)
Bởi
vậy, một bậc thinh văn chân chánh là người luôn luôn tự nhiên, và tuyệt
đối tôn trọng sự thật. Bất cứ điều lành nào họ ghi vào trí nhớ để thực
hành, là họ không bao giờ cho rằng “ấy là nhờ trí tuệ tinh anh của mình
suy diễn mà được, nhưng ấy là “sự thật trong chánh pháp!” Và họ chỉ là
người được nghe và khách quan nhận ra giá trị của nó.
Như mấy câu thơ sau đây của Rainer Maria Rilke đã ca ngợi A Nan Ða:
“Thấy sự thật không tự hào tinh mắt.
Hiểu
sâu xa không nghĩ tuệ mình cao.
Hạng
thinh văn như thế hiếm dường nào,
Như
giọt nước long lanh trên sa mạc!”
Bài
thơ nầy phản ảnh một cách trái ngược tâm tánh của A Nan Ða, khi ông chưa
xuất gia. Lúc ông mới đến với đức Phật, A Nan Ða là người chứa đầy vô
minh, phiền não, ngã mạn và tự đắc. Nhưng càng về sau, nhờ sống bên cạnh
đức Bổn Sư, mà ông mỗi ngày một thấm nhuần chân lý giải thoát. Thấm
nhuần đến độ mà ông không còn là ông nữa! Ông đã biến thành hiện thân
của Pháp Bảo, biến thành “Pháp-Thân” của đức Phật, để hơn 2500 năm sau,
cái tên A Nan Ða không còn là một danh xưng nữa, mà nó chính là “ngôn
ngữ mở đề” của các kinh đìển Phật Giáo.
Phẩm
cách nghe Pháp và thấm nhuần chân lý vào trí óc của A Nan Ða được gọi là
nền tảng trí thức thứ nhất (trong năm nền tảng trí thức). Kinh Samyutta
Nikàya (Tạp A Hàm số 14.5) còn ghi rõ rằng: “A Nan Ða đã thấm nhuần lời
Phật dạy như thế nào, thì khi ông truyền lại Phật ngôn cho đệ tử, cũng
làm cho họ thấm nhuần như thế ấy!”
Còn theo kinh Tăng Nhất A Hàm số III,78 (Angutta Nikàya n. III,
78) thì Phật đã xác nhận rằng:
“A
Nan Ða có một nghệ thuật nghe Pháp rất đặc biệt, không thể tìm ra một
người thứ hai trên thế gian nầy!”
Một
lần nọ, đức Phật ngự tại vườn Song Long thọ Gosinga (cũng gọi là rừng
Gosinga) với một số đông đệ tử hạng tôn túc. Ðức Trưởng Lão Xá Lợi Phất
(Sàriputta) thấy khung cảnh thanh nhã, đã tán dương rằng: “Ðây có thể
gọi là vườn An Lạc, vì những cây song long nở đầy hoa, hương thơm tõa
kín không gian, như một cõi trời …!”
Rồi Trưởng Lão nêu câu hỏi:
“Kính
thưa chư đạo huynh! Một khung cảnh thanh tịnh như thế nầy, có thể đem
so sánh với phẩm hạnh của sa môn nào trong chúng ta, là xứng đáng nhất?”
Các
vị đại đệ tử của đức Phật liền lần lượt trả lời. Mỗi vị làm nổi bật một
khía cạnh trong sự so sánh của mình. Nhưng nói chung, tất cả ý chính đều
qui về một đìểm là: mỗi sa môn đều có một phẩm hạnh đặc sắc, xứng đáng
để so sánh với khung cảnh thanh tịnh của ngôi vườn.
Riêng câu trả lời của A Nan Ða thì như sau:
“Nầy
chư đạo huynh! Sa môn nào là người nghe đủ tám muôn bốn ngàn Pháp môn
của đức Phật, là người sống đúng theo chánh pháp, là người làm sáng tỏ
và bảo tồn Pháp Bảo tốt đẹp ở đoạn đầu, tốt đẹp ở đoạn giữa, và tốt đẹp
ở đoạn chót! Sa môn nào là người có khả năng truyền lại những lời Phật
dạy một cách tròn đủ, không thêm, không bớt một cách khiêm nhượng, tự
nhiên! Sa môn nào là người luôn luôn ghi nhớ rằng: Pháp nào ta đã hiểu
được, ta có bổn phận cống hiến cho cộng đồng xã hội. Tức là sa môn có
khả năng thuyết pháp đến các hàng tứ chúng (Tỳ khưu, Tỳ khưu ni, thiện
nam và tín nữ) làm cho họ trước tiên thỏa thích trong Pháp Bảo, rồi sau
đó hiểu đúng nghĩa đế, để tiến tới phẩm hạnh diệt tận tham sân si, giải
thoát!… thì sa môn ấy xứng đáng để so sánh với ngôi vườn kỳ diệu nầy!”
(theo Majjhina Nikàya 32 = Trung A Hàm số 32)
Nền
tảng trí thức thứ hai là giữ lại trong tâm bất cứ Pháp Bảo nào mà mình
nghe được và tự động áp dụng những thiện pháp ấy, để mang lại lợi ích
cao thượng cho chính bản thân mình.
Nền
tảng trí thức thứ ba, chú giải tiếng Pali gọi là Gatimanta, tức là sự
hiểu đúng mạch văn và hoàn cảnh của từng vấn đề. Cùng một từ ngữ mà
trong một bài pháp nầy Ðức Phật ám chỉ thân nghiệp, rồi trong một bài
pháp khác, đức Phật có thể ám chỉ ý nghiệp. Khi A Nan Ða được nghe nói
đến hai lần trong một bài pháp khác, đức Phật có thể ám chỉ ý nghiệp.
Khi A Nan Ða được nghe nói đến hai lần trong hai trường hợp khác biệt
nhau, ông cũng hiểu Phật ngôn đúng theo nghĩa của từng thời pháp. Nói
cách khác là bộ óc của A Nan Ða có khả năng “thu thanh” một cách chính
xác và phân biệt mọi vấn đề theo thứ tự thời gian: Ðiều nào ông đã nghe,
ông hiểu khác với nhiều điều ông đang nghe, không bao giờ lầm lẫn vì cố
chấp trên một số từ ngữ.
Nhiều
học giả Phật giáo đã ví bộ óc của A Nan Ða như một cái máy ghi âm siêu
đẳng, có nhiều tầng số được thanh lọc. Mỗi tầng số dành thu phát một vấn
đề chuyên biệt, không bao giờ cho những âm thanh bất thiện, ngoại đề, có
thể dập vào trong âm trường của làn sóng.
Theo
một thuật sự trong tam tạng Pali thì A Nan Ða có khả năng nghe nhiều
đoạn pháp khác nhau cùng một lúc. Những đoạn pháp ấy có thể thuộc về
nhiều đề tài khác nhau, và được thuyết xen kẽ nhau. Nhưng sau khi nghe
xong, A Nan Ða đã có thể ráp nối các đoạn pháp rời rạc ấy một cách mạch
lạc, thứ tự, để hoàn tất một lúc hai ba bài pháp, thật dễ dàng! Thậm
chí A Nan Ða còn có thể vừa nghe, vừa đem thuyết lại từng đoạn Phật ngôn
rời rạc cho các hàng tứ chúng hấp thụ về một số đề Pháp chuyên biệt.
Và khi nghe xong các đoạn pháp ấy, thính giả luôn luôn khen ngợi A Nan
Ða đã cống hiến cho họ một bài pháp, tuy gồm nhiều đoạn ráp nối nhưng
rất dễ hiểu, hấp dẫn và mạch-lạc!
Ðiều ấy chứng tỏ rằng A Nan Ða đã có khả năng hiểu đúng, và nắm vững ý
chính từng chữ, từng câu, hay từng đoạn do đức Phật thuyết dạy, bằng một
nghệ thuật rất khoa học!
Nhờ thế, nhiều lần A Nan Ða, trong lúc đang thuyết lại một số Pháp Bảo,
chợt bị các đồng đạo chất vấn bất ngờ, ông vẫn có thể ngưng lời, để giải
đáp cặn kẽ, rối quay lại đề chính một cách tự nhiên, dễ dàng, mà không
bao giờ bị lạc ý hay lúng túng!
Nền tảng trí thức thứ tư là nghị lực và sự hiến thân không thối chuyển
trong nhiệm vụ học hỏi và duy trì Pháp Bảo Giải Thoát, với tư cách là
một thinh văn thân cận nhất của một bậc Giác Ngộ!
Nền tảng trí thức thứ năm là công hạnh của một đệ tử hầu Phật hoàn toàn
nhất, của A Nan Ða, như chúng ta đã đề cập qua trong đoạn trước!
Ngày
nay, khi chúng ta nhắc lại 5 nền tảng trí thức ấy, chúng ta không thể
nào không mường tượng ra hình ảnh linh hoạt của đại tôn giả A Nan Ða.
Tuy ông ở vai trò làm phát ngôn viên chính thức của đức Phật, ông là
trọng tâm của mọi sự chú ý, mà ông vẫn ung dung, hòa ái, đối xử một cách
bình dị, cởi mở với tất cả mọi người.
Ðối với những ai thường tiếp xúc với ông, A Nan Ða là mẫu người hiếm
khi bị chê trách, vì đức tính phụng sự đức Phật và tăng chúng không biết
mệt, cũng như tình bạn không lay chuyển, mà ông luôn dành cho tất cả mọi
người!
Nhiều khi, có những xung đột xảy ra trong các hàng tăng chúng, mà A Nan
Ða không hay. Thay vì ông dửng dưng làm người ngoại cuộc cho yên thân
thì A Nan Ða đã tình nguyện làm “hoà bình sứ giả” để dùng từ tâm của
mình giải quyết mọi vấn đề một cách êm đẹp!
Và A
Nan Ða đã luôn luôn thành công, vì ông là một sa môn không bị ai ghét bỏ.
Ông là một người không có kẻ thù. Hình ảnh của ông chỉ là hình ảnh của
một đệ tử trung thành với đức Phật.
Ông
đã hết long phục vụ tăng chúng đồng thời với sự tận tụy hầu hạ của đức
Phật. Nên trong tâm tư của những đồng đạo của ông, ông không bao giờ lưu
lại một nét bất mãn.
Mặt
khác, A Nan Ða vốn đã cũng là một người rất giỏi tổ chức. Ông luôn luôn
biết trước và nắm vững mọi sinh hoạt của các hàng tứ chúng, có liên hệ
đến ông hàng ngày. Ông như một vị “giám đốc” kỳ tài, biết phân phối rõ
ràng chương trình làm việc đến tất cả mọi người để cho những sinh hoạt
tăng già luôn luôn được diễn ra tốt đẹp. Rồi nhờ tính cẩn thận và cảnh
giác cố hữu, A Nan Ða hàng ngày rút ra nhiều bài học quý giá. Cùng một
sơ hở, người khác có thể vấp phải nhiều lần, nhưng A Nan Ða không bao
giờ phạm một lỗi đến lần thứ hai.
Tính
cảnh giác và trí nhớ đặc biệt còn giúp cho A Nan Ða có thể nhận diện
hàng trăm hàng ngàn Phật tử xa gần khác nhau một cách kỳ diệu! ông chỉ
cần thấy mặt một người nào đó một lần, là trong bao nhiêu lần sau, ông
cũng sẽ nhận ra họ được!
Và
cũng nhờ cái tài “ nhớ rõ mặt mũi từng người” ấy, mà A Nan Ða đã có thể
đoán trước (ngày nay chúng ta thường gọi là xem tướng) biết được bản
chất của từng người một, hầu đối xử với họ làm sao cho hợp lẽ, để họ tự
động học hỏi thấm nhuần Phật Giáo, không gây cho họ cái cảm tuởng “Ông
là người đã khéo léo dẫn dụ họ quay về với đạo Phật!” Bất cứ ai lúc quy
y đạo Phật, sau khi đã nghiên cứu giáo lý Phật Ðà với A Nan Ða, cũng đều
nghĩ rằng: chính họ đã tìm ra Chánh Pháp, chứ không bị ai ảnh hưởng cả!
Nói
tóm lại, A Nan Ða là một sa môn có đầy đủ phẩm hạnh để đóng vai trò đại
diện cho đức Phật trước các hàng tứ chúng, hầu cùng với những vị đại
Tông Ðồ khác lãnh đạo giáo hội. Và cái phẩm hạnh nổi bật nhất, cần luôn
luôn nhắc đến ở đây, là phẩm hạnh của một bậc gìn giữ Pháp Bảo! Nếu Phật
Pháp là một kho tàng của báu vô giá, thì A Nan Ða chính là vị bảo vệ kho
tàng ấy chắc chắn nhất vậy!
5. A Nan Ða Ðối Với Nữ Giới
Ngay từ hồi còn làm hoàng
thân, hai anh em A Nan Ða và Anuruddha đã không tỏ ra bị lôi cuốn bởi
những sự hầu hạ của phái nữ. Nhờ bản chất ít đam mê trong dục lạc ở đời
và nhờ tinh thần ưa chuộng sự sống thanh tịnh, nên sau khi xuất gia mọi
liên hệ giữa họ với những người nữ phái dường như không còn cần thiết
nữa. Nhất là Anuruddha, từ ngày xuất gia, sự tiếp xúc với nữ giới đã
hoàn toàn cắt đứt! Không những Anuruddha tuyệt đối chẵng nhìn đến
người nữ, mà ngay đến người nam cũng rất ít được ông giao dịch, trò
nguyện nhiều lời. Ngoại trừ đức Phật.
Tuy nhiên, không phải vì
vậy, mà vấn đề phái nữ không được đặt ra như một thách đố đối với A Nan
Ða, nhất là vị đại tôn giả nầy vì bổn phận, hằng ngày phải tiếp xúc với
đủ mọi hạng người. Huống chi A Nan Ða đã tâm nguyện đem thân mình hiến
dâng cho tiền đồ Phật giáo!
A Nan Ða ngoài việc hầu cận
đức Phật và phục vụ giáo hội, ông còn nhận bổn phận chăm sóc tất cả hàng
Phật tử, bất luận là nam hay nữ! - Nếu không có A Nan Ða, trong Phật
Giáo chỉ còn có ba hạng đệ tử mà thôi là, tỳ khưu, sa di và các hàng
thiện tín.
Chính ông là bàn tay đã khai
sinh hệ thống nữ tu khi đức Phật còn tại tiền. Theo Anguttara Nikày VIII
(Tăng Nhất A Hàm số VIII) và Cùlavagga X (Tiểu Phẩm số X), thì sự bắt
đầu của giáo hội tỳ khưu ni đã diễn ra như sau:
“Khi những nam hoàng thân
trong vương tộc Thích Ca đã xuất gia, thì các phu nhân, các công chúa,
các tiểu thơ cũng điều mong muốn sống đời sống phạm hạnh dưới sự hướng
dẫn của đức Phật. Do đó, có một số đông các mệnh phụ phu nhân dẫn đầu
bởi hoàng hậu Mahà Pajapati Gotamì (tức là dì ruột, là kế mẫu, mà cũng
là người đã nuôi dưỡng đức Phật từ khi chào đời cho đến khi khôn lớn) đã
đưa nhau đến ra mắt đức Phật và xin phép xuất gia. Thoạt đầu đức Phật
đã từ chối, vì biết chắc rằng đời sống khắc khổ, thanh đạm, không nhà
cửa của các hàng sa môn chẳng thể nào thích hợp với những bậc khuê các.
Nhưng mẫu hậu Mahà Pajapati Gotamì vẫn kiên nhẫn khẩn khoản đức Thế Tôn
đến nhiều lần …
Khi A Nan Ða thấy kế mẫu của
đức Phật hai chân sưng húp, y phục dính đầy cát bụi, đôi mắt thâm quần
và ngập lệ, đứng trước cửa chùa một cách thểu não, bèn hỏi:
- Tâu mẫu hậu, vì sao người
ra nong nỗi ấy?
- Bạch sa môn A Nan Ða! Mẫu
hậu mong ước được sống đời sống xuất gia, nhưng đức Thế Tôn đã không cho
phép.
- Mẫu hậu đã yêu cầu Phật
đến lần thứ mấy?
- Ðến lần thứ ba rồi mà
không được nên mẫu hậu đang buồn tủi vì tuyệt vọng!
A Nan Ða nghe thế liền đích
thân đi yêu cầu Phật. Nhưng đến khi ông yêu cầu đến lần thứ ba vẫn bị
đức Phật từ chối.
Và lòng từ bi đã không cho
phép A Nan Ða thụ động, đứng nhìn hoàng hậu đáng thương như thế. Ông bèn
an ủi hoàng hậu, rồi hứa sẽ tìm dịp thuận tiện tiếp tục yêu cầu đức Phật
nữa…!”
Ðến đây thiết tưởng soạn giả
cũng nên cắt nghĩa về thái độ của đức Phật. Ðức Bổn Sư sở dĩ từ chối sự
xuất gia của mẫu hậu và các hàng phu nhân trong hoàng tộc Thích Ca bởi
lẽ gìới luật của các bậc sa môn rất nghiêm nhặt, đời sống phạm hạnh rất
thanh đạm, cơ cực, nếu không muốn nói là gần như khổ hạnh đối với những
bậc quý phái thuở bấy giờ! Một vị hoàng hậu trở thành một vị tỳ khưu ni
để sống giữa rừng vắng, thực phẩm hàng ngày là của bố thí của nhũng kẻ
hảo tâm! Các mệnh phụ phu nhân ấy vốn quen sống trong nhung lụa, luôn
luôn được hầu hạ thì làm sao biết tự lập, biết tổ chức và biết hạ mình,
nhường nhịn nhau trước những cơ cực trong đời sống khất sĩ?! Vã lại,
thuở đức Phật còn tại tiền, xã hội Ấn Ðộ lúc bấy giờ được xếp đặt theo
quan niệm chính trị của đạo Bà La Môn, một tôn giáo xem địa vị của nữ
lưu rất thấp trong xã hội, nhất là nữ lưu ấy là một khất sĩ! Và người
đàn bà không có quyền tạo thành một cộng đồng riêng biệt!
Ngoài ra, chúng ta cũng có
thể hiểu rằng, đức Thế Tôn từ chối việc xuất gia của mẫu hậu đến ba lần
là để thử thách sự quyết tâm của bà cũng như để cho bà còn có thì giờ
suy nghĩ lại hầu sau này khi khép mình trong khuôn khổ phạm hạnh, bà sẽ
không tiếc rẽ đời sống vương giả nơi hoàng cung!
Trở laị vai trò của A Nan Ða
trong vấn đề này. Vào một dịp, A Nan Ða hỏi Phật “- Bạch đức Thế Tôn một
người đàn bà nếu dốc lòng muốn xuất gia, lấy ngày tháng phạm hạnh làm
kiếp sống, nghiêm trì giới luật và theo gương các bậc Toàn Giác, người
đàn bà ấy về sau có thể đắc quả Thánh Nhập Lưu, quả Thánh Nhất Lai hoặc
quả Thánh Giải Thoát hay không?”
“Này A Nan Ða! Người đàn bà
như thế về sau chắc chắn sẽ được quả Thánh Giải Thoát!”
Nhân đó A Nan Ða liền nhắc
lại:
“- Bạch đức Thế Tôn! Nếu
một người đàn bà có đủ những yếu tố như thế và người đàn bà ấy lại là
Mahà Pajapati Gotamì, dì ruột, kế mẫu mà cũng là người đã nâng niu đức
Thế Tôn từ tấm bé! Người đã nuôi dưỡng đức Thế Tôn bằng những giọt sữa
của chính mình, khi đệ nhất hoàng hậu Màyà (mẹ ruột của Phật) băng hà.
Một người đàn bà như thế có xứng đáng được đức Thế Tôn chấp thuận cho
được xuất gia, lấy đời sống không gia đình làm phương tiện để noi gương
và gìn giữ giới luật của đức Thế Tôn đã chỉ dạy hay không?”
Ở đây A Nan Ða hiển nhiên đã
nêu lên hai lý do rất chính đáng. Lý do thứ nhất, một người đàn bà, nếu
có chánh kiến, quyết tâm và trì chí cũng có thể đắc quả Giải Thoát trong
kiếp này. Lý do thứ hai, hoàng hậu Màyà đang hội đủ những đức tính đó và
bà lại có công lớn trong việc bảo toàn và dưỡng dục hoàng tử hiện thân
của đức Phật, thì đối với một hiền mẫu như thế chỉ có một phẩm vị xuất
gia trong Chánh Pháp mới có thể đền bù xứng đáng công ơn của bà.
Ðức Phật, trước sự “biện hộ”
một cách chân chính của A Nan Ða đã cho phép mẫu hậu Mahà Pajapati
Gotamì xuất gia. Ngài sau đó cũng cho phép A Nan Ða thành lập giáo hội
nữ gìới, nhưng với những điều kiện gia nhập rất nghiêm nhặt!
Ðọc đến đây, chúng ta có cảm
tưởng như A Nan Ða nhờ trí thông minh và khéo nói mà thay đổi được “tư
tưởng” của đức Phật. Nhưng trong thực tế, nhất là trong chiều sâu, không
ai có thể thay đổi được “ý định” của một bậc Toàn Giác cả. Bởi ý nghĩ
của một vị Phật luôn luôn gắn liền với những sự thật rất vi tế. Vấn đề
này không phải chỉ xảy đến với đức Phật Thích Ca, mà nó còn đã xảy ra
cho các vị Phật trong quá khứ nữa! Và hầu hết chư Phật đều đã cho phép
thành lập giáo hội ni giới.
Câu chuyện kế mẫu của đức
Thế Tôn, hoàng hậu Mahà Pajapata Gotamì không được phép xuất gia khi
chưa có sự can thiệp của A Nan Ða không có nghĩa là đức Phật không biết
đến công ơn dưỡng dục của bà. Nhưng sự không chấp thuận một cách vội vã
ngay lúc đầu để chứng minh rằng đức Phật là một bậc Toàn Giác và Ngài
vốn biết trước mọi sự việc, nhất là biết trước một tai hại về lâu về dài
cho Phật Giáo trong tương lai.
Bởi thế, sau đó đức Phật đã
chuẩn định 8 điều kiện mà chỉ có những người đàn bà nào đầy đủ đức hạnh
và thành tâm nhất mới có thể được chấp thuận để gia nhập ni giới. Tám
đìều kiện này còn được xem như những giải pháp ngăn ngừa sự luyến ái
giữa hai phái nam và nữ một cách dứt khoát và cần đuợc thi hành tuyệt
đối nghiêm chỉnh.
Ðã thế, đức Phật còn ấn định
rằng:”Hệ thống ni giới trong giáo pháp của Như Lai sẽ kéo dài một cách
đứng đắn trong vòng 500 năm sau thôi”
Lời của dịch giả: Vấn đề
tuổi thọ 500 năm của ni giới chỉ tìm thấy trong Tạng Luật (Vinaya
Pitaka) chứ không tìm thấy trong Tạng Kinh (Suttanta Pitaka) hay Tạng
Luận (Abhidhamma Pitaka). Nhất là không có một chỗ nào trong kinh điển
Pali (Phạn ngữ) ghi rõ tuổi thọ ấy kéo dài đến 1000 năm, như một số học
giả nói! Hầu hết các nhà phê bình và khảo cứu Phật giáo từ xưa tới nay
thường nhắc đến những hiện tượng suy đồi của giáo hội ni giới trong vòng
500 năm, hơn là xác chứng lời Phật nói về vấn đề thời gian. Nếu có sự
khác nhau về tuổi thọ của hệ thống ni giới thì đó có lẽ là ý kiến của
các tổ sư Phật Giáo sau nầy!
Về sau, khi đức Phật ban bố
những nghiêm luật và nội quy cho đời sống ni giới, A Nan Ða đã hỏi đức
Phật về phẩm cách của một sa môn xứng đáng hướng dẫn các hàng tỳ khưu
ni, đức Thế Tôn đã trả lời rằng:
“- Sa môn nào biết thực hành
đúng 8 quy luật mà Như Lai đã chế định là sa môn sẽ thay mặt Như Lai
thuyết pháp đến các hàng tỳ khưu ni”
Tức là đức Phật đã không hạn
chế vị bổn sư của các tỳ khưu ni nhất định phải là A La Hán, nhưng Ngài
chỉ nhấn mạnh ở 8 phẩm cách. Tuy 8 phẩm cách ấy tượng trưng cho một bậc
thánh, nhưng nếu một phàm tăng hội đủ những đức hạnh đặc biệt, như A Nan
Ða chẳng hạn, cũng có thể hướng dẫn các hàng tỳ khưu ni được.
Tám phẫm cách ấy là:
1- Làm thầy dạy đạo cho các
hàng tỳ khưu ni phải đủ đức hạnh (giới luật phải trong sạch).
2- Phải am hiểu Pháp bảo.
3- Phải thuộc lòng giới
luật, nhất là giới luật tỳ khưu ni.
4- Phải có khả năng nói pháp
vừa thanh nhã (không tục tỉu) vừa rõ ràng, dễ hiểu. Không được lầm lỗi
trong sự phát âm (Vì cùng một chữ mà phát âm sai có thể hiểu ra nghĩa
khác).
5- Phải biết dạy pháp đến
các hàng tỳ khưu ni từ thấp tới cao, làm cho họ từ chưa hiểu đến hiểu
rõ.
6- Phải được các hàng tỳ
khưu ni đón mừng (tức không làm cho họ sợ) và kính mến! nhất là sa môn
ấy khi có một đệ tử tỳ khưu ni phạm lỗi và bị ông rầy, sau đó không nên
làm cho người phạm lỗi tiếp tục sợ hãi.
7- Phải là một sa môn từ nhỏ
đến lớn chưa bao giờ phạm giới tà dâm.
8- Phải là một sa môn đã thọ
cụ túc giới (tức giới luật tỳ khưu) tối thiểu 20 hạ.
(Theo Anguttana Nikàya VIII
52 = Tăng Nhất A Hàm số VIII 52)
Và kể từ ngày ấy, vị tôn giả
A Nan Ða là một trong những người đầu tiên có công sáng lập ra hệ thống
ni giới, nên ông đã tìm mọi cách để thúc đẩy hệ thống nầy tiến mạnh trên
Thánh Ðạo.
Đây cũng chính là lý do
khiến cho A Nan Ða đã phải gặp phải một số phiền phức.
Có hai trường hợp các tỳ
khưu ni đã bướng bỉnh chống lại đại Trưởng Lão Ca Diếp (Mahà Kassapa) để
đòi nghe pháp của A Nan Ða (theo Samyutta Nikàya 16, 10,11 = Tạp A Hàm
số 16, 10, 11)
Một trong hai trường hợp đó
đã được đề cập qua trong chương hai, với tựa đề “A Nan Ða, một cái tên
quen thuộc”. Theo sử chép thì kết quả của biến cố ấy là đã có hai tỳ
khưu ni khó dạy hoàn tục. Và họ nêu lý do hoàn tục rằng: Họ đã không
chịu nổi cảnh có một ông thầy (ám chỉ A Nan Ða) không biết chú ý đến họ
như những con người, mà chỉ chú trọng đến họ như hai tâm hồn cần được
cứu rỗi!
Nghiêm trọng hơn nữa là
trường hợp của tỳ khưu ni tên Kosambi, một cái tên mà A Nan Ða chưa từng
quen thuộc. Tỳ khưu ni này một hôm bỗng nhắn lời đến A Nan Ða rằng: Cô
ta đang bệnh nặng, cần sự viếng thăm của ông. Sự thật cô đã thầm yêu
trộm nhớ A Nan Ða, và chỉ muốn tạo dịp quyến rủ vị sa môn này. A Nan Ða
khi biết rõ chuyện ấy, thay vì né tránh, ông đã giải quyết vấn đề một
cách rất cao thượng.
A Nan Ða đến thẳng tư thất
của tỳ khưu ni si tình kia, rồi ông giảng giải cho cô ta nghe rằng: xác
thân này của ông vốn là sự hội hợp của những chất đáng nhờm gớm. Nhất
thời, nó chỉ là giao điểm của ba nguồn đau khổ là tham sống, thèm khát,
hưởng thụ và ngã chấp. Rồi ông phân tích hậu quả trầm luân của ba nguồn
đau khổ ấy, để thức tỉnh người đàn bà tăm tối kia.
Ông nói: thứ nhất hễ ham
sống thì cái chết sẽ làm cho ta đau khổ, mà cái chết không thể tránh
được! Cái chết được biểu hiện bằng cái già và cái bệnh, mà cái già và
cái bệnh cũng không thể tránh được! Khi người ta cảm thấy mình mỗi ngày
một già thì người ta tự biết mình càng lúc càng tiến đến chỗ chết! Thứ
hai: Hễ thèm khát hưởng thụ thì bất toại nguyện sẽ làm cho ta đau khổ,
mà bất toại nguyện là một điều không thể tránh được, vì con người chỉ
ngăn ngừa nổi ác nghiệp sắp tới (nhờ tinh tấn tu hành), chứ không ngăn
ngừa được ác quả đã tạo! Khi người ta đối diện với một nghiệp quả đã
tạo, dù lành hay dữ, sự thèm khát luôn luôn làm cho người ta đau khổ.
Nếu là quả lành thì thèm khát mong được có nhiều hơn, còn nếu quả ác thì
thèm khát mong được tránh khỏi! Thứ ba hễ ngã chấp thì vô thường sẽ làm
cho ta đau khổ, mà vô thường là một định luật không ai có thể tránh
được. Mặt trời buổi sáng mọc ở hướng đông rồi buổi chiều lặn ở hướng
tây. Ngày qua tháng lại là tượng trưng chính xác nhất của định luật vô
thường. Vô thường là yếu tố căn bản để làm cho cái “ngã tạm thời” không
bao giờ thực sự tồn tại, chứ đừng nói chi đến việc hiện hữu lâu dài hay
trường cửu.
Một bậc xuất gia chân chánh
là người biết biến đổi ba ác pháp tham sống, thèm khát hưởng thụ và ngã
chấp ấy ra thành ba thiện pháp là: Vô tư trước hai trạng thái sống và
chết, không mắc dính trước mọi cám dỗ của dục lạc ở đời và niệm tưởng
đến luật vô thường, mọi vật không ngừng biến đổi! Bậc xuất gia ấy sẽ
thay thế sự ham sống bằng sự ham thích tịch tịnh, thay thế sự thèm khát
hưởng thụ bằng sự ham thích phúc đức để tạo thiện nghiệp và thay thế sự
ngã chấp bằng tính vô ngã đại đồng.
Nói cách khác là bậc xuất
gia ấy biết đem sự sống của mình hòa với sự sống chung của muôn loài vạn
vật, biết đem tính phát triển thiện hạnh của mình đóng góp vào sự tiến
hóa chung của tất cả chúng sanh và biết đem cái bản vị tạm thời trong
một kiếp người của mình làm ngọn đèn soi thấy lý vô ngã trong cái vòng
sinh sinh diệt diệt.
Nghĩa là một bậc xuất gia
như thế hằng sống trong Chánh Pháp. Và sự biết mình chính là một sức
mạnh hộ trì cho trí huệ sáng suốt để dẹp bỏ mọi tà tư duy, nhất là tình
dục, hầu đưa giác linh của họ nhập vào một phẩm hạnh thánh nhân, một
phẩm cách nhằm đạt đến giảo thoát mọi đau khổ trong kiếp này và thoát
khỏi cảnh tử sinh trong những kiếp sau!
A Nan Ða cũng nhấn mạnh rằng
tình dục là nguyên nhân chính cắt đứt con đường giải thoát. Một bậc xuất
gia mà để cho tình dục lộng hành trong tâm mình ví chẳng khác nào như
người đi thuyền bị chảy nước mà không chịu kịp thời ngăn chận lại. Người
đi thuyền đó trước sau gì cũng bị nhận chìm xuống đáy nước!…
Sau khi nghe những lời giảng
dạy chân chính như thế, tỳ khưu ni suy tình Kosambi liền thức tỉnh. Cô
lập tức rời khỏi giường (nơi mà trước đó chẳng bao lâu cô đã dùng làm
chỗ khêu gợi) để đe đầu phủ phục trước mặt A Nan Ða, thành tâm nhận lỗi,
rồi sám hối, yêu cầu A Nan Ða tha thứ!
A Nan Ða liền hoan hỉ trước
lời sám hối của tỳ khưu ni, và khuyến khích cô rằng:” trong cộng đồng
những người sống theo Bát Chính Ðạo, kẻ nào biết nhận lỗi và sám hối ăn
năn là người sẽ tự tiến bộ, và sẽ đạt đến mục tiêu giải thoát!” (theo
Anguttara Nikàya IV, 159: Tăng nhất A Hàm số IV, 159).
Câu chuyện nầy hiển nhiên đã
chứng minh một cách hung hồn về khả năng cảm hóa (bằng thuyết pháp đúng
lúc và hợp hoàn cảnh) của A Nan Ða, đối với những kẻ tăm tối, hầu đưa họ
ra khỏi vô minh và dục vọng.
Một câu chuyện khác nói về
các vương phi của vua Ba Tư Nặc (Pesenadi). Những phu nhân nầy nghĩ rằng:”Khó mà thấy được đức Phật ra đời! Khó mà sinh được làm người. Khó mà
có được tinh thần minh mẫn trong một thân thể khỏe mạnh! Ấy thế mà
chúng ta đã hội đủ ba điều kiện nầy, chúng ta vẫn không tự do vào chùa
nghe pháp được!”
Các vương phi than phiền như
thế, vì theo phong tục thuở bấy giờ: Tất cả các chánh cung thứ hậu và
thị nữ của một nhà vua phải suốt đời ở trong cung cấm, như chim lồng cá
chậu. Họ chỉ được nhìn thấy Ðức Phật hay chư tăng thuyết pháp khi họ tùy
tùng theo đức vua, chứ họ không được đi chùa lễ bái bất cứ lúc nào họ
muốn như người nam giới.
Mặc dù sống trên nhung lụa,
nhưng những sự cao sang không mang lại hạnh phúc tinh thần cho họ. Họ
bèn kéo nhau đến yết kiến đức vua, và yên cầu nhà vua thỉnh Phật hay một
sa môn, nào đầy đủ phẩm hạnh vào cung thuyết pháp. Vua Ba Tư Nặc dĩ
nhiên nhận lời, rồi yết kiến Ðức Phật, trình bày những mong ước của các
nàng hoàng hậu.
Ðức Phật nghe xong, thoạt
tiên ngài đề nghị một đệ tử tại gia là bậc đã đắc quả A Nan Hàm đi làm
công tác đó. Nhưng thánh nhân cư sĩ ấy đã từ chối, vì cho rằng:”Hãy để
cho một bậc xuất gia thuyết pháp thì dễ cảm hóa người đời hơn, nhất là
người đời ấy là những bậc phu nhân quyền thế!”
Sau đó vua Ba Tư Nặc bèn
thuật lại với các nàng phu nhân về lý do từ chối của vị thánh nhân cư sĩ
nọ rồi yêu cầu họ hãy hội ý cùng nhau để đề nghị sa môn nào là bậc xứng
đáng nhất vào cung thuyết pháp.
Tức thời các phu nhân liền
suy nghĩ rằng “chỉ có sa môn A Nan Ða là người gìn giữ kho tàng pháp bão!”, rồi họ đồng thanh yêu cầu nhà vua mời A Nan Ða vào cung thuyết pháp.
Ðức Thế Tôn dĩ nhiên đã chấp
nhận lời yêu cầu của nhà vua. Và kể từ đó A Nan Ða là người thường xuyên
vào cung thuyết pháp, hướng dẫn đạo lý cho chư vị phu nhân của đức vua
Ba Tư Nặc.
Một hôm trong cung vua bổng
bị kẻ trộm lấy mất một vương miện bằng ngọc quí giá. Ngự lâm quân lục
xét khắp nơi, mà vẫn không tìm ra. Tất cả thứ phi, cung tần, mỹ nữ trong
cung cấm đều hồi hộp sợ sệt, lo ngại mình sẽ bị nghi oan…
Khi A Nan Ða vào cung thuyết
pháp như thường lệ, thì thấy toàn thể “tín nữ hoàng gia” vẻ mặt phiền
muộn, không vui tươi nghe pháp như trước nữa. Ông bèn hỏi nguyên nhân
thì biết được tự sự.
Bằng một tâm từ bi, A Nan Ða
vội đến yết kiến đức vua, và hiến cho nhà vua một phương pháp để vương
gia thu hồi chiếc vương miện bằng ngọc quí giá ấy, mà không gì phẩn nộ
gây ra ác nghiệp (ý nói hành hình kẻ trộm…). Ðồng thời để tạo lại bầu
không khí êm ấm trong hoàng cung, hầu các phu nhân, vương phi có thể yên
tâm nghe pháp.
A Nan Ða đã đề nghị với vua
Ba Tư Nặc như thế nầy:
Quốc vương phải ra lệnh cho
quân lính không được lục xét bất kỳ ai trong cung cấm nữa. Ðoạn hoàng
gia cần tuyển chọn, thợ khéo dựng lên một chiếc lều lớn, chỉ có một cửa
vào và một cửa ra, tại trung tâm vườn ngự uyển. Trong lều có một chiếc
bình đựng nước cổ rất cao. Bất cứ ai làm việc trong hoàng cung, cũng
phải vào lều rữa tay trong chiếc bình ấy, để chứng minh sự “thành thật”
của mình một lần theo thứ tự, và cấm hai người vào lều cùng một lúc. Ðây
chính là cơ hội để cho kẻ tham lam biết ăn năn, có thể dấu chiếc vương
miện trong mình rồi đem bỏ vào trong đáy bình nước ấy, mà không sợ bị
bắt quả tang, đưa đến sự mất tánh mạng.
Kết quả, chiếc vương miện
bằng ngọc của vua đã được tìm thấy trong chiếc bình đựng nước “thành
thật” nầy! Và khung cảnh vui tươi của mọi người liền trở lại trong cung
cấm! Tất nhiên kẻ trộm không ai khác hơn là một trong những vương phi,
đã ăn năn, đem trả lại vật quí, và được tránh khỏi tội chết! (còn chiếc
bình cao cổ để chứng minh rằng không ai có thể đụng tay tới đáy để có
thể nghi rằng người vào lều sau mình, hay trước mình là kẻ gian cả!)
Diệu kế nầy càng khiến cho
tên tuổi của A Nan Ða, vốn đã được nhiều người biết đến trở nên vang
danh hơn nữa. Riêng trong hàng ngũ Phật Giáo thì A Nan Ða đã được tất cả
huynh đệ khen ngợi như một người biết tái lập sự an vui bằng một phương
pháp sáng suốt, cứu rỗi được những ác nghiệp đặc biệt! (theo Jàtaka
n.92: Túc sinh số 92).
Và để tạm kết thúc chương
nói về “sự liên hệ của A Nan Ða đối với nữ giới “soạn giã xin thuật lại
mẫu đối thoại sau đây giữa A Nan Ða với Ðức Phật, không bao lâu trước
khi Phật nhập diệt:
“Bạch Ðức Thế Tôn! Sau khi
Ðức Thế Tôn nhập diệt, chúng đệ tử phải đối xử với phái nữ, nhất là đối
xử với ni giới, như thế nào?”
Phật dạy:
“Các ông đừng nhìn lên thân
thể họ!”
A Nan Ða hỏi:
“Nhưng nếu một người nữ đến
quá gần một sa môn thì phải làm sao?”
Phật lại dạy:
“Các ông đừng tự mình mở lời
trước!”
A Nan Ða tiếp:
“Trường hợp một người nữ đến
thật gần một sa môn rồi bắt đầu gợi chuyện?!”
Phật nêu phương pháp
“Khi nghe một người đàn bà
nói chuyện, các ông phải tuyệt đối cảnh giác, nhớ lại ý niệm ghê sợ và
hổ thẹn tội lỗi, đồng thời xử dụng thiền định, nhất là phẩm cách biết
mình!” (theo Digha Nikàya 16: Trường A Hàm số 16)
Những câu hỏi nêu trên đã
được chính A Nan Ða nêu lên khi ông chắc rằng: Ðức Phật sắp bước vào
Niết Bàn. Và sau đó ông còn nhắc lại những lời sau cùng ấy với mọi huynh
đệ trong khi chuẩn bị làm lễ hoả táng.
Trên thực tế, mối liên hệ
giữa các hàng sa môn với những tỳ khưu ni, cũng như mối liên hệ giữa các
hàng tỳ khưu tăng với những tín nữ, đối với A Nan Ða trong suốt 25 năm
trường, dưới sự hướng dẫn của Ðức Phật, đã không là vấn đề đặc biệt cho
lắm! Ðiều đáng nhấn mạnh ở đây là A Nan Ða đã cố ý nêu lên những câu
hỏi như thế, khi Ðức Phật chưa nhập diệt, là để được nghe chính Ðức Phật
truyền dạy những điều thực tế sau cùng.
Vả, A Nan Ða tuy là một sa
môn luôn luôn sống trong sự tự biết mình, nhưng những sự khêu gợi của
phái nữ, A Nan Ða vốn đã nhiều lần đối diện. Và sự cảnh cáo của Ðức Phật
trước khi cho phép thành lập hệ thống Ni Giới, A Nan Ða cũng chưa quên (nhất
là lời tuyên đoán của Phật về tuổi thọ của cộng đồng nữ tu trong Phật
Giáo chỉ có thể trong sạch khoảng 500 năm sau mà thôi!) Thành thử, đã
từ lâu A Nan Ða thầm lo ngại về tương lai của Phật Giáo. Rồi vì lo ngại
như thế, nên ông mới đặt ra những câu hỏi nêu trên đến Ðức Phật hầu xem
nó, không những như những giáo huấn sau cùng, mà còn tái xác nhận thánh
ý của Ðức Phật, về sự hiện hữu của phái nữ trong cộng đồng tăng lữ, để
lưu lại một lề luật chánh truyền về sau, cho những người kế nghiệp trông
coi hệ thống nữ tu cho đến hết 500 năm đã định.
6. A Nan Ða Ðối Với
Các Hàng Huynh Ðệ.
Trong cộng đồng Tăng lữ chỉ
có Xá Lợi Phất (Sariputta) là người bạn thân nhất của A Nan Ða. Còn
Anuruddha (A Nậu Lâu Ðà) tuy là anh em ruột của ông, nhưng mối liên hệ
giữa hai người đã tỏ ra không khắn khít cho lắm. Lý do chỉ vì Anuruddha
thích sự cô độc yên tĩnh, còn A Nan Ða thường xuyên tiếp xúc với mọi
người. Mặt khác, Xá Lợi Phất (Sariputta) là một đại đệ tử có cách thuyết
pháp giống Ðức Phật nhất, nên khi đàm đạo với Xá Lợi Phất, A Nan Ða có
cảm tưởng như mình đang nói chuyện với Ðức Bổn Sư.
Trong kinh còn ghi rõ rằng:
chỉ có Xá Lợi Phất và A Nan Ða là hai người đã được Phật ban cho hai
“chức vụ”: Xá Lợi Phất, vị “đại Như Lai Sứ giả”, và A Nan Ða, vị “đại
Như Lai Thinh Văn”. (Tức là một người xứng đáng để diễn tả về “Ý Phật”:
Như Lai Sứ Giả ; và người kia xứng đáng để nhắc lại đúng lời Phật dạy:
Như Lai Thinh Văn!).
Một đoạn khác trong tam tạng
kinh điển cũng nêu rõ Xá Lợi Phất (Sariputta) là một biện thuyết gia
hùng hồn, nhất là khi ông thốt lời như một con sư tử gầm (Kinh sư tử
hống: Sihasutta).
Còn A Nan Ða là một “tàng
kinh các”, tức là “chỗ chứa đựng Phật ngôn” vững chắc nhất và nguyên vẹn
nhất! (Ý nói A Nan Ða nghe Phật dạy sao thì có khả năng thuật lại y hệt,
không thêm, không bớt, dù cho chỉ một chữ hay một vần!).
Về điểm nầy, chúng ta có thể
đem A Nan Ða so sánh với Mục Kiền Liên (Moggallana). Vị đại dệ tử nổi
tiếng về thần thông của Ðức Phật nầy (Mục Kiền Liên) cũng có một cách
thuyết pháp rất giản dị, thực thà, bình dân và dễ hiểu. Mục Kiền Liên là
vị đại tông đồ thứ hai (sau A Nan Ða) nổi tiếng về đức tánh lập lại Phật
ngôn một cách nguyên văn, không dư sót.
Mặt khác, A Nan Ða và Xá Lợi
Phất thường được Ðức Phật giao cho thi hành một số công tác chung. Chẳng
hạng như khi ông Bá hộ Cấp Cô Ðộc (Anàthapindika) đau nặng, họ đã cùng
nhau đến thăm nhiều lần (theo Majjhima Nikàya số 153, và Samyutta Nikàya,
55-56). Hoặc cả hai đã hợp lực trong việc giải quyết những mối bất hòa
của các hàng tăng lữ ở Kasambi (theo Anguttara Nikàya 221).
Còn mặt luận đạo thì A Nan
Ða và Xá Lợi Phất đã trao đổi khắn khít với nhau không biết bao nhiêu
lần. Bởi vậy, khi A Nan Ða hay tin Xá Lợi Phất viên tịch, ông đã lập tức
thẩn thờ rụng rời, tỏ lời thương tiếc như sau:
“Bỗng dưng khung cảnh đổi
buồn,
Huynh “đi” tâm đệ không còn
tinh thông.
Mất huynh dòng lệ sầu tuông,
Mất huynh như ánh đèn linh
tắt rồi!”
(Nguyễn Ðiều thoát dịch theo
bài kệ số 1034 trong Theragatha: Tôn Túc Kinh).
Thật vậy, khi Xá Lợi Phất
viên tịch thì A Nan Ða chưa đắc thánh quả A La Hán, thành thữ nỗi buồn
thương trong lòng ông, u trầm như một cơn bão lớn thổi tắt mọi ánh sáng
trí tuệ trong tâm tư vị tôn giã khả kính nầy. Ðó cũng là một bài học để
A Nan Ða về sau hiểu được nổi khổ não, gây ra do tử biệt, thương ly (hai
trong tám pháp thế gian).
Ðức Phật thấy A Nan Ða vô
cùng khổ não, bèn cứu ông bằng cách vấn đạo như sau:
“Nầy A Nan Ða! Xá Lợi Phất
viên tịch có mang theo của ông một phần giới hạnh, một phần thanh tịnh,
một phần trí tuệ, một phần thánh thiện hay một phần giãi thoát nào không?!”
“Bạch đức Thế Tôn! Không!”
Rồi A Nan Ða tiếp:
“Nhưng đạo huynh Xá Lợi Phất
là một bậc đàn anh hằng che chỡ, dẫn dắt những đàn em mới chập chững
tiến vào thánh đạo …!”
Ðức Phật sau đó liền ban bố
những lời an ủi khác, hướng dẫn A Nan Ða đến một phẩm cách cao hơn. Ngài
hỏi:
“Nầy A Nan Ða! ông nhớ
chăng một chân lý mà Như Lai đã dạy rằng: không có cái gì sinh ra rồi
sẽ còn mãi mãi!?. Tuy sự viên tịch của Xá Lợi Phất đối với hàng ngũ
Phật Giáo có thể xem như một cành cây lớn đã lìa khỏi thân cây! Không
có mặt của Xá Lợi Phất, cộng đồng tăng chúng dù bị thiệt thòi rất nhiều! Nhưng không phải vì vậy mà chư đệ tử cứ để mắc dính vào sự hướng dẫn,
che chở của người khác, dù cho người ấy là Như Lai, chứ đừng nói là Xá
Lợi Phất! Vậy A Nan Ða hãy tự mình khêu sáng ngọn đuốc trí huệ cho
chính mình, không nên tùy thuộc vào một tha lực!” (theo Samyutta Nikàya
7, 13: Tạp A Hàm 7, 13). Nghe Phật dạy như vậy A Nan Ða mới khoan tâm,
rồi tinh tấn thi hành phận sự.
Ngoài Xá Lợi Phất ra, A Nan
Ða cũng thường luận đạo, gần gũi và sinh hoạt chung với một số rất nhiều
tăng chúng khác! (soạn giã chỉ xin phép nhắc lại một hai trường hợp
tượng trưng).
Chẳng hạng như một hôm, tỳ
khưu Vangisa cùng đi khất thực với A Nan Ða. Trên đường đi, Vangisa bổng
cảm thấy chán nản cảnh độc thân, một tâm bệnh nguy hiểm vào bậc nhất của
các hàng tu sĩ. Tâm tư ông tự nhiên nổi đầy buồn phiền, rồi đòi hỏi nhục
dục. Tức khắc ông nhận thấy đời sống của một tu sĩ thật vô nghĩa, còn
hoàn tục lấy vợ và tạo một mái gia đình thì hấp dẫn và hạnh phúc hơn
nhiều.
Tỳ khưu Vangisa vốn là một
người làm thơ có tài. Ông chợt dung lời thơ (trong điển Phật Giáo gọi là
kệ ngôn) yêu cầu A Nan Ða giúp ông thực hiện ý muốn ra đời.
A Nan Ða khi hiểu được những
gì đang nung nấu trong tâm tư của người bạn đồng hành, bèn khuyên nhủ
ông bằng những lời thanh thoát sau đây:
“Ðời chỉ đẹp khi tình yêu
nung nấu…
Kẻ mê đời không biết sẽ sầu
đau…
Yêu trong đời là tình yêu
sân khấu!
Màng buông xong… son phấn có
gì đâu?!
Nầy sư đệ đừng để lòng phóng
túng.
Hãy gom tâm niệm tưởng biết
mình thôi!
Khi mê sắc tưởng đời tu vô
dụng.
Tịnh tâm rồi hạnh phúc thấy
mọi nơi!
(Nguyễn Ðiều thoát dịch theo
Tôn Túc Kệ Ngôn số 1224-1225: Theragàthà 1224-1225).
Trong bài kệ ngôn trên đây,
A Nan Ða đã chỉ cho Vangisa thấy rằng:”Vì ông đang bị ái dục nung nấu
trong tâm tư, nên Vangisa không thể nào nhận ra chân lý đau khổ (khổ đế),
nhất là đau khổ trong tình trạng bị sắc đẹp của phái nữ quyến rũ. Khi sự
thèm khát tình yêu chiếm trọn tâm tư rồi thì con người dễ trở thành nhụt
chí và thất vọng. Trường hợp nếu nạn nhân là một đạo sĩ thì nó sẽ làm
cho họ chán ghét đời sống phạm hạnh. Vì vậy A Nan Ða khuyên Vangisa phải
bình tỉnh nhớ lại mọi hình dung trên đời, như vẽ đẹp trên sân khấu, tuy
bề ngoài có vẽ đẹp đẽ, đáng ôm ấp, nhưng thực tế bề trong rất xấu xa,
đáng nhờm gớm… để ông hiểu rằng “xác thân nầy, dù đẹp hay xấu, bệnh hoạn
hay khoẻ mạnh, tàn tật hay nguyên vẹn, vốn là nguồn gốc của những đau
khổ trên đời!”. Sa môn nào quán xét thấy rõ được như vậy, sẽ hoan hỷ
tiếp tục đời sống phạm hạnh!).
Một trường hợp khác, sau khi
Phật nhập Niết Bàn: tỳ khưu Channa có lần bị pháp hoài nghi (Vicikiccà)
quấy nhiễu. Tuy ông hiểu rằng xác thân ngũ uẩn nầy là vô thường, nhưng
ông vẫn cứ thương mến, và lo sợ rằng:”mình tin vào Niết Bàn là rơi vào
đoạn khiến?!” hay:
“Phải chăng Niết Bàn là
trạng thái tuyệt diệt?!” hoặc:”Vô ngã tương đương với một con số không?!”
Vì đời sống của mọi sinh vật
trên thế giới nầy chỉ có ý nghĩa khi chính trong sự sống ấy có một cái
gì thiêng liêng bất diệt. Nếu ta tu hành để trở thành một trạng thái
“biến mất” thì sự tu hành ấy vốn dựa trên cơ sỡ đoạn kiến!(?)
Suy nghĩ như vậy, nên Channa
vội tìm đến A Nan Ða để nhờ giải toả những thắc mắc trong tâm.
A Nan Ða liền nhắc cho
Channa nhớ rằng: Chính đức Thế Tôn đã từng dạy: Khi một sự thắc mắc
như thế nổi lên trong tâm tư một hành giã là khi trình độ tu tập của
người ấy đang tiến tới bậc cao, chuẩn bị đột-phá bức tường cuối cùng của
cái vòng sinh tử luân hồi. Bức tường ấy là sự Chấp Hữu (cho là có) và
Chấp Vô (cho là không)…
Rồi A Nan Ða thuyết lại cho
trọn bài pháp nói về Hữu và Vô của đức Phật đã chỉ giáo, cho Channa
nghe. Khi chỉ nghe lại đoạn mở đầu, Channa chợt cảm thấy giải toã trong
lòng. Ông chăm chú nghe trọn bài pháp một cách càng lúc càng hoan hỷ.
Ðoạn ông tán dương những lời Phật dạy do A Nan Ða nhắc lại, như sau:
“Thật là tuyệt diệu được
nghe chánh pháp! Thật là may mắn cho tiểu đệ có một sư huynh thông thái
như bậc thầy! Nếu sự hoài nghi trước đây đã làm cho tâm đệ bị mê mờ, bị
cùng quẩn, suýt trở thành bất trị, thì bây giờ nghe lại chân lý, tâm hồn
đệ đang được soi sáng, đắc rõ chính đạo!” (theo Samgutta Nikàya
12-15-22-90: Tạp A hàm các đoạn 12-15-22-90).
7. Những Mẫu
Pháp Ðàm Của A Nan Ða Với Ðức Phật
Sự đàm thoại về Pháp Bảo
giữa A Nan Ða và Ðức Phật tìm thấy trong kinh điển Pali rất nhiều, có
thể nói là đa dạng! Có lúc Phật trả lời một câu vấn đạo của A Nan Ða
bằng cách làm thinh. Vì trong Phật Giáo, “đàm luận” là đưa đến sự cảm
thông, tức hiểu đúng, cái ý hay những điều mà các bậc hiền triết muốn
nói, chứ không cứ gì phải phát ra bằng lời.
Nếu chúng ta cho rằng: Hiểu
đúng những lời Ðức Bổn Sư đã dạy là “đàm luận” một cách mật thiết nhất
với Ðức Phật thì trọn 25 năm trường gần Phật, A Nan Ða đã không ngừng
“đàm luận” với một bậc giác ngộ.
Mặt khác, A Nan Ða cũng đã
được Ðức Phật ban cho một đặc ân là bất cứ pháp nào ông cũng được nghe
trực tiếp từ kim khẩu của Ðức Bổn Sư thốt ra, chứ không phải qua trung
gian một người khác. Trường hợp khi Ðức Phật nói pháp mà A Nan Ða vắng
mặt, thì sau đó Ðức Thế Tôn lại lập lại trong tịnh thất cho một mình ông
nghe.
Ðây chính là lý do chúng ta
thấy rất nhiều chỗ trong tam tạng kinh đìển, các bài pháp của Ðức Phật
đã được bắt đầu bằng câu: “Ta là A Nan Ða có nghe như vầy …!”
Khi hiểu một cách thật thà,
thì câu kinh bắt đầu nói trên ám chỉ rằng: Ấy là một bài pháp của chính
Ðức Phật đã thuyết, và A Nan Ða chỉ là người thuật lại. Nhưng nếu hiểu
một cách tế nhị và không chấp vào văn tự thì câu “Ta là A Nan Ða có nghe
như vầy…!” cũng có nghĩa là A Nan Ða đã dùng những lời lẽ của mình diễn
tả đúng cái ý đạo của Ðức Phật đã dạy.
Trong khuôn khổ tập sách nhỏ
bé nầy, chúng ta không thể kê khai hết những “Phật Pháp” do A Nan Ða
thuật lại. Chúng ta càng không thể nhắc hết những mẫu đàm luận có tính
cách đại chúng!
Khi đọc Tam tạng cẩn thận,
chúng ta sẽ nhận thấy rằng: Mỗi khi đức Phật đàm luận về một đề tài nào
với A Nan Ða, Ngài thường nhân có sự hiện diện đông đảo của chư đệ tử mà
bắt đầu câu chuyện bằng một câu hỏi, hoặc nêu lên một thời sự nóng bỏng
vừa diễn ra trong đời sống tăng lữ hằng ngày hay trong xã hội thực tại.
Phưong pháp mở đầu dạy đạo
như vậy, đức Phật hiển nhiên đã không phải chỉ nhắm vào A Nan Ða, nâng
cao trình độ kiến thức của ông, mà Ngài còn cố ý mang lại lợi ích cho
các hàng tăng chúng khác nữa. Tuy nhân vật đối thoại với Ðức Phật là A
Nan Ða, nhưng thành phần hấp thụ yếu pháp lại là những ai có mặt lúc ấy.
Cách nêu lên một chủ đề để
cùng nhau dùng trí óc thảo luận như thế, ngày nay vẫn còn thịnh hành.
Khi toàn thể những người dự thính góp phần suy gẫm và phân tích, thì sự
soi sáng nội tâm được đồng loạt kích thích. Lúc bấy giờ đức Phật và A
Nan Ða chỉ còn đóng vai hướng dẫn, khai triển cuộc pháp đàm hơn là để
cho cộng đồng tăng chúng thụ động ngồi nghe những điều Ngài và A Nan Ða
nói.
Kết quả, những cuộc Pháp đàm
như thế thường đã trở thành những bài pháp vô cùng hữu ích cho cộng đồng
tăng chúng.
Lắm khi đang thuyết pháp,
đức Phật bổng dừng lại, nhìn A Nan Ða mỉm cười. Ấy chính là lúc câu
chuyện trong bài Pháp đang dẫn thính giả đến một địa phương nào đó.
Trước nụ cười của Phật, A Nan Ða luôn luôn hiểu rằng: “Ðức Bổn Sư không
bao giờ mỉm cười vô cớ”. Lập tức ông hỏi nguyên nhân để được nghe Phật
nhắc lại và giảng giải một cách chi tiết một biến cố đã xảy ra trong quá
khứ, - Có khi nằm sâu trong vòng luân hồi đến nhiều kiếp! Dĩ nhiên câu
chuyện ấy liên quan đến cái địa danh được đề cập trong bài Pháp! (Theo
Majjhima Nikàya 81, 83 = Trung A Hàm số 81, 83, Anguttara Nikàya V, 180
= Tăng Nhất A Hàm V, 180 và Jàtaka 440 = Túc sinh truyện 440).
Còn những cuộc pháp đàm do
chính A Nan Ða tự đặt câu hỏi trước chứ không phải do đức Phật cũng có
rất nhiều. Chẳng hạn như một lần nọ A Nan Ða hỏi Phật xem có loại mùi
thơm nào bay ngược gió (khác với những mùi thơm thông thường) hay không,
thì được đức Phật trả lời:” Ấy là mùi thơm của những bậc có đủ đức hạnh
và lòng từ bi, hay những bậc đã thụ đắc niềm tin nơi ba ngôi Tam Bảo!”
(Theo Angutta Nikàya III, 79 = Tăng Nhất A Hàm III, 79).
Một lần khác A Nan Ða hỏi
đức Thế Tôn rằng: “Làm thế nào để một tỳ khưu sống an vui trong nếp
sống xuất gia?!”
Ðức Phật trả lời: “- Khi
một sa môn có đầy đủ giới đức mà không khó chịu trước những người kém
giới hạnh hơn mình, không coi họ thấp thỏi hơn mình, và luôn luôn chân
thiện với tất cả mọi người. Nghĩa là sa môn như thế chỉ luôn luôn quan
sát thân khẩu ý của mình, chứ không chú ý đến phẩm giá của người khác.
Họ không trông đợi được trở thành danh tiếng, họ chẳng mong mõi lời khen
và sẽ không lo ngại mình sẽ bị chê. Hằng ngày, họ chỉ chăm lo hành trì
pháp Tứ Niệm Xứ một cách hoan hỉ, dễ dàng, ít bị (hay không bị) phóng
tâm làm chướng ngại! Những hạn sa môn như thế không những đang sống một
cuộc đời an vui, mà quả giải thoát A La Hán (Bất Lai) sẽ đến với họ ngay
trong kiếp nầy! Nói cách khác là nền tảng của hạnh phúc xuất gia là sự
tri túc và phát triển giới hạnh của chính mình và không đòi hỏi bất cứ
cái gì từ người khác, dù cho cái đó là phẩm giá hay phạm hạnh mà các
hàng thánh nhân hằng khen ngợi!(theo Anguttara Nikàya V, 106 = Tăng
Nhất A Hàm V, 106)
Một câu hỏi của A Nan Ða
cũng đáng nhắc lại như sau:”Thế nào gọi là hạnh phúc và mục đích của
giới đức là gì?!”
Ðức Phật trả lời:
“- Hạnh phúc của một bậc
xuất gia tròn đủ giới đức là không bao giờ có sự tự trách mình, không
bao giờ mang mặc cảm tội lỗi! Tâm linh của họ lúc nào cũng tự tại,
trong sáng …!”
Nhưng A Nan Ða liền hỏi xa
hơn:“ Bạch đức Thế Tôn! Vậy khi tâm linh được tự tại, trong sáng thì
hành giả sẽ đạt tới tình trạng gì?!”
Ðức Phật liền trả lời:
“-Tâm linh được trong sáng
thì mọi tư duy (ý nghĩ) đều được thanh tịnh. Khi tất cả ý nghĩ được
thanh tịnh, thì lạc thọ nội tâm tự nhiên ngập tràn và kích thích hành
giả tiến lên thánh quả, đồng thời tỏa rộng lòng từ bi đến muôn loài
chúng sanh…!”
Rồi không để A Nan Ða chất
vấn, đức Phật tự nêu câu hỏi và trả lời:
“- Vậy chớ kết quả của lạc
thọ ngập tràn trong tâm và tỏa rộng lòng từ bi là gì?!”
“- Là sự hướng thượng của
tâm linh. Là sự chan chứa niềm hoan hỉ, không phải chỉ cho riêng mình,
mà còn cho toàn thể vạn vật! Niềm hoan hỉ và tính hướng thượng ấy sẽ
lên cao và toả rộng đến vô cực, khiến cho một bậc giải thoát không còn
mắc dính trong sự chật hẹp của những kiếp sinh tử luân hồi, hạn chế
trong tam giới này nữa!” (theo Anguttara Nikàya X, 1 = Tăng Nhất A Hàm
X, 1)
Cứ như thế, sau đó đức Phật
đã nâng cao trình độ nghe và hiểu pháp của A Nan Ða lên những mức vi
diệu, thánh thiện hơn, đưa A Nan Ða bước chập chững vào trong vòng cảm
thức của thánh giới.
A Nan Ða lắng nghe lời Phật
dạy với tất cả sự thành kính, thỉnh thoảng ông cũng trình lại với đức
Phật một số những nhận xét của ông để được đức Phật xác nhận là đúng hay
sai.
Một lần ông đã hỏi đức Phật
rằng:
“-Bạch đức Thế Tôn! Sự liên
quan huynh đệ trong đời sống đạo hạnh phải chăng rất quan trọng. Nó có
thể ảnh hưởng đến một nửa đời sống tu hành không?!”
A Nan Ða liền bị đức Phật
bác bỏ một phần và bổ túc như sau:
“- Sự gần gũi (liên hệ huynh
đệ) với một thánh nhân không thể coi là chỉ quan trọng như một nửa đời
sống tu hành, mà nó phải được xem là quan trọng cho cả đời sống tu hành.
Vì sự liên hệ cao thượng ấy là con đường dẫn đến cánh cửa giải thoát. Ai
có liên hệ mật thiết với một bậc A La Hán là người đang mang hy vọng ra
khỏi vòng sanh tử luân hồi vậy!”
(Theo Samyutta Nikàya 45, 2
và 3, 18 = Tạp A Hàm 45, 2 và 3, 18) – Cùng những đoạn khác có nội dung
tương tự trong Anguttara Nikàya VI, 57 = Tăng Nhất A Hàm VI, 57 và trong
Majjhima Nikàya 121 = Trung A Hàm 121).
Nhưng nhận xét độc đáo nhất
của A Nan Ða phải kể là:”Các pháp hành (Sankhàra) phát sinh từ nơi nào
thì nơi đó là nguyên nhân của các pháp dập tắt!”
Ðối với ông, câu nói này có
lẽ là một chân lý, không có chỗ thiếu sót, nên ông nêu lên để được đức
Phật xác nhận.
Một lần nữa, đức Thế Tôn lại
bảo:
“- Này A Nan Ða! Ðiều phát
biểu của ông tuy rất hiển nhiên, nhưng rất khó lĩnh hội. Vì “các pháp
dập tắt” (ám chỉ giải thoát) không được mô tả một cách rõ ràng. Nhất là
không chỉ thẳng:”Trong cái vòng sinh tử luân hồi ấy, người ta có thể
tìm thấy sự giải thoát ở đâu?!”
Theo Phật giáo thì cái ngõ
để thoát ra khỏi vòng sanh tử luân hồi là một khung cửa gồm 4 cạnh, gọi
tắt là Tứ Diệu Ðế, tức: Khổ Ðế (luân hồi và mọi bất toại nguyện trong
sự sống), Tập Ðế (nguyên nhân của Khổ Ðế), Diệt Ðế (hay khả năng không
để cho Khổ Ðế phát sinh), Ðạo Ðế (phương pháp tu luyện để đạt tới khả
năng ấy). Phật giáo ví Ðạo Ðế này như một bánh xe tiến hóa có 8 căm được
mệnh danh là bánh xe Bát Chánh Ðạo.
Ðoạn đức Phật giảng dạy cho
A Nan Ða các khía cạnh khác nhau của mỗi pháp hành (Sankhàrà), nhất là
những trạng thái khi nó phát sinh và khi nó bị dập tắt! (theo Digha
Nikàya 15 = Trường A Hàm số 15).
Một lần nọ A Nan Ða nhân
chứng kiến tài nghệ độc đáo của một người bắn cung, đem thuật lại với
đức Phật sự thán phục của ông…
A Nan Ða vốn xuất thân từ
giai cấp Hiệp Sĩ, nên mặc dù đã xuất gia nhưng bản chất thích gặp lại
những người thuộc giai cấp mình là một chuyện thường tình ;- nhất là khi
ông chưa đắc được bậc cao trong thánh giới.
Ðức Phật bèn nhân cơ hội
thuật chuyện bắn cung ấy để nêu lên một sự so sánh. Ngài nói:
“- Ví như người xạ thủ kia!
- Trước những con mắt của khán giả, ai cũng thấy y làm việc một cách dễ
dàng. Nhưng nếu bảo một người thường thay y làm việc đó thì họ không thể
làm được. Và tương tự như thế, hiểu rõ các pháp Tứ Diệu Ðế và thực hành
đúng đắn Bát Chánh Ðạo trong Phật giáo, ngoài các sa môn tròn đủ phẩm
hạnh và các thánh nhân ra, không một người thường nào có thể làm được dễ
dàng!”
(Sách chép người bắn cung mà
A Nan Ða thán phục ấy có thể dùng một mũi tên bén chẻ một sợi tóc ra làm
7 lần!)
Các kinh:- Majjhima Nikàya
4, 27, 99 và Anguttara Nikàya II, 15 còn ghi rõ một thuật sự khác, kể
rằng: Một lần nọ, A Nan Ða đã chứng kiến một đệ tử danh tiếng của đức
Phật thuộc giai cấp Bà La Môn, tên là Janussoni, đang điều khiển một cổ
xe màu trắng một cách oai vệ trong đấu trường. A Nan Ða cũng nghe khán
giả bàn tán và hoan hô rằng: Cỗ xe màu trắng ấy là cỗ xe của vị quân
sư vua Pasenadi, và là cỗ xe tốt nhất, đẹp nhất…
Rồi ông đem thuật lại những
điều tai nghe mắt thấy đến đức Thế Tôn và hỏi Phật làm thế nào để một
Phật tử có thể so sánh các nét đẹp ấy với các pháp học trong Phật giáo!
(?)
Ðức Phật đã trả lời rằng:
“- Cỗ xe trắng tinh, đẹp
nhất ấy có thể ví như Niết Bàn. Những con tuấn mã có thể ví như đức tin
và trí tuệ. Nết hổ thẹn tội lỗi ví như cái thắng. Tư tưởng minh sát bén
nhạy có thể ví như dây cương. Tính biết mình ví như người đánh xe. Giới
đức ví như các bộ phận che chở. Thiền định ví như trục xe. Nguyện lực ví
như bánh xe. Bình thản (ý nói tâm xả) ví như bộ nhún. Xuất gia ví như
nền xe. Ẩn dật và vô hại (ám chỉ lòng từ bi) ví như những võ khí. Nhẫn
nại ví như áo giáp! – Và sau cùng màu trắng tinh ví như thánh quả! (Vì
trong thánh tâm không bao giờ có tà tư duy, cũng như trên màu trắng của
chiếc xe đẹp nhất, vết bẩn bao giờ cũng hiện rõ, và người phu chuyên cần
sẽ lập tức chùi rửa sạch (- theo Samyutta Nikàya 45, 4 = Tạp A Hàm số
45, 4).
8. Tiền
Kiếp Của A Nan Ða
Theo bản tóm lược tiền kiếp
của A Nan Ða thì trong quá khứ hiếm khi ông sinh làm một ma quỷ, thần
linh. Ông cũng ít khi đầu thai làm thú, mà thường luân hồi làm người.
Nhiều kinh sách cũng xác nhận hễ A Nan Ða sinh làm người thì Anuruddha,
anh của ông sinh làm chư thiên, và Devadatta (Ðề Bà Ðạt Ða) sinh làm
thú.
Sự liên hệ mật thiết giữa A
Nan Ða với đức Phật đã được lập lại nhiều lần trong tiền kiếp. Thường
khi ông và tiền thân Phật tái sinh làm 2 anh em.
Những giai thoại về các kiếp
sống quá khứ của A Nan Ða lẫn của đức Phật được chọn lọc và trình bày
với mục đích nói rõ rằng: Trong những luân hồi tiền thân của cả 2 vị đã
luôn luôn cố gắng trau dồi đức hạnh.
Túc sinh truyện (Jàtaka) số
498 kể rằng: Một kiếp nọ A Nan Ða và đức Bồ Tát (1) sinh làm anh em chú
bác trong một giai cấp hạ tiện. Nghề của họ là tẩy uế những nơi hôi hám
dơ dáy. Ðể tránh khỏi bị khinh bỉ, cả hai đã cải dạng làm những thanh
niên thuộc giai cấp Bà La Môn, mới vào được trường đại học Takkasila để
tiếp tục sự học.
(1)Tiền thân Phật còn gọi là
Bồ Tát và chỉ có bậc Bồ Tát thì mới còn tái sinh, chứ Phật không thể bị
luân hồi nữa.
Sự ngụy trang của hai anh em
giai cấp hạ tiện nầy sau đó bị khám phá. Cả hai bị đánh đập tàn nhẫn bởi
một số người học cùng lớp. Có một giáo sư là bậc hiền triết đã can thiệp
kịp thời không cho các sinh viên hung ác thuộc giai cấp Bà La Môn tiếp
tục hành hạ hai anh em bất hạnh nầy, rồi khuyên họ nên xuất gia làm đạo
sĩ.
Cả hai vâng lời và vui vẻ
lấy cuộc đời đạo sĩ để sống trọn kiếp người còn lại. Khi hết tuổi thọ,
vì nghiệp xấu “ngụy trang để gạt người” đã khiến họ sinh làm hai con thỏ
rừng. Hai con thú này đã không bao giờ tách rời nhau, thậm chí khi chết,
cũng cùng chết ở một chỗ, bởi cùng một mũi tên của một tay thợ săn.
Trong kiếp tiếp theo, tiền
thân A Nan Ða và đức Bồ Tát lại sinh làm hai con hải âu, rồi một lần nữa
lại cùng chết với nhau bởi những người săn bắn.
Làm chim hải âu là kiếp chót
của họ bị đọa xuống thấp hơn loài người.
Sau đó A Nan Ða sinh làm
hoàng tử và đức Bồ Tát sinh làm con trai của vị quốc sư. Hễ A Nan Ða tái
sinh ở địa vị cao sang, hưởng đủ các thứ khoái lạc, thì đức Bồ Tát sinh
làm bậc hiền triết, có định luật phi thường thông suốt nhiều vấn đề quá
khứ vị lai. Chỉ cần nhìn thấy một sinh vật là đức Bồ Tát có thể biết
ngay tối thiểu ba kiếp trước. Còn A Nan Ða khi làm người, dù thông thái
và tu luyện tinh tấn tới đâu, cũng chỉ nhớ được một kiếp trước mà thôi!
Ðặc biệt kiếp ông sinh làm dân hạ tiện (Candala), cải dạng làm sinh viên
Bà La Môn, rồi bị đánh đập. Vì thế sau khi đi tu ông đã cố gắng Thiền
định đạt được trí tuệ biết rõ nghiệp khổ kiếp trước vừa kể!
Lúc tiền thân A Nan Ða làm
hoàng tử được 16 tuổi lên ngôi, thì đức Bồ Tát đã trở thành một đạo sĩ
tu hành rất tinh tấn. Một hôm đạo sĩ nhân đến thăm nhà vua, đã tán dương
sự thanh tịnh của đời sống phạm hạnh và chỉ rõ những bất toại nguyện của
mọi cách hưởng thụ dục lạc ở đời. Ðức vua (tiền thân A Nan Ða) sau khi
nghe xong liền nhìn nhận những điều đạo sĩ phân tích rất đúng. Nhưng
vương gia thú thật ông không thể làm ngơ trước những lạc thú. Ông bị
chôn chặt vào ngôi báu như một con voi mắc cứng giữa đầm lầy.
Bồ Tát đạo sĩ (tiền thân
Phật) bèn chỉ dạy cho nhà vua rằng:” Một vị vua khi còn ngồi trên ngôi
báu vẫn có thể trau dồi đức hạnh của mình bằng cách cai trị muôn dân một
cách nhân từ, giảm nhẹ các sắc thuế và hộ trì những bậc chân tu cùng
những nhà mô phạm!”
Một hôm, nhớ đến mẫu hậu,
nhà vua (tiền thân A Nan Ða) chợt nghĩ rằng:” Khi chào đời ông nằm
trong nôi như một thai nhi bất lực, vô dụng. Nếu không được mẹ hiền nuôi
dưỡng thì ông đã chẳng bao giờ trở thành một con người tầm thường, chứ
đừng nói là một nhà vua quyền cao chức trọng!”
Vì suy xét như vậy nên nhà
vua muốn báo đáp công ơn sinh thành dưỡng dục của mẹ hiền bằng cách xuất
gia làm đạo sĩ để hồi hướng phúc đức cho hai đấng sinh thành. Và kiếp
đó, khi hết tuổi thọ, ông đã cùng với đức Bồ Tát (tiền thân Phật) đồng
sinh vào cõi trời Phạm Thiên.
Theo Túc sinh truyện 421
(Jàtaka 421) thì có một kiếp nọ tiền thân Phật (Bồ Tát) sinh làm một
nông dân nghèo, nhưng thường xuyên giữ giới Bát Quan Trai với tâm nguyện
kiếp sau sẽ được giải thoát cảnh bần cùng, tiến hóa lên cõi cao hơn. Nhờ
đức hạnh nầy mà đức Bồ Tát (hay tiền thân Phật) khi hết tuổi thọ đã tái
sinh làm vua.
Còn tiền thân A Nan Ða thì
kiếp trước sinh làm vua, mà vì quá dễ duôi, nên kiếp sinh làm người gánh
nước quê mùa rất yêu vợ.
“Gia tài của ngưòi gánh nước
chỉ vỏn vẹn có một đồng bạc rất quí, được y chôn dấu dưới một tảng đá
lớn tại một chân núi xa xôi…
Ngày kia trong nước có hội
hoa đăng tưng bừng vui vẻ. Vợ người gánh nước liền yêu cầu chồng đưa
mình lên kinh đô xem hội. Người vợ ấy bèn nói với chồng rằng:
“Thiếp đã dành dụm được một
số tiền nhỏ, nếu chàng có để dành chút ít nữa thì chúng ta sẽ đủ tiền đi
dự hội!”
Người gánh nước trả lời:
“Anh mỗi ngày tiết kiệm được
một xu, và dần dà góp đổi ra được một đồng. Nhưng anh đã sợ để trong nhà
sẽ xài hết, nên chôn dấu tại một nơi cách đây 12 dặm!”
Người vợ nghe thế liền vui
mừng, vừa giục chồng đi lấy tiền về, vừa bàn tính:
“Ðồng bạc lớn của chàng cộng
với số tiền nhỏ mà em đã tiết kiệm được chúng ta sẽ có thể mua tràng
hoa, nước thơm và thức uống trong cuộc hội!”
Người gánh nước nghe lời vợ,
lập tức lên đường đi lấy tiền về, mặc dù lúc ấy nhằm buổi trưa, mặt trời
rọi trên đỉnh đầu, không khí rất nóng bức.
Khi người gánh nước đi ngang
trước thành vua, ngẫu nhiên cao hứng hát một bài ca lời lẽ rất đặc biệt.
Tiếng hát vô tình theo gió thấu đến tai nhà vua, lúc đó đang ngồi hóng
mát trong vườn Ngự Uyển. Vua lấy làm lạ, bèn cho quân lính bắt người
gánh nước đưa vào mà hỏi rằng:
“Trời nóng như thế này, tại
sao ngươi đi dưới ánh nắng, ca hát như giữa mùa Xuân?”
“Tâu bệ hạ! Tiện dân vì quá
vui sướng nên không cảm thấy nóng!”
Nhà vua liền hỏi:
“Ngươi vui sướng vì lẽ gì?!”
“Tân bệ hạ! Tiện dân sắp
sửa thu hồi lại một món tiền do mồ hôi nước mắt của tiện dân đã làm ra,
và đã được cất kín tại một chỗ bí mật!…”
Ðoạn người gánh nước thuật
lại cho nhà vua nghe cả câu chuyện y đã bàn tính với vợ…
Còn nhà vua, khi nghe tên
gánh nước nói y sắp thu hồi lại một món tiền, vua tưởng rằng “Ấy chắc
hẳn là một hầm của lớn”. Nào ngờ vua rõ ra chỉ là một đồng bạc.
Vốn bản tính nhân từ, nhà
vua không muốn người gánh nước phải lặn lội dưới trời nắng chang chang
để đào lấy một đồng bạc, mừng lễ Ðăng Quang. Vua liền cười xoà bảo rằng:
- Ngươi khỏi phải đi lấy
tiền làm chi, ta sẽ cho ngươi một đồng để mừng lễ!
Người gánh nước lập tức mừng
hớn hở, cuối đầu thưa rằng:
- Tâu bệ hạ! Như vậy là
tiện nhân sẽ được hai đồng bạc! Cuộc dự lễ của vợ chồng tiện nhân chắc
sẽ đầy đủ lắm!
Nhà vua bị kích thích liền
nói:
- Trời nắng như thiêu, như
đốt thế nầy ngươi khỏi phải vào núi lấy tiền. Ta sẽ cho ngươi hai đồng!
Người gánh lại một lần nữa
mừng rỡ, rồi thật thà nói:
-Như vậy là vợ chồng tiện
dân sẽ có ba đồng để mừng lễ Ðăng Quang! Và tâu bệ hạ! Vì tiện dân yêu
vợ nhiều lắm. Nếu có thể tìm thêm chỉ một xu để cho vợ vui mừng, tiện
dân cũng sẵn sàng làm, huống chi chỉ vào núi lấy đến một đồng bạc?!
Nghe vậy nhà vua càng bị
kích thích hơn nữa, Vua liền “đấu giá” lòng thương vợ của người gánh
nước bằng cách tăng từ hai đồng lên bốn đồng. Rồi từ bốn đồng lên tám
đồng…vv… cho tới một trăm đồng…! Sau cùng là một triệu!…(?)
Tuy người gánh nước không từ
chối món tiền hảo tâm lớn của nhà vua, nhưng y cứ khăng khăng phải đi
lấy cho bằng được một đồng bạc chôn trong núi.
Nhà vua quá sức ngạc nhiên,
bèn hỏi lý do tại sao thì nghe người gánh nước phân trần rằng:
“Tâu bệ hạ! Niềm vui mà tiện
dân muốn đem đến cho vợ hiền phải do mồ hôi nước mắt của tiện dân tạo
ra. Nếu tiện dân chỉ lấy tiền thưởng của bệ hạ đem về cho vợ mừng lễ,
thì hạnh phúc ấy do bệ hạ tặng, chứ không phải do tiện dân tạo mang tặng
cho vợ!
Vua nghe thế lấy làm cảm
động, bèn phong cho người gánh nước (tiền thân A Nan Ða) làm Phó Vương.
Nhưng người gánh nước vẫn từ
chối, và viện dẫn rằng:”Làm nghề gánh nước tuy cực nhọc, nhưng được tự
do. Vợ chồng tiện nhân không chịu trách nhiệm một cách thường xuyên với
ai cả. Bây giờ nếu tiện dân nhận chức Phó Vương… thì cái tự do kia sẽ đi
mất!”
Ðoạn người gánh nước cung
kính lắc đầu định rút lui. Nhưng nhà vua đã ra lệnh cho y ở lại để thực
hiện tới cùng ý muốn của mình…
Như đã thuật ở đoạn trước:
Nhà vua ấy là tiền thân của Ðức Phật, nên nguyện lực (sức mạnh của ý
muốn) rất kiên cố. Sau một cái mỉm cười cao quí, nhà vua không ngần ngại
cắt tặng cho người gánh nước một nửa giang san, để y được làm vua như
mình mà không sợ chịu trách nhiệm với bề trên hoặc không sợ bị ai chỉ
huy cả.
Bấy giờ người gánh nước mới
nhận lời. Và kể từ đó vương quốc nọ được chia làm hai nước nhỏ. Một
trong hai vị vua của hai tiểu quốc ấy còn có tên là “Vua Một Ðồng Bạc”!
Ngày kia hai nhà vua đi săn.
Khi mệt mỏi, vị vua thứ nhất (tiền thân Ðức Phật) nằm gối đầu lên bắp vế
vị vua thứ hai (gốc là người gánh nước) để nghĩ ngơi rồi thiếp ngủ đi.
Vị vua thứ hai ( tiền thân A Nan Ða tái sinh làm người gánh nước rồi may
mắn được làm vua), trong một phút tham vọng nổi dậy, chợt nghĩ rằng:”Ta
giết quách tên vua nầy để cai trị cả hai tiểu quốc, có phải sướng hơn
không?!”
Ðoạn vua rút gươm ra định
giết bạn mình…, thì một ý nghĩ khác bỗng lóe lên trong đầu “Ta ngày xưa
khổ sở bần cùng, nhờ người nầy mà ta được cao sang. Ơn ấy ta chưa có dịp
trả, thì tại sao ta có thể hành động phản phúc, hèn hạ, ác độc như thế?!” Rồi ông thọc gươm vào vỏ.
Nhưng một lần thứ hai, ý
muốn cai trị cả hai vương quốc lại nổi dậy và cũng được nhà vua (vốn là
người gánh nước) trấn áp.
Sau hai lần chế phục được
lòng ham muốn, nhà vua có biệt hiệu “Một Ðồng Bạc” chợt sáng suốt nghĩ
rằng:”Ta phải tìm cách triệt hạ lòng tham nầy, kẻo không nó lại nổi
dậy. Thượng sách là ta hãy lìa bỏ lưỡi gươm nầy đi! Dù ác tâm có nổi
lên, ta cũng không có phương tiện đễ làm điều tội lỗi!”
Nghĩ xong, vua “Một Ðồng
Bạc” liền quăng lưỡi gươm rất ra. Và tiếng động đã làm cho nhà vua thứ
nhất tỉnh dậy.
Sự hối hận đã làm cho nhà
vua suýt phạm tội lỗi, lập tức quỳ mọp dưới chân vị vua ân nhân của mình
để tạ lỗi. Vị vua thoát chết (tức tiền thân Ðức Phật), khi hiểu rõ tự sự
đã vui vẻ tha thứ. Và Ngài còn bảo rằng:
“Cũng may là bạn đã thức
tỉnh kịp, kẻo không bạn đã giết tôi một cách vô ích rồi, vì tôi vốn
chẳng thiết tha gì với cái vương quốc nhỏ bé còn lại của tôi cả. Tôi chỉ
muốn càng ít bận rộn, ít ràng buộc càng hay, để chờ một ngày kia tìm
cách thoát ly cõi đời phiền toái nầy. Vậy để “cám ơn” sự thức tỉnh quăng
gươm của bạn, tôi xin nhường bạn lên làm đại vương cai trị cả hai nước
và tôi giữ chức phó vương!”
Nhưng sự hối hận của vị vua
tên “Một Ðồng Bạc” rất mạnh, vua vội từ chối bằng những lời sau đây:
“Thưa bệ hạ! Lòng tham và
cuồng vọng đã nổi lên trong tôi. Tôi thấy nó bắt đầu gia tăng, rồi che
mờ lý trí như thế nào, thì tôi cũng sẽ tìm ra phương tiện để trấn áp và
loại trừ nó như thế ấy! Bây giờ tôi chỉ muốn trở thành một đạo sĩ để
sống đời phạm hạnh. Tôi phải vất bỏ vương quốc nhỏ bé nầy, cũng như tôi
đã quăng đi lưỡi gươm ác kia, thì tôi mới tránh được làm điều tội lỗi!”…
Và kể từ đó, người ta thấy
trên vùng núi Hy Mã Lạp Sơn có một đạo sĩ tu hành rất nghiêm túc, mà ai
cũng gọi vị đạo sĩ ấy là sa môn, cựu quốc vương “Một Ðồng Bạc”!
Còn nhà vua nhân từ suýt bị
giết (tức tiền thân Ðức Phật) kia thì tiếp tục làm vua hộ trì vị đạo sĩ
nọ. (Có sách chép rằng nguyên nhân khiến cho ông vua tên “Một Ðồng Bạc”
suýt phạm tội sát hại ân nhân chính là bà vợ của ông. Từ thân phận vợ
của một tên gánh nước, y thị bỗng một sớm một chiều được làm hoàng hậu,
nên sự đòi hỏi hưởng thụ sang trọng, quyền lực càng lúc càng tăng. Khi
thấy vị vua lòng nhân từ (lúc trước là đại vương coi cả hai nước…) đối
xử rất thân mật với chồng mình, coi như đôi anh em, y thị đã nhiều lần
xúi giục chồng bất thần đem quân đánh chiếm, hay tìm cách giết quách vị
vua phúc hậu ấy đi. Nhưng y thị luôn luôn bị người chồng từ chối. Lần
chót: Trước khi hai vị vua đi săn, y thị đã gọi chồng mình vào mật cung
nói nhỏ rằng:”Kỳ nầy nếu vương không giết được ông vua hiền từ kia thì
đừng trở về hoàng cung nữa!” Vì lý do đó mà ông vua có tên “ Một Ðồng
Bạc” sau khi thức tỉnh đã dốc lòng xuất gia ngay sau cuộc đi săn cuối
cùng! Câu chuyện người đàn bà tham lam nầy rất dài dòng, có thể viết
thành một tiểu thuyết luân lý! Dịch giả xin mạn phép tóm tắt ở đây để
cho nội dung nói về A Nan Ða của quyền sách nầy khỏi bị loãng đi!)
Túc sinh truyện số 282 cũng
thuật rằng: Thuở ấy Ðức Bồ Tát (tiền thân Phật) sinh làm quốc vương
nước Ba La Nại. Ðây là một vị anh quân, luôn luôn giữ 10 phẩm hạnh của
một bậc hiền vương, nhất là bố thí, trì giới và giữ Bát Quan Trai. Nhưng
tiếc thay trong triều đình của nhà vua có một vị quan dâm ô, gian ác.
Tên nầy đã tằng tịu với nhiều vương phi trong cung cấm. Tin thấu đến tai
nhà vua nhằm ngày vua giữ Bát Quan Trai giới, nên Ngài không hạ ngục tên
gian thần kia, mà chỉ ra lệnh đày y ra một vùng biên ải.
Nhân dịp được vua rộng
lượng, tên gian thần ấy liền thu hết của cải, mang cả gia đình trốn sang
nước khác.
Sau đó nhờ miệng lưỡi khéo
tâng bốc mà y lại được vua nước bên cạnh tin dùng, cho làm tới chức Tả
Vệ Quân, luôn luôn được ở bên cạnh nhà vua. Và vị vua lân bang ấy không
ai khác hơn là tiền thân của A Nan Ða đã tái sinh đồng thời với đức Bồ
Tát.
Vẫn chứng nào tật nấy: Một
hôm viên ác quan ấy khuyên nhà vua cử quân đánh chiếm thành Ba La Nại.
Theo hắn, lý do thích đáng nhất là thành Ba La Nại là thủ đô của một vị
vua nhân từ không thích chiến tranh, nếu đến xâm lăng thì sẽ ăn chắc.
Nhưng trước lời xúi xiểm ấy vương gia lại e ngại vì nghĩ rằng: Toàn dân
trong thành Ba La Nại rất khỏe mạnh, đoàn kết và thương kính vị vua của
họ vô cùng. Khi họ hết lòng bảo vệ thủ đô thì đoàn quân xâm lấn không
thể nào vào được.
Tên ác quan đoán ra điều suy
nghĩ đó của nhà vua, bèn làm bộ thận trọng nói:
-Tâu bệ hạ! Nếu bệ hạ e
ngại thì xin bệ hạ cứ bình ngự nơi hoàng cung!Hạ thần chỉ yêu cầu cấp
cho hạ thần một đạo quân để hạ thần đi đánh thử!
Nhà vua liền chấp thuận việc
gởi quân đi đánh thử ấy. Nhưng khi lâm trận thì ác quan thấy khí thế
chống giặc của quân thành Ba La Nại quá mạnh, không thể nào thắng nổi,
bèn chuồn trước thoát thân, lẩn trốn trong một vùng gần đấy. Trước khi
chạy trốn, y còn dặn đám tàn quân của y nên làm “như vầy…như vầy!” nếu
bị bắt!
Kết quả toàn thể đoàn quân
“đi xăm lăng thử” ấy đều bị bắt, và bị dẫn đến chịu tội trước mặt vua Ba
La Nại.
Vua Ba La Nại (tiền thân
Phật) hỏi các tù binh rằng:
“Tại sao các ngươi dám cả
gan đánh phá trong thành?!”
“Tâu bệ hạ! Chúng tiện dân
chỉ là những người nghèo khổ. Vì đói quá phải vào thành cướp giật kiếm
ăn, chứ không phải là quân phiến loạn! Xin bệ hạ trọng lượng tha mạng!”
Nhà vua nghe thế liền tội
nghiệp tha chết, rồi cấp tiền bạc thả về nhà sinh sống…
Tin nầy thấu tai vị vua lâng
bang (tiền thân A Nan Ða) nên vua bắt đầu tin lời xúi bậy của viên ác
quan nọ. Ông nghĩ rằng:”Vua Ba La Nại nhân từ như thế. Ta cứ cử binh
tiến thẳng vào đền vua thì sẽ thắng trận, không cần phải chiếm những nơi
khác trong thủ đô”
Quả vậy! Khi quân xâm lăng
ồ ạt đến gần cửa thành thì viên tướng Tổng Tư Lệnh phòng vệ hoàng cung
tuy ở trong tư thế thừa sức đẩy lui kẻ thù, nhưng ông đã bị nhà vua cản
lại, vì không muốn thấy cảnh đổ máu.
Kết cuộc: Thành Ba La Nại
đã lọt vào tay quân xâm lăng, còn nhà vua cùng quan quân thì bị bắt làm
tù binh.
Khi đối diện với nhà vua đến
cướp thành, vua Ba La Nại bèn nói:
“Nếu vương gia muốn cai trị
cả hai nước, thì cứ nói thẳng với ta. Ta sẽ nhường lãnh thổ cho, việc gì
phải động binh, suýt gây cảnh chết choc cho dân chúng vô tội?!”
Thốt xong, nhà vua thản
nhiên để cho đối phương dẫn mình vào tù. Khi ở trong tù, nhà vua hiền
đức liền nhập định, rồi rải tâm từ bi đến nhà vua cuồng loạn xâm lăng,
khiến cho vị vua này tự nhiên cảm thấy buồn rầu, hối hận và bức rức…
Trong tù nhà vua đức hạnh
càng rải tâm từ bi thì ngoài thành sự buồn rầu, hối hận của nhà vua
thắng trận càng tăng. Tăng đến nỗi mà ông không chịu được nữa, phải tự
động vào tận ngục thất để xin lỗi vua Ba La Nại, và hoàn trả lại vương
quốc như cũ…
Sau đó vị vua biết phục
thiện (tiền thân A Nan Ða) còn cam kết suốt đời sẽ làm đồng minh trung
thành của vua Ba La Nại, nhất là tuyệt đối sẽ không gây chiến với bất kỳ
ai! Ðoạn ông đuổi tên gian thần ra khỏi đám bộ hạ, rối kéo quân về nước…
Còn vua Ba La Nại (tiền thân
Phật) sau khi đã thu hồi lại giang sơn, liền nhường ngôi lại cho hoàng
tử, rồi xuất gia làm đạo sĩ. Trước khi lìa cung vàng điện ngọc, để vào
rừng tu hành, nhà vua đã khuyên bảo các quan rằng ;
“Nầy các khanh! Trên đời
chỉ có sức mạnh của giới đức là vững chắc nhất! Chỉ có sức mạnh của
lòng từ bi là võ khí để bảo vệ vương quốc an toàn nhất. Vì khi dùng lòng
từ bi để đối phó với kẻ thù thì máu sẽ không đổ và chiến thắng sẽ là
chiến thắng vinh quang nhất!”
Truyện kết luận rằng: Kiếp
ấy tiền thân Phật sau khi bỏ ngôi vua, hành thiền nơi rừng vắng, lúc hết
tuổi thọ đã sinh vào cõi phạm thiên. Còn tiền thân A Nan Ða thì tiếp tục
làm vua, và trở thành một vị vua rất chân chính.
9. A Nan Ða Lúc Phật
Gần Nhập Niết Bàn.
Những mẫu chuyện (phần nhiều
dưới hình thức đối thoại) của A Nan Ða và Ðức Phật, vài ba tháng trước
khi Phật nhập Niết Bàn, đã được nhiều học giả Phật Giáo, xem như những
tài liệu lịch sử, diễn tả các biến cố quan trọng liên quan đến phần cuối
cùng của đời sống Ðức Phật.
Theo
Mahà Parinibbàna Sutta (Ðại Niết Bàn Kinh) ghi trong Dìgha Nikàya 16 (Trường
A Hàm số 16) thì A Nan Ða đã đóng vai trò chính trong các bài pháp do
Ðức Phật thuyết trước khi nhập Niết Bàn.
Những
bài pháp nầy thường mang âm hưởng “Lời giáo huấn cuối cùng” và diễn tả
cái sắc thái buồn bã của A Nan Ða, khi biết Phật sắp Nhập Diệt.
Theo
một số nhà nghiên cứu Phật giáo thì những bài kinh ấy đã gián tiếp tiên
đoán tuổi thọ của Phật Pháp Thích Ca (chỉ có 5000 năm) thôi, cũng như
báo trước những hình thức suy đồi trong Phật giáo về sau như tăng chúng
xa dần nếp sống phạm hạnh, gương giải thoát bị biến mất v.v… cho đến khi
một vị Phật mới ra đời.
Những kinh di giáo nầy hầu hết cũng nêu rõ những pháp thực tiển, khuyên
dạy các hàng đệ tử cần gia tăng tinh tấn thực hành pháp giải thoát trong
lúc Ðức Phật tại tiền, kẻo một khi Phật đã viên tịch, thì cơ hội duy
nhất ấy xem như đã vuột mất!
Ðồng thời, toàn thể nội dung các kinh di giáo còn phản ảnh qua nhân vật
chính, đóng vai đối thoại là A Nan Ða, một đặc sắc giải cứu mà chúng tôi
sẽ cố gắng trình bài trong những trang sách sau đây:
Phần
thứ nhất của kinh Ðại Niết Bàn (Mahà parinibbàna Sutta) có thể xem như
bắt đầu tại Vương Xá thành (Ràjagaha), kinh đô xứ Ma Kiệt Ðà (Magadha)
nơi Ðề Bà Ðạt Ða trước đó 5 năm đã hại Phật và chia rẽ tăng già.
Thuở
bấy giờ, vua A Xà Thế (Ajàtasattu) đang trị vì xứ Ma Kiệt Ðà. Còn vua Ba
Tư Nặc (Pasenadi) thì mới bị lật đổ, đồng thời vương tộc Thích Ca cũng
vừa trải qua một thảm kịch ghê gớm, cả giòng họ bị tàn sát. Hoàng tử
Mahànàma (anh em duy nhất còn tại gia của A Nan Ða) đã bị giết…
Lúc
ấy ba sứ quân đầy thế lực cai trị 3 lãnh địa nằm ở phía Bắc sông Hằng
(Ganga) gần núi Hy Mã Lạp Sơn là Koliyas, Mallas và Vajjians đang tuyên
bố độc lập, không thần phục đại vương A Xà Thế nữa.
Nhằm
lúc vị vua này cũng có tham vọng đánh chiếm rồi sát nhập 3 lãnh địa ấy
vào lãnh thổ của mình, đặc biệt là vua A Xà Thế dự định sẽ chinh phục
vùng Vajjians trước tiên.
Nếu
trong thảm kịch của giòng họ Thích Ca vì nghiệp nặng của những người bà
con, đức Phật đã không che chở được gì, thì đối với ý định xâm lăng bộ
tộc Vajjian của vua A Xà Thế, Ngài đã cứu giúp rất nhiều. Sau đó Ngài
còn gián tiếp che chở cho dân chúng trong bộ tộc Mallas nữa…
Ðây chính là bối cảnh có sắc thái chính trị vào những năm cuối cùng của
đời sống Ðức Phật!
Soạn
giả xin nhắc lại tượng trưng một số biến cố như sau:
Nhà
vua có máu xâm lăng A Xà Thế đã ra lệnh cho một quan đại thần tên
Vassakàra đến yết kiến đức Phật và báo cho Phật hay rằng Ðại vương có ý
định đem quân đi chinh phục lãnh địa Vajjanas…
Khi Vassakàra nêu lên ý định của nhà vua và xin lời Phật dạy, thì đức
Phật quay sang tôn giả A Nan Ða (lúc đó đang đứng hầu sau lưng đấng Bổn
Sư). Phật hỏi A Nan Ða:
- Nầy
A Nan Ða! Dân tộc Vajjanas có 7 phẩm hạnh trong đời sống hàng ngày như
thế nào?!
A Nan Ða liền trả lời:
- “Bạch Ðức Thế Tôn: Thứ nhất dân chúng bộ tộc Vajjanas rất thường hội
họp và thảo luận một cách nhất trí mọi vấn đề!
- Thứ hai dân chúng Vajjanas không bao giờ hủy bỏ những luật lệ cũ!
- Thứ ba dân chúng Vajjanas thường xuyên nghe lời khuyên nhủ của các bậc
lão thành!
- Thứ
tư dân chúng Vajjanas không bao giời xâm phạm tiết hạnh của phụ nữ
- Thứ
năm dân chúng Vajjanas luôn luôn tôn trọng những nơi thờ phượng.
- Thứ
sáu dân chúng Vajjanas tiếp tục hiến dâng của cải đến những cơ sở tín
ngưỡng.
- Thứ
bảy dân chúng Vajjanas lúc nào cũng sẵn sàng che chở và hộ trì những bậc
tu hành chân chánh!…”
Chờ A Nan Ða trả lời xong, Ðức Phật liền phán rằng:
“-
Với bảy đức tính như thế, không ai có thể phủ nhận được sự thịnh vượng,
hùng mạnh của dân chúng Vajjanas. Và bảy đức tính đó trước đây họ đã
không có nên họ mới bị suy đồi, nghèo đói! Chính Như Lai đã dạy dỗ cho
họ thấm nhuần được bảy phẩm hạnh ấy! Một dân tộc như thế là một dân tộc
có thể bảo vệ được gia sản, vật chất cũng như tinh thần của họ một cách
dễ dàng.
Nghe Phật dạy dứt lời, quan đại thần Vassakàra cũng khen ngợi rằng:
“-Không cần phải có đến bảy đức tính như thế! Chỉ cần một đức tính thứ
nhất mà thôi, cũng đủ làm cho bộ tộc nầy phát triển mạnh mẽ! Ngày nào
dân chúng Vajjanas còn tiếp tục có bảy đức tính đó thì ngày ấy họ không
thể bị xâm lăng! Ai muốn chinh phục họ phải chờ cho đến khi nào họ chia
rẽ và có nội phản!”
Ðoạn quan đại thần ấy kiếu từ đức Phật với ý định sẽ về tâu lên nhà vua
rằng: Cử binh đi chinh phục lãnh thổ Vajjanas lúc nầy là một điều thất
sách!
Trong
xã hội Ấn Ðộ thuở bấy giờ, sự tin tuởng vào sức mạnh tin thần của một
dân tộc rất quan trọng. Chỉ cần làm cho một thế lực xâm lăng hiểu rõ
điều đó, cũng đủ giúp cho đức Phật ngăn ngừa một cuộc chiến tranh.
Mãi
về sau, khi đức Phật đã nhập Niết Bàn, xứ Vajjanas mới bị thôn tính, bởi
vì dân tộc xứ nầy đã dần dần bỏ rơi và xa lìa những đức tính cũ, trở
thành chia rẽ, không còn sức mạnh nhất trí, nên đã chẳng giữ được biên
cương lãnh thổ của họ.
Về phần đức Phật, lúc gián tiếp cản ngăn được ý định xâm lăng của vua A
Xà Thế, Ngài đã rút tỉa một bài học chính trị và đem áp dụng vào cộng
đồng giáo hội. Ngài dạy A Nan Ða triệu tập tăng chúng để đề cao bảy đức
tính nói trên: Nếu nhờ bảy đức tính ấy mà một dân tộc được hùng mạnh,
khiến cho ngoại bang không dám xâm lăng như thế nào, thì bảy đức tính ấy
cũng sẽ làm cho Giáo Hội vững chắc như thế ấy!
Nghĩa
là: Thứ nhất tăng chúng nên thường xuyên hội họp, thảo luận mọi vấn đề
chung trong cộng đồng một cách nhất trí. Dù có những bất đồng ý kiến
cũng phải đã thông một cách ôn hòa với nhau.
Thứ
hai, không nên đặt ra những luật lệ mới! (vì quyền làm luật sẽ bị phân
bì, rồi ai cũng muốn chế luật mới hết!)
Thứ
ba là nên tuân lời những bậc trưởng lão.
Thứ
tư, phải tôn trọng Giáo Hội Tăng Già.
Thứ
năm, cần suy gẫm đến mọi lời khuyên dạy của các hàng tôn túc.
Thứ
sáu, tinh tấn diệt trừ tham vọng và phát triển tính ưa thích thanh tịnh.
Thứ
bảy nên luôn luôn biết mình để thấy được sự an lạc của các hàng thánh
nhân, lúc nào cũng sống trong sự biết mình ấy.
Sau khi liệt kê bảy pháp lành cho tăng chúng nhớ xong, Ðức Phật đã cô
động thành một đoạn pháp mà sau này chúng ta thường tìm thấy nhiều nơi
trong Tam Tạng kinh điển như sau:
“-Ấy
là giới đức! Ấy là sự an trụ! Ấy là trí tuệ! Khi có an trụ và giới
đức thì kết quả giải thoát sẽ vững chắc! Rồi khi có trí tuệ phối hợp
với an trụ và giới đức thì kết quả giải thoát không những vững chắc mà
còn vĩ đại nữa! Và khi có sự biết mình thì tâm hồn sẽ được trí tuệ giữ
cho luôn luôn trong sạch, tránh khỏi mọi ô nhiễm, môi dục lạc và vô minh!”
Phần
thứ hai của kinh Ðại Niết Bàn là sau những lời giáo huấn đó, Ðức Phật đã
bắt đầu cuộc du thuyết cuối cùng của mình. Nơi nào có người hữu duyên
đón mừng Pháp Bảo để thấm nhuần chân lý giải thoát là Ngài dừng chân đễ
ban bố an lành. Hoặc nơi nào có những sức mạnh cuồng bạo manh nha gây
chiến thì Ngài cũng dừng chân lại nơi đó, để dùng pháp giác ngộ, dập tắt
ngòi lửa chiến tranh.
Trong
cuộc hành trình lịch sữ nầy, trước tiên đức Phật đã hướng về vùng sông
Hằng, xuyên qua địa phận Na Lan Ða, nơi đó về sau có một trường đại học
Phật Giáo nổi tiếng. Ðịa phận nầy cũng là nơi sinh quán của Thánh Tăng
Xá Lợi Phất (Sàriputta). Chính ở đây, trưởng lão Xá Lợi Phất đã chia tay
Ðức Phật, không tiếp tục cuộc hành trình với đức Bổn Sư nữa, để quay về
cứu độ mẹ mình, rồi viên tịch luôn trong ngôi làng mà ông đã sinh ra.
Lúc nhìn đức Phật lần cuối cùng, trưởng lão Xá Lợi Phất đã thốt ra những
lời vĩnh biệt, nhân danh là một đại tông đồ như sau:
“-
Bạch Ðức Thế Tôn! - Bạch đấng Giác Ngộ! Dù có muôn triệu lời để ca
ngợi ân đức của Ngài cũng không bằng bốn chữ Trí - Tuệ - Giác Ngộ!”
Sau
đó đức Phật cùng với đông đảo chư đệ tử tiến về thành Vesali. Ðây là thủ
đô của xứ Vajjanas, mà đức hạnh của dân tộc xứ nầy Ngài đã từng khen
ngợi. Và một cuộc chiến tranh suýt do vua A Xà Thế gây ra, tàn phá nước
ấy cũng đã được Ngài dùng pháp lành dập tắt.
Người
ta có thể tự hỏi: “ Tại sao đức Phật trong lúc tuổi về chiều, lại đến
đây để nhập hạ lần thứ 45 của cuộc đời một vị Phật Tổ?!”
Nếu
chúng ta chịu khó suy nghĩ một cách sâu xa thì sẽ thấy rằng sự có mặt
của Ðức Phật trong lãnh thổ nầy (Vajjanas) không có mục đích gì khác hơn
là dùng ân đức của Ngài để can ngăn vua A Xà Thế đem quân đánh chiếm một
nước nhỏ lân cận.
Và
tại thành Vesali, đức Phật đã thọ bệnh. Một thân nghiệp tự nhiên và sau
cùng của một đời người! Ngài đã dùng sức mạnh thiền định để đánh tan mọi
đau đớn. Ðồng thời Ngài cũng không muốn viên tịch mà chưa triệu tập đầy
đủ các hàng đệ tử một lần sau cùng. Vã, nhục thân của bất cứ một nhân
sinh nào trên đời này, vốn không tránh khỏi bốn định luật: Sinh, Lão,
Bệnh, Tử!
A Nan Ða thấy Ðức Thế Tôn nhuốm bệnh và biết rõ ấy là một căn bệnh ngặt
nghèo, thì buồn khổ vô cùng. Ông lo sợ đến nỗi mất hết sáng suốt. Rồi để
tự an ủi, A Nan Ða đã tưởng tượng và nói với đức Phật rằng:
“-
Bạch Ðức Thế Tôn! Dù bệnh hoạn có nguy kịch cỡ nào, một vị Phật chắc
chắn cũng không bao giờ nhập Niết Bàn một cách bất ngờ, khi chưa triệu
tập đủ mặt chư đệ tử và ban bố những lời di chúc tối hậu?!”
Nhưng đức Phật bỗng hết đau đớn, thần thái tươi tỉnh nói:
“-
Nầy A Nan Ða! Như Lai không có gì để di chúc tối hậu cả! Những điều
đáng truyền lại cho các hàng đệ tử, Như Lai đã thuyết ra hết rồi! Hiện
tại không còn một pháp nào có thể gọi là bí mật để di chúc tối hậu! Như
Lai từ khi Thành Ðạo đến giờ đã tiếp tục hiện hữu và nương vào “ thân
Phật”! - Ông chớ hiểu lầm có một vị Phật đang sống để lãnh đạo Giáo
Hội, và trước khi viên tịch, vị Phật ấy phải chuẩn bị mọi lời di chúc để
chuyển giao quyền hành như các vì vua chúa còn mắc dính trong bản ngã
phàm tình! Thân Như Lai hiện giờ giống như một cỗ xe đã cũ. Ở cái tuổi
80 thân Phật của Như Lai chỉ được yên ổn khi tâm thường an trú trong các
bậc Thiền, nhất là Thiền Phi Tưởng và Vô Sở Hữu Xứ (animitta céto
vimutti). Và khi ra khỏi hai bậc thiền ấy nhục thân Như Lai cũng chịu
mọi trạng thái tàn hoại của luật vô thường!
“-
Nầy A Nan Ða! Ông hãy tự xem mình là nơi nương nhờ của chính ông. Ông
hãy xem trí tuệ chơn chánh của mình là pháp cứu rỗi duy nhất, vì một đệ
tử thấm nhuần Phật Giáo không bao giờ mong cầu nơi tha lực để giải thoát
sự sinh tử luân hồi của chính mình!”
Phần thứ ba của kinh Ðại Niết Bàn (Mahà Parinibbàna Sutta), cũng được
thuyết tại Vesali, thuật lại giai thoại:
- Ở
đó Ðức Phật đã dừng chân để tu dưỡng một mùa hạ. Một hôm đức Thế Tôn bảo
A Nan Ða lấy tọa cụ và theo Ngài đến đại tịnh xá Capala để hành thiền.
Sau khi Phật và A Nan Ða an tọa, đức Thế Tôn thay vì lập tức Nhập Ðịnh,
Ngài lại quan sát khung cảnh thanh tịnh, và đẹp đẽ xung quanh, rồi Phật
nói như cảm khái với A Nan Ða rằng:
“-
Những nơi phụ cận trong vùng cũng có sắc thái sinh đẹp, thanh tịnh như
thế nầy, Như Lai nên an trú ở đây, hay lần lượt đến những nơi đó?!”
Hành
động của đức Phật khi ấy vốn có một nguyên do, nhưng A Nan Ða đã không
hiểu. Ông chẳng tìm thấy một ngụ ý nào trong lời Phật nói cả.
Và theo kinh điển, mãi về sau các học giả Phật Giáo mới nhắc đến câu nói
ấy của Phật để phân tích, khi họ đối diện với những đoạn khác đầy minh
chứng trong Tam Tạng Pháp Bảo!
Vì
một đấng Phật Tổ mà thốt lên lời cảm khái hay tỏ ra ưa thích cảnh đẹp
như thế (dù là cảnh đẹp thanh tịnh!) là một điều rất hiếm và dường như
mâu thuẩn vơí phẩm cách không còn dính mắc thế gian của một bậc hoàn
toàn giải thoát!
Nhưng
Phật đã xuất khẩu nói ra, tất phải có lý do?! Và lý do duy nhất chỉ là
báo hiệu sự gần Nhập Diệt của Ngài. Không phải vì Phật lưu luyến cảnh
đẹp, mà là vì lòng thương xót của chúng sanh! Lần đầu tiên non 45 năm về
trước sau khi Ðắc Ðạo, nhận thấy Phật Giáo quá cao thâm và vì nghiệp
chướng của chúng sinh lại sâu dày, Ngài đã chần chờ, thì Phạm Thiên đã
xuất hiện thỉnh Phật thuyết pháp!
Giờ đây trải qua 45 năm truyền đạo giải thoát, nếu duyên lành của nhân
loại còn thuận hành thì có kẻ tịnh tâm sẽ yêu cầu Ngài khoan Nhập Diệt!
Rồi
đức Phật lại nói “Ai phát triển được 4 thần lực tuyệt đối (Iddhipàda) là
An định (hay nhất tâm) tinh tấn, nhẫn nại, và minh sát, thì người ấy có
thể làm chủ hoàn toàn được vận mạng của chính mình. Nếu muốn kéo dài
tuổi thọ, họ cũng có thể làm được!”
Có nghĩa là một vị Phật còn hơn thế nữa, vì Ngài đã dư đủ 4 thần lực ấy,
nên khi có ai yêu cầu Phật tiếp tục sống để cứu độ chúng sanh thì Ngài
cũng có thể thực hiện một cách dễ dàng!
Theo
chú giải kinh nói về kiếp sống (Àyu Kappasutta) thì 4 thần lực của một
vị Phật có khả năng làm cho nhục thân của Ngài kéo dài tuổi thọ bằng một
kiếp trái đất. Còn nếu Phật không dùng thần lực, mà chỉ áp dụng thiền
định Ngài cũng có thể sống đến 120 tuổi. Trường hợp thân Phật bị dư
nghiệp hiện kiếp phát tác, chẳng hạn như Ngài bị vi trùng công phá, sinh
bệnh, thì ngài cũng có thể dùng pháp Ðại Bát Nhã để sống lâu theo ý muốn!
Tức là kéo dài kiếp sống cho đến khi nào các tế bào cuối cùng trong thân
ngài bị vi trùng phá hủy. Và trong thời gian dùng Ðại Bát Nhã pháp để
kéo dài sự sống, một vị Phật chỉ biết Thuyết Pháp và Nhập Ðịnh mà thôi
chứ Ngài không còn những sinh hoạt phàm tình khác!
Ðức
Phật không phải chỉ nói điều ấy với A Nan Ða một lần, mà Ngài đã nhắc
lại đến lần thứ hai, rồi lần thứ ba. Nhưng A Nan Ða vì quá âu lo, bối
rối, đã không hiểu rõ nghĩa lý của lời Phật dạy.
Sự bối rối đến trở thành tăm tối đó của A Nan Ða vốn đã do hai nguyên
nhân:
Thứ
nhất A Nan Ða lúc ấy chưa đạt thánh quả A La Hán.
Thứ
hai có sự quấy nhiễu của Ma Vuơng (Màra).
Theo
thuật truyện (Màrajàtaka) thì Ma Vương không phải chỉ mới bắt đầu khuấy
phá sức khoẻ của Phật và những ai gần gũi Phật khi tuổi đời Ngài ở giai
đoạn xế bóng, mà hắn đã xuất hiện yêu cầu Phật hãy bước ra khỏi Tam Giới
(tức là hãy Nhập Niết Bàn) lúc Ngài vừa đắc quả Chánh Ðẳng Chánh Giác
dưới cội cây Bồ Ðề.
Phật
bị nhuốm bệnh chính là lúc A Nan Ða, dù lo lắng cũng phải bình tĩnh,
chăm chỉ và cẩn thận. Nhưng ông đã trở nên đãng trí, bối rối là một hiện
tượng khác thường! Hiện tượng ấy của A Nan Ða trước đó tuy đã từng xảy
ra nhưng chỉ xảy ra trong những lúc đức Bổn Sư và chư tông đồ gần Phật,
được an toàn tự tại. Và nhất là chỉ xảy ra trong những khi Ma Vương
không lởn vởn xung quanh để che mờ trí sáng suốt của ông! Nhờ vậy tuổi
thọ của Phật Giáo mới không bị rút ngắn hơn nữa (dưới 5000 năm) chứ nếu
không, cõi Ta Bà này đã không có 45 năm hưởng thụ ơn ích của một vị Phật
Tổ và hiện thời thế gian vì không có Phật Giáo chắc phải mang một bộ mặt
khác! Bộ mặt lấy sự bạo động làm “chân lý” rồi ân oán triền miên, đau
khổ không bao giờ chấm dứt.
(Lấy
oán báo oán, oán sẽ chất chồng! Lấy ân báo oán, oán lại tiêu tan!”
Theo Pháp Cú Kinh).
Là những Phật tử muốn nghiên cứu rõ ràng lịch sử Phật Ðà, chúng ta thử
phân tích biến chuyển tâm lý của A Nan Ða đã trong khi ấy:
Phải
chăng ngoài việc ông bị Ma Vương che mờ trí sáng suốt, còn những nguyên
nhân nào khác?!”
Số là
tối hôm sau khi Phật nhuốm bệnh lần thứ nhất A Nan Ða được Phật gọi lên
ngồi sát bên mình ở hàng toạ cụ đầu (Trước cả các vị Ðại Tôn Túc) để
tụng kinh khuya. Rồi sau thời kinh, đức Phật lại ra lệnh cho chư tăng ai
về chỗ nấy để tu niệm. Còn A Nan Ða Ngài bỗng bảo cầm tọa cụ đi theo
Ngài đến tịnh xá Capala để hành thiền! Một sinh hoạt tu thiền chung với
đức Bổn Sư, một vị Phật Tổ, mà A Nan Ða từ non 45 năm trường gần Phật
không bao giờ dám ngờ là mình sẽ có được một diễm phúc như thế!
(Thường lệ, trước khi nhập định, đức Phật chỉ bảo A Nan Ða chuẩn bị tọa
cụ trong tịnh thất cho một mình Ngài. Rồi Phật vào Nhập Ðịnh. Còn A Nan
Ða muốn hành thiền ở đâu tùy ý, miễn đừng quá xa Phật, hầu khi cần, đức
Bổn Sư sẽ không phải đi tìm. Thói quen nầy đã làm cho A Nan Ða có thể
tiên đoán thời gian Nhập Ðịnh của Phật kéo dài bao lâu, để ông hoặc hành
thiền trong tịnh thất của mình hoặc lẳng lặng đi làm những công tác
khác, như giặt giũ y phục của Phật, hay đến chăm sóc những sa môn già
yếu, bệnh hoạn!).
Nhưng
lần nầy, đức Phật lại bảo ông cùng đi hành đạo với Ngài, nên A Nan Ða
cảm thấy một nỗi vui sướng khó tả tràn ngập trong lòng…
Nhất
là trong khi ấy thần sắc của Phật rất bình thường, dường như trong ngày
hôm đó Ngài không nhuốm trọng bệnh chi cả! (A Nan Ða nào biết rằng Phật
đã dùng Ðại Bát Nhã Pháp để quân bình thân bệnh). Nỗi vui sướng của A
Nan Ða hiển nhiên là một loại hạnh phúc biết rằng ông sắp hành thiền
trong hào quang và định lực của một vị Phật!
Rồi
trong một chóc vui sướng, hân hạnh, A Nan Ða lại nghe đức Phật khen ngợi
cái khung cảnh vừa xinh đẹp vừa thanh tịnh xung quanh Ðại Thiền Xá
Capala, trong rừng vắng…, nên ông càng thèm cảm khoái, quên mất, trước
đó không lâu một biến cố quan trọng xảy ra ; Ðức Phật đã nhuốm trọng
bệnh! Ðây có lẽ là lý do của sự “Tăm tối”, lý do vì từ lâu A Nan Ða
hằng thương kính đức Phật mà chưa có được những giây phút gần gũi thân
thiết êm đềm như thế! (nói theo kiểu phàm tình, thì A Nan Ða lúc đó
chưa đạt được thánh quả A La Hán!). Nên ông đã không ngờ bổn phận của
ông, và hiện tại đang đòi hỏi ông phải làm bổn phận đó, mà ông không
biết!
Có gì
đáng tiếc cho bằng A Nan Ða chính là người sợ Phật Nhập Niết Bàn sớm
nhiều nhất, mà khi đến lúc, ông lại không biết thỉnh Phật tiếp tục sống
tại thế gian! Phải chăng sự yêu thương, ái mộ phàm tình vốn là nguyên
nhân đưa tâm tình của con người đi vào nẻo tăm tối?!
Dẫu sao, nếu Ma Vương (Màra) không ám ảnh thì A Nan Ða đã hiểu rõ ngụ ý
trong lời Phật dạy rồi. Ông không phải chỉ yêu cầu một lần, mà cho đến
một nghìn lần, ông cũng sẵn sàng năn nỉ Phật tiếp tục sống trên thế gian
nầy để cứu độ chúng sinh. Và chỉ cần một lời yêu cầu thôi, lòng từ bi vô
lượng của đức Phật sẽ tỏa công và Ngài sẽ không sớm Nhập Niết Bàn!
Sự
cần thiết phải có người yêu cầu Phật “khoan nhập Niết Bàn” như thế, là
điều thần bí trong kinh điển Pali (Phạn ngữ)! Người Phật tử khi nghiên
cứu về khía cạnh siêu hình trong đạo Phật sẽ thấy nhức óc! Xưa nay
chúng ta vẫn hiểu rằng: Tuổi thọ của một kiếp người là do kết quả của
toàn thể những cộng nghiệp (thiện ác lẫn lộn) mà người ấy đã tạo ra
trong kiếp trước.
Nhưng
trường hợp của đức Phật thì hơi khác! Vì kiếp thành Phật là kiếp chót,
nên tuổi thọ của một vị Phật là di quả lưu-lai của hằng sa số kiếp
trước. Có thể có những di quả phi thiện hay trung hòa quá yếu nào đó,
nằm trong vô thỉ kiếp xa xưa đã không đuổi theo kịp tiền thân Phật, nên
Ngài chưa trả, thì khi thành Phật Ngài phải trả. Người ta gọi những di
quả quá yếu ấy là quả tùy nhân duyên. Nghĩa là khi có lý do chính đáng
đức Phật có thể chuyển hóa chúng được. Do đó tuổi thọ của một vị Phật sẽ
ngắn hay dài tùy theo sự chuyển hoá các di quả tùy nhân duyên ấy.
Và lý
do chính đáng vừa nói chính là phải có người thiện tâm yêu cầu đức Phật
tiếp tục sống trên thế gian để cứu độ chúng sinh. Khi nghe lời yêu cầu
ấy lòng từ bi của một vị Phật sẽ tự động tỏa rộng đến vô cực và làm
chuyển hoá mọi hiệu lực của quả tùy nhân duyên kia.
Cũng có người nói rằng: đức Phật là một bậc toàn tri. Ngài biết rõ mọi
điều mong ước của tất cả chúng sinh, nên không cần ai yêu cầu, Ngài vì
lòng từ bi tất sẽ tự động sống lâu trên thế gian để độ đời!
Ðiều nầy rất đúng, nhưng chỉ đúng khi thân Phật nằm trong trạng thái
bình an, không thọ bệnh. Còn khi nhục thân bị trọng bệnh hoành thành, và
tâm Phật nằm trong các bậc thiền, nhất là thiền Bá Nhã Vô Sắc, thì linh
quang của Phật chỉ chiếu xung quanh thân Ngài mà thôi, chứ không tỏa đi
xa để thấu đến những ai hữu duyên cần được cứu rỗi!
Trở lại trường hợp A Nan Ða bị Ma Vương làm cho tăm tối, chúng ta thử
đọc tiếp trong tam tạng:
“Khi ấy A Nan Ða vâng lời Phật, vừa đến ngồi Nhập Ðịnh dưới một tàng cây
to, cách chỗ Phật không xa … thì Ma Vương (Màra) hiện ra. Y nhắc lại
những điều đức Phật đã hứa trước đó 45 năm, khi Ngài mới đắc quả Chánh
Ðẳng Chánh Giác. Nghĩa là Ma Vương muốn đức Phật Nhập Diệt càng sớm càng
tốt, để Ngài đừng bao giờ Chuyển Pháp Luân trên thế gian nầy. Nhưng đức
Phật đã trả lời rằng:
Ngài
không thể Viên Tịch khi đạo giải thoát chưa được phổ biến đầy đủ, và bốn
hạng người lành (tỳ khưu, tỳ khưu ni, thiện nam, tín nữ) chưa thấm nhuần
Chánh Pháp, cũng chưa vững tiến trong đời sống phạm hạnh…!
Ma
Vương nhắc xong rồi nói: “Hiện tại những việc đó Phật đã hoàn thành,
vậy Ngài phải giữ lời hứa và phải Nhập Diệt!”
Ðức
Phật trả lời: “ Chúng sinh còn thiện duyên với Như Lai! ( Ngài không
nói duyên lành ít hay nhiều). Như Lai sẽ vào Niết Bàn trong khoảng ba
tháng nữa…!”
Một
câu hỏi có thể đặt ra: “Tại sao đức Phật lại tuyên bố Ngài sẽ Nhập Diệt
trong ba tháng tới, trước mặt Ma Vương, mà Ngài không tuyên bố lời ấy,
trước mặt một ai khác?!”
Chúng
ta thử phân tích về điểm nầy: Theo điển cố thì Ma Vương là chủ tể của
cái vòng Sinh Tử Luân Hồi, gồm tam Giới (Dục giới, Sắc giới và Vô Sắc
giới). Ảnh hưởng mạnh nhất của Ma Vương là cõi Dục giới. Tất cả những
sắc thân từ vật chất ô trược (như đặc, lỏng, mủ, máu, hữu cơ v.v…) cho
đến vật chất thể bền và thể hơi (như sắt, đá, cương tính, gió, lửa và
các thứ khí v.v…) đều là sản phẩm độc quyền chế tạo của Ma Vương.
Khi một chúng sinh ra đời trong Tam giới, bất luận thuộc hạng nào, có
thể từ thấp sinh, noãn sinh, hay thai sinh, lên đến hóa sinh, như từ thú
rồi người, và trời v.v… là chúng sinh ấy đã chịu “nương” vào sản phẩm
của Ma Vương để mà sống!
Tất cả chúng sinh mạng thân nghiệp có thể ví như người ở trọ mà Ma Vương
là chủ nhà. Tiền thuê nhà phải trả cho Ma Vương trong trường hợp nầy là
nuôi dưỡng tham, sân, si. Một vị Phật hay một vị A La Hán là những bậc
không còn thiếu nợ đối với chủ nhà xác thân họ nữa. Hay nói cách khác là
các hàng ấy đã dứt khoát không chịu “thuê nhà” kiếp sau của Ma Vương
nữa. Các vị ấy không chịu nuôi dưỡng tham, sân, si thì không còn tái
sinh nữa, nên Ma Vương nổi giận muốn đuổi người “ở trọ” thánh thiện ấy
đi, để lấy nhà ô trược lại càng sớm càng tốt. Tuổi chết (ví như hạn kỳ
thuê nhà) của một bậc Giác Ngộ, dù chưa đến, Ma Vương cũng tìm đủ mọi
cách làm cho nó đến sớm, kẻo bậc Giác Ngộ càng có mặt lâu trên cõi Ta Bà
nầy thì số người Giác Ngộ càng tăng, khuyến khích nhau tận diệt tham,
sân, si… bước ra khỏi Tam Giới, không còn ai thuê nhà kiếp sau do Ma
Vương chế tạo nữa!
Thí dụ một cách khác thì Ma Vương có thể ví như một người xây nhà để bán
cho chúng sinh luân hồi…! Còn Ðức Phật có thể ví như người Mua Nhà Lần
Cuối Cùng. Khi ngôi nhà ấy (ám chỉ xác thân) trở nên cũ kỹ, sắp sập,
Ngài quyết định không để cho Ma Vương xây nhà mới nữa, nên Ma Vương nổi
giận tìm đủ mọi cách đuổi Phật ra khỏi ngôi nhà cũ, (tức phãi chết) càng
sớm càng tốt!
Do đó
Ma Vương chính là kẻ đầu tiên biết Phật không còn cần đến y nữa. Nhưng
năng lực của Phật muốn lưu lại trong ngôi nhà cũ, (ám chỉ xác thân) do y
đã cất, không biết đến bao giờ mới cạn, nên y cứ tìm cách hỏi Phật chừng
nào Ngài Nhập Diệt! Ma Vương cũng tự biết rằng: Thánh quả Toàn Giác,
tuy rất hiếm, nhưng có thể xuất hiện trên thế gian bất cứ lúc nào. Không
có một năng lực chi có thể ngăn cản được! Cũng như thánh quả Chánh Ðẳng
Chánh Giác ấy muốn lưu lại trong Tam Giới bao lâu tùy nhân duyên chứ Ma
Vương không làm sao biết trước hay xua đuổi được!
Nhưng dù sao, đức Phật sau khi Ðắc Ðạo, Ngài đã quyết định không sống
một kiếp người dài bằng tuổi thọ trái đất. Ngài đã không vận dụng những
thần lực để biến mình thành trường sinh bất tử. Những thần lực nầy vốn
có sẵn trong tâm Phật. Ngài có thể phát triển bất cứ lúc nào Ngài muốn.
Nhưng Ngài đã không phát triển!
Và
khi đối diện với Ma Vương, Phật thản nhiên tuyên bố Ngài sẽ Nhập Diệt
trong vòng ba tháng nữa, tức là một cách Phật gián tiếp xác nhận Ngài sẽ
không sử dụng thần lực trường sinh bất tử, nên quả đất phải rung chuyển
và phong vũ sấm sét đã nổi dậy… Vì những sức mạnh phi thường bao quanh
địa cầu là kết tinh của hào quang chiếu vào nhục thân của đức Phật.
Những
sức mạnh phi thường ấy đã từ lâu chờ đợi tâm Phật phổ ra để biến thành
kim cương mà bảo vệ một vị Phật Chánh Ðẳng Chánh Giác cho đến mãn kiếp
trái đất! Nhưng những linh lực ấy đã không được Phật làm hành điểm để
hội tụ, thành thử chúng hiển lộng ra như thế!
Khi A Nan Ða chứng kiến một cách kinh hãi cảnh mặt đất rung động, đồng
thời trên không trung sấm sét, cuồng phong nổi lên như thế. Ông lập tức
bạch Phật hỏi nguyên nhân, thì được đức Thế Tôn trả lời rằng:
“ Có tám nguyên nhân làm cho mặt đất rung động và bầu khí quyển xáo trộn
là:
Một,
có một sinh vật khổng lồ bước đi. Hai, có một đạo sĩ Ðắc Thiền đạt Thần
Thông Vô Sắc. Ba, có một đại Bồ Tát giáng sinh vào lòng mẹ. Bốn, có một
đấng Cứu Thế ra đời. Năm, có một đức Phật Thành Ðạo. Sáu, có một bậc
Chánh Ðẳng Chánh Giác bắt đầu Chuyển Pháp Luân. Bảy, có một vị Phật Tổ
từ chối sự trường sinh bất tử. Và Tám, có một lời hứa Phật sẽ nhập Niết
Bàn!”
Khi đọc đến đoạn nầy, chúng ta sẽ thấy rằng:
Sự
hiện hữu của một vị Phật Tổ, trên thế gian vốn có nhiều liên quan với
càn khôn vũ trụ, chứ không đơn giản như một cuộc sống phàm tình mà chúng
ta thường lầm tưởng!
Ðối
với các nhà khảo cứu thì những bài kinh nói về tám điềm lạ, hay nói đến
8 trình độ tinh thông hoặc nói đến tám bậc giải thoát là những đề tài
chính trong Kinh Ðại Niết Bàn. Và chúng ta ai cũng biết rằng: trong 3
lần 8 là 24 loại đề pháp ấy, chỉ có 8 pháp nói về điểm lạ ( hay còn gọi
là 8 hiện tượng kinh cảm vũ trụ), như vừa kể trên là thỉnh thoảng được
nhắc đến mà không có lý giải! Còn 16 loại đề tài kia, gồm 8 trình độ
tinh thông và 8 bậc giải thoát, thì thường được tạng kinh và tạng luận
phân tích rõ ràng.
Ai
muốn biết rõ ba nhóm kinh, mỗi nhóm tám chi nầy, mời quý vị hãy đọc
cuốn, Những Ngày Cuối Cùng Của Ðức Phật bằng tiếng anh (The last days of
the Buddha), do “Bánh xe pháp” xuất bản.
Trên thực tế, 8 điềm lạ, (tức tám nguyên nhân làm cho mặt đất chuyển
động và phong vũ sấm sét nổi lên) vốn chứa lắm điều bí ẩn đặc biệt. Ðức
Phật dẫu có tiết lộ trước đó, phàm tuệ của A Nan Ða cũng không thể nào
thấu hiểu nỗi. Cho nên Phật Tổ đã không nói ra và chỉ có những hiện
tượng nhiệm mầu làm cho A Nan Ða bị kinh cảm, mới khiến cho ông sực nhớ
biết chắc đức Phật sắp đi vào Niết Bàn. Và cảnh quả địa cầu đã không
chịu nỗi sự mất mác phúc đức vô lượng, - tức sắp mất đi một vị Phật, nên
đã chuyển động khiến vạn vật rung rinh một cách kỳ lạ mà không làm tổn
hại đến A Nan Ða một sợi lông, đủ chứng minh cái sắc thái thần bí muôn
đời giữa đức Phật và vũ trụ đó!
Trở
lại câu chuyện của đức Phật và A Nan Ða tại Thiền Tịnh Ðạo Tràng Capala: Sau khi quả địa cầu kinh cảm chấm dứt, đức Phật liền đích thân dạy cho
A Nan Ða các phương pháp hành thiền thích hợp với căn cơ ông nhất để A
Nan Ða mau tiến hóa…
Ðoạn
đức Thế Tôn thuật lại cho A Nan Ða nghe những gì Ngài đã hứa với Ma
Vương 45 năm về trước. Ngài lập lại câu nói “Một vị Phật không thể Nhập
Niết Bàn trước khi chưa ban bố pháp Giải Thoát đầy đủ trong Tam Giới!”
Rồi Phật tiếp:
“Nhưng trải qua 45 năm chờ đợi. Vừa rồi Ma Vương đã hiện ra nhắc rằng:
Hiện tại Như Lai đã công bố đầy đủ tám muôn bốn ngàn pháp môn rồi. Tại
sao Như Lai chưa Nhập Diệt? Và Như Lai đã hứa với y Như Lai sẽ nhập
Niết Bàn trong ba tháng tới!”
Và Phật kết thúc câu chuyện:
“Khi
tâm Phật hướng vào Niết Bàn thân Phật chưa biến thành kim cương thì quả
địa cầu, phải rung động! Hiện tượng ấy không phải lúc nào cũng có, mà
nó chỉ xảy ra đúng ba tháng trước khi Phật nhập Niết Bàn!”
A Nan
Ða nghe thế liền hốt hoảng quỳ lạy thiết tha yêu cầu Phật hóa thành kim
thân để sống lâu độ đời. Ông yêu cầu lần thứ nhất, rồi lần thứ hai, vẫn
thấy đức Thế Tôn ngồi yên lặng …
Ðoạn Phật hiền từ nhìn A Nan Ða cho biết rằng:
“Nầy
A Nan Ða! Bây giờ thì đã quá muộn, vì tâm Phật đã hướng về Niết Bàn rồi
và đã tự dứt bỏ các phép nhiệm mầu Trường Sinh Bất Tử!”
Nhưng khi A Nan Ða yêu cầu đến lần thứ ba thì đức Phật chợt nghiêm nghị
hỏi A Nan Ða:
“Nầy
A Nan Ða! Vậy ông có tin tưởng vào phẩm hạnh hoàn toàn của một bậc đã
ra khỏi Tam Giới không?!”
“Bạch
đức Thế Tôn! Ðệ tử tin tưởng như thế!”
Rồi đức Phật dạy tiếp:
“Nếu
tin tưởng như thế, tại sao ông lại nài nỉ Phật làm một việc đã quá thời
đến ba lần?!”
A Nan Ða biện hộ rằng:
“Bạch
đức Thế Tôn! Sở dĩ đệ tử yêu cầu đức Thế Tôn đến ba lần, là vì đệ tử đã
nghe đức Thế Tôn nói đến một vị Phật luôn luôn có đầy đủ bốn thần lực
tuyệt đối, dư khả năng hoá thân thành kim cương, kéo dài tuổi thọ…!”
Ðức Phật liền hỏi A Nan Ða:
“Nầy
A Nan Ða! Mà ông có tin điều Như Lai nói, về bốn thần lực ấy, là sự
thực không?!”
“Bạch
đức Thế Tôn! Ðệ tử tin sự ấy có thật!”
Ðức Phật bèn giải rõ:
“Nầy
A Nan Ða! Dịp may độc nhất đã qua rồi không bao giờ trở lại! Lời ông
yêu cầu Phật hóa thân trường sinh bây giờ đã quá trễ! Ông chỉ có thể
yêu cầu Phật chấp nhận kim thân bất tử khi nào tâm Phật chưa bắt đầu
hướng vào Vô Dư Niết Bàn…! Và hiện tại thì hy vọng ấy của ông không còn
nữa!”
Rồi Phật giảng thêm:
“Nầy
A Nan Ða! Nếu trước đây ông đã cung thỉnh Như Lai hóa thân trường sinh
độ đời đúng lúc, thì lời yêu cầu của ông đã được Như Lai chấp nhận rồi!
Ông quên rằng chính Phật đã gợi ý cho ông làm điều đại thiện ấy nhiều
lần, nhưng ông vì tăm tối đã để trôi qua! Phật không phải đã chỉ nhắc
ông một lần mà Ngài đã nhắc ông đến mười lăm lần tại năm điạ điểm khác
nhau rằng: Một vị Phật khi thân thể suy tàn, nếu có kẻ thiện tâm yêu
cầu, Ngài vì lòng từ bi sẽ hóa thân trường sinh độ đời …!”
Ðoạn đức Phật nhắc lại năm địa điểm gần thành Vesali, nơi đó Ngài đã gợi
ý để A Nan Ða thỉnh Phật đừng nhập Niết Bàn (mỗi địa điểm Phật nhắc đến
ba lần, tổng cộng thành mười lăm lần), nhưng A Nan Ða vẫn im lặng, không
phản ứng gì cả!
Sau cùng đức Phật khuyên nhủ A Nan Ða rằng vạn vật trong Tam Giới luôn
luôn bị chi phối bởi luật Vô Thường. Và một bậc Toàn Giác không bao giờ
làm ngược lại với duyên phận của chúng sinh trên cõi thế. Phật đã hứa
với Ma Vương trong ba tháng nữa sẽ Nhập Diệt, là một cách để cho những
ai hữu duyên còn sót lại, có thể sẽ được Ngài cứu độ!
Tiếp
theo đức Phật bảo A Nan Ða tập hợp chư tăng đệ tử trong vùng để Ngài
thuyết một bài pháp tán dương trước cộng đồng xuất gia sự phát triển nội
tâm (thiền định) và trau dồi Minh Sát Tuệ (vipassanà), vì chỉ có hai
phép tu tập nầy mới làm cho đời sống phạm hạnh được duy trì vững chắc,
và mang lại hạnh phúc cho tất cả mọi người.
Phần
cuối bài pháp, đức Phật dùng để công bố giữa tăng hội rằng Ngài sẽ nhập
Niết Bàn trong vòng ba tháng nữa.
(Lời
của dịch giả: lúc Phật tuyên bố câu ấy nhầm ngày mười lăm tháng giêng
âm lịch. Bởi vậy về sau nầy theo truyền thống Nam tông, mỗi năm chư Phật
tử hằng tổ chức lễ kỷ niệm “Phật hứa với Ma Vương” vào ngày trăng tròn
tháng thứ nhất!).
Tuyên bố thời điểm nhập Niết Bàn xong, đức Phật bèn thốt ra nhiều bài
kệ, mà một trong các bài ấy được tạm dịch như sau:
“Như Lai tuổi đã về chiều!
Niết
Bàn sẽ nhập là điều tất nhiên.
Khuyên hàng đệ tử cần chuyên:
Rèn tâm, trì giới tạo duyên lấy mình!
Luân
hồi bao nẽo đăng trình.
Khổ, vui, thăng, đọa… tự mình và thôi!
Giới
mà giữ đúng không rời.
Ðịnh mà vững chắc là đời thánh nhân!
Minh
tâm kiến tánh càng tăng,
Giác duyên sẽ kết, thiện căn sẽ dày!
Sa
môn hành những lời nầy.
Ngày sau thoát cảnh đọa đày chẳng sai!
(N. Ð
dịch thành thơ)
Phần
thứ tư của Kinh Ðại Niết Bàn thuật lại chuyện đức Phật tóm lược những
chuyến hành trình của Ngài sau mùa nhập hạ, và tuyên bố ngài muốn trở về
Vesali.
Rồi trên đường đi Vesali, Phật còn lập lại cho các hàng đệ tử những lời
dạy mà Ngài đã thuyết, và họ đã được nghe …! Nội dung đại khái như sau:
“Chúng sinh sở dĩ phải tiếp tục luân hồi trong cái vòng Sinh Diệt bất
tận, là bởi họ đã không thấm nhuần Bốn Pháp Học! Bốn Pháp Học ấy trước
đó Ngài đã gọi là Tứ Diệu Ðế (Catu ariyasaccàni: Khổ đế, Tập đế, Ðạo đế
và Diệt đế) thì bây giờ lại được Phật gọi là bốn pháp hành đạo cao
thượng gồm có:
Giới đức cao thượng
Ðịnh tâm cao thượng
Trí tuệ cao thượng, và
Giải thoát cao thượng.
Riêng
phần Ðịnh Tâm Cao Thượng còn được Phật lập đi lập lại và nhấn mạnh nhiều
lần trong chuyến trở về Vesali nầy. Ðặc biệt Ngài còn chỉ rõ rằng nền
tảng của định tâm cao thượng chính là giới đức cao thượng (ám chỉ thân
nghiệp và khẩu nghiệp hoàn toàn trong sạch!).
Và tại một điạ đìểm dừng chân khác, cũng trên lộ trình ấy, đức Phật đã
giảng giải cho các hàng tăng chúng nghe một phương pháp tìm hiểu Phật
ngôn, hầu phòng khi có đệ tử sơ cơ nào, chưa thấu rõ lời Phật dạy, sẽ có
tiêu chuẩn mà học hỏi Phật giáo, nhất là sau khi Ngài Tịch Diệt!
Những
ai khảo cứu kinh Ðại Niết Bàn, muốn nắm vững nội dung đoạn pháp nói về
“Phương cách tìm hiểu Phật ngôn” trên, họ có thể tìm thấy sự dẫn chứng
trong Tạng Luật, và lời cắt nghĩa trong Tạng Kinh.
Trường hợp đoạn kinh ấy được ghi lại quá sâu sắc, tế nhị và cô đọng,
khiến họ khó tìm ra nghĩa lý, rồi phát sinh nghi ngờ về thuật sự đó, thì
soạn giả mời họ hãy đọc cuốn “Bốn Pháp Quyền Vĩ Ðại” bằng tiếng Anh (The
four Great Authorities), chương “những ngày cuối cùng” của đức Phật (The
last days), trang 46 thì sẽ rõ!
Lời
dạy về “phương pháp để hiểu Phật ngôn” nầy ngày nay rất quan trọng, vì
nó là nền tảng giữ đức tin của các hàng Phật tử, khi họ đối diện với một
số bản kinh khác nhau, mà những người “làm chủ” các bản kinh ấy ai cũng
đề cao bản văn của mình là tài liệu Phật ngôn chính thống! Nhất là người
Phật tử có thể nhớ lời Phật dạy ấy để phân biệt những Phật ngôn do đức
Bổn Sư thuyết ra lúc còn tại tiền, với những “Phật ngôn” được ghi lại
trong kinh điển sau nầy!
Kế
đó, đức Phật thân hành hướng đến xứ Mallas, quê hương của một bộ tộc
thuộc giai cấp chiến sĩ, nằm dưới chân núi Hy Mã Lạp Sơn (Himalaya). Vào
thời đó, dường như biên giới của xứ Mallas cách không xa thành Xá Vệ
(Savatthi) lắm, cho nên tin Trưởng Lão Xá Lợi Phất (Sàrìputta) vừa viên
tịch được loan truyền trong thành Xá vệ đã thấu đến tai Phật.
Và
tại xứ Mallas, một lãnh thổ kề cận với quê quán giòng họ Thích Ca
(Sakyans) của đức Phật, mà đấng Bổn Sư bị ngã bệnh trầm trọng, sau khi
dùng bữa ăn có “dĩa nấm”, do ông thợ bạc Cunda hiến dâng…
Thuật sự còn ghi rõ rằng: Khi đức Phật nhìn thấy “dĩa nấm” ấy thì bảo
Cunda chỉ dâng cho một mình Ngài mà thôi đừng phân phối ra các hàng tăng
chúng. Ngài khuyên Cunda hãy dâng cho họ những món khác. Ăn xong Phật
còn dạy ông Cunda lập tức đem thức ăn còn lại của Ngài chôn đi, vì chỉ
có một vị Phật mới tiêu hóa nỗi những thực phẩm như thế!
(Lời dịch giả: Theo một số sử liệu khác thì thức ăn mà ông Cunda đã dâng
cho Phật không phải là nấm, mà là một thứ thực phẩm dự trữ cho những
người thợ săn đem bán. Quý đọc giả có thể tìm hiểu thêm trong cuốn “The
last days of the Buddha”: Những ngày cuối cùng của đức Phật. Hoặc quý vị
có thể đọc các bài khảo cứu của ông Arthur Waley, cũng viết về đề tài
nầy, dựa trên những nguồn tài liệu chữ Trung Hoa. Ðặc biệt là các bài
ông viết về “những kệ ngôn cuối cùng” của đức Phật, và một số bài ông
viết để vinh danh Phật nhập Niết Bàn!
Tuy nhiên dù theo tài liệu nào đi nữa, thì chúng ta cũng nhận thấy có
một điểm chung: Ðó là một món ăn rất độc mà đức Phật phải dạy ông Cunda
tuyệt đối không đem dâng cho ai khác. Ngài tránh cho họ sự nguy hiểm
tánh mạng. Còn bản thân Ngài, vì Ngài sắp nhập Niết Bàn, nên độc vật đối
với Ngài không đặt thành vấn đề nữa!
Lần
ngã bệnh thứ hai nầy, đức Phật bị chứng tiêu chảy rất trầm trọng. Tuy sự
cộng phá của độc trùng càng lúc càng tăng, nhưng tâm vô ký của một vị
Phật quá mạnh. Ngài lúc nào cũng thản nhiên, thanh tịnh, và minh mẫn
tiếp tục cuộc hành trình…
Người ta có cảm tưởng như lúc đó không phải họ đang chứng kiến cảnh xác
thân bệnh hoạn làm cho đức Phật đau đớn, mà là họ đang chứng kiến cử chỉ
siêu phàm của một vị Phật trực diện, quan sát cái khổ trong thân Ngài,
như quan sát một cái gì “tầm thường”, ‘xa lạ”, chẳng liên quan gì đến
Ngài cả!
Thật là một hành động phi thường!
Lúc
ấy thân thể Phật rất yếu và lời nói rất nhỏ. Ngài bảo A Nan Ða trải y
Tăng Già Lê cho Ngài nằm và hãy tìm nước cho Ngài uống. Nhưng A Nan Ða
chần chờ vì chưa tìm được một giòng sông để có nước trong hơn, chứ nước
trong giòng suối bên cạnh đang đục ngầu, bởi một đoàn 500 xe bò mới băng
qua.
Khi đức Phật bảo múc nước đến lần thứ ba thì A Nan Ða vâng lời. Cực
chẳng đã, ông phải lấy bát nước lại bên giòng suối…! A Nan Ða vô cùng
kinh cảm, vội múc nước lên dâng Phật. Và ông chợt nhớ rằng đây không
phải là lần thứ nhất ông chứng kiến một phép lạ như thế, mà trước đó
không bao lâu, ông đã từng múc nước đục trong một cái giếng sập, đem
dâng Phật thì nước trở thành trong!
Một
hôm đức Phật gặp một hoàng tử xứ Mallas tên Pukkasa, một tông đồ của
giáo chủ Alàra Kàlàma (một trong sáu trường phái mạnh nhất thuở bấy
giờ). Hoàng tử nầy đã từng theo học đạo với Alàra Kàlàma trước đó trong
vòng mười lăm năm.
Vừa trông thấy đức Phật, hoàng tử Pukkusa đã mở đầu câu chuyện bằng
những lời tán dương:
“Thật
là quá ngạc nhiên! Thật là đáng khâm phục vẻ thanh tịnh và cao thượng
của những hàng sa môn đã thoát ly gia đình ; sống đời sống an lạc phạm
hạnh!”…
Rồi hoàng tử tiếp:
“Chính thầy của bản vương tử (ám chỉ Alàra Kàlàmara) một lần nọ cũng đã
nhập định một cách vững chắc đến độ không nghe thấy 500 cỗ xe đi ngang
qua, mà tiếng động có thể đánh thức một người ngủ say cũng phải thức dậy!”
Vì biết hoàng tử Pukkusa có nhân duyên sắp được Ngài tiếp độ, nên sau
khi nghe thế đức Phật bèn hỏi rằng:
“Nầy
Pukkusa! Nếu so sánh giữa sự định tâm của Alàra Kàlàma với sự định tâm
của một sa môn Nhập Thiền giữa cơn mưa bão sấm chớp vang trời, gió cuốn
rừng cây, nước trôi như thác, thì sự nhập định của vị nào khó làm hơn?”
“Bạch
đức Cồ Ðàm! Ðịnh lực của sa môn Ðắc Thiền khó làm hơn!”
Nhân
đó mà đức Phật mới thuật lại, không phải chỉ để cho hoàng tử Pukkusa
nghe, mà còn để cho tất cả hàng đệ tử biết: Ngài đã nhiều lần Nhập Ðịnh
trong cảnh mưa bảo, sấm sét như thế! Nhất là Phật còn kể thêm rằng: Khi
xả thiền Ngài mới hay có rất nhiều trâu bò, súc vật, cùng dân quê bất
hạnh đã bị sấm sét giết chết!
Pukkusa vốn là người rất tin vào quyền lực nên đức Phật đã dùng Thiền
lực để “thuyết phục” như thế! Kết quả vị hoàng tử nầy đã tự động xin quy
y và xác nhận Phật giáo là con đưòng chắc chắn đưa đến thật pháp và cứu
cánh giải thoát. Ðây là người đệ tử cuối cùng của đức Phật!
Hoàng tử Pukkusa sau đó đã dâng đến đức Phật hai lá y màu hoàng kim. Ðức
Thế Tôn nhận một y rồi bảo ông đem tặng lá y kia cho A Nan Ða. A Nan Ða
khi nhận lá y ấy, ngẫu nhiên nhìn lên thân Phật thì thấy màu da đức Bổn
Sư chợt sáng lạng vô cùng, ông ngạc nhiên liền nói:
“Bạch
đức Thế Tôn! Sao kỳ lạ quá! Làn da của đức Thế Tôn tự nhiên óng ả vô
cùng, có thể nói là còn đẹp hơn màu lá y vàng nầy!”
Ðức Phật chậm rãi trả lời rằng:
“Nầy
A Nan Ða! Có hai trường hợp mà dung mạo của một vị Phật bỗng sáng lạng
khác thường. Ðó là khi Phật Ðắc Ðạo và khi Ngài sắp nhập Niết Bàn. Trong
trường hợp thứ hai Như Lai sẽ Nhập Diệt vào nữa đêm ngày mai!”
A Nan
Ða nghe Phật tuyên bố câu ấy thì rụng rời chân tay. Vì suốt ngày hôm đó,
và trọn ngày hôm trước, Phật tuy ở trong tình trạng bệnh hoạn, nhưng đức
Thế Tôn lúc nào cũng tươi tỉnh, tinh anh. Phật hết nói pháp cho người
nầy nghe thì Ngài tiếp độ cho người khác, nên A Nan Ða hy vọng, do lòng
từ bi Phật còn kéo dài sự sống…!
Bây
giờ nghe Phật báo trước giờ nhập Niết Bàn, ông đâm ra hốt hoảng. A Nan
Ða tự động thầm trách người thợ bạc Cunda vô tình dâng thức ăn độc địa
đến đức Bổn Sư.
Ðức Phật biết rõ điều đó, nên sau khi Ngài tìm một ao nước tắm rửa sạch
sẽ trở lại, bèn nói với A Nan Ða rằng:
“Nầy
A Nan Ða! Ông không nên thầm trách người thợ bạc Cunda! Nhất là đừng
hiểu lầm đức Phật phải tịch chỉ vì đã thọ một bữa ăn của thí chủ ấy!
Trên thực tế: Có hai lần cúng dường quý báu nhất là cúng dường đầu tiên
khi Bồ Tát Thành Ðạo, và lần cúng dường sau cùng trước khi Phật nhập
Niết Bàn! Cunda nhờ phúc đức cúng dường ấy mà ông sẽ được kéo dài tuổi
thọ, của cải cùng danh thơm cũng sẽ gia tăng. Và khi mãn kiếp, ông sẽ
gặt hái quả lành tái sinh vào cõi trời!”
Phần thứ năm của kinh Ðại Niết Bàn bắt đầu từ lúc đức Phật yêu cầu A Nan
Ða dìu đưa Ngài đến vùng Kusinàrà, vào tận trong công viên của vua
Mallas. Khi đến nơi đức Phật bảo A Nan Ða nâng Ngài nằm trên một phiến
đá, quay đầu về hướng Bắc, giữa hai cây Song Long Thọ giao cành. Mặc dù
lúc ấy không phải mùa hoa, nhưng những búp Song Long Thọ bỗng nhiên hiện
ra, nở rộ, và rãi vô số nhụy thơm trên thân thể đức Phật!
Sử
chép: Hoa Mạn Ðà La (Mandarava) cũng tự nhiên từ không trung rơi xuống,
chen cách với hoa Song Long Thọ, mang theo hương thơm thiên giới và nhạc
trời!...
(Một
học giả Nhật Bổn, ông D.T. Suzuki đã so sánh cái hình ảnh thanh thoát,
siêu phàm trong những giờ phút cuối cùng của cuộc đời một vị Phật với
đoạn chót của chúa Ky Tô, đã làm cho mọi người thấy rằng: Trong cả hai
trường hợp, hai vị Giáo Chủ đã để lại những tấm gương sáng cho các thế
hệ tin tưởng nơi họ sau nầy!)
An ngọa xong, đức Phật liền nhập định và các đệ tử kề cận thay phiên
nhau hầu Phật. Khi đến lượt trưởng lão Upavàna đứng quạt hầu thì đức
Phật bỗng dạy:
“Nầy
các sa môn! Sự cúng dường bằng hầu hạ, bằng thiên nhạc, bằng hương
thơm, bằng tràng hoa, hay bằng bất cứ vật dụng gì quý nhất trên thế
gian, đến Như Lai, cũng không bằng cúng dường bằng cái phẩm hạnh Thực
Hành Ðúng Giáo Lý Giải Thoát mà Như Lai đã dạy! Nghĩa là sa môn ấy cúng
duờng Như Lai một cách thành thật!”…
Ðoạn đức Thế Tôn bảo trưởng lão Upavàna đứng sang một bên. A Nan Ða lấy
làm lạ, liền bạch Phật hỏi lý do, thì được Phật trả lời rằng:
“Nầy
A Nan Ða! Bởi vì có vô số chư thiên đến từ bốn phương tám hướng để chiêm
bái toàn diện bậc Chánh Ðẳng Chánh Giác. Nhưng sa môn Upavàna đã đứng
trước mặt Như Lai, và tâm lực của vị sa môn nầy làm giảm hào quang của
chư thiên, nên họ không dám đến gần để chiêm bái. Bởi vậy Như Lai mới
yêu cầu ông đứng sang một bên!
Tuy A Nan Ða đang buồn, nhưng nghe nói có chư thiên (vô hình) đến thăm
liền bị kinh cảm, tò mò hỏi Phật về họ, thì cũng được đức Bổn Sư mô tả
tóm tắt:
“Nầy
A Nan Ða! Các hàng chư thiên ấy, hạng nào còn dục căn thì khóc than
thảm thiết, kể rằng: đức Phật đã xuất hiện trên thế gian từ 45 năm qua,
mà bây giờ họ mới được thấy nhục thân lần đầu, và cũng là lần chót! Còn
hạng chư thiên nào đến từ hai cõi Sắc Giới và Vô Sắc Giới, thì thần diện
tỏ ra thanh tịnh hơn, nhưng vẽ luyến tiếc sắp mất một vị Phật của họ,
cũng không che dấu được …!
Ðoạn đức Phật ; nhân nghe các hàng chư thiên bàn bạc với nhau rằng sau
khi đấng Toàn Giác Tịch Diệt rồi thì mỗi ngày (tương đương với 100 năm
của thế gian), từ thiên giới họ sẽ xuống cõi người để chiêm bái những
nơi có liên quan đến đức Phật một lần, Phật bèn nói với A Nan Ða:
“Nầy
A Nan Ða! Có bốn chỗ động tâm, tượng trưng cho hình ảnh của Phật tổ
Thích Ca là:
Ðịa điểm Ðản Sinh, trong vườn Lumbini (gần thành
Xá Vệ: Sàvatthi)
Ðịa điểm Thành Ðạo, ven rừng tuyết lãnh Uruvela
(gần sông Ni Liên).
Ðịa điểm Nói Pháp Lần Ðầu Tiên (chuyển pháp luân)
trong vườn Lộc Dã, gần thành Benares.
Và địa điểm nhập Niết Bàn, (trong vườn Song Long
Thọ Mallas, gần thành Kusinàrà).
Về
sau nếu có kẻ thiện tâm, tưởng nhớ đến đức Phật thì họ cứ tìm đến chiêm
bái một trong bốn (hay cả bốn) địa điển nầy! Và quả phúc sự chiêm bái
ấy sẽ đưa kẻ thành tâm, sau khi hết tuổi thọ, được sinh vào cõi trời!
Ðặc biệt là những ai từ phương xa lặn lội đến thánh tích sẽ hưởng quả
phúc nhãn tiền: thân thể khỏe mạnh, tật bệnh tiêu trừ!”
Một
điều đáng chú ý là tất cả bốn thánh địa nầy đều nằm trong một ngôi vườn,
cạnh rừng, gần thành phố, chứ không ở trong thành phố. Ðể cho những đoàn
hành hương trong tương lai có thể tìm thăm các “dấu tích” của đức Phật
tại những nơi vừa thanh tịnh (gần rừng), vừa dễ lui tới (gần thành phố).
Lúc đó A Nan Ða như sực nhớ ra một điều gì liền buồn bã hỏi Phật:
“Bạch
đức Thế Tôn! Sau khi Phật Tịch Diệt, thì một tỳ khưu tăng đối xử với
các đệ tử nữ lưu như thế nào?!”
“Nầy
A Nan Ða! Như Lai đã dạy kỹ việc đó đến ông rồi!” (Mời quý đọc giả hãy
đọc lại đoạn trước, chương số V)
A Nan Ða lại rưng rưng nước mắt hỏi tiếp:
“Bạch
đức Thế Tôn! Nhưng khi đức Bổn Sư đã An Tịnh Vô Dư Niết Bàn, thì chúng
đệ tử sẽ gìn giữ nhục thân của Ngài ra làm sao?!”
“Nầy
A Nan Ða! Ðó là nhiệm vụ của các hàng cư sĩ, các bậc vua chúa! Còn bổn
phận của chư tỳ khưu tăng là phải tinh tấn phát triển tâm linh, bất thối
trên con đường giải thoát!”
A Nan Ða nài nỉ:
“Bạch
đức Thế Tôn! Nhưng chúng đệ tử muốn biết thánh ý của Phật về tang lễ
dành cho nhục thân của một bậc Chánh Biến Tri?!”
Hào quang trên mình Phật chợt sáng rực, rồi Ngài trả lời:
“Nầy
A Nan Ða! Nhục thân của một bậc Chánh Biến Tri sẽ được hỏa táng theo
vương lễ. Và tro tàn cũng như Xá Lợi sẽ được các vua chúa chia đều để
dựng tháp phụng thờ!”
“Nầy
A Nan Ða! Có bốn hạng người trên thế gian xứng đáng để cho chư thiên và
nhân loại bảo vệ hài cốt trong các bảo tháp (Cetiyas) là:
Phật
Toàn Giác (Sammà Sambuddha), Phật Ðộc Giác (Pacceka Buddha), A La Hán
(Arahatta) và Chuyển Luân Thánh Vương (Cakkavatti Ràjà). Ai có duyên
lành lễ bái hài cốt của bốn hạng người ấy sẽ được phúc đức vô cùng!”
(Lời
phụ chú của dịch giả: Các danh hiệu như: Toàn Giác, Chánh Ðẳng Chánh
Giác, Chánh Biến Tri, Ðiều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Thế Gian Giải,
Minh Hạnh Túc, Vô Thượng Sĩ, Ứng Cúng, Thiện Thệ, Thế Tôn v.v… đều chỉ
để ám chỉ đức Phật Thích Ca Mâu Ni - Tức là một vị Phật, từ vô lượng
kiếp làm Bồ Tát, đã có hạnh nguyện đem giáo lý độ đời.
Còn
danh hiệu Ðộc Giác ám chỉ một bậc Giải Thoát đã tự tu, tự độ, kiếp chót,
không cần nghe Pháp của ai và cũng không dạy Pháp đến kẻ khác.
A La
Hán Phật thường được gọi là Thinh Văn Giác, tức những đệ tử đã đắc đạo
Bất Lai (không còn luân hồi nữa!), của một vị Phật Toàn Giác.
Cả ba
loại danh hiệu vừa kể trên đều dành cho các bậc thoát ly gia đình, đắc
Ðạo Vô Thượng Giải Thoát. Riêng danh hiệu Chuyển Luân Thánh Vương ám chỉ
một hiền nhân sống trong cung vàng điện ngọc…
Ấy là một vị hoàng đế ơn ích vô lượng, lấy đức lành để trị dân, và không
ngừng phổ biến thiện Pháp ở trong nước cũng như ở ngoài nước. Các vị
Chuyển Luân Thánh Vương hầu hết đã đắc quả thánh, kể từ bậc Tu Ðà Hườn
(Sotàpattimagga) trở lên!
Theo
phong tục cổ Ấn Ðộ, nhất là thời Phật còn tại thế, thì những vĩ nhân sau
khi nhắm mắt, hài cốt của họ thường được tôn thờ trong những mộ thất
(Stupas), hay trong những bảo tháp (Cetiyas).
Riêng đối với những cố Chuyển Luân Thánh Vương thì di cốt còn được an
trí cùng với những tùy vật rất quý giá, đồng thời phía trên mộ tháp luôn
luôn có một chiếc lọng!
Người
ta gọi hài cốt của đức Phật là Ngọc Xá Lợi và ngày nay các hàng Phật tử
có thể chiêm bái Ngọc Xá Lợi tại những tháp thờ lớn, hay những bảo tàng
viện Trung Ương trong các nước Phật Giáo!…)
Khi ấy A Nan Ða vì quá khổ não, bước ra phía sau chỗ Phật nằm, ôm một
cây cột, than khóc thảm thiết. A Nan Ða khóc vì biết rằng quả thánh A La
Hán ông chưa đạt được, lòng ông còn dục vọng, mà đức Bổn Sư, người duy
nhất có thể giúp ông vượt qua biển khổ lại sắp sửa nhập vào Niết Bàn!
Với
một tâm lý còn ít nhiều phàm tình, A Nan Ða chắc tự hỏi rằng:“Kết quả
của 25 năm trường hầu Phật là như vậy sao?”…
Hình
ảnh một A Nan Ða ngồi khóc ấy, về sau nầy thường được miêu tả bằng nghệ
thuật hội họa, hay bằng nét điêu khắc của văn hoá Phật giáo, tại những
trung tâm chiêm bái lịch sử, khiến cho các nhà khảo cứu quốc tế liên
tưởng đến hình ảnh các tông đồ của Jésus Christe gục đầu bên thập tự
giá, sau Phật khoảng 600 năm.
Phật không thấy A Nan Ða bên cạnh, bèn hỏi nguyên do, rồi cho người gọi
ông đến mà dạy rằng:
“Nầy
A Nan Ða! Ông chớ nên buồn khổ! Như Lai đã từng giảng cho ông nghe
nhiều lần rồi: Mọi vật đều vô thường! Có cái gì đã sinh ra, thay đổi
theo thời gian, mà không có ngày suy tàn, tiêu hoại?!”
“Nầy
A Nan Ða! Ðức tính hầu Phật của ông từ 25 năm qua, vốn vui vẻ, giản dị,
nhạy cảm và nghiêm túc. Với một sự phục vụ hết lòng kính yêu đức Phật,
bằng hành động, bằng lời nói, cũng như bằng ý nghĩ, ông đã tạo cho mình
một công đức vô lượng, to lớn hơn bất kỳ ai trong Giáo Pháp của Như Lai.
Tại sao ông không nhớ đến những công đức ấy để mà thỏa mãn, để mà tin
tưởng quả giải thoát sẽ đến trong kiếp nầy?!”
“Nầy
A Nan Ða! Như Lai khuyên ông hãy tinh tấn thêm chút nữa, thì các bợn
nhơ trong tâm ông sẽ được tẩy sạch!”
Rồi để làm tăng niềm tin vào công đức của A Nan Ða, đức Phật bèn thuật
lại trong một tiền kiếp xa xưa, khi Bồ Tát tiền thân Phật Thích Ca được
đức Chánh Ðẳng Chánh Giác quá khứ thọ ký, thì tiền thân A Nan Ða, cũng
được thọ ký rằng ông sẽ chứng quả giải thoát trong giáo pháp của vị Phật
tương lai (theo Jàtaka 307: Túc Sinh truyện số 307). Ðây là lần tiên
đoán thứ nhất. Và giờ đây, trước khi nhập Niết Bàn, đức Phật lại tiên
đoán “A Nan Ða sẽ Giải Thoát” lần thứ hai!
Sau khi an ủi và khuyến khích A Nan Ða xong, đức Thế Tôn quay sang các
hàng tỳ khưu tăng, và một lần nữa Phật lại thốt lên những lời khen ngợi
có liên quan đến A Nan Ða rằng:
“Không phải chỉ riêng Như Lai mới có một đệ tử thân cận xứng đáng, mà
chư Phật trong quá khứ, và chư Phật trong kiếp vị lai cũng có những đệ
tử như thế!. Sự bặt thiệp của A Nan Ða đối với các hàng Phật tử rất
đáng ngưỡng mộ. Mỗi lần tăng chúng tụ họp để rất đáng ngưỡng mộ. Mỗi lần
tăng chúng tụ họp để nghe ông nói pháp là mỗi lần tất cả đều thỏa mãn,
vui mừng, và họ cứ muốn nghe ông nói pháp thêm nữa! A Nan Ða là một sa
môn mà tiếng tốt đã đạt được đến mức ít ai sánh bằng! Ngoài ông ra, chỉ
có một vị Chuyển Luân Thánh Vương mới có uy tín cở đó!”…
Không
riêng gì trong kinh Ðại Niết Bàn mà trong các kinh khác, chúng ta cũng
tìm thấy cách khuyến khích và dạy dỗ A Nan Ða nầy của đức Phật: Một mặt
đức Thế Tôn khen ngợi những đức tánh có thật của A Nan Ða trước hàng
tăng chúng, đặc biệt là những ai yêu mến ông. Mặt khác Phật nhắc nhở ông
hãy cố gắng đoạn trừ những phiền não cuối cùng.
Nhân được đức Bổn Sư khen ngợi như thế tâm tư A Nan Ða chợt lóe lên một
niềm hy vọng: Ông đề nghị đức Phật không nên Nhập Diệt trong vườn
Mallas, dưới hai cây Song Long Thọ, mà Ngài nên di chuyển đến nhập Niết
Bàn trong một thủ đô lớn hơn, như Sàvatthi (Xá Vệ), Ràjagaha (Vương Xá),
Kosambi hay Benares chẳng hạn!
Riêng
Ca Tỳ La Vệ (Kapilavatthu), thủ đô quê quán của đức Phật, là nơi thích
hợp và gần xứ Mallas nhất, nhưng A Nan Ða không đề nghị là vì thủ đô nầy
vừa mới bị xâm lăng, cướp phá và thiêu hủy bởi một hoàng tử con vua
Pasenadi.
Còn
một thủ đô khác là Vesali, A Nan Ða cũng không nhắc đến, vì trước đó
không bao lâu, đức Phật đã tuyên bố là Ngài sẽ không quay lại thành phố
nầy.
A Nan Ða sở dĩ đề nghị đức Phật nên nhập Niết Bàn trong một thành phố
lớn, vì ông nghĩ rằng ở đó lễ trà tỳ có thể tổ chức long trọng hơn và số
người đến dự gieo duyên lành với Phật lần cuối cùng sẽ được đông đảo
hơn!
Nhưng đức Phật, nằm trên giường sắp Nhập Diệt, hiểu rõ thâm tâm của ông,
đã cắt nghĩa cho A Nan Ða đầy đủ lý lẽ và nhân duyên tại sao Ngài chọn
thành Kusinara để làm nơi an nghĩ cuối cùng!
Sau khi A Nan Ða nghe xong lời Phật dạy thì ông mới biết chỗ Phật nằm,
chuẩn bị Nhập Diệt, là nơi chứa đầy nhân duyên nhất!
Số là
đức Phật, trong một kiếp xa xưa, đã sinh làm một vị Chuyển Luân Thánh
Vương tên là Maha Sudassana, đã đem ân đức cai trị vùng nầy, làm cho bá
tánh hưng thịnh, hạnh phúc một thời.
Tiền thân đức Phật khi hết tuổi thọ đã tái đầu thai làm Chuyển Luân
Thánh Vương ở đó ít nhất là sáu lần, và kiếp chót nầy Ngài đến viên tịch
nơi đây là lần thứ bảy!
Tuy
sự lộng lẫy và thái bình về vật chất của vương quốc thời xa xưa ấy bây
giờ đã tiêu hoại, biến mất và trở thành số không. Nhưng đối với một bậc
thông rõ quá khứ vị lai thì ý nghĩa và giá trị lịch sử của nó vẫn còn!
Mặt khác, căn cứ theo pháp bảo của chư Phật thì nó còn là địa điểm chứng
minh rõ ràng chân lý vô thường: Một vương quốc đã được thịnh trị qua ân
đức của pháp lành đến sáu đời Chuyển Luân Thánh Vương, mà còn bị mai một
như thế, thử hỏi những xã hội chỉ biết làm lành năm, bảy năm hay một thế
hệ nào đó, thì ỷ lại vào đâu để mà có thể dễ duôi, tưởng phước lành của
mình sẽ không cạn?!
Trong Tôn Túc Kinh (Theragàthà) còn có một câu kệ nổ tiếng về vương quốc
xa xưa ấy như sau:
“Hạnh phúc lành tuy cũng là sự thật!
Nhưng
đã vì tái hợp, tất ly tan.
Vạn
vật sinh ra vốn để suy tàn.
Dẫu thánh pháp cũng có ngày biến mất!
Ðược,
thất, suy, hưng, ảo hình vật chất
Với
thời gian, tất cả chỉ phù du…
Chấm
dứt duyên sinh ấy phá ngục tù!!
Tâm
cực lạc là tâm ngoài sinh thú!”
-
Thoát dịch theo câu số 1159 trong Theragathà. Ngoài ra, nội dung của bài
kệ nói trên cũng được diễn tả dưới thể văn xuôi trong các kinh: Trường
A Hàm (Digha Nikàya 16 –VI, 17), Tạp A Hàm (Samyutta Nikàya) 15-20 /
S:1.11/ S:6.15/ S: 9.6) và Túc Sinh truyện (Jàtaka 307).
Câu
chuyện vị Chuyển Luân Thánh Vương Mahà Sudassana (tiền thân Phật) có thể
xem là câu chuyện cuối cùng mà đức Phật kể cho A Nan Ða nghe.
Sau
đó đức Thế Tôn bảo A Nan Ða loan tin Phật sắp nhập Niết Bàn và mời dân
chúng Mallas trong thành phố Kusinàrà cu hội, để họ có thể chiêm bái
Phật lần chót.
Trong
số những người đến thăm vĩnh biệt đức Phật ấy, có một đạo sĩ du phương
tên Subhadda, đang dừng chân tại thành Kusinara, và nghe tin Phật sắp
Niết Bàn, ông cũng đến thăm…
Subhadda vốn có một vấn đề nan giải trong tâm, nên ông nghĩ rằng “rất
khó mà gặp vị Phật, vậy ta nên mau đem việc bí ẩn nầy hỏi Phật, nhờ Ngài
giải rành, kẻo chậm trễ thì sẽ muộn!”
Khi
Subhadda yêu cầu A Nan Ða để ông đến gần Phật, thì A Nan Ða từ chối, nói
rằng: “Hãy để cho đức Thế Tôn an nghỉ, không ai được quấy rầy!”. A Nan
Ða từ chối đến ba lần như vậy, nào biết rằng hành động của ông đã trái
với lòng từ bi của đức Phật.
Ðức Thế Tôn nghe A Nan Ða từ chối đến lần thứ ba như thế, liền dạy:
“Nầy
A Nan Ða! Ông hãy để cho du sĩ Subhadda đến gần Như Lai đi, vì ông ấy
có một vấn đề thắc mắc trong tâm, mà ông không thể nào giải tỏa! Ông
đến để cầu được soi sáng, chứ không phải để quấy rầy Như Lai đâu!”
Subhadda vô cùng mừng rỡ, liền tiến lên, chắp tay, bạch với Phật rằng:
“Thưa
đức Cô Ðàm! Có một vấn đề mà du sĩ nầy hằng thắc mắc là: Làm sao để
nhận ra chân lý, khi các giáo chủ hiện nay đều thuyết giảng những điều
trái nghịch nhau, mà biện luận của vị nào nghe cũng thông suốt!”
Ðức Phật thanh tịnh trả lời:
“Nầy
Subhadda! hãy nghe pháp bảo của Như Lai, rồi ông sẽ rõ: Khi một người
hành động cao thượng, nhất là sống theo Bác Chánh Ðạo, thì người ấy sẽ
tự mình nhận thấy giáo lý thoát tục, tự mình tìm thấy bốn quả lành của
bậc xuất gia. Rồi khi một sa môn càng tinh tấn trong phạm hạnh thì họ
càng thấy rõ Thánh Quả hiện dần…!”
“Nầy
Subhadda! Như Lai đem đến phép lành ban bố trên thế gian đã bốn mươi
lăm năm qua, đây là lần đầu tiên ông mới được nghe! Và ngoài pháp lành
ấy, ông không thể nào tìm ra chân lý ở nơi khác!”
Lời
dạy ngắn ngủi ấy của Phật, quả đủ để cho Subhadda, (cũng như trường hợp
của hoàng tử Pukkusa), thể nhận được Chánh Pháp một cách sâu sắc.
Subhadda, sau đó đã xin quy y Phật, và tình nguyện gia nhập cộng đồng
tăng lữ. Nhưng theo luật lệ mà đức Thế Tôn đã chế định: Một đạo sĩ du
phương muốn gia nhập Phật Giáo phải “thử hạnh” trong vòng bốn tháng.
Trong thời gian nầy, nếu họ đổi ý, họ có thể trở về với phái cũ của họ.
Subhadda liền vui mừng vâng lời. Ông còn nói “… Nếu Phật bảo ông tập
tành trong vòng bốn năm, rồi mới chính thức thừa nhận vào Giáo Hội, ông
cũng sẵn sàng làm!”
Trước
sự quyết tâm ấy, đức Phật đã cho phép Subhadda quy y, và đây là người
môn đệ sau cùng của đức Toàn Giác! Có một đìều đáng ca ngợi là vị đệ tử
cuối cùng nầy, chẳng bao lâu sau đó, đã đắc quả A La Hán (Arahatta: Bất
Lai).
Phần thứ sáu (mà cũng là phần chót) của kinh Ðại Niết Bàn chứa đựng
những lời di huấn tối hậu của đức Phật. Chúng ta có thể liệt kê như sau:
Thứ
nhất chư tỳ khưu tăng chớ nên nghĩ rằng: Sau khi đức Thế Tôn Tịch Diệt,
cộng đồng đệ tử sẽ không còn ai là thầy. Bởi vì toàn thể kinh và luật
của đức Bổn Sư để lại, chính là tiêu chuẩn hướng đạo, được xem như một
vị thầy! Những gì đức Phật đã thuyết ra, hoặc đã chế định để ngăn ngừa
phàm nhân phạm điều tội lỗi, sau đó sẽ được các đệ tử tôn túc kết tập
thành văn bản, có hệ thống, hầu ổn định nền tảng giáo lý đức Phật cho
những thế hệ tương lai.
Thứ hai, sau khi Phật nhập Niết Bàn, chư tỳ khưu tăng không được gọi
nhau một cách vô trật tự:
Chẳng
hạn như không được gọi nhau bằng “đạo hữu”, mà phải tôn trọng thứ bậc,
phải gọi nhau bằng những tiếng “Thưa Ngài” và tự xưng là “bần đạo”, nếu
mình lớn hơn hay ngang hàng, phải tự xưng là tiểu đệ, nếu mình nhở hơn
hết! Trong tiếng Pali, một vị tỳ khưu nhỏ hạ gọi một vị tỳ khưu lớn hạ
là Bhante!(“Hạ” là công hạnh an cư kiết hạ, một đơn vị thâm niên trong
Phật Giáo!).
Luật
lệ nầy được gìn giữ mãi đến ngày nay, như một truyền thống tượng trưng
cho sự hoà hợp và tôn trọng đức hạnh trong các hàng tăng lữ. Một vị niên
trưởng trong Phật Giáo phải luôn luôn giữ nết gương mẫu. Và những tỳ
khưu trẻ tuổi hằng ý thức rằng “Tôn trọng các bậc đạo hạnh tôn túc trong
Giáo Hội là tôn trọng đức Phật!”
Thứ ba, Phật cho phép chư tỳ khưu tăng, sau khi Ngài Tịch Diệt, có thể
hủy bỏ những luật lệ nhỏ nhặt, ít quan trọng, chỉ liên quan đến phép xã
giao và nghi lễ trong thời trước, mà không còn lưu hành trong thời sau.
Tuy nhiên sự hủy bỏ nầy phải do đại hội đồng tăng chúng họp lại rồi
quyết định, chứ không do một cá nhân phổ biến!
Sự
hủy bỏ đó cũng không được làm giảm hiệu lực của những luật lệ chính
trong đời sống phạm hạnh! Trường hợp nếu có sa môn nào, không muốn hủy
bỏ mhững điều luật “vụn vặt”, mà cố gắng giữ đủ, thì sa môn ấy không
phạm tội bất tuân Giáo Hội!
Thứ
tư, Phật lưu lại lời dạy sau cùng để trừng phạt một tỳ khưu bất phục
thiện nặng hơn, dành cho thẩm quyền Giáo Hội. Ðiều nầy có liên quan đến
tỳ khưu Channa, một tu sĩ cứng đầu không chịu sửa hạnh kiểm xấu! Khi A
Nan Ða hỏi Phật cách thi hành thì hành điều luật ấy, thì được trả lời
như sau:
“Không ai được tiếp xúc, nói chuyện, khuyên nhủ hay dạy dỗ Channa nữa!
Cứ để mặc ông làm chi thì làm, và đừng chú ý đến ông gì cả!”
Sau đó, Phật cũng không quên dạy cho A Nan Ða những phương pháp căn bản,
để đối ngoại trong những ngày sắp tới, khi ông tiếp xúc với đủ mọi hạng
người. Rồi đức Thế Tôn quay qua hỏi toàn thể đệ tử rằng:
“Nầy
chư tỳ khưu! Cho đến nay, các ông còn điều gì thắc mắc có liên quan đến
hành động vào giáo thuyết của đức Giác Ngộ không?! - Nhất là thắc mắc
về nội dung cùng ý nghĩa của Pháp Bảo?! Thắc mắc về tổ chức Giáo Hội?!
– Và trên hết là thắc mắc về những pháp môn mà các ông đang dùng để tu
tập?! - Bốn loại thắc mắc ấy nếu có, các ông nên nêu ra để được giảo
tỏa, khi Như Lai còn tại thế, kẻo về sau các ông sẽ lấy làm tiếc lúc Như
Lai đã Nhấp Diệt rồi!”
Sau khi Phật gạn hỏi đến ba lần, mà toàn thể đệ tử hiện diện đều im
lặng, thì A Nan Ða vội nói:
“Thật
là đáng mừng, chư tỳ khưu tăng ở đây không ai thắc mắc điều gì cả!”
- Ðức Phật liền chữa lời ông:
“Nầy
A Nan Ða! Khi ông thốt câu ấy, ông có chắc chắn là ở đây thực sự chẳng
có tỳ khưu nào còn những điều thắc mắc chăng?! Ông nên biết rằng, rất
có thể có nhiều thắc mắc, mà một tỳ khưu không muốn nói ra! Hoặc cũng
có thể có quá nhiều câu hỏi mà họ không biết phải nêu vấn đề nào trước!?…”
Những
lời dạy ấy của đức Phật đến A Nan Ða chứng tỏ rằng Ngài biết rõ phẫm
hạnh của 500 đệ tử đang có mặt nơi đó, chỉ có một thiểu số đắc quả Thánh
từ Tu Ðà Hườn trở lên, thì không còn hoài nghi trong Phật Giáo. Nhưng
hơn phân nữa còn lại, thánh tâm chưa được nẩy nở! Và lời dạy của Ngài
vốn cũng để nhắc nhở A Nan Ða chớ nên dùng sự suy đoán thông thường căn
cứ theo bên ngoài của mình, mà ấn định trình độ hiểu biết của cộng đồng
tăng chúng!
Rồi một lần cuối cùng, đức Thế Tôn lại quay sang 500 người đệ tử thốt,
những lời vĩnh biệt và chúc lành như sau:
“Giờ
đây! Nầy chư tỳ khưu! Như Lai nhắc lại lần chót rằng bản chất của mọi
vật có hình dạng là sẽ tiêu hoại, tan rã! Các ông hãy cố gắng lên thêm
lên! Ðừng để Giác tâm bị che mờ, bị bao phủ, bị cầm tù bởi xác thân ngũ
uẩn nầy!…”
(Theo
Mahà Parinibbàna Sutta, Kinh Niết Bàn)
Nói xong những lời tối hậu ấy, đức Phật liền Nhập Ðịnh: Ngài bắt đầu từ
Nhất Thiền, Nhị Thiền, Tam Thiền, rồi Tứ Thiền… để bước vào Thiền Vô
Sắc. Chỉ trong chốc lát, tâm Phật đã trụ vững trong bậc an định Vô Sở
Hữu Xứ. Ngài không còn khái niệm, hay cảm giác gì về ngũ căn và thế gian
nữa!
Phật
an định như thế qua năm khắc đồng hồ (khoảng 2 giờ) mà phong lực (ám chỉ
hơi thở) trong thân thể của Ngài chưa gián đoạn, nên Ngài tiến lên các
cõi Thiền cao hơn là Phi Tưởng, Phi Phi Tưởng, Thức Vô Biên Xứ, rồi
Không Vô Biên Xứ…!
Trong
bốn cõi Thiền Vô Sắc vừa kể: Khi an trụ ở hai bậc đầu, đức Phật không
còn Tâm Sở vi tế nữa, và khi an trụ ở hai bậc sau, Tâm Vương (hay tâm
Phật) tự động trở nên vô lượng vô thượng, và vũ trụ hạn chế! Mà Ngài còn
vượt qua vạn pháp và hằng hà vũ trụ vô hạn chế nữa!
Trong khi đức Phật đang nhập định trên thạch sàng (tảng đá dùng làm
giường) thì A Nan Ða thỉnh thoảng hỏi sư huynh Anaruddha, một người anh
em ruột của ông, và cũng là một thiền sư có định lực, siêu đẳng, gần
bằng đức Phật, xem đức Thế Tôn đã nhập Niết Bàn chưa? A Nan Ða đã gọi
Anaruddha là đại huynh (bhante), mặc dù hai anh em cùng xuất gia, thọ
giới trong một ngày!
Anaruddha lúc ấy cũng ngồi thiền, sử dụng định lực để theo dõi đức Phật.
Thỉnh thoảng ông xả thiền để thông báo cho chư tông đồ biết tình trạng
tâm linh của đức Bổn Sư ra sao…
Khi
Anuruddha nghe A Nan Ða hỏi câu: “Bạch sư huynh! Ðức Thế Tôn đã Nhập
Diệt chưa?!” thì ông trả lời rằng:
“Nầy
sư đệ A Nan Ða! Tâm Phật còn đang ở cõi Thiền Không Vô Biên Xứ, tức là
Phẩm Vô Sinh đã kết quả trong Ngài, còn Phẩm Bất Diệt mới vừa “chớm nỡ”! – Nghĩa là đức Phật đang kề sát Niết Bàn, chứ chưa Viên Tịch!”
Anuruddha trả lời như vậy, vì ông đã sử dụng tối đa thiền lực mình. Ông
chỉ có thể “theo Phật” lên tới cõi thiền thứ 8, rồi dừng ở đó, chứ không
thể “đi cao” hơn nữa!
Về
phần đức Phật, sự nhập Niết Bàn của Ngài quả là một điều kỳ diệu. Phật
không bắt buộc mình phải chết! Ngài cũng không cố ý kéo dài sự sống!
Khi tâm Phật vượt qua Tam Giới, lên đến cõi thiền thứ 9 rồi, mà hơi thở
trong nhục thân chưa tắt, một số tế bào của xác thịt còn hoạt động, thì
Ngài quay lại cõi thiền thứ nhất, để cho chúng nó (những tế bào “còn
sống”) được cân hữu với tâm linh mà hoạt động! Rồi Ngài lần lượt tiến
lên các cõi thiền cao hơn, từ thứ 2, thứ 3, thứ 4 ..v..v… cho đến tuyệt
đích nhập Niết Bàn! Cứ như thế mà Phật tuần tự, hết lên rồi xuống, hết
xuống rồi lên…, chờ đợi các cơ quan trong thân thể của Ngài hết tuổi
thọ, tự động chấm dứt!
Và khi nhóm tế bào cuối cùng trong thân thể Phật ngưng hoạt động, thì
thiền tâm Phật đang ở cõi định thứ 4, Ngài ung dung phủi sạch bụi luân
hồi, tiến lên các bậc thiền cao hơn thứ 5, thứ 6, thứ 7, thứ 8, thứ 9
rồi Nhập Diệt!
Lần
chót nầy Anuruddha cũng tận dụng thiền định theo Phật, để làm bổn phận
thông tin. Nhưng khi ông lên đến cuối bậc thiền thứ 8, thì ông không còn
tiếp xúc với thần quang của đức Phật nữa! Anuruddha thận trọng quay lại
các bậc thiền thấp hơn để “tìm” Phật, nhưng chẳng thấy Ngài đâu cả, ông
mới biết chắc rằng đức Bổn Sư đã nhập Niết Bàn!
Lúc
ấy vào đúng nửa đêm, ngày trăng tròn tháng tư âm lịch! vầng trăng khuya
đã chênh chếch về phương tây!…
Khi toàn thân của đức Phật thực sự ngừng hoạt động thì… bỗng nhiên quả
đất rung rinh, bầu khí quyễn chuyển động, cấm sét nổi lên trên không
trung…! Ðúng như lời tiên đoán của đấng Toàn Giác!
Phạm Thiên Sahampati, bậc đã đắc quả Bất Lai mà cũng là vị trời đã yêu
cầu Phật thuyết pháp lần đầu trên thế gian (trước đó 45 năm) liền xuất
hiện để cúng dường Phật bằng câu kệ:
“Luật vô thường hằng chi phối vạn vật!
Ngay
cả một vị Phật còn không tránh khỏi”
Vua trời Ðế Thích cũng hiện ra hình và lập lại ý nghĩa một câu Phật ngôn
mà vua đã từng nghe rằng:
“Tử
sinh là cõi phù du,
Sinh
còn, tử mất, công phu luân hồi!”
Trời Ðế Thích vốn là một vị tiên đã đắc quả Nhập Lưu, nên ông thuộc lòng
rất nhiều Phật ngôn!
Người thứ ba cúng dường Phật là Anuruddha. Ông ứng khẩu mấy câu kệ ngôn
như sau:
“Thanh tịnh thay là giờ Nhập Diệt!
Ðấng từ bi thanh khiết vô lường!
Buồn
vui, sướng khổ không còn,
Vượt
ra tam giới mười phương Niết Bàn!”
Nhưng
A Nan Ða thì âu sầu, than tiếc, nói ;
“Còn
chi khi đã mất thầy,
Cõi
trần vô nghĩa, thân nầy vô duyên!”
Sau
cùng là toàn thể 500 tỳ khưu đệ tử Phật, vì hầu hết chưa đắc Quả Thánh,
tâm tư còn chứa nhiều phàm tình, ái dục, nên họ đồng loạt khóc lóc,
thương tiếc đức Phật một cách thảm thiết chẳng kém gì A Nan Ða.
Trưởng Lão Anuruddha thấy vậy liền khuyên nhủ, nhưng chư phàm tăng chẳng
vơi được nổi buồn. Anuruddha là một thiền sư có thần nhãn, nên ông thấy
cả các hàng thiên chúng cũng đang than khóc. Ông bèn nhắc lại lời dạy
của Phật về định luật vô thường cho chư phàm tăng nghe. Ðoạn để lôi kéo
sự chú ý của họ, hầu giảm bớt nỗi đau đớn, ông cũng nói cho các phàm
tăng biết hiện có động đảo chư thiên đang lui tới lẽ bái nhục thân đức
Phật…
Suốt
đêm hôm đó Anruddha nói chuyện không ngừng về Pháp bảo với mọi người.
Ðối với A Nan Ða, suốt 45 năm trường, sống đời sống xuất gia, và cùng có
chung một Bổn Sư, ông chưa bao giờ có những giây phút “đàm đạo” thân
thiết, cởi mở, như trong trường hợp nầy! A Nan Ða quả thật vô cùng khổ
não và cần sự an ủi của ông, một người anh ruột, mà cũng là một đạo
huynh trong đời sống phạm hạnh!
Khi
trờì gần sáng thì Anuruddha bảo A Nan Ða mang tin tức Phật đã nhập Niết
Bàn, truyền rao trong quần chúng Mallas. Giữa giới những đại tông đồ của
đức Phật, hiện diện nơi ấy, Anuruddha được coi là bậc huynh trưởng, nên
đương nhiên ông phải gánh vác nhiệm vụ đôn đốc mọi việc.
Sau
đó, dân chúng Mallas từ thành Kusinàrà đã mang đến đầy đủ, mọi vật dụng
cần thiết, để tổ chức đại lễ Trà Tỳ hỏa táng cho đức Phật. Họ đã tuyển
chọn những tràng hoa trầm hương, gỗ quý, vải đẹp và thảm mầu tốt nhất,
để thiết lễ trong bảy ngày. Những điệu nhạc dành an táng các hàng vua
chúa và những vũ khúc cao trọng nhất cũng được họ trình diễn cúng dường
Phật.
Ngoài
ra, dân chúng Mallas, trong khi nói chuyện họ chỉ bàn bạc với nhau xung
quanh đến những vấn đề có liên quan đến đức Phật mà thôi. Chẳng hạn như
họ nói:”Chúng ta ngưỡng mộ đức Phật thì phải tổ chức lễ hỏa táng thật
trọng thể! Chứ buồn bã hối tiếc có ích gì?!”. Một số người thì nói:”Suốt cuộc lễ Trà Tỳ nầy, chúng ta phải thường trực dâng hương bằng vũ
điệu, và đọc kinh bằng kệ ngâm, để nói lên sự cung kính của chúng ta!”.
Còn những người trí thức thì bảo rằng:” Ðức Phật xuất hiện trên đời là
mang ơn ích lại cho toàn thể chúng sinh! Ngài đã đi khắp đó đây cả nước
Ấn Ðộ để ban bố Pháp Giải Thoát, và bây giờ đã Viên Tịch, Ngài còn để
lại cho chúng ta, cộng đồng tăng lữ gương mẫu, và tám muôn bốn ngàn Phật
ngôn là quý báu lắm rồi!”
Vào
ngày thứ bảy thì họ dựng lên một giàn hỏa để thiêu thân đức Phật…
Khi
ấy, đại trưởng Lão Ca Diếp (Mahà Kassapa, người trước đó không có mặt
trong cuộc hành trình cuối cùng của đức Phật, bỗng được linh tính xui
khiến, dẫn một đoàn tùy tùng hướng về thành phố Kusinàrà. Ðại ca Diếp
lúc gặp một tu sĩ đạo Lõa Thể hỏi tin tức đức Phật thì mới hay đức Bổn
Sư đã Nhập Niết Bàn cách đó 7 ngày.
Một
lần nữa, người ta lại chứng kiến cảnh những phàm tăng trong đoàn tùy
tùng của Ðại Ca Diếp bắt đầu than khóc, thương tiếc đức Phật…
Tuy
nhiên, trong số nầy, có một tỳ khưu mới xuất gia, lòng trần chưa dứt,
không muốn khép mình vào giới luật nhà Phật. Ông hay tin ấy liền tỏ ra
mừng rỡ, tuyên bố rằng: “Như vật là từ nay về sau không còn ai coi
chừng hạnh kiểm nữa, chúng ta có thể làm bất cứ chuyện gì chúng ta thích! Ðức Thế Tôn qua đời chính là một sự giải thoát cho chúng ta!”
Và
điềm báo hiệu Phật Giáo suy đồi cũng bắt đầu từ đó! Tỳ khưu nầy là
tượng trưng của khát vọng, của sân hận và của si mê tăm tối! Tỳ khưu ấy
đã bị chư phàm tăng trong đoàn tùy tùng của trưởng Lão Ðại Ca Diếp gọi
là “kẻ phá hoại” quả thật không sai!
Khi
vua và toàn dân Mallas được mời mỗi người đốt một que diêm bỏ lên giàn
thiêu nhục thân đức Phật thì tất cả đều vụt tắt, không có ai có thể mồi
lửa được! Anuruddha biết rõ nguyên nhân bèn tuyên bố rằng:”Hiện tượng
ấy là do chư thiên đã ngăn cản…, vì cuộc lễ Hoả Táng phải đựợc Trưởng
Lão Ðại Ca Diếp chủ tọa…!”
Anuruddha nói mấy câu ấy không bao lâu thì đoàn tăng lữ do Ðại Ca Diếp
dẫn đầu cũng vừa đến. Vị Trưởng Lão nầy không nói không rằng, Ngài dẫn
đoàn tỳ khưu tăng tùy tùng đi xung quanh linh cữu của đức Phật ba vòng,
thì lửa tự nhiên bốc cháy …! (Hành động đi xung quanh nhục thân của đức
Phật ba vòng là một việc làm tượng trưng cho sự kính trọng cao nhất thuở
bấy giờ!).
Khi
đóm lửa sau cùng của giàn thiêu tắt, người ta chỉ tìm thấy thân Phật
biến thành những hạt nhỏ màu trắng, mà không có tro tàn trong linh cữu
bằng sắt chứa Ngài!.
Khi
các vị quốc vương của mấy nước lân cận hay tin đức Phật đã nhập Niết Bàn,
gần thành Kusinàrà. Họ lập tức gởi nhiều sứ giả đến chia phần hài cốt
(hay xá lợi) của Phật để đem về xây tháp phụng thờ.
Vua
bộ lộc Mallas, lấy lý do đức Phật đã nhập Niết Bàn trong lãnh thổ của
ông, nên ông không muốn phân chia xá lợi cho bất cứ kỳ ai khác. Lý lẽ
của ông đã gây ra một sự tranh cãi sôi nổi, suýt gây chiến tranh.
Lúc
bấy giờ có một đạo sĩ hiền triết thuôc giai cấp Bà La Môn thấy tình hình
căng thẳng như thế, vội can gián rằng: “Thật là vô lý phải dùng chiến
tranh để giải quyết sự giữ phần hài cốt của một bậc trọn đời chỉ biết
gieo rắc hạt giống hòa bình?! Bần đạo đề nghị xá lợi nên chia đều ra 8
phần: 7 phần cho 7 vị sứ giả và một phần cho quốc vương Mallas!”.
Nhờ
thế mà cuộc tranh cãi đã trở thành êm dịu! Và để cám ơn sự trọng tài
của đạo sĩ hiền triết Bà La Môn kia, quốc vương Mallas liền tặng cho ông
chiếc bình bằng đá, dùng đựng Xá Lợi Phật trước khi chia! Còn tro tàn
của các loại củi và trầm hương làm lò thiêu thân Phật, sau đó được trao
cho một giai cấp phật tử đến muộn.
Kết
quả: về sau có đến 10 thánh tích, 10 bảo tháp tôn thờ hài cốt của đức
Phật!(tức là 8 phần xá lợi cộng với phần thứ 9 là cái bình và phần thứ
10 là tro tàn của củi quý!).
10. A Nan Ða Sau Khi
Ðức Phật Viên Tịch.
Theo Tôn túc kệ ngôn
(Theragathà) số 1035 và 1036 thì sau lễ Hỏa Táng của đức Phật A Nan Ða
đã trở thành ít nói và thích ẩn thân trong tịnh thất của mình.
Một hôm ông tự thán rằng:
“Ðạo huynh đà khuất bóng (1)
Tôn sư cũng mất rồi!
Hợp tan
như giấc mộng…
Mình
phải liệu thân thôi!
Gương
lành không còn nữa!
Gương
xấu thấy dẫy đầy (2)
Tự mình
lo tu sửa…
Thiền
lực nhẫn nại xây!
Như cánh
chim giữa gió
Tổ là
sức định tâm!
Lục căn
gìn giữ nó.
Theo
thiện pháp chớ nhầm!”
(N. Ð
thoát dịch thành thơ và xin chú giải: (1) “Ðạo huynh đà khuất bóng” ám
chỉ đức Xá Lợi Phất đã tịch! (2) “Gương xấu thấy dẫy đầy” tức là sau đức
Phật nhập Niết Bàn, các phàm tăng bắt đầu dễ duôi).
Kể từ đó
A Nan Ða tự biết rằng mình chỉ còn một phận sự là tinh tấn giải thoát
bản thân, theo như lời Phật đã dạy!.
Khi chia
tay, Trưởng Lão Ðại Ca Diếp đã từ bi khuyên ông nên đến tịnh tu trong
ngôi rừng thuộc địa phận Kosala, vì ở đó gần hai bộ tộc Mallà và
Sakyans (giòng Thích Ca), ông sẽ được chư Phật tử nhiệt thành hộ độ.
Khi dân
chúng trong các vùng phụ cận hay tin đệ tử thân nhất cũng là anh em chú
bác của đức Phật về ngụ tu trong rừng đó, họ kéo nhau đến thăm A Nan Ða
rất đông…
A Nan Ða
tưởng chỉ có mình là nhớ thương đức Phật và Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên
dai dẳng thôi, nào ngờ chư Phật tử xung quanh rừng ông ở, cũng luyến
tiếc ba bậc ấy vô cùng. Lại nhằm lúc vị vua cha xứ Kosala được nhiều
thần dân thương mến là Pasenadi, cũng vừa băng hà, nên họ kéo nhau đến
nhờ A Nan Ða an ủi họ, không những về sự khuất bóng của đức Phật, và của
hai vị thánh tăng Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên, mà họ còn xin được an ủi
về sự băng hà của Thái Thượng Hoàng Pasenadi nữa! Vị cố Thái Thượng
Hoàng nầy càng nhân đức bao nhiêu thì các hoàng tử con ông lại tàn ác,
hiếu chiến bấy nhiêu, nên sự băng hà của Thái Thượng Hoàng đã làm cho
toàn thể thần dân chịu một cảnh mất mát rất lớn!
Bốn sự
từ trần: của đức Phật, của Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên cũng như của
Thái Thượng Hoàng Pasenadi đã xảy ra trong cùng một năm, nên ngày đêm
dân chúng ở các vùng xung quanh ngôi rừng A Nan Ða ẩn tu, không chịu
được những tiếc buồn dồn dập, liền kéo đến tịnh thất của A Nan Ða…khiến
cho ông không bao giờ cô độc!
Ngoài
ra, còn có một vị thần, sống trong rừng ấy hiện ra để lễ bái A Nan Ða.
Vị thần nầy đã khen ngợi sự tiến bộ tâm linh của ông và khuyên A Nan Ða
tịnh tâm bằng mấy câu kệ rằng:
“Giờ bên
gốc cây ngồi yên tĩnh…
Tâm Ngài
theo Thiền Ðịnh Niết Bàn!
Khuyên
Ngài dạ chớ hoang mang.
Tập
trung ý chí linh quang sẽ bừng!
A Nan Ða
được vị thần ấy khích lệ như vậy thì tự kinh cảm, nên sau đó tinh tấn vô
cùng. (theo Samyutta Nikàya: Tạp A Hàm số 9.5).
Về phiá
đại Trưởng Lão Ca Diếp, vị tôn túc cao hạ nhất trong các hàng sa môn đệ
tử Phật, thì việc thi hành những di chúc cuối cùng của đức Bổn Sư rất
quan trọng. Ngài đã quyết định triệu tập chư tỳ khưu thánh tăng để lập
lại những giáo lý và kinh luật Phật truyền. Theo đó khoảng 500 vị A La
Hán còn tại thế phải có mặt đông đủ, cộng thêm sự hiện diện của một phàm
tăng là A Nan Ða. Vì ngoài A Nan Ða ra, không có một sa môn nào có hữu
phúc được nghe hầu hết những bài pháp của Phật thuyết.
Nhưng
tình hình chính trị của xứ Kosala nhất thời đang bất ổn, các vị hoàng tử
tranh nhau ngôi vua, nên địa điểm kết tập Kinh Luật Phật Giáo lần thứ
nhất ấy phải dời đến Vương xá Thành, thủ đô xứ Ma Kiệt Ðà (Magadha) và
đặt dưới sự che chở của vua A Xà Thế (Ajàtasattu).
Khi đến
gần ngày kết tập kinh luật (1) thì Anuruddha lại đề nghị: Sư đệ A Nan Ða
chỉ được chấp nhận vào đại hội nếu ông đắc quả A La Hán (1) (Ðại hội kết
tập giáo điển lần thứ 1, không có Tạng Luận, chỉ có Tạng Kinh và Tạng
Luật mà thôi!). Anuruddha nhờ có tha tâm thông, biết rõ sự quyết tâm của
A Nan Ða ra sao, nên mới đề nghị như thế, để khích động và thúc dục Tôn
giả A Nan Ða, tinh tấn hơn nữa, cho mau đạt đến Thánh Quả Giải Thoát!
A Nan Ða
lúc hay tin đó, ông không những chẳng buồn giận chút nào, mà còn tình
nguyện chăm chỉ tối đa, tận dụng khả năng Minh Sát của mình, đã được đức
Phật đích thân chỉ dạy, để tiến lên Thánh Quả Giải Thoát. (Trong kinh
còn gọi quả nầy là quả Hữu Dư Niết Bàn: tức là hành giả đã đắc Niết Bàn
rồi, mà nhục thân vẫn còn sống!).
Vào buổi
bình minh ngày hôm sau, khi A Nan Ða đang an trụ trong một bậc thiền thì
ông chợt cảm thấy một cách không nghi ngờ rằng tâm tư ông đã trở nên
trong suốt, mọi dục tình, phiền não biến mất. Ông biến thành một thánh
nhân A La Hán…!
Và ngày
đại hội kết tập kinh luật cũng đến. Ðịa điểm là một cái động nằm sâu
trong lòng núi, chỉ có một cửa vào được khóa kín. Năm trăm vị thánh tăng
A La Hán phải dùng thần thông để vô dự hội. Khi họ đã có mặt đầy đủ và
chổ ngồi của A Nan Ða còn bỏ trống ; chư thánh tăng đang chờ đợi thì một
luồng ánh sáng xuyên qua khe cửa, chiếu vào chổ ngồi còn trống ấy, đồng
thời A Nan Ða xuất hiện!
Chư
thánh tăng, nhất là Anuruddha và Ðại Ca Diếp (Mahà Kassapa) thấy A Nan
Ða đã viên tròn hạnh nguyện, liền tán dương công đức và khai mạc đại
hội. Lúc ấy nhằm mùa thu, nên chư phàm tăng các vùng phụ cận không thể
đến, để lễ bái cộng đồng thánh tăng được. Còn chư phàm tăng ở xa thì tự
nhiên phải vắng mặt!
Ðại Ca
Diếp được bầu là chủ toạ và diễn tiến cuộc kết tập kinh luật như sau:
1 -
Trưởng Lão Ðại Ca Diếp đã đặt những câu hỏi về mọi điều luật, đến sa môn
Upali, người được mệnh danh là “kẻ nhớ rõ các pháp cấm”! Sa môn Upali
nầy đã trả lời đầy đủ, nhắc lại cả lý do, địa điểm, thời gian và nhân
chứng, khi đức Bổn Sư chế ra giới luật ấy! Rồi cứ như thế mà tiếp tục,
nên Tạng Luật đã được kết tập trước tiên!
2 - Tiếp
theo Trưởng Lão Ðại Ca Diếp hỏi A Nan Ða về các kinh Phật đã thuyết: Mở
đầu là những bài kinh dài, có chung sử đề, để kết tập thành một bộ gọi
là Trường A Hàm (Dìgha Nikàya). Kế đến là những bài kinh trung bình,
cùng chung một sử đề, góp lại thành một bộ, gọi là Trung A Hàm (Majjhima
Kikàya). Sau đó là những bài kinh ngắn, cũng chung sử đề, xếp đặt thành
một bộ, gọi là Tiểu A Hàm (Khuddaka Kikàya). Chót hết A Nan Ða nhắc đến
những bài kinh rời rạc, khác sử đề, để gom lại thành Tạp A Hàm (Samyutta
Nikàya), hay nhắc đến những bài được liệt kê bằng các chi số, sử đề độ
lập, gọi là Tăng Nhất Chi A Hàm (Anguttara Nikàya) v.v…
3 - Sau
khi Tạng Luật và Tạng Kinh đã được đúc kết đầy đủ, A Nan Ða bèn trình
bày những di chúc của đức Phật để lại. Ông thuật trước đại hội rằng đức
Bổn Sư trước khi nhập Niết Bàn, đã cho phép tăng chúng hủy bỏ những giới
luật không cần thiết. Nhưng đại hội thánh tăng đã không đồng ý, vì ý
nghĩa của ba chữ “Không cần thiết” chẳng có tiêu chuẩn rõ ràng!
Chủ tọa
Ðại Ca Diếp (Mahà Kassapa) liền đề nghị:
“Nếu
chúng ta hủy bỏ một số điều răn của đức Phật thì các hàng tại gia sẽ dị
nghị, cho rằng chư sa môn xuất gia, không bao lâu sau khi đức Bổn Sư
viên tịch, đã bắt đầu biếng nhác, không muốn giữ giới luật! Hơn nữa,
Phật cũng không dạy rõ điều luật nào là điều luật không cần thiết! - Tốt
hơn hết là đừng hủy bỏ bất cứ pháp răn nào cả! Như vậy chúng ta sẽ chắc
chắn không sợ làm sai tôn ý của đức Phật!?”
Và lời
đề nghị của đại Trưởng Lão Ca Diếp đã được hoàn toàn hội thánh tăng chấp
thuận!
Qua phần
phụ hội, các sa môn nghiêm tính đã phàn nàn rằng: Thứ nhất có một khuyết
điểm liên quan đến Tạng Luật. A Nan Ða đã không hỏi Phật điều luật nào
là điều luật không cấn thiết! Khuyết điểm ấy bây giờ A Nan Ða nên sám
hối! Và thứ hai, A Nan Ða, lúc Phật còn tại tiền, thường dậm lên y Phật,
căng ra để vá …
A Nan Ða
vui vẻ trả lời rằng: “Khuyết điểm thứ nhất, khi đức Thế Tôn lâm trọng
bệnh, bần đạo tâm tư quá bối rối, nên quên mất. Thứ hai, lỗi lầm đứng
lên y Phật vì sơ ý muốn tiện lợi để vá, chứ không vì bất kính đối với
đức Phật! Tuy nhiên, nếu chư đạo huynh đã nhắc nhở, thì bần tăng xin sám
hối!”
Rồi liên
quan đến với cách đối xử của A Nan Ða cuối cuộc lễ Hỏa Táng của đức
Phật, các vị sa môn nghiêm túc còn tiếp: Thứ ba, A Nan Ða khi ấy đã dành
ưu tiên cho phái nữ đến lễ bái Xá Lợi Phật trước cả hàng cao đồ Phật
giáo!(?).
A Nan Ða
liền vui vẻ trả lời: “Vì lúc ấy bần tăng chưa đắc Quả Giải Thoát, và đối
với một người còn phàm tính, khi những tín nữ muốn được chiêm bái Phật
mà bắt họ chờ lâu, là một điều tội nghiệp! Giờ đây bần tăng là Bậc Giác
Ngộ vậy xin sẵn sàng nhận lỗi!”
Sau
cùng, một số thánh tăng cũng không quên nhắc cho A Nan Ða nhớ rõ: hành
động không thỉnh Phật Khoan Nhập Niết Bàn của ông là một lỗi lầm vô cùng
quan trọng!
A Nan Ða
tự biết lỗi, nên thành thật tỏ bày rằng: “Chính Ma Vương (Mara) đã ám
ảnh ông, khiến cho tâm trí tăm tối. Chứ trên thực tế ông mới là người đệ
tử sợ Phật sớm nhập Niết Bàn nhiều hơn ai hết!”
Cử chỉ
của A Nan Ða đối với những lời phê bình ấy, quả thật đáng kính trọng.
Ông đã phục tùng trước sự phán quyết của chư thánh tăng, mà không một
mảy may bất mãn! - Dù trong thâm tâm, ông tự biết rằng: Những lỗi lầm do
vô tình phạm phải thì luôn luôn đáng tha thứ!
Sau đó,
A Nan Ða thuật tiếp, đến một di chúc khác mà đức Phật đã dạy, ngay trước
khi Ngài nhập Niết Bàn. Di huấn nầy có liên quan đến thẩm quyền của Giáo
Hội về việc trừng phạt tỳ khưu Channa, một người đã bất tuân nghiêm giáo
của đức Bổn Sư.
Nghe A
Nan Ða trình bày xong, đại hội đồng thánh tăng liền yêu cầu A Nan Ða
đích thân áp chuyển di giáo lệnh ấy đến Channa. A Nan Ða thực thà nói
rằng “Ông không thể một mình làm được công tác nầy, vì Channa là một
người cộc cằn và vô kỷ luật!”.
Ðại hội
đồng thanh ủy nhiệm cho A Nan Ða dẫn theo một số tỳ khưu để áp đặt giáo
lệnh Phật đến tỳ khưu Channa.
Thế là A
Nan Ða vâng lời, dẫn một đoàn tỳ khưu tăng, lên đường đi Kosambi, nơi
Channa ẩn ngụ, để công bố giáo lệnh cuối cùng của đức Phật. Giáo lệnh ấy
ấn định rằng: “Nếu tỳ khưu Channa tiếp tục chống lại giáo hội, thì ông
sẽ bị khai trừ khỏi Phật Giáo!” (Lời thêm của dịch giả: Theo nguyên văn
trong kinh Ðại Niết Bàn, thì tỳ khưu bất tuân Phật huấn sẽ bị “khai tử”
khỏi giáo hội! - Tức là xem như đương sự đã “chết” rồi, không còn kể
trên cộng đồng tăng chúng nữa!).
Sự trừng
phạt nầy, đức Phật lúc sinh tiền cũng đã từng giải rõ: Ngài lấy thí dụ
như một người tập ngựa kiên nhẫn và đầy kinh nghiệm, nhưng không huấn
luyện nổi một con ngựa! Cuối cùng người tập ngựa phải đem nó bán vào lò
sát sinh, vì giữ nó không ích lợi chi cả! Một con ngựa mà không chịu kéo
xe, không biết kéo cày, không muốn mang bất cứ cái gì trên lưng hết, thì
chỉ có lò sát sinh chờ đợi nó! – Tương tự như thế: Nếu một bậc xuất gia
mà không chịu thuần thục trong thiện pháp ví chẳng khác nào họ tự “khai
tử”, gạch tên họ, trong danh sách tăng già Giáo Hội!
Trường
hợp một tỳ khưu mất dạy như thế cứ ở lỳ trong cộng đồng tăng lữ thì Phật
ra lệnh cho chư đệ tử không được nói chuyện, không được tiếp xúc, không
được khuyên nhủ hay dạy dỗ chi cả! Tất cả đồng tẩy chay kẻ cố ý sống vô
kỷ luật ấy!
Channa
nghe A Nan Ða thuật xong di giáo của đức Phật thì kinh cảm và hoảng sợ
vô cùng, ông kinh sợ đến phải ngất xỉu. Lúc ông tỉnh dậy, một niềm hổ
thẹn sâu xa lại dày vò tâm tư ông! Nhất là ông xấu hổ vì sự trừng phạt
ấy đã do chính đức Phật giao lại cho giáo hội thi hành, trước khi Ngài
viên tịch!
Và cũng
vì chuyện hổ thẹn sâu xa ấy, mà ông càng lúc càng thức tỉnh, đồng thời
quyết lòng phục thiện! - Người ta không ngờ sự cứng đầu của một Channa
ương nghạnh, trước lời di huấn trừng phạt của đức Phật, đã nhường chỗ
cho một tinh thần phục thiện, mạnh mẽ đến mức, kể từ đó ông chỉ biết
chăm lo tu hành, để chẳng bao lâu, ông đã đắc quả A La Hán.
Bởi thế,
sự trừng phạt của đức Phật, tự nó đã chứng tỏ rằng: vào phút chót, trước
khi nhập Niết Bàn, đức Phật đã để lại cho di huấn tối hậu, có thể chuyển
hóa nổi một tâm hồn si mê, tăm tối, mà ít ai ngờ trước được! Từ đó,
trong Phật Giáo, chỉ có một Channa thánh tăng, rất thanh tịnh, lúc nào
cũng sống với sự an lạc, chứ không còn một tỳ khưu tên Channa ngoan cố
nữa!
Sau khi
Quả Thánh đã đạt rồi, một hôm sa môn Channa đến yêu cầu A Nan Ða triệu
tập hội đồng giáo hội để ông sám hối và xin A Nan Ða hủy bỏ lệnh trừng
phạt. A Nan Ða liền thân thiện trả lời rằng: “Tất cả tăng chúng đều hay
tin sư đệ đắc Quả Bất Lai rồi! Sư đệ chỉ cần đến lể bái trước xá lợi của
đức Bổn Sư, hầu tăng lên phúc đức! Còn lệnh trừng phạt tự nó đã hết hiệu
lực kể từ khi hiền đệ chứng Quả Giải Thoát!”
Và câu
chuyện của Channa đã kết thúc một cách toàn thiện như thế!
Kế đến,
là thời gian hậu Phật bắt đầu: Các thứ bậc lãnh đạo trong giáo hội tăng
già tự nhiên được thành hình như sau:
-
Trưởng Lão Ðại Ca Diếp (Mahà Kassapa) là vị thượng thủ cao hạ
nhất, lớn tuổi nhất và dày đức hạnh nhất được tín nhiệm vào vai trò lãnh
đạo toàn thể Giáo Hội. Chúng ta có thể gọi Ngài là vị Tăng Thống đầu
tiên trong Phật Giáo! Còn đức Phật là bậc Giáo Chủ, sáng lập ra Phật
Giáo. Xin chớ lầm lẫn!
Bởi thế
những kẻ thiện tâm sau nầy, khi muốn nhập đạo Phật Giáo, họ sẽ xin quy y
Phật, quy y Pháp, và quy y Tăng (đại diện là giáo hội), chứ họ không quy
y với vị Tăng Thống. Chính Ðại Ca Diếp khi nhận lãnh phận sự tối cao đã
xác nhận điều đó!
Theo lời
Phật dạy thì Trưởng Lão Ðại Ca Diếp có đủ mười chi để đóng vai trò một
bậc lãnh đạo cao cả. Mười chi ấy là:
1-
Ðức hạnh giữ đúng Tạng Luật và hoàn toàn trong hành vi cử chỉ.
2-
Học rộng và nhớ nhiều
3-
Ðẩy đủ pháp tri túc
4-
Vững chắc và thuần tục trong bốn bậc thiền.
5-
Nhiều khả năng phi thường đối với cõi người và cõi trời.
6-
Ðắc thiên nhĩ thông (nghe xa vạn dặm)
7-
Ðắc tha tâm thông (biết chuyện kẻ khác đang suy nghĩ)
8-
Ðắc túc mạng thông (biết quá khứ, vị lai)
9-
Ðắc thiên nhãn thông (thấy xa vạn dặm)
10- Tâm
không còn tham, sân, si: Phiền não nữa!
Trưởng
Lão Ðại Ca Diếp quả là biểu tượng xứng đáng của một đại tông đồ hộ pháp
vậy!
Người
đứng hàng thứ hai trong Giáo Hội là A Nan Ða, vì ông là người được hầu
hết (nếu không muốn nói là toàn thể) tăng tín đồ thương mến! A Nan Ða
cũng là người đã được cộng đồng tăng lữ giao cho trách nhiệm hầu hạ đức
Phật trong suốt 25 năm trường. Nếu tính từng giai đoạn thì A Nan Ða có
40 năm là sa môn trước khi trải qua 25 năm hầu hạ Phật. Rồi sau khi đức
Bổn Sư viên tịch, ông sống thêm 40 năm nữa để phục vụ Phật Giáo. So sánh
trong rất hiếm những người đại trường thọ như ông, thì chỉ ông là một
bậc dày công tu luyện nhất!
Khi chư
thánh tăng kết tập kinh luật Phật Giáo lần thứ hai, đúng 100 năm kể từ
đức Phật nhập Niết Bàn, thì có một đệ tử chánh truyền của A Nan Ða còn
sống. Vị nầy tên là Sabbakàmin, đã được coi như trưởng lão duy nhất còn
sót lại từ thời đức Phật! (theo Cùlavagga XII (tiểu phẩm, chương 12)
trong Tạng Luật, thì hoà thượng Sabbakàmin trường thọ đến 120 tuổi!)
Về phần
thánh tăng A Nan Ða, khi Ngài sống tới 120 tuổi thì cảm thấy Niết Bàn
gần kề. Thánh tăng A Nan Ða liền rời vương xá thành (Ràjagaha) đi về
hướng Vesali, giống như đức Phật trước đó đã làm, để tìm nơi Viên Tịch,
thì tin tức thấu tai vua nước Magadha (Ma Kiệt Ða) và thấu tai các vị
hoàng tử xứ Vesali. Tất cả đồng loạt tìm tới Ngài để yêu cầu Ngài nhập
Niết Bàn trong lãnh thổ của họ. Thánh tăng A Nan Ða không muốn cho xá
lợi (hài cốt) của Ngài sau đó sẽ gây bất hoà trong những người ngưỡng
mộ, bèn dừng chân tại biên giới giữa hai nước, rồi dùng thần thông nâng
thân thể mình lên không trung…
Ðoạn
thánh tăng dùng lửa tam muội tự động thiêu lấy thân, rồi chia xá lợi ra
làm hai phần rơi ngay ngắn trên hai lãnh thổ, để họ nhặt về dựng bảo
tháp tôn thờ!
Ðể tưởng
nhớ tới sự nhập Niết Bàn linh diệu ấy, trong tôn túc ngôn số 1049
(Theraganthà 1049), có câu thơ rằng:
“Ðại La
Hán, A Nan Ða đức hạnh!
Một anh
hùng trong biển khổ trầm luân!
Toàn hào
thay bậc chấp pháp trọn lành.
Giờ nhập
diệt cũng tránh điều tranh luận!”
(N. Ð
mạo muội thoát dịch)
Và với
những giòng thơ tán dương ấy, dịch giả xin thành kính kết thúc sử đại
lành nầy của A Nan Ða, một vị A La Hán Phật!
(Dịch xong tại Paris ngày 11 tháng 8 năm 1991 – Dương
lịch – Phật lịch: 2535)
Ðêm hôm trước Người còn Tu Ðà quả.
Rạng ngày sau, A La Hán đắc rồi!
Tám mươi hai ngàn Pháp Bảo tinh khôi (1)
Người đã thuật vẹn toàn trong động đá!
Vào đại hội Thánh Tăng bằng phép lạ…
Oai đức nào hơn giác lực tinh anh?!
Một tia sáng xuyên vào nơi lỗ khóa…
Người nghiễm nhiên trên tọa cụ an lành!
Giữa cõi thế, thần thông là của quý.
Giải thoát rồi thì có nghĩa gì đâu?!
Ðời sống thánh là cuộc đời dung dị.
Ðộ tận người mê, giải bớt niềm đau!
Khi tuổi thọ hết rồi thì nhẹ gánh…
Người lên đường tìm nhập diệt phương xa…
Nhưng xác thịt vẫn còn phần phúc hạnh.
Vương tước tranh nhau giữ lại đất nhà!
Ðể giải quyết cho vẹn toàn ân đức.
Người nâng mình lên, thiêu giữa không trung.
Lửa tam muội đốt thân bừng sáng rực …!
Xá lợi chia đội di tặng hai vùng!
Sự viên tịch đưa Người vào sử sách,
Kỳ diệu ngày xưa cho đến ngàn sau…
Một vị thánh tăng A La Hán Phật!
Ðời sống Anan, kiếp chót nhiệm mầu!
N. Ð kính tưởng niệm
(1)
Trong Phật Giáo có 84000 pháp môn mà thánh tăng A Nan Ða đã thuộc
lòng 82000 rồi!
(Nguyễn
Ðiều thoát dịch theo Tôn Túc kệ ngôn, các câu số 1024, 1025, 1026, 1027,
1028 và 1029 = Theragathàs 1024-1029)
Ghi Chú:
(1)
Giáo lý đức Phật tổng cộng có 84000 pháp môn (Dhammakhandhas)
(2)
“Năm mươi thế kỷ” là tuổi thọ của đạo Phật Thích Ca! Sau 5000 năm
thì lời dạy của đức Giáo Chủ Cồ Ðàm sẽ không còn được thế gian tin nữa!
(3)
Thời cổ Ấn Ðộ, sự học không xuyên qua sách vở như ngày nay mà chỉ
nhờ khẩu khẩu tương truyền. Nên người ta đã sử dụng lỗ tai nghe để học
nhiều hơn.
(4)
Theo nguyên bản tiếng Phạn, thì câu này ám chỉ nghĩa, lý, nhân và
duyên nằm trong một tổng hợp phức tạp gọi là “ngôn ngữ”. Vì vậy bậc
thiện trí thức phải dùng “Tuệ Phân Tích” (Patisambhidà) để hiểu một vấn
đề theo nghĩa đen (văn phạm) và theo nghĩa bóng (hàm lý)!
---o0o---
Vi tính: Mỹ Liên
Trình bày: Nhị Tường
Cập nhật: 01-08-2005