text:
Tầng đối lưu
Tầng đối lưu là phần thấp nhất của khí quyển của một số hành tinh.Phần lớn các hiện tượng mà con người gắn với thời tiết hàng ngày diễn ra ở tầng đối lưu[1]. Đặc trưng của tầng này thể hiện ở các dòng đối lưu của không khí nóng từ bề mặt bốc lên cao và lạnh đi. Hiện tượng đối lưu đã mang lại tên gọi cho tầng này.
Mục lục
Trên Trái Đất[sửa | sửa mã nguồn]
Tầng đối lưu bắt đầu từ bề mặt Trái Đất mở rộng ra đến cao độ 20 km (12 dặm) ở các vùng nhiệt đới, giảm tới khoảng 11 km ở các vĩ độ trung bình, ít hơn 7 km (4 dặm) ở các vùng cực về mùa hè còn trong mùa đông là không rõ ràng. Lớp khí quyển này chiếm khoảng 80% tổng khối lượng của toàn bộ khí quyển, gần như toàn bộ hơi nước và xon khí (aerosol). Trong khu vực tầng đối lưu thì không khí liên tục luân chuyển và tầng này là tầng có mật độ không khí lớn nhất của khí quyển Trái Đất. Nitơ và ôxy là các chất khí chủ yếu có mặt trong tầng này. Tầng đối lưu nằm ngay phía dưới tầng bình lưu. Phần thấp nhất của tầng đối lưu, nơi ma sát với bề mặt Trái Đất ảnh hưởng tới luồng không khí, là lớp ranh giới hành tinh. Lớp này thông thường chỉ dày từ vài trăm mét tới 2 km (1,2 dặm), phụ thuộc vào địa mạo và thời gian của ngày. Ranh giới giữa tầng đối lưu và tầng bình lưu, được gọi là khoảng lặng đối lưu, là nghịch chuyển nhiệt độ[1].
Tầng đối lưu được chia thành 6 khu vực luồng luân chuyển theo đới, gọi là các quyển hoàn lưu. Các quyển hoàn lưu này chịu trách nhiệm cho hoàn lưu khí quyển và tạo ra các hướng gió thịnh hành.
Nguyên nhân các biến đổi nhiệt độ trong tầng đối lưu là do nhiệt độ được xác định bởi bức xạ nhiệt từ mặt đất ngược trở lại không khí. Mặc dù tia nắng Mặt Trời tiếp xúc với phần không khí ở trên cao trước, nhưng không khí khá trong suốt nghĩa là nó hấp thụ rất ít năng lượng của tia nắng. Đa phần năng lượng Mặt Trời rơi xuống mặt đất, tại đây, nó bị hấp thụ mạnh bởi mặt đất, và làm mặt đất nóng lên (nóng hơn không khí trên cao). Mặt đất nóng truyền nhiệt trực tiếp cho lớp không khí gần mặt đất; không khí gần mặt đất nóng lên và nở ra, nhẹ hơn phần không khí lạnh ở trên và bay lên cao nhờ lực đẩy Ácsimét. Khi không khí nóng bay lên cao, nó giãn nở đoạn nhiệt nghĩa là thể tích tăng và nhiệt độ giảm (giống như cách hoạt động của một số tủ lạnh, máy điều hòa). Càng lên cao, không khí càng nguội dần. Khi ra xa khỏi bề mặt Trái Đất thì nhiệt đối lưu có các hiệu ứng nhỏ hơn và không khí lạnh hơn. Ở các cao độ lớn hơn thì không khí loãng hơn và giữ nhiệt kém hơn, khiến cho nhiệt bị tản đi hết. Cứ mỗi khi độ cao tăng lên 1.000 mét thì nhiệt độ lại giảm trung bình khoảng 6,5 °C.
Mặc dù việc nhiệt độ giảm theo độ cao là xu hướng chung trong tầng đối lưu, thực tế đôi khi có ngoại lệ, gọi là hiện tượng nghịch nhiệt. Ví dụ ở châu Nam Cực, nhiệt độ tăng khi lên cao. Một ví dụ khác, hàng năm, xung quanh Hà Nội, Việt Nam, về đầu mùa đông có những đợt nghịch nhiệt về ban đêm, thường xảy ra vài ngày sau khi gió mùa đông bắc tràn về và kéo dài cho đến khi gió thịnh hành chuyển sang hướng đông nam và lặp lại khi có đợt gió mùa mới. Trong điều kiện nghịch nhiệt, khí thải từ hoạt động công nghiệp và nông nghiệp bị ứ đọng ở tầng thấp, không tỏa đi được, do chúng lạnh và nặng hơn các lớp khí bên trên.
Đỉnh tầng đối lưu đánh dấu giới hạn của tầng đối lưu và nó được nối tiếp bằng tầng bình lưu. Nhiệt độ ở phía trên đỉnh tầng đối lưu lại tăng lên chậm cho tới cao độ khoảng 50 km. Nói chung, các máy bay phản lực bay ở gần phần trên cùng của tầng đối lưu. Hiệu ứng nhà kính cũng diễn ra trong lớp trên cùng tầng đối lưu.
Áp suất và cấu trúc nhiệt độ[sửa | sửa mã nguồn]
Thành phần[sửa | sửa mã nguồn]
Thành phần hóa học của tầng đối lưu về cơ bản là đồng nhất, với ngoại lệ đáng chú ý nhất là hơi nước. Nguồn hơi nước nằm tại bề mặt thông qua quá trình bốc hơi nước và thoát hơi nước. Bên cạnh đó, do nhiệt độ không khí trong tầng đối lưu giảm đi theo độ cao và áp suất hơi bão hòa giảm mạnh theo nhiệt độ nên lượng hơi nước có thể tồn tại trong không khí cũng giảm mạnh theo độ cao. Vì thế tỷ lệ hơi nước thông thường là lớn nhất ở gần bề mặt và giảm theo độ cao.
Áp suất[sửa | sửa mã nguồn]
Áp suất khí quyển là cao nhất tại mực nước biển và giảm theo độ cao. Điều này là do khí quyển rất gần với trạng thái cân bằng thủy tĩnh, vì thế áp suất là tương đương với trọng lượng của không khí phía trên điểm đang xét. Thay đổi về áp suất theo độ cao vì thế có thể tính toán theo mật độ bằng phương trình thủy tĩnh:[2]
trong đó:
-
- gn là gia tốc trọng trường (9,80665 m/s2)
- ρ là mật độ
- z là cao độ
- p là áp suất
- R là hằng số khí (8,314472(15) J • K-1 • mol-1)
- T là nhiệt độ, tính theo kelvin
- m là phân tử gam (trung bình)
Do nhiệt độ về nguyên lý cũng phụ thuộc vào độ cao, nên người ta cũng cần một phương trình nữa để xác định áp suất theo độ cao, như đề cập trong phần kế tiếp dưới đây.
Nhiệt độ[sửa | sửa mã nguồn]
Nhiệt độ trong tầng đối lưu nói chung giảm khi độ cao tăng lên. Mức độ suy giảm nhiệt độ , được gọi là tỷ lệ giảm nhiệt. Nguyên nhân của sự suy giảm này là như sau:
Khi khối khí bốc lên, nó giãn nở, do áp suất thấp hơn tại các cao độ lớn hơn. Do khối khí giãn nở, nó ép vào không khí bao quanh nó, thực hiện công cơ học; nhưng nói chung nó không thu được nhiệt trong trao đổi từ môi trường của nó, do nó có tính dẫn nhiệt kém (quá trình như thế được gọi là quá trình đoạn nhiệt). Do khối khí sinh công nhưng không thu được nhiệt nên nó mất năng lượng và vì thế nhiệt độ của nó giảm xuống. Trật tự ngược lại cũng là đúng cho các khối khí chìm xuống[1].
Do trao đổi nhiệt dQ có liên quan tới thay đổi entropy dS theo phương trình dQ = T • dS, nên phương trình của nhiệt độ như một hàm số của độ cao cho khí quyển được trộn kỹ là
trong đó S là entropy. Tỷ lệ mà nhiệt độ giảm theo độ cao trong những điều kiện như thế được gọi là tỷ lệ giảm nhiệt độ đoạn nhiệt.
Đối với không khí khô, là gần giống như khí lý tưởng nên phương trình đoạn nhiệt cho khí lý tưởng[3]
trong đó là suất nhiệt dung (=1,4 cho không khí) có thể áp dụng được. Kết hợp với phương trình cho áp suất, đưa ra Tỷ lệ giảm nhiệt độ đoạn nhiệt khô[4]
Nếu không khí chứa hơi nước thì sự làm lạnh không khí có thể gây ra ngưng tụ nước và trạng thái của nó không còn giống như của khí lý tưởng nữa. Nếu không khí là bão hòa áp suất hơi thì tỷ lệ mà theo đó nhiệt độ giảm theo độ cao được gọi là Tỷ lệ giảm nhiệt độ đoạn nhiệt bão hòa. Tổng quát hơn, tỷ lệ thật sự mà nhiệt độ giảm theo độ cao được gọi là Tỷ lệ giảm nhiệt độ môi trường.
Trên thực tế, trong tầng đối lưu tỷ lệ giảm nhiệt độ môi trường trung bình là khoảng 6,5 °C cho mỗi km (1.000 m hay 3,567 °F trên mỗi 1.000 ft) gia tăng thêm về độ cao[1].
Tỷ lệ giảm nhiệt độ môi trường ( thực tế) thông thường không bằng tỷ lệ giảm nhiệt độ đoạn nhiệt (hay tương ứng là ). Nếu không khí phía trên là ấm hơn so với dự báo bởi tỷ lệ giảm nhiệt độ đoạn nhiệt () thì khi khối khí bốc lên và giãn nở, nó sẽ đạt tới độ cao mới với nhiệt độ thấp hơn so với môi trường quanh nó. Trong trường hợp này, khối khí là đặc hơn so với xung quanh nên nó có xu hướng bị chìm xuống tới độ cao ban đầu và không khí là ổn định để chống lại việc bị đẩy lên. Ngược lại, nếu không khí phía trên là lạnh hơn so với dự báo bởi tỷ lệ giảm nhiệt độ đoạn nhiệt () thì khi khối khí bốc lên tới độ cao mới nó sẽ có nhiệt độ cao hơn và mật độ thấp hơn so với xung quanh và nó sẽ tiếp tục được gia tốc lên phía trên[1][2].
Nhiệt độ giảm tại các vĩ độ trung bình từ trung bình khoảng 15 °C ở mực nước biển tới khoảng -55 °C ở cao độ bắt đầu khoảng lặng đối lưu. Tại các vùng cực, tầng đối lưu là mỏng hơn và nhiệt độ chỉ giảm tới khoảng -45 °C trong khi tại xích đạo thì nhiệt độ tại đỉnh tầng đối lưu có thể đạt tới -75 °C.
Khoảng lặng đối lưu[sửa | sửa mã nguồn]
Khoảng lặng đối lưu là khu vực ranh giới giữa tầng đối lưu và tầng bình lưu.
Việc đo sự thay đổi nhiệt độ theo độ cao trong tầng đối lưu và tầng bình lưu giúp nhận ra vị trí của khoảng lặng đối lưu. Tại tầng đối lưu thì nhiệt độ giảm theo độ cao nhưng ngược lại, trong tầng bình lưu thì nhiệt độ ban đầu giữ ở mức không đổi rồi sau đó lại tăng lên theo độ cao. Khu vực của khí quyển mà tỷ lệ giảm nhiệt thay đổi dấu từ dương (tầng đối lưu) sang âm (tầng bình lưu) được xác định như là khoảng lặng đối lưu[1]. Vì thế, khoảng lặng đối lưu là lớp nghịch nhiệt và ở đây chỉ có rấtít sự pha trộn giữa hai tầng của khí quyển.
Trên Sao Hỏa[sửa | sửa mã nguồn]
Trên Sao Hỏa, tầng đối lưu cao đến 40 km với nhiệt độ giảm dần theo độ cao. Tại ranh giới giữa tầng đối lưu và bình lưu, nhiệt độ tương đối ổn định khoảng 120 K. Lượng bụi lớn trong khí quyển Sao Hỏa đã đẩy cao tầng đối lưu lên như vậy (so với khí quyển Trái Đất chỉ khoảng 10 đến 20 km).
Ở tầng đối lưu, hai thành phần chính quyết định cấu trúc khí quyển là CO2 và bụi khí quyển. CO2 bức xạ nhanh nhiệt ra không trung, tại điều kiện nhiệt độ của Sao Hỏa, làm nguội nhanh khí quyển vào ban đêm. Các hạt bụi hấp thụ tốt năng lượng Mặt Trời và phân phối đều nhiệt lượng trong tầng đối lưu. Trong những đợt bão bụi, ảnh hưởng của bụi càng rõ, làm thay đổi nhiệt độ ngày đêm đáng kể.
Sự thay đổi nhiệt độ ở tầng đối lưu, trên phạm vi toàn Sao Hỏa, tuân theo dao động ngày đêm đều đặn, đồng bộ với vị trí Mặt Trời, đôi khi gọi là "thủy triều nhiệt".
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
(bằng tiếng Việt)
(bằng tiếng Anh)
- Thành phần khí quyển, từ khoa Lý thuộc Đại học Tennessee.
- Các phản ứng hóa học trong khí quyển
- Troposphere - The Weather Blog Troposphere là blog trực tuyến được thiết kế để cung cấp các tin tức mới nhất về thời tiết, địa chất và môi trường từ mọi nơi trên thế giới.
- Cấu trúc theo chiều đứng của khí quyển

markdown:
# Tầng đối lưu
**Tầng đối lưu** là phần thấp nhất của [khí quyển](/wiki/Kh%C3%AD_quy%E1%BB%83n) của một số [hành tinh](/wiki/H%C3%A0nh_tinh).Phần lớn các hiện tượng mà con người gắn với [thời tiết](/wiki/Th%E1%BB%9Di_ti%E1%BA%BFt) hàng ngày diễn ra ở tầng đối lưu . Đặc trưng của tầng này thể hiện ở các dòng [1] [đối lưu](/wiki/%C4%90%E1%BB%91i_l%C6%B0u)của không khí nóng từ bề mặt bốc lên cao và lạnh đi. Hiện tượng đối lưu đã mang lại tên gọi cho tầng này.
## Mục lục
## Trên Trái Đất[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&action=edit§ion=1)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/Endeavour_silhouette_STS-130.jpg/300px-Endeavour_silhouette_STS-130.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6b/Endeavour_silhouette_STS-130.jpg/300px-Endeavour_silhouette_STS-130.jpg)
[tầng bình lưu](/wiki/T%E1%BA%A7ng_b%C3%ACnh_l%C6%B0u)và [tầng trung lưu](/wiki/T%E1%BA%A7ng_trung_l%C6%B0u)và phần đen phía trên là bóng của [vũ trụ](/wiki/V%C5%A9_tr%E1%BB%A5).
Tầng đối lưu bắt đầu từ bề mặt
[Trái Đất](/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t) mở rộng ra đến [cao độ](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) 20 km (12 dặm) ở các vùng [nhiệt đới](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%9Bi), giảm tới khoảng 11 km ở các vĩ độ trung bình, ít hơn 7 km (4 dặm) ở các vùng cực về [mùa hè](/wiki/M%C3%B9a_h%E1%BA%A1) còn trong [mùa đông](/wiki/M%C3%B9a_%C4%91%C3%B4ng) là không rõ ràng. Lớp khí quyển này chiếm khoảng 80% tổng khối lượng của toàn bộ khí quyển, gần như toàn bộ hơi nước và [xon khí](/w/index.php?title=Xon_kh%C3%AD&action=edit&redlink=1) (aerosol). Trong khu vực tầng đối lưu thì không khí liên tục luân chuyển và tầng này là tầng có mật độ không khí lớn nhất của khí quyển Trái Đất. [Nitơ](/wiki/Nit%C6%A1) và [ôxy](/wiki/%C3%94xy) là các chất [khí](/wiki/Ch%E1%BA%A5t_kh%C3%AD) chủ yếu có mặt trong tầng này. Tầng đối lưu nằm ngay phía dưới [tầng bình lưu](/wiki/T%E1%BA%A7ng_b%C3%ACnh_l%C6%B0u). Phần thấp nhất của tầng đối lưu, nơi [ma sát](/wiki/Ma_s%C3%A1t) với bề mặt Trái Đất ảnh hưởng tới luồng không khí, là [lớp ranh giới hành tinh](/w/index.php?title=L%E1%BB%9Bp_ranh_gi%E1%BB%9Bi_h%C3%A0nh_tinh&action=edit&redlink=1). Lớp này thông thường chỉ dày từ vài trăm mét tới 2 km (1,2 dặm), phụ thuộc vào [địa mạo](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_m%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1) và thời gian của ngày. Ranh giới giữa tầng đối lưu và [tầng bình lưu](/wiki/T%E1%BA%A7ng_b%C3%ACnh_l%C6%B0u), được gọi là [khoảng lặng đối lưu](/w/index.php?title=Kho%E1%BA%A3ng_l%E1%BA%B7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&action=edit&redlink=1), là [nghịch chuyển nhiệt độ](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%8Bch_nhi%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1) . [1]
Tầng đối lưu được chia thành 6 khu vực luồng luân chuyển theo đới, gọi là các quyển hoàn lưu. Các quyển hoàn lưu này chịu trách nhiệm cho
[hoàn lưu khí quyển](/w/index.php?title=Ho%C3%A0n_l%C6%B0u_kh%C3%AD_quy%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1) và tạo ra các hướng [gió](/wiki/Gi%C3%B3) thịnh hành.
Nguyên nhân các biến đổi nhiệt độ trong tầng đối lưu là do nhiệt độ được xác định bởi bức xạ nhiệt từ mặt đất ngược trở lại không khí. Mặc dù
[tia nắng](/wiki/%C3%81nh_s%C3%A1ng) [Mặt Trời](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di) tiếp xúc với phần không khí ở trên cao trước, nhưng [không khí](/wiki/Kh%C3%AD_quy%E1%BB%83n_Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t) khá [trong suốt](/w/index.php?title=Trong_su%E1%BB%91t&action=edit&redlink=1) nghĩa là nó hấp thụ rất ít [năng lượng](/wiki/N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng) của tia nắng. Đa phần [năng lượng Mặt Trời](/wiki/N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di) rơi xuống mặt đất, tại đây, nó bị hấp thụ mạnh bởi mặt đất, và làm mặt đất nóng lên (nóng hơn không khí trên cao). Mặt đất nóng truyền nhiệt trực tiếp cho lớp không khí gần mặt đất; không khí gần mặt đất nóng lên và nở ra, nhẹ hơn phần không khí lạnh ở trên và bay lên cao nhờ [lực đẩy Ácsimét](/wiki/L%E1%BB%B1c_%C4%91%E1%BA%A9y_Archimedes). Khi không khí nóng bay lên cao, nó [giãn nở đoạn nhiệt](/w/index.php?title=Gi%C3%A3n_n%E1%BB%9F_%C4%91o%E1%BA%A1n_nhi%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1) nghĩa là [thể tích](/wiki/Th%E1%BB%83_t%C3%ADch) tăng và [nhiệt độ](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99) giảm (giống như cách hoạt động của một số [tủ lạnh](/wiki/T%E1%BB%A7_l%E1%BA%A1nh), [máy điều hòa](/wiki/M%C3%A1y_%C4%91i%E1%BB%81u_h%C3%B2a_kh%C3%B4ng_kh%C3%AD)). Càng lên cao, không khí càng nguội dần. Khi ra xa khỏi bề mặt Trái Đất thì nhiệt [đối lưu](/wiki/%C4%90%E1%BB%91i_l%C6%B0u) có các hiệu ứng nhỏ hơn và không khí lạnh hơn. Ở các cao độ lớn hơn thì không khí loãng hơn và giữ nhiệt kém hơn, khiến cho nhiệt bị tản đi hết. Cứ mỗi khi độ cao tăng lên 1.000 [mét](/wiki/M%C3%A9t) thì nhiệt độ lại giảm trung bình khoảng 6,5 °C.
Mặc dù việc nhiệt độ giảm theo độ cao là xu hướng chung trong tầng đối lưu, thực tế đôi khi có ngoại lệ, gọi là hiện tượng
[nghịch nhiệt](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%8Bch_nhi%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1). Ví dụ ở [châu Nam Cực](/wiki/Ch%C3%A2u_Nam_C%E1%BB%B1c), nhiệt độ tăng khi lên cao. Một ví dụ khác, hàng năm, xung quanh [Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i), [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), về đầu [mùa đông](/wiki/M%C3%B9a_%C4%91%C3%B4ng) có những đợt nghịch nhiệt về ban đêm, thường xảy ra vài ngày sau khi [gió mùa đông bắc](/wiki/Gi%C3%B3_m%C3%B9a_%C4%91%C3%B4ng_b%E1%BA%AFc) tràn về và kéo dài cho đến khi gió thịnh hành chuyển sang hướng đông nam và lặp lại khi có đợt gió mùa mới. Trong điều kiện nghịch nhiệt, khí thải từ hoạt động công nghiệp và nông nghiệp bị ứ đọng ở tầng thấp, không tỏa đi được, do chúng lạnh và nặng hơn các lớp khí bên trên. [Đỉnh tầng đối lưu](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%89nh_t%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&action=edit&redlink=1) đánh dấu giới hạn của tầng đối lưu và nó được nối tiếp bằng tầng bình lưu. Nhiệt độ ở phía trên đỉnh tầng đối lưu lại tăng lên chậm cho tới cao độ khoảng 50 km. Nói chung, các [máy bay phản lực](/wiki/M%C3%A1y_bay_ph%E1%BA%A3n_l%E1%BB%B1c) bay ở gần phần trên cùng của tầng đối lưu. [Hiệu ứng nhà kính](/wiki/Hi%E1%BB%87u_%E1%BB%A9ng_nh%C3%A0_k%C3%ADnh) cũng diễn ra trong lớp trên cùng tầng đối lưu.
### Áp suất và cấu trúc nhiệt độ[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&action=edit§ion=2)]
#### Thành phần[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&action=edit§ion=3)]
Thành phần hóa học của tầng đối lưu về cơ bản là đồng nhất, với ngoại lệ đáng chú ý nhất là
[hơi nước](/wiki/H%C6%A1i_n%C6%B0%E1%BB%9Bc). Nguồn hơi nước nằm tại bề mặt thông qua quá trình [bốc hơi nước](/w/index.php?title=B%E1%BB%91c_h%C6%A1i_n%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1) và [thoát hơi nước](/wiki/Tho%C3%A1t_h%C6%A1i_n%C6%B0%E1%BB%9Bc). Bên cạnh đó, do nhiệt độ không khí trong tầng đối lưu giảm đi theo độ cao và [áp suất hơi bão hòa](/w/index.php?title=%C3%81p_su%E1%BA%A5t_h%C6%A1i_b%C3%A3o_h%C3%B2a&action=edit&redlink=1) giảm mạnh theo nhiệt độ nên lượng hơi nước có thể tồn tại trong không khí cũng giảm mạnh theo độ cao. Vì thế tỷ lệ hơi nước thông thường là lớn nhất ở gần bề mặt và giảm theo độ cao.
#### Áp suất[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&action=edit§ion=4)]
Áp suất khí quyển là cao nhất tại
[mực nước biển](/wiki/M%E1%BB%B1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_bi%E1%BB%83n) và giảm theo độ cao. Điều này là do khí quyển rất gần với trạng thái [cân bằng thủy tĩnh](/wiki/C%C3%A2n_b%E1%BA%B1ng_th%E1%BB%A7y_t%C4%A9nh), vì thế áp suất là tương đương với trọng lượng của không khí phía trên điểm đang xét. Thay đổi về áp suất theo độ cao vì thế có thể tính toán theo mật độ bằng phương trình [thủy tĩnh](/wiki/Th%E1%BB%A7y_t%C4%A9nh_h%E1%BB%8Dc): [[2]](#cite_note-LL-2)
trong đó:
-
*g*là n [gia tốc trọng trường](/wiki/Gia_t%E1%BB%91c_tr%E1%BB%8Dng_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng)(9,80665 m/s 2) *ρ*là [mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99) *z*là cao độ *p*là áp suất *R*là [hằng số khí](/wiki/H%E1%BA%B1ng_s%E1%BB%91_kh%C3%AD)(8,314472(15) J • K -1• mol -1) *T*là nhiệt độ, tính theo [kelvin](/wiki/Kelvin) *m*là phân tử gam (trung bình)
-
Do nhiệt độ về nguyên lý cũng phụ thuộc vào độ cao, nên người ta cũng cần một phương trình nữa để xác định áp suất theo độ cao, như đề cập trong phần kế tiếp dưới đây.
#### Nhiệt độ[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&action=edit§ion=5)] [Nhiệt độ](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99) trong tầng đối lưu nói chung giảm khi độ cao tăng lên. Mức độ suy giảm nhiệt độ , được gọi là [tỷ lệ giảm nhiệt](/w/index.php?title=T%E1%BB%B7_l%E1%BB%87_gi%E1%BA%A3m_nhi%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1). Nguyên nhân của sự suy giảm này là như sau:
Khi khối khí bốc lên, nó giãn nở, do áp suất thấp hơn tại các cao độ lớn hơn. Do khối khí giãn nở, nó ép vào không khí bao quanh nó, thực hiện
[công](/wiki/C%C3%B4ng) cơ học; nhưng nói chung nó không thu được [nhiệt](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_n%C4%83ng) trong trao đổi từ môi trường của nó, do nó có tính [dẫn nhiệt](/wiki/%C4%90%E1%BB%99_d%E1%BA%ABn_nhi%E1%BB%87t) kém (quá trình như thế được gọi là [quá trình đoạn nhiệt](/w/index.php?title=Qu%C3%A1_tr%C3%ACnh_%C4%91o%E1%BA%A1n_nhi%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1)). Do khối khí sinh công nhưng không thu được nhiệt nên nó mất [năng lượng](/wiki/N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng) và vì thế nhiệt độ của nó giảm xuống. Trật tự ngược lại cũng là đúng cho các khối khí chìm xuống . [1]
Do trao đổi nhiệt dQ có liên quan tới thay đổi
[entropy](/wiki/Entropy) dS theo phương trình dQ = T • dS, nên phương trình của nhiệt độ như một hàm số của độ cao cho khí quyển được trộn kỹ là
trong đó
*S* là [entropy](/wiki/Entropy). Tỷ lệ mà nhiệt độ giảm theo độ cao trong những điều kiện như thế được gọi là [tỷ lệ giảm nhiệt độ](/w/index.php?title=T%E1%BB%B7_l%E1%BB%87_gi%E1%BA%A3m_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99&action=edit&redlink=1) đoạn nhiệt.
Đối với không khí
*khô*, là gần giống như [khí lý tưởng](/wiki/Kh%C3%AD_l%C3%BD_t%C6%B0%E1%BB%9Fng) nên phương trình đoạn nhiệt cho khí lý tưởng [[3]](#cite_note-LL1-3)
trong đó là
[suất nhiệt dung](/w/index.php?title=Su%E1%BA%A5t_nhi%E1%BB%87t_dung&action=edit&redlink=1) (=1,4 cho không khí) có thể áp dụng được. Kết hợp với phương trình cho áp suất, đưa ra [Tỷ lệ giảm nhiệt độ đoạn nhiệt khô](/w/index.php?title=T%E1%BB%B7_l%E1%BB%87_gi%E1%BA%A3m_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99&action=edit&redlink=1) [[4]](#cite_note-4)
Nếu không khí chứa
[hơi nước](/wiki/H%C6%A1i_n%C6%B0%E1%BB%9Bc) thì sự làm lạnh không khí có thể gây ra ngưng tụ nước và trạng thái của nó không còn giống như của khí lý tưởng nữa. Nếu không khí là [bão hòa áp suất hơi](/w/index.php?title=%C3%81p_su%E1%BA%A5t_h%C6%A1i_b%C3%A3o_h%C3%B2a&action=edit&redlink=1) thì tỷ lệ mà theo đó nhiệt độ giảm theo độ cao được gọi là [Tỷ lệ giảm nhiệt độ đoạn nhiệt bão hòa](/w/index.php?title=T%E1%BB%B7_l%E1%BB%87_gi%E1%BA%A3m_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99&action=edit&redlink=1). Tổng quát hơn, tỷ lệ thật sự mà nhiệt độ giảm theo độ cao được gọi là [Tỷ lệ giảm nhiệt độ môi trường](/w/index.php?title=T%E1%BB%B7_l%E1%BB%87_gi%E1%BA%A3m_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99&action=edit&redlink=1).
Trên thực tế, trong tầng đối lưu tỷ lệ giảm nhiệt độ môi trường trung bình là khoảng 6,5 °C cho mỗi km (1.000 m hay 3,567 °F trên mỗi 1.000 ft) gia tăng thêm về độ cao
. [1]
Tỷ lệ giảm nhiệt độ môi trường ( thực tế) thông thường không bằng tỷ lệ giảm nhiệt độ đoạn nhiệt (hay tương ứng là ). Nếu không khí phía trên là ấm hơn so với dự báo bởi tỷ lệ giảm nhiệt độ đoạn nhiệt () thì khi khối khí bốc lên và giãn nở, nó sẽ đạt tới độ cao mới với nhiệt độ thấp hơn so với môi trường quanh nó. Trong trường hợp này, khối khí là đặc hơn so với xung quanh nên nó có xu hướng bị chìm xuống tới độ cao ban đầu và không khí là ổn định để chống lại việc bị đẩy lên. Ngược lại, nếu không khí phía trên là lạnh hơn so với dự báo bởi tỷ lệ giảm nhiệt độ đoạn nhiệt () thì khi khối khí bốc lên tới độ cao mới nó sẽ có nhiệt độ cao hơn và mật độ thấp hơn so với xung quanh và nó sẽ tiếp tục được gia tốc lên phía trên
[[1]](#cite_note-DLA-1) . [2]
Nhiệt độ giảm tại các vĩ độ trung bình từ trung bình khoảng 15 °C ở mực nước biển tới khoảng -55 °C ở cao độ bắt đầu
[khoảng lặng đối lưu](/w/index.php?title=Kho%E1%BA%A3ng_l%E1%BA%B7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&action=edit&redlink=1). Tại các [vùng cực](/w/index.php?title=C%E1%BB%B1c_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD&action=edit&redlink=1), tầng đối lưu là mỏng hơn và nhiệt độ chỉ giảm tới khoảng -45 °C trong khi tại [xích đạo](/wiki/X%C3%ADch_%C4%91%E1%BA%A1o) thì nhiệt độ tại đỉnh tầng đối lưu có thể đạt tới -75 °C.
### Khoảng lặng đối lưu[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&action=edit§ion=6)]
Khoảng lặng đối lưu là khu vực ranh giới giữa tầng đối lưu và
[tầng bình lưu](/wiki/T%E1%BA%A7ng_b%C3%ACnh_l%C6%B0u).
Việc đo sự thay đổi nhiệt độ theo độ cao trong tầng đối lưu và tầng bình lưu giúp nhận ra vị trí của khoảng lặng đối lưu. Tại tầng đối lưu thì nhiệt độ giảm theo độ cao nhưng ngược lại, trong tầng bình lưu thì nhiệt độ ban đầu giữ ở mức không đổi rồi sau đó lại tăng lên theo độ cao. Khu vực của khí quyển mà tỷ lệ giảm nhiệt thay đổi dấu từ dương (tầng đối lưu) sang âm (tầng bình lưu) được xác định như là khoảng lặng đối lưu
. Vì thế, khoảng lặng đối lưu là [1] [lớp nghịch nhiệt](/w/index.php?title=L%E1%BB%9Bp_ngh%E1%BB%8Bch_nhi%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1)và ở đây chỉ có rấtít sự pha trộn giữa hai tầng của khí quyển.
## Trên Sao Hỏa[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&action=edit§ion=7)]
Trên
[Sao Hỏa](/wiki/Sao_H%E1%BB%8Fa), tầng đối lưu cao đến 40 [km](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t) với nhiệt độ giảm dần theo độ cao. Tại ranh giới giữa tầng đối lưu và bình lưu, nhiệt độ tương đối ổn định khoảng 120 [K](/wiki/Kelvin). Lượng bụi lớn trong khí quyển Sao Hỏa đã đẩy cao tầng đối lưu lên như vậy (so với [khí quyển Trái Đất](/wiki/Kh%C3%AD_quy%E1%BB%83n_Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t) chỉ khoảng 10 đến 20 km).
Ở tầng đối lưu, hai thành phần chính quyết định cấu trúc khí quyển là
[CO 2](/wiki/Cacbon_%C4%91i%C3%B4x%C3%ADt) và [bụi](/wiki/B%E1%BB%A5i)khí quyển. CO 2bức xạ nhanh nhiệt ra không trung, tại điều kiện nhiệt độ của Sao Hỏa, làm nguội nhanh khí quyển vào ban đêm. Các hạt bụi hấp thụ tốt năng lượng Mặt Trời và phân phối đều nhiệt lượng trong tầng đối lưu. Trong những đợt [bão bụi](/wiki/B%C3%A3o_b%E1%BB%A5i), ảnh hưởng của bụi càng rõ, làm thay đổi nhiệt độ ngày đêm đáng kể.
Sự thay đổi nhiệt độ ở tầng đối lưu, trên phạm vi toàn Sao Hỏa, tuân theo dao động ngày đêm đều đặn, đồng bộ với vị trí Mặt Trời, đôi khi gọi là "thủy triều nhiệt".
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&action=edit§ion=8)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&action=edit§ion=9)]
(bằng
[tiếng Việt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t))
(bằng
[tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh)) [Thành phần khí quyển](http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/earth/atmosphere.html), từ khoa Lý thuộc Đại học Tennessee. [Các phản ứng hóa học trong khí quyển](http://jan.ucc.nau.edu/~doetqp-p/courses/env440/env440_2/lectures/lec32/lec32.htm) [Troposphere - The Weather Blog](http://www.troposphere.ca/)Troposphere là blog trực tuyến được thiết kế để cung cấp các tin tức mới nhất về thời tiết, địa chất và môi trường từ mọi nơi trên thế giới. [Cấu trúc theo chiều đứng của khí quyển](http://www.met-office.gov.uk/education/secondary/teachers/atmosphere.html#main)
## Ghi chú[
[sửa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%E1%BA%A7ng_%C4%91%E1%BB%91i_l%C6%B0u&action=edit§ion=10)]
|
|

X-Cache: cp1068 miss, cp1066 miss


text:
Thể loại:Sinh 1674
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Thể loại này liệt kê những người sinh năm 1674 . Xem thêm những người qua đời năm 1674 .
Các trang trong thể loại “Sinh 1674”
7 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 7 trang.
Thể loại này liệt kê những người sinh năm 1674 . Xem thêm những người qua đời năm 1674 .
7 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 7 trang.

markdown:
# Thể loại:Sinh 1674
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|[1670](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1670)– [1671](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1671)– [1672](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1672)– [1673](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1673)– **1674** [1675](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1675)– [1676](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1676)– [1677](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1677)– [1678](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1678)– [1679](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1679)
Thể loại này liệt kê những
**người sinh năm 1674** . Xem thêm [những người qua đời năm 1674](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%E1%BA%A5t_1674). **Về đầu trang** [A](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=A) [B](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=B) [C](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=C) [D](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=D) [E](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=E) [F](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=F) [G](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=G) [H](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=H) [I](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=I) [J](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=J) [K](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=K) [L](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=L) [M](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=M) [N](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=N) [O](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=O) [P](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=P) [Q](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=Q) [R](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=R) [S](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=S) [T](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=T) [U](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=U) [V](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=V) [W](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=W) [X](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=X) [Y](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=Y) [Z](//vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Sinh_1674&from=Z)
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
## Các trang trong thể loại “Sinh 1674”
7 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 7 trang.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.04:-77.49:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Cache-Status: miss

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Content-Language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp1067 miss, cp1066 miss

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Accept-Ranges: bytes


text:
Triều Taungoo
Triều Taungoo hay Toungoo (tiếng Myanma: တောင်ငူခေတ်, phiên âm quốc tế: tàuɴŋù kʰiʔ) là một trong những triều đại vĩ đại nhất trong lịch sử Myanma. Các vua triều Taungoo đã lần thứ hai thống nhất đất nước Myanma. Taungoo là gọi theo tên kinh đô đầu tiên của triều đại này, hiện là thành phố Taungoo, vùng Bago.
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Vào thời Pagan, Taungoo chỉ là một làng nhỏ. Sau khi triều Pagan sụp đổ, nạn dân người Miến đổ dồn về Taungoo. Một tiểu quốc nhỏ của người Miến đã được thành lập vào khoảng giữa thế kỷ 14, trung tâm là Taungoo. Vương quốc này trở thành trung tâm mới của người Miến.
Đến cuối thế kỷ 15, vua đời thứ tư của Taungoo là Mingyinyo (còn viết là Minkyinyo, 1486-1531) đã lãnh đạo đất nước một cách xuất sắc, phát triển mạnh mẽ nông nghiệp, mở rộng lãnh thổ đến tận sông Sittaung ở phía nam Ava vào khoảng năm 1510. Khi người Shan xâm chiếm Ava năm 1527, một lần nữa nạn dân người Miến lại đổ về Taungoo, góp phần làm cho Taungoo thêm mạnh. Sau đó, Taungoo đã đánh bại quốc gia Mohnyin của người Shan ở Bắc Myanma.
Đến đời vua Tabinshwehti, Taungoo đã thống nhất được phần lớn lãnh thổ Myanma, và tiến quân về phía nam tới đồng bằng Ayeyarwady và chiếm kinh đô của quốc gia người Môn Hanthawaddy ở Pegu (thành phố Bago ngày nay). Tabinshwehti xưng là vua của toàn cõi Myanma và rời đô về Pegu. Việc dời đô này đã giúp cho triều Taungoo phát triển được thương mại, làm giàu đất nước.[1] Nhờ đó, quân đội Taungoo được tăng cường và tiến quân về miền biển Rakhine chinh phạt vương quốc Mrauk U của người Rakhine. Tuy thất bại ở Mrauk U, nhưng Taungoo đã kiểm soát được phần lớn Hạ Miến tới tận Prome (thành phố Pyay hiện nay). Rút quân từ phía tây sang phía đông, Tabinshwehti tấn công vương quốc Ayutthaya của người Thái, nhưng lại bị đánh bại. Chuyến hướng lên phía bắc, quân đội Taungoo lại thua ở Ava. Những thất bại quân sự liên tục đã dẫn tới những cuộc nổi loạn từ phía quân đội. Tabinshwehti đã bị ám sát vào năm 1550.
Tướng Bayinnaung, đồng thời là anh rể Tabinshwehti, trở thành vua Taungoo. Là một người mạnh mẽ và có tài, vua Bayinnaung đã chinh phạt thành công nhiều vùng đất, kể cả Manipur (1560) và Ayutthaya (1569), Mong Mao (của người Shan, ở Vân Nam ngày nay), Lan Na (bắc Thái Lan), và Lan Xang (Lào).[2] Myanma lúc này trở thành quốc gia hùng mạnh bậc nhất Đông Nam Á, với biên giới mở rộng tới tận Lào và Bangkok ngày nay. Tuy nhiên, những cuộc chiến tranh liên tục đã làm Taungoo kiệt quệ tài nguyên. Taungoo đã không tiêu diệt được các quốc gia mà nó xâm chiếm. Nên sau khi Bayinnaung qua đời, các nước phụ thuộc đều lần lượt giành lại độc lập.
Trước việc các miền đất từng bị chinh phục nổi dậy, vua Nanda Bayin (con của Bayinnaung) phải rút khỏi miền nam Myanma, rời đô về Ava năm 1599. Triều Taugoo từ đây còn được gọi là Triều Hậu Taungoo (hoặc Triều Nyaungyan). Và thời kỳ hùng mạnh trước đó được gọi là Triều Tiền Taungoo để phân biệt.
Cháu nội Bayinnaung là vua Anaukpetlun (1605-1628), một lần nữa thống nhất được Myanma vào năm 1613 và đánh bại nỗ lực xâm lược của Bồ Đào Nha, nhưng đế chế của ông dần dần tan rã. Vua tiếp theo là Thalun (1629-1648) đã xây dựng lại đất nước bị chiến tranh tàn phá. Dựa trên các cuộc điều tra năm 1635 của Thalun, dân số của vương quốc được ước tính là khoảng 2 triệu người.[3]
Triều Taungoo tồn tại thêm một thế kỷ rưỡi nữa, cho đến khi vua Mahadammayaza Dipadi qua đời năm 1752. Được sự hậu thuẫn của người Pháp ở Ấn Độ, người Môn nổi dậy chống lại Taungoo, tiếp tục làm suy yếu nhà nước này. Alaungpaya của triều Konbaung là người đã khiến triều Taungoo chính thức diệt vong vào năm 1752.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Victor B. Lieberman, "Burmese Administrative Cycles: Anarchy and Conquest, c. 1580-1760", Princeton University Press, 1984, p. 111.)
- ^ Victor B Lieberman (2003). Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800-1830, volume 1, Integration on the Mainland. Cambridge University Press. tr. 150–154.
- ^ Dr. Than Tun (tháng 12 năm 1968). “Administration Under King Thalun”. Journal of Burma Research Society. 51, Part 2: 173–188.

markdown:
# Triều Taungoo
[Taungoo (định hướng)](/wiki/Taungoo_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)).
|
|
|
|![]()
[Myanmar thời tiền sử](/w/index.php?title=Myanmar_th%E1%BB%9Di_ti%E1%BB%81n_s%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) [Các thị quốc Pyu](/wiki/C%C3%A1c_th%E1%BB%8B_qu%E1%BB%91c_Pyu)(100 TCN-840) [Các quốc gia Arakan](/wiki/C%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_Arakan)(788-1784) [Các quốc gia Môn](/wiki/C%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_M%C3%B4n_%E1%BB%9F_Myanma)(thế kỷ 9-1757) [Các quốc gia Shan](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Shan#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD)(1298-1364) [Triều Pagan](/wiki/Tri%E1%BB%81u_Pagan)(849–1287) [Triều Ava](/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ava)(1364–1555) **Triều Taungoo**(1486–1752) [Triều Konbaung](/wiki/Tri%E1%BB%81u_Konbaung)(1752–1885) [Thuộc Anh](/w/index.php?title=Mi%E1%BA%BFn_%C4%90i%E1%BB%87n_thu%E1%BB%99c_Anh&action=edit&redlink=1)(1824–1942, 1945–1948) [Nhật Bản chiếm đóng](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n_chi%E1%BA%BFm_%C4%91%C3%B3ng_Mi%E1%BA%BFn_%C4%90i%E1%BB%87n)(1942–1945) [Quốc gia Miến Điện](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_gia_Mi%E1%BA%BFn_%C4%90i%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1)(1943–1945) [Liên bang Miến Điện](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_bang_Mi%E1%BA%BFn_%C4%90i%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1)(1948–1962) [Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Miến Điện](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Mi%E1%BA%BFn_%C4%90i%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1)(1962–1988) [Liên bang Myanmar](/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_H%C3%B2a_b%C3%ACnh_v%C3%A0_Ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_Li%C3%AAn_bang)(1988–2010) [Cộng hòa Liên bang Myanmar](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Li%C3%AAn_bang_Myanmar)(2010-nay) **Triều Taungoo** hay **Toungoo** ( [tiếng Myanma](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Mi%E1%BA%BFn_%C4%90i%E1%BB%87n): တောင်ငူခေတ်, [phiên âm quốc tế](/wiki/B%E1%BA%A3ng_m%E1%BA%ABu_t%E1%BB%B1_phi%C3%AAn_%C3%A2m_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF): tàuɴŋù kʰiʔ) là một trong những [triều đại](/wiki/Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i) vĩ đại nhất trong [lịch sử Myanma](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Myanma). Các [vua](/wiki/Vua) triều Taungoo đã lần thứ hai thống nhất đất nước [Myanma](/wiki/Myanma). Taungoo là gọi theo tên [kinh đô](/wiki/Kinh_%C4%91%C3%B4) đầu tiên của triều đại này, hiện là thành phố [Taungoo](/wiki/Taungoo), [vùng Bago](/wiki/V%C3%B9ng_Bago).
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_Taungoo&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_Taungoo&action=edit§ion=1)]
Vào
[thời Pagan](/wiki/Tri%E1%BB%81u_Pagan), Taungoo chỉ là một làng nhỏ. Sau khi triều Pagan sụp đổ, nạn dân [người Miến](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Mi%E1%BA%BFn) đổ dồn về Taungoo. Một tiểu quốc nhỏ của người Miến đã được thành lập vào khoảng giữa thế kỷ 14, trung tâm là Taungoo. Vương quốc này trở thành trung tâm mới của người Miến.
Đến cuối thế kỷ 15, vua đời thứ tư của Taungoo là
[Mingyinyo](/w/index.php?title=Mingyinyo&action=edit&redlink=1) (còn viết là Minkyinyo, 1486-1531) đã lãnh đạo đất nước một cách xuất sắc, phát triển mạnh mẽ [nông nghiệp](/wiki/N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p), mở rộng lãnh thổ đến tận [sông Sittaung](/wiki/S%C3%B4ng_Sittaung) ở phía nam [Ava](/wiki/Ava) vào khoảng năm 1510. Khi [người Shan](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Shan) xâm chiếm Ava năm 1527, một lần nữa nạn dân người Miến lại đổ về Taungoo, góp phần làm cho Taungoo thêm mạnh. Sau đó, Taungoo đã đánh bại quốc gia Mohnyin của người Shan ở Bắc Myanma.
Đến đời vua
[Tabinshwehti](/w/index.php?title=Tabinshwehti&action=edit&redlink=1), Taungoo đã thống nhất được phần lớn lãnh thổ Myanma, và tiến quân về phía nam tới [đồng bằng Ayeyarwady](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng_Ayeyarwady&action=edit&redlink=1) và chiếm kinh đô của quốc gia người Môn [Hanthawaddy](/wiki/C%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_M%C3%B4n_%E1%BB%9F_Myanma#Hanthawaddy) ở [Pegu](/wiki/Pegu) (thành phố Bago ngày nay). Tabinshwehti xưng là vua của toàn cõi Myanma và rời đô về Pegu. Việc dời đô này đã giúp cho triều Taungoo phát triển được [thương mại](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i), làm giàu đất nước. Nhờ đó, quân đội Taungoo được tăng cường và tiến quân về miền biển [1] [Rakhine](/w/index.php?title=V%C3%B9ng_Rakhine&action=edit&redlink=1)chinh phạt [vương quốc Mrauk U](/wiki/C%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_Arakan#Mrauk_U)của [người Rakhine](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Rakhine). Tuy thất bại ở Mrauk U, nhưng Taungoo đã kiểm soát được phần lớn [Hạ Miến](/wiki/H%E1%BA%A1_Mi%E1%BA%BFn)tới tận Prome (thành phố [Pyay](/w/index.php?title=Pyay&action=edit&redlink=1)hiện nay). Rút quân từ [phía tây](/wiki/H%C6%B0%E1%BB%9Bng_T%C3%A2y)sang [phía đông](/wiki/H%C6%B0%E1%BB%9Bng_%C4%90%C3%B4ng), Tabinshwehti tấn công [vương quốc Ayutthaya](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ayutthaya)của [người Thái](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Th%C3%A1i), nhưng lại bị đánh bại. Chuyến hướng lên phía bắc, quân đội Taungoo lại thua ở Ava. Những thất bại quân sự liên tục đã dẫn tới những cuộc nổi loạn từ phía quân đội. Tabinshwehti đã bị ám sát vào năm 1550.
Tướng
[Bayinnaung](/wiki/Bayinnaung), đồng thời là anh rể Tabinshwehti, trở thành vua Taungoo. Là một người mạnh mẽ và có tài, vua Bayinnaung đã chinh phạt thành công nhiều vùng đất, kể cả [Manipur](/wiki/Manipur) (1560) và Ayutthaya (1569), [Mong Mao](/wiki/Mong_Mao) (của người Shan, ở [Vân Nam](/wiki/V%C3%A2n_Nam) ngày nay), [Lan Na](/wiki/Lan_Na) (bắc [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan)), và [Lan Xang](/wiki/Lan_Xang) ( [Lào](/wiki/L%C3%A0o)). Myanma lúc này trở thành quốc gia hùng mạnh bậc nhất [2] [Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81), với biên giới mở rộng tới tận Lào và [Bangkok](/wiki/Bangkok)ngày nay. Tuy nhiên, những cuộc chiến tranh liên tục đã làm Taungoo kiệt quệ tài nguyên. Taungoo đã không tiêu diệt được các quốc gia mà nó xâm chiếm. Nên sau khi Bayinnaung qua đời, các nước phụ thuộc đều lần lượt giành lại độc lập.
Trước việc các miền đất từng bị chinh phục nổi dậy, vua
[Nanda Bayin](/w/index.php?title=Nanda_Bayin&action=edit&redlink=1) (con của Bayinnaung) phải rút khỏi miền nam Myanma, rời đô về Ava năm 1599. Triều Taugoo từ đây còn được gọi là **Triều Hậu Taungoo** (hoặc **Triều Nyaungyan**). Và thời kỳ hùng mạnh trước đó được gọi là **Triều Tiền Taungoo** để phân biệt.
Cháu nội Bayinnaung là vua
[Anaukpetlun](/w/index.php?title=Anaukpetlun&action=edit&redlink=1) (1605-1628), một lần nữa thống nhất được Myanma vào năm 1613 và đánh bại nỗ lực xâm lược của [Bồ Đào Nha](/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha), nhưng đế chế của ông dần dần tan rã. Vua tiếp theo là [Thalun](/w/index.php?title=Thalun&action=edit&redlink=1) (1629-1648) đã xây dựng lại đất nước bị chiến tranh tàn phá. Dựa trên các cuộc điều tra năm 1635 của Thalun, dân số của vương quốc được ước tính là khoảng 2 triệu người. [[3]](#cite_note-tt-3)
Triều Taungoo tồn tại thêm một
[thế kỷ](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7) rưỡi nữa, cho đến khi vua [Mahadammayaza Dipadi](/w/index.php?title=Mahadammayaza_Dipadi&action=edit&redlink=1) qua đời năm 1752. Được sự hậu thuẫn của [người Pháp](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ph%C3%A1p) ở [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), người Môn nổi dậy chống lại Taungoo, tiếp tục làm suy yếu nhà nước này. [Alaungpaya](/wiki/Alaungpaya) của [triều Konbaung](/wiki/Tri%E1%BB%81u_Konbaung) là người đã khiến triều Taungoo chính thức diệt vong vào năm 1752.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_Taungoo&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_Taungoo&action=edit§ion=2)] **Victor B. Lieberman, "Burmese Administrative Cycles: Anarchy and Conquest, c. 1580-1760", Princeton University Press, 1984, p. 111.)** [^](#cite_ref-1) **Victor B Lieberman (2003).** [^](#cite_ref-vbl-150_2-0) *Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800-1830, volume 1, Integration on the Mainland*. Cambridge University Press. tr. 150–154. **Dr.** [^](#cite_ref-tt_3-0) [Than Tun](/w/index.php?title=Than_Tun&action=edit&redlink=1)(tháng 12 năm 1968). “Administration Under King [Thalun](/w/index.php?title=Thalun&action=edit&redlink=1)”. *Journal of Burma Research Society*. 51, Part 2: 173–188.

X-Cache-Status: hit

X-Cache: cp1052 hit/1, cp1066 miss


text:
mobilité
Từ điển mở Wiktionary
Tiếng Pháp[sửa]
Cách phát âm[sửa]
Danh từ[sửa]
mobilité gc /mɔ.bi.li.te/
- Tính chuyển động, tính di động, tính lưu động, tính động.
- Mobilité d’un organe — tính chuyển động được của một cơ quan
- Tính linh hoạt, tính hay thay đổi.
- Mobilité de l’humeur — tính khí thay đổi
Trái nghĩa[sửa]
Tham khảo[sửa]
- Hồ Ngọc Đức, Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí (chi tiết)

markdown:
# mobilité
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Pháp[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-fra-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
### Danh từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-noun-&action=edit§ion=T-1)]
|
|Số ít |
|Số nhiều
|
|mobilité |
|mobilité **mobilité** gc [/mɔ.bi.li.te/](/wiki/Wiktionary:IPA) [Tính](/wiki/t%C3%ADnh) [chuyển động](/wiki/chuy%E1%BB%83n_%C4%91%E1%BB%99ng), [tính](/wiki/t%C3%ADnh) [di động](/wiki/di_%C4%91%E1%BB%99ng), [tính](/wiki/t%C3%ADnh) [lưu động](/wiki/l%C6%B0u_%C4%91%E1%BB%99ng), [tính](/wiki/t%C3%ADnh) [động](/wiki/%C4%91%E1%BB%99ng). *— tính chuyển động được của một cơ quan* **Mobilité**d’un organe
-
[Tính](/wiki/t%C3%ADnh) [linh hoạt](/wiki/linh_ho%E1%BA%A1t), [tính](/wiki/t%C3%ADnh) [hay](/wiki/hay) [thay đổi](/wiki/thay_%C4%91%E1%BB%95i). *— tính khí thay đổi* **Mobilité**de l’humeur
-
#### Trái nghĩa[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ant-&action=edit§ion=T-1)]
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.04:-77.49:v4; Path=/; secure; Domain=.wiktionary.org

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wiktionary.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache: cp1067 miss, cp1054 miss