text:
Trương Khiên
Trương Khiên (Trung văn giản thể: 张骞; Trung văn phồn thể: 張騫; bính âm: Zhang Qian; Wade–Giles: Chang Ch'ien, ?164 TCN – 114 TCN), tự Tử Văn, người Thành Cố, Hán Trung [1], nhà lữ hành, nhà ngoại giao, nhà thám hiểm kiệt xuất đời Tây Hán trong lịch sử Trung Quốc, có đóng góp to lớn trong việc mở ra con đường Tơ Lụa, kết nối giao thông nhà Hán với các nước Tây Vực.
Mục lục
Đi sứ Tây Vực lần 1[sửa | sửa mã nguồn]
Năm Kiến Nguyên đầu tiên (140 TCN) thời Hán Vũ đế, Trương Khiên làm Lang. Khi ấy có tù binh Hung Nô khai rằng Vương của nước Đại Nguyệt Chi bị Hung Nô chém đầu, dùng làm đồ đựng rượu. Triều đình tin lời ấy, muốn sai sứ đến Đại Nguyệt Chi đề nghị liên kết chống Hung Nô. Trương Khiên đáp ứng lời kêu gọi, nhận làm sứ giả đi Tây Vực. Năm Kiến Nguyên thứ 2 (139 TCN), ông cùng hơn trăm tình nguyện viên được kẻ nô bộc thuộc thị tộc Đường Ấp, dân tộc Hung Nô là Cam Phụ (còn gọi là Đường Ấp Phụ) dẫn đường, xuất phát từ Lũng Tây [2]. Giữa đường, Trương Khiên bị Hung Nô bắt được, giải đến nơi ở của Thiền vu [3], giam lỏng hơn 10 năm, đã lấy vợ sinh con nhưng vẫn không quên thân phận và nhiệm vụ của mình.
Trương Khiên nhân lúc người Hung Nô không đề phòng mà trốn đi, theo đường của nước Xa Sư [4], tiến vào nước Yên Kỳ [5], lại từ Yên Kỳ vượt sông Tháp Lý Mộc, đi qua các nước Quy Từ [6], Sơ Lặc [7], vượt qua Thông Lĩnh [8], đến được Đại Uyển [9], được người Đại Uyển đưa đến Khang Cư [10], cuối cùng đến được Đại Nguyệt Chi.
Nhưng lúc này Đại Nguyệt Chi sau khi dời đến lưu vực Amu Darya, chinh phục được nước láng giềng Đại Hạ [11], quyết định an cư lạc nghiệp, không muốn báo thù Hung Nô, lại cho rằng nhà Hán ở nơi xa xôi, không giúp ích gì. Trương Khiên ở lại hơn 1 năm, vào năm Nguyên Sóc đầu tiên (128 TCN) đành xin trở về.
Nhằm tránh gặp phải người Hung Nô, Trương Khiên đổi sang đường phía nam, vượt qua Thông Lĩnh, men theo phía bắc chân núi Côn Lôn mà đi, qua các nơi Toa Xa [12], Vu Điền [13], Thiện Thiện [14], tiến vào khu vực của người Khương. Nhưng lúc này người Khương đang quy phụ người Hung Nô, nên ông lại bị người Hung Nô bắt được, giam giữ hơn 1 năm. Năm Nguyên Sóc thứ 3 (126 TCN), Hung Nô có nội loạn, Trương Khiên thừa cơ đưa vợ con và trợ thủ Cam Phụ trốn về nhà Hán. Dựa vào báo cáo hết sức chi tiết của ông, Hán Vũ đế nắm được tình hình Tây Vực, rất hài lòng, phong Trương Khiên làm Thái trung đại phu, Cam Phụ làm Phụng sứ quân.
Khai phá tây nam[sửa | sửa mã nguồn]
Trong thời gian ở Đại Nguyệt Chi, Trương Khiên từng vượt qua bờ nam sông Quy, đến thành Lam Thị [15], trông thấy sản vật của đất Thục (Tứ Xuyên), tìm hiểu thì được biết là do thương nhân của nước Quyên Độc [16] ở phía nam Đại Hạ mang đến. Từ đây, ông cho rằng nước Quyên Độc không hề cách xa nhà Hán, đến được Quyên Độc thì có thể đến được Đại Uyển, Khang Cư, Nguyệt Chi và An Tức [17].
Sau khi trở về, Trương Khiên kiến nghị sai sứ từ đất Thục đi qua Dạ Lang [18] về phía tây nam, tìm đường đến Quyên Độc. Hán Vũ đế muốn mở rộng tầm ảnh hưởng chính trị của mình, nhằm cô lập Hung Nô, nên lập tức đồng ý, phái ông đến quận Kiền Vi [19], chủ trì việc này.
Năm Nguyên Thú đầu tiên (122 TCN), Trương Khiên phái 4 đội lữ hành từ các địa điểm nay là Thành Đô và Nghi Tân xuất phát, đích đến là Quyên Độc. Cả 4 đội đi được 1000 – 2000 dặm đều vì gặp trở ngại mà quay về. Tuy ý tưởng này không thành công, nhưng Trương Khiên đã tiến một bước dài trong việc tìm hiểu vùng đất tây nam, đồng thời phô trương sự lớn mạnh của nhà Hán với các nước Điền, Dạ Lang, hơn hẳn những người đi trước là Đường Mông, Tư Mã Tương Như,... tạo điều kiện thuận lợi cho nhà Hán thiết lập châu, quận những năm sau đó.
Chinh thảo Hung Nô[sửa | sửa mã nguồn]
Tháng 2 và tháng 4 năm Nguyên Sóc thứ 6 (123 TCN), Đại tướng quân Vệ Thanh 2 lần tiến đánh Hung Nô, Trương Khiên làm Hiệu úy, tòng quân chinh chiến ở Mạc Bắc. Ông phát huy những hiểu biết về đặc điểm của quân đội Hung Nô và địa hình sa mạc, góp phần to lớn vào thắng lợi, nhờ công được phong Bác Vọng hầu [20].
Năm Nguyên Thú thứ 2 (121 TCN), Trương Khiên theo Lý Quảng ra Hữu Bắc Bình [21] tiến đánh Hung Nô. Lý Quảng soái 4000 kỵ binh đi trước, ông soái 1 vạn kỵ binh theo sau. Quảng liều lĩnh tiến quân, rơi vào vòng vây của Hung Nô, khi ông đến thì quân Hung Nô bèn giải vây mà đi. Trận này tuy Quảng tác chiến dũng mãnh, nhưng bộ đội của ông ta tổn thương gần sạch, luận tội, Trương Khiên đáng phải chết, nhưng dùng hầu tước để chuộc, cuối cùng bị biếm làm thứ dân.
Đi sứ Tây vực lần 2[sửa | sửa mã nguồn]
Năm Nguyên Thú thứ 4 (119 TCN), Trương Khiên được mệnh làm Trung lang tướng, đi sứ Ô Tôn [22], hòng thuyết phục nước này quay về phía đông ở khu vực Hà Tây, cùng nhà Hán hợp kích Hung Nô. Ông đưa theo 300 tùy tùng, hàng vạn bò, cừu, hơn vạn các thứ vật phẩm quý giá bằng tơ lụa, ngọc, đồng,…
Lần này không bị Hung Nô ngăn trở, đoàn sứ giả đến Ô Tôn một cách thuận lợi. Tuy được Ô Tôn vương Côn Mạc chào đón và tiếp nhận lễ vật, nhưng người Ô Tôn lấy cớ Hán xa Hung gần, lại không rõ nhà Hán mạnh yếu thế nào, nên từ chối quay về phía đông, khiến cho mục đích đi sứ không thành. Sau đó, Trương Khiên phái các phó sứ cầm cờ tiết đi đến các nước láng giềng của Ô Tôn là Đại Uyển, Khang Cư, Đại Nguyệt Chi, Đại Hạ, An Tức, Quyên Độc, Vu Điền tiến hành hoạt động ngoại giao.
Năm Nguyên Đỉnh thứ 2 (115 TCN), Trương Khiên quay về, mang theo vài mươi sứ giả Ô Tôn đi theo tìm đường đến nhà Hán và vài mươi thớt ngựa tốt của Ô Tôn. Ông được phong làm "đại hành", vị liệt vào "cửu khanh". Năm sau (114 TCN), Trương Khiên qua đời, Hán Vũ đế vì muốn kỷ niệm ông, những sứ giả đi sứ Tây Vực về sau đều được gọi là "Bác Vọng hầu".
Đánh giá[sửa | sửa mã nguồn]
Trương Khiên 2 lần đi sứ Tây Vực, vượt muôn trùng hiểm nguy, ở lần đầu tiên, hơn trăm người đi chỉ còn 2 người trở về. Dựa vào con đường mà ông tìm ra, chính là "con đương Tơ Lụa" nổi tiếng, các thương nhân Đông – Tây đi lại buôn bán, nên người Trung Quốc mới biết đến ngựa Hãn Huyết, bồ đào, mục túc, thạch lựu, hồ đào, hồ ma,... Công lao của ông được Sử ký ca ngợi là tạc không (nghĩa là mở mang đường lối cho thông suốt).
Việc làm của Trương Khiên đã mở ra một kỷ nguyên mới trong lịch sử giao lưu với các dân tộc khác của người Trung Quốc, xé toang truyền thống xã hội "phong bế tự bảo". Ông gặp nguy khó không đánh mất khí tiết, không rời bỏ nhiệm vụ, được Lương Khải Siêu ca ngợi "kiên nhẫn lỗi lạc kì nam tử, thế giới sử khai mạc đệ nhất nhân".
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Nay là Thành Cố, Thiểm Tây
- ^ Nay là Lâm Thao, Cam Túc
- ^ Nay là phụ cận Hohhot
- ^ Nay là vùng thung lũng Turfan, Tân Cương
- ^ Nay là 1 dải Yên Kỳ, Tân Cương
- ^ Nay là phía đông Khố Xa, Tân Cương
- ^ Nay là Khách Thập, Tân Cương
- ^ Xưa gọi là Thông Lĩnh, nay gọi là cao nguyên Dãy núi Pamir
- ^ Nay là thung lũng Fergana
- ^ Nay là khoảng giữa Hồ Balkhash và Biển Aral, thuộc về nội địa của hai nước Uzbekistan và Tajikistan
- ^ Nay là miền bắc Afghanistan
- ^ Nay là Yarkand, Tân Cương
- ^ Nay là Hòa Điền, Tân Cương
- ^ Nay là Nhược Khương, Tân Cương
- ^ Nay là Wazirabad, Afghanistan
- ^ Còn gọi là Thiên Trúc, tức Ấn Độ
- ^ Chính là Ba Tư, nay là Iran
- ^ Nay là phía đông huyện Đồng Tử, thành phố Tuân Nghĩa, Quý Châu
- ^ Nay là Nghi Tân, Tứ Xuyên
- ^ Nhan Sư Cổ chú giải "Hán thư"rằng: ‘bác vọng’ là hiểu biết rộng rãi, thể hiện sự công nhận của Hán Vũ đế đối với kiến thức của Trương Khiên
- ^ Nay là đông bắc Hà Bắc
- ^ Nay là phía nam hồ Ba Nhĩ Khách Thập và lưu vực sông Y Lê
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Hulsewé, A. F. P. and Loewe, M. A. N., (1979). China in Central Asia: The Early Stage 125 BC – AD 23: an annotated translation of chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty. Leiden: E. J. Brill.
- Watson (1993): Records of the Grand Historian' by Sima Qian, Han Dynasty II, (Revised Edition). Translated by Burton Watson, Columbia University Press, ISBN 0-231-08167-7.
- Yap, Joseph P. "Wars With the Xiongnu, A Translation from Zizhi tongjian". Chapters 4-5. AuthorHouse, 2009, ISBN 978-1-4490-0604-4

markdown:
# Trương Khiên
**Trương Khiên** ( [Trung văn giản thể](/wiki/Trung_v%C4%83n_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83): 张骞; [Trung văn phồn thể](/wiki/Trung_v%C4%83n_ph%E1%BB%93n_th%E1%BB%83): 張騫; [bính âm](/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m): *Zhang Qian*; [Wade–Giles](/wiki/Wade%E2%80%93Giles): Chang Ch'ien, ?164 TCN – 114 TCN), tự Tử Văn, người Thành Cố, Hán Trung , nhà lữ hành, nhà ngoại giao, nhà thám hiểm kiệt xuất đời [1] [Tây Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n)trong [lịch sử Trung Quốc](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Trung_Qu%E1%BB%91c), có đóng góp to lớn trong việc mở ra [con đường Tơ Lụa](/wiki/Con_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_t%C6%A1_l%E1%BB%A5a), kết nối giao thông [nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n)với các nước [Tây Vực](/wiki/T%C3%A2y_V%E1%BB%B1c).
## Mục lục
## Đi sứ Tây Vực lần 1[
[sửa](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Khi%C3%AAn&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Khi%C3%AAn&action=edit§ion=1)]
Năm Kiến Nguyên đầu tiên (140 TCN) thời
[Hán Vũ đế](/wiki/H%C3%A1n_V%C5%A9_%C4%90%E1%BA%BF), Trương Khiên làm Lang. Khi ấy có tù binh Hung Nô khai rằng Vương của nước [Đại Nguyệt Chi](/wiki/Nguy%E1%BB%87t_Chi) bị [Hung Nô](/wiki/Hung_N%C3%B4) chém đầu, dùng làm đồ đựng rượu. Triều đình tin lời ấy, muốn sai sứ đến Đại Nguyệt Chi đề nghị liên kết chống Hung Nô. Trương Khiên đáp ứng lời kêu gọi, nhận làm sứ giả đi Tây Vực. Năm Kiến Nguyên thứ 2 (139 TCN), ông cùng hơn trăm tình nguyện viên được kẻ nô bộc thuộc thị tộc Đường Ấp, dân tộc Hung Nô là Cam Phụ (còn gọi là Đường Ấp Phụ) dẫn đường, xuất phát từ Lũng Tây . Giữa đường, Trương Khiên bị Hung Nô bắt được, giải đến nơi ở của [2] [Thiền vu](/wiki/Thi%E1%BB%81n_vu) , giam lỏng hơn 10 năm, đã lấy vợ sinh con nhưng vẫn không quên thân phận và nhiệm vụ của mình. [[3]](#cite_note-3)
Trương Khiên nhân lúc người Hung Nô không đề phòng mà trốn đi, theo đường của nước
[Xa Sư](/w/index.php?title=Xa_S%C6%B0&action=edit&redlink=1) , tiến vào nước [4] [Yên Kỳ](/wiki/Y%C3%AAn_K%E1%BB%B3_(n%C6%B0%E1%BB%9Bc)) , lại từ Yên Kỳ vượt [[5]](#cite_note-5) [sông Tháp Lý Mộc](/wiki/S%C3%B4ng_Tarim), đi qua các nước [Quy Từ](/wiki/Quy_T%E1%BB%AB) , [[6]](#cite_note-6) [Sơ Lặc](/wiki/S%C6%A1_L%E1%BA%B7c) , vượt qua [[7]](#cite_note-7) [Thông Lĩnh](/w/index.php?title=Th%C3%B4ng_L%C4%A9nh&action=edit&redlink=1) , đến được [[8]](#cite_note-8) [Đại Uyển](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Uy%C3%AAn) , được người Đại Uyển đưa đến [[9]](#cite_note-9) [Khang Cư](/w/index.php?title=Khang_C%C6%B0&action=edit&redlink=1) , cuối cùng đến được [[10]](#cite_note-10) [Đại Nguyệt Chi](/wiki/Nguy%E1%BB%87t_Chi).
Nhưng lúc này Đại Nguyệt Chi sau khi dời đến lưu vực
[Amu Darya](/wiki/Amu_Darya), chinh phục được nước láng giềng Đại Hạ , quyết định an cư lạc nghiệp, không muốn báo thù Hung Nô, lại cho rằng nhà Hán ở nơi xa xôi, không giúp ích gì. Trương Khiên ở lại hơn 1 năm, vào năm Nguyên Sóc đầu tiên (128 TCN) đành xin trở về. [11]
Nhằm tránh gặp phải người Hung Nô, Trương Khiên đổi sang đường phía nam, vượt qua Thông Lĩnh, men theo phía bắc chân núi
[Côn Lôn](/wiki/C%C3%B4n_L%C3%B4n) mà đi, qua các nơi Toa Xa , Vu Điền [12] , Thiện Thiện [[13]](#cite_note-13) , tiến vào khu vực của người Khương. Nhưng lúc này người Khương đang quy phụ người Hung Nô, nên ông lại bị người Hung Nô bắt được, giam giữ hơn 1 năm. Năm Nguyên Sóc thứ 3 (126 TCN), Hung Nô có nội loạn, Trương Khiên thừa cơ đưa vợ con và trợ thủ Cam Phụ trốn về nhà Hán. Dựa vào báo cáo hết sức chi tiết của ông, Hán Vũ đế nắm được tình hình Tây Vực, rất hài lòng, phong Trương Khiên làm Thái trung đại phu, Cam Phụ làm Phụng sứ quân. [[14]](#cite_note-14)
## Khai phá tây nam[
[sửa](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Khi%C3%AAn&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Khi%C3%AAn&action=edit§ion=2)]
Trong thời gian ở Đại Nguyệt Chi, Trương Khiên từng vượt qua bờ nam sông Quy, đến thành Lam Thị
, trông thấy sản vật của đất Thục ( [15] [Tứ Xuyên](/wiki/T%E1%BB%A9_Xuy%C3%AAn)), tìm hiểu thì được biết là do thương nhân của nước [Quyên Độc](/w/index.php?title=Quy%C3%AAn_%C4%90%E1%BB%99c&action=edit&redlink=1) ở phía nam Đại Hạ mang đến. Từ đây, ông cho rằng nước Quyên Độc không hề cách xa nhà Hán, đến được Quyên Độc thì có thể đến được Đại Uyển, Khang Cư, Nguyệt Chi và An Tức [[16]](#cite_note-16) . [[17]](#cite_note-17)
Sau khi trở về, Trương Khiên kiến nghị sai sứ từ đất Thục đi qua
[Dạ Lang](/w/index.php?title=D%E1%BA%A1_Lang&action=edit&redlink=1) về phía tây nam, tìm đường đến Quyên Độc. Hán Vũ đế muốn mở rộng tầm ảnh hưởng chính trị của mình, nhằm cô lập Hung Nô, nên lập tức đồng ý, phái ông đến quận Kiền Vi [18] , chủ trì việc này. [[19]](#cite_note-19)
Năm Nguyên Thú đầu tiên (122 TCN), Trương Khiên phái 4 đội lữ hành từ các địa điểm nay là
[Thành Đô](/wiki/Th%C3%A0nh_%C4%90%C3%B4) và [Nghi Tân](/wiki/Nghi_T%C3%A2n) xuất phát, đích đến là Quyên Độc. Cả 4 đội đi được 1000 – 2000 dặm đều vì gặp trở ngại mà quay về. Tuy ý tưởng này không thành công, nhưng Trương Khiên đã tiến một bước dài trong việc tìm hiểu vùng đất tây nam, đồng thời phô trương sự lớn mạnh của nhà Hán với các nước [Điền](/wiki/%C4%90i%E1%BB%81n), Dạ Lang, hơn hẳn những người đi trước là [Đường Mông](/w/index.php?title=%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_M%C3%B4ng&action=edit&redlink=1), [Tư Mã Tương Như](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_T%C6%B0%C6%A1ng_Nh%C6%B0),... tạo điều kiện thuận lợi cho nhà Hán thiết lập châu, quận những năm sau đó.
## Chinh thảo Hung Nô[
[sửa](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Khi%C3%AAn&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Khi%C3%AAn&action=edit§ion=3)]
Tháng 2 và tháng 4 năm Nguyên Sóc thứ 6 (123 TCN), Đại tướng quân
[Vệ Thanh](/wiki/V%E1%BB%87_Thanh) 2 lần tiến đánh Hung Nô, Trương Khiên làm Hiệu úy, tòng quân chinh chiến ở Mạc Bắc. Ông phát huy những hiểu biết về đặc điểm của quân đội Hung Nô và địa hình sa mạc, góp phần to lớn vào thắng lợi, nhờ công được phong Bác Vọng hầu . [20]
Năm Nguyên Thú thứ 2 (121 TCN), Trương Khiên theo
[Lý Quảng](/wiki/L%C3%BD_Qu%E1%BA%A3ng) ra Hữu Bắc Bình tiến đánh Hung Nô. Lý Quảng soái 4000 kỵ binh đi trước, ông soái 1 vạn kỵ binh theo sau. Quảng liều lĩnh tiến quân, rơi vào vòng vây của Hung Nô, khi ông đến thì quân Hung Nô bèn giải vây mà đi. Trận này tuy Quảng tác chiến dũng mãnh, nhưng bộ đội của ông ta tổn thương gần sạch, luận tội, Trương Khiên đáng phải chết, nhưng dùng hầu tước để chuộc, cuối cùng bị biếm làm thứ dân. [21]
## Đi sứ Tây vực lần 2[
[sửa](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Khi%C3%AAn&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Khi%C3%AAn&action=edit§ion=4)]
Năm Nguyên Thú thứ 4 (119 TCN), Trương Khiên được mệnh làm Trung lang tướng, đi sứ Ô Tôn
, hòng thuyết phục nước này quay về phía đông ở khu vực Hà Tây, cùng nhà Hán hợp kích Hung Nô. Ông đưa theo 300 tùy tùng, hàng vạn bò, cừu, hơn vạn các thứ vật phẩm quý giá bằng tơ lụa, ngọc, đồng,… [22]
Lần này không bị Hung Nô ngăn trở, đoàn sứ giả đến Ô Tôn một cách thuận lợi. Tuy được Ô Tôn vương Côn Mạc chào đón và tiếp nhận lễ vật, nhưng người Ô Tôn lấy cớ Hán xa Hung gần, lại không rõ nhà Hán mạnh yếu thế nào, nên từ chối quay về phía đông, khiến cho mục đích đi sứ không thành. Sau đó, Trương Khiên phái các phó sứ cầm cờ tiết đi đến các nước láng giềng của Ô Tôn là Đại Uyển, Khang Cư, Đại Nguyệt Chi, Đại Hạ, An Tức, Quyên Độc, Vu Điền tiến hành hoạt động ngoại giao.
Năm Nguyên Đỉnh thứ 2 (115 TCN), Trương Khiên quay về, mang theo vài mươi sứ giả Ô Tôn đi theo tìm đường đến nhà Hán và vài mươi thớt ngựa tốt của Ô Tôn. Ông được phong làm "đại hành", vị liệt vào "cửu khanh". Năm sau (114 TCN), Trương Khiên qua đời, Hán Vũ đế vì muốn kỷ niệm ông, những sứ giả đi sứ Tây Vực về sau đều được gọi là "Bác Vọng hầu".
## Đánh giá[
[sửa](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Khi%C3%AAn&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Khi%C3%AAn&action=edit§ion=5)]
Trương Khiên 2 lần đi sứ Tây Vực, vượt muôn trùng hiểm nguy, ở lần đầu tiên, hơn trăm người đi chỉ còn 2 người trở về. Dựa vào con đường mà ông tìm ra, chính là "con đương Tơ Lụa" nổi tiếng, các thương nhân Đông – Tây đi lại buôn bán, nên người Trung Quốc mới biết đến
[ngựa Hãn Huyết](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%B1a_H%C3%A3n_Huy%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1), [bồ đào](/wiki/Nho), [mục túc](/wiki/Chi_Linh_l%C4%83ng), [thạch lựu](/wiki/L%E1%BB%B1u), [hồ đào](/wiki/H%E1%BB%93_%C4%91%C3%A0o), [hồ ma](/wiki/V%E1%BB%ABng),... Công lao của ông được [Sử ký](/wiki/S%E1%BB%AD_K%C3%BD_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)) ca ngợi là **tạc không** (nghĩa là mở mang đường lối cho thông suốt).
Việc làm của Trương Khiên đã mở ra một kỷ nguyên mới trong lịch sử giao lưu với các dân tộc khác của người Trung Quốc, xé toang truyền thống xã hội "phong bế tự bảo". Ông gặp nguy khó không đánh mất khí tiết, không rời bỏ nhiệm vụ, được
[Lương Khải Siêu](/wiki/L%C6%B0%C6%A1ng_Kh%E1%BA%A3i_Si%C3%AAu) ca ngợi " *kiên nhẫn lỗi lạc kì nam tử, thế giới sử khai mạc đệ nhất nhân*".
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Khi%C3%AAn&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Khi%C3%AAn&action=edit§ion=6)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Khi%C3%AAn&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Khi%C3%AAn&action=edit§ion=7)] **Nay là** [^](#cite_ref-1) [Thành Cố](/wiki/Th%C3%A0nh_C%E1%BB%91), [Thiểm Tây](/wiki/Thi%E1%BB%83m_T%C3%A2y) **Nay là** [^](#cite_ref-2) [Lâm Thao](/wiki/L%C3%A2m_Thao), [Cam Túc](/wiki/Cam_T%C3%BAc) **Nay là phụ cận** [^](#cite_ref-3) [Hohhot](/wiki/Hohhot) **Nay là vùng thung lũng** [^](#cite_ref-4) [Turfan](/wiki/Turfan), [Tân Cương](/wiki/T%C3%A2n_C%C6%B0%C6%A1ng) **Nay là 1 dải** [^](#cite_ref-5) [Yên Kỳ](/wiki/Y%C3%AAn_K%E1%BB%B3), Tân Cương **Nay là phía đông** [^](#cite_ref-6) [Khố Xa](/wiki/Kuchar), Tân Cương **Nay là** [^](#cite_ref-7) [Khách Thập](/wiki/Kashgar), Tân Cương **Xưa gọi là Thông Lĩnh, nay gọi là cao nguyên** [^](#cite_ref-8) [Dãy núi Pamir](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Pamir) **Nay là thung lũng** [^](#cite_ref-9) [Fergana](/wiki/Fergana) **Nay là khoảng giữa** [^](#cite_ref-10) [Hồ Balkhash](/wiki/H%E1%BB%93_Balkhash)và [Biển Aral](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Aral), thuộc về nội địa của hai nước [Uzbekistan](/wiki/Uzbekistan)và [Tajikistan](/wiki/Tajikistan) **Nay là miền bắc** [^](#cite_ref-11) [Afghanistan](/wiki/Afghanistan) **Nay là** [^](#cite_ref-12) [Yarkand](/wiki/Yarkand), Tân Cương **Nay là** [^](#cite_ref-13) [Hòa Điền](/wiki/H%C3%B2a_%C4%90i%E1%BB%81n), Tân Cương **Nay là** [^](#cite_ref-14) [Nhược Khương](/wiki/Nh%C6%B0%E1%BB%A3c_Kh%C6%B0%C6%A1ng), Tân Cương **Nay là** [^](#cite_ref-15) [Wazirabad](/w/index.php?title=Wazirabad&action=edit&redlink=1), [Afghanistan](/wiki/Afghanistan) **Còn gọi là** [^](#cite_ref-16) [Thiên Trúc](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), tức [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) **Chính là** [^](#cite_ref-17) [Ba Tư](/wiki/Iran), nay là [Iran](/wiki/Iran) **Nay là phía đông huyện** [^](#cite_ref-18) [Đồng Tử](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_T%E1%BB%AD), thành phố [Tuân Nghĩa](/wiki/Tu%C3%A2n_Ngh%C4%A9a), [Quý Châu](/wiki/Qu%C3%BD_Ch%C3%A2u) **Nay là** [^](#cite_ref-19) [Nghi Tân](/wiki/Nghi_T%C3%A2n), [Tứ Xuyên](/wiki/T%E1%BB%A9_Xuy%C3%AAn) [^](#cite_ref-20) [Nhan Sư Cổ](/w/index.php?title=Nhan_S%C6%B0_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1)chú giải "Hán thư"rằng: ‘bác vọng’ là hiểu biết rộng rãi, thể hiện sự công nhận của Hán Vũ đế đối với kiến thức của Trương Khiên **Nay là đông bắc** [^](#cite_ref-21) [Hà Bắc](/wiki/H%C3%A0_B%E1%BA%AFc_(Trung_Qu%E1%BB%91c)) **Nay là phía nam hồ Ba Nhĩ Khách Thập và lưu vực sông** [^](#cite_ref-22) [Y Lê](/wiki/Ili)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Khi%C3%AAn&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tr%C6%B0%C6%A1ng_Khi%C3%AAn&action=edit§ion=8)]
- Hulsewé, A. F. P. and Loewe, M. A. N., (1979).
*China in Central Asia: The Early Stage 125 BC – AD 23: an annotated translation of chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty*. Leiden: E. J. Brill.
- Watson (1993):
*Records of the Grand Historian' by* [Sima Qian](/w/index.php?title=Sima_Qian&action=edit&redlink=1), Han Dynasty II, (Revised Edition). Translated by [Burton Watson](/w/index.php?title=Burton_Watson&action=edit&redlink=1), Columbia University Press, [ISBN 0-231-08167-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0231081677).
- Yap, Joseph P. "Wars With the Xiongnu, A Translation from Zizhi tongjian". Chapters 4-5. AuthorHouse, 2009,
[ISBN 978-1-4490-0604-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781449006044)


text:
Trợ giúp
Đóng góp của thành viên
Của
Quibik
(
thảo luận
|
nhật trình cấm
|
tập tin tải lên
|
nhật trình
|
nhật trình sai phạm
)
Bước tới:
chuyển hướng
,
tìm kiếm
Tìm kiếm đóng góp
Chỉ hiển thị đóng góp của tài khoản mới
Địa chỉ IP hay tên thành viên:
Không gian tên:
tất cả
(Chính)
Thảo luận
Thành viên
Thảo luận Thành viên
Wikisource
Thảo luận Wikisource
Tập tin
Thảo luận Tập tin
MediaWiki
Thảo luận MediaWiki
Bản mẫu
Thảo luận Bản mẫu
Trợ giúp
Thảo luận Trợ giúp
Thể loại
Thảo luận Thể loại
Chủ đề
Thảo luận Chủ đề
Tác gia
Thảo luận Tác gia
Trang
Thảo luận Trang
Mục lục
Thảo luận Mục lục
Mô đun
Thảo luận Mô đun
Tiện ích
Thảo luận Tiện ích
Định nghĩa tiện ích
Thảo luận Định nghĩa tiện ích
Đề tài
Đảo ngược lựa chọn
Không gian tên cùng đôi
Bộ lọc
thẻ
:
Chỉ hiện các phiên bản mới nhất
Chỉ hiện các sửa đổi tạo trang
Từ năm (trở về trước):
Từ tháng (trở về trước):
tất cả
tháng 1
tháng 2
tháng 3
tháng 4
tháng 5
tháng 6
tháng 7
tháng 8
tháng 9
tháng 10
tháng 11
tháng 12
Không tìm thấy thay đổi nào khớp với yêu cầu.
Quibik
:
Trang con
·
Quyền hạn
·
Đếm sửa đổi
·
Tìm kiếm tóm lược sửa đổi
·
Trang đã tạo
·
Tập tin đã tải
(+)
·
Đóng góp trên mọi wiki
·
Tài khoản hợp nhất
(+)
(meta)
Lấy từ “
https://vi.wikisource.org/wiki/Đặc_biệt:Đóng_góp/Quibik
”
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Trang đặc biệt
Biến thể
Các hiển thị
Khác
Tìm kiếm
Xem nhanh
Trang Chính
Cộng đồng
Phòng thảo luận
Thay đổi gần đây
Trang ngẫu nhiên
Tác gia ngẫu nhiên
Sách ngẫu nhiên
Trợ giúp
Quyên góp
Công cụ
Atom
Đóng góp của thành viên
Nhật trình
Tải tập tin lên
Các trang đặc biệt
Bản để in
Ngôn ngữ khác
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wikisource
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Phiên bản di động

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1054 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate


text:
naps
Từ điển mở Wiktionary
Tiếng Anh[sửa]
Động từ[sửa]
naps
- Động từ nap chia ở ngôi thứ ba số ít.
Chia động từ[sửa]
nap
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói will; chỉ nói shall để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói shall và chỉ nói will để nhấn mạnh.

markdown:
# naps
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-verb-&action=edit§ion=T-1)] **naps** [Động từ](/wiki/%C4%91%E1%BB%99ng_t%E1%BB%AB) *chia ở* [nap](/wiki/nap) [ngôi thứ ba](/wiki/ng%C3%B4i_th%E1%BB%A9_ba) [số ít](/wiki/s%E1%BB%91_%C3%ADt).
#### Chia động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-forms-&action=edit§ion=T-1)]
nap
|Dạng không chỉ ngôi|
|Động từ
|[nap](/wiki/nap) [Phân từ](/wiki/ph%C3%A2n_t%E1%BB%AB) [hiện tại](/wiki/hi%E1%BB%87n_t%E1%BA%A1i) [napping](/wiki/napping) [quá khứ](/wiki/qu%C3%A1_kh%E1%BB%A9) [napped](/wiki/napped) [Lối trình bày](/wiki/l%E1%BB%91i_tr%C3%ACnh_b%C3%A0y) [nap](/wiki/nap) [nap](/wiki/nap)hoặc [nappest](/w/index.php?title=nappest&action=edit&redlink=1)¹ **naps**hoặc [nappeth](/w/index.php?title=nappeth&action=edit&redlink=1)¹ [nap](/wiki/nap) [nap](/wiki/nap) [nap](/wiki/nap) [napped](/wiki/napped) [napped](/wiki/napped)hoặc [nappedst](/w/index.php?title=nappedst&action=edit&redlink=1)¹ [napped](/wiki/napped) [napped](/wiki/napped) [napped](/wiki/napped) [napped](/wiki/napped) [Tương lai](/wiki/t%C6%B0%C6%A1ng_lai) [will](/wiki/will)/ [shall](/wiki/shall)² [nap](/wiki/nap) [nap](/wiki/nap)hoặc [wilt](/wiki/wilt)/ [shalt](/wiki/shalt)¹ [nap](/wiki/nap) [nap](/wiki/nap) [nap](/wiki/nap) [nap](/wiki/nap) [nap](/wiki/nap) [Lối cầu khẩn](/wiki/l%E1%BB%91i_c%E1%BA%A7u_kh%E1%BA%A9n) [nap](/wiki/nap) [nap](/wiki/nap)hoặc [nappest](/w/index.php?title=nappest&action=edit&redlink=1)¹ [nap](/wiki/nap) [nap](/wiki/nap) [nap](/wiki/nap) [nap](/wiki/nap) [napped](/wiki/napped) [napped](/wiki/napped) [napped](/wiki/napped) [napped](/wiki/napped) [napped](/wiki/napped) [napped](/wiki/napped) [were](/wiki/were)to [nap](/wiki/nap)hoặc [should](/wiki/should) [nap](/wiki/nap) [nap](/wiki/nap)hoặc should [nap](/wiki/nap) [nap](/wiki/nap)hoặc should [nap](/wiki/nap) [nap](/wiki/nap)hoặc should [nap](/wiki/nap) [nap](/wiki/nap)hoặc should [nap](/wiki/nap) [nap](/wiki/nap)hoặc should [nap](/wiki/nap) [Lối mệnh lệnh](/wiki/l%E1%BB%91i_m%E1%BB%87nh_l%E1%BB%87nh) [nap](/wiki/nap) [nap](/wiki/nap) [nap](/wiki/nap)
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói
*will*; chỉ nói *shall*để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói *shall*và chỉ nói *will*để nhấn mạnh.

X-Cache: cp1068 miss (0), cp1055 frontend miss (0)


text:
Tổng đài chăm sóc và Hỗ trợ Khách hàng hoạt động suốt 7 ngày trong tuần
Thứ 2 - 7: hoạt động từ 7:30 - 20:00
Chủ nhật: hoạt động từ 8:00 - 17:00
Bí Quyết Bán Nón Bảo Hiểm:Bán bảo hiểm là bán một món hàng hay dịch vụ "vô hình" Quan hệ giữa công ty bảo hiểm mà đại lý là đại diện và khách hàng - người mua và khách hàng - người mua - có thể nói là một quan hệ khá bấp bênh, không có cơ sở ... Xem chi tiết
Hãy Đăng ký

markdown:
Thứ 2 - 7: hoạt động từ
**7:30 - 20:00**
Chủ nhật: hoạt động từ
**8:00 - 17:00**
Giỏ hàng rỗng
Địa chỉ: 292A Hòa Bình, Phường Hiệp Tân, Quận Tân Phú, Tp. Hồ Chí Minh
MST: 0303615027 do Sở Kế Hoạch Và Đầu Tư Tp.HCM cấp ngày 10/03/2011
Tel: 08.73008182 - Fax: 08.39733234 - Email:
[hotro@vinabook.com](mailto:hotro@vinabook.com)
★ ★ ★ ★ ★
Hãy Đăng ký

WARC-Truncated: length

Server: nginx

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Vary: Accept-Encoding

X-Frame-Options: sameorigin

Set-Cookie: debugger=deleted; expires=Thu, 01-Jan-1970 00:00:01 GMT; path=/

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Pragma: no-cache