text:
Cái Đẹp như thách thức...
Chân dung cái Đẹp (III)
Cái
Đẹp như thách thức
trong Văn Nghệ
và Triết Học
Bùi Đức Hào
Sau những thời điểm nghiêm trọng, mặc niệm nạn nhân của thảm họa Fukushima và của hàng loạt các chế độ toàn trị ở Bắc Phi, Trung Đông, cùng những nơi khác
Sau những chia sẻ xót xa với người phẫn nộ tại Việt Nam và trên toàn thế giới
Phải chăng – trong tận cùng tĩnh lặng nơi mỗi chúng ta – Văn Hóa vẫn mãi mãi là giếng trong sâu thẳm để soi mình những tra vấn, suy tư và ước mơ thời đại đối nghịch với vẩn đục bạo tàn, u mê, gian trá ?
Thế giới đang rung chuyển.
Về phía thiên nhiên : chứng kiến những tai họa thảm khốc mấy năm gần đây như địa chấn, sóng thần và hậu quả – bao gồm cả khả năng nổ lò hạt nhân – , người ta chưa bao giờ thấy mình nhỏ bé và thân phận mong manh đến như thế. Nhưng, trừ khi hoảng loạn, con người vẫn nhận ra nơi mình – dưới dạng tiềm thể trong bất cứ ai hoặc hiển thể, như người Nhật đã tỏ rõ qua thời sự sau ngày khủng khiếp chưa xa 11/3/2011 – niềm khát khao sống thật, sống đúng và sống đẹp. Như những gì đã được đúc kết và đặt ở bậc cao nhất trên “tháp những nhu cầu” của Maslow*.
Về phía lịch sử : nếu thế kỷ XX được đánh dấu bởi những phong trào giải phóng dân tộc dành độc lập từ tay thực dân, thì – như thời sự liên tục cho thấy từ hai năm nay – thế kỷ XXI là thời của công dân dành quyền dân chủ – bất luận có thành công ngay hay không – từ chính những hệ thống trị vì bản địa hủ hậu, phản trắc, thối nát và đầy tội ác.
Rồi ngay giữa lòng những xứ sở yên bình tiên tiến nhất, làn sóng phẫn nộ cũng đã bộc phát và dũng cảm kéo dài, lên án các thế lực tài phiệt quen thói thao túng vô nhân…
Cái Đúng Thật, cái Phải, cái Thiện, như vậy luôn luôn thôi thúc con người đứng thẳng, đi tới, bằng tay không hoặc với ngòi bút, cọ vẽ, lời ca, cùng chính sinh mạng của mình. Và khái niệm dân chủ ở đây bao hàm cả quyền nắm lấy vận mệnh mình – cá nhân cũng như cộng đồng – , quyền được xử sự cho ra người : không hèn mạt, gớm ghiếc; không nhục nhã, vong nô.
Chính vì thế, cái Đẹp không hề vắng mặt.
Nó chuyển động như lằn thiên thạch trên bầu trời tâm thức nhân loại, trong vũ trụ sâu thẳm của từng chủ thể. Nó thức tỉnh ta về thực tại không ngừng chuyển hóa, về nét linh diệu của hiện hữu, về sự cần thiết phát hiện và sáng tạo cái mới. Nó nối kết những tâm hồn, luân lưu giữa những tinh cầu ý thức. Nó nạp năng lượng để con người thẩm thấu với cuộc sống, cảm nhận và yêu cái đáng yêu. Bởi phi cứu cánh và vô vụ lợi như Kant đã từng xác định*, cái Đẹp là người tình cao nhất trong những người tình : của Tuyệt đối, Thủy chung và Ước vọng. Cái Đẹp chính là sự phủ định những đắng cay đau khổ, những thể nghiệm không may trong mỗi phận đời. Là bến hẹn cuối cùng của nhân tính đam mê, khi mọi thành trì niềm tin đều sụp đổ.
Cái Đẹp không chỉ tô điểm cuộc đời. Nó từ lâu đã vượt qua các kiểu sao chép thiên nhiên (mimêsis) hoặc tinh lọc tâm hồn (catharsis) xa xưa của thời cổ điển**. Mỹ học mới xông xáo ở mọi chân trời, đi đến tận cùng vô thức, chắt chiu mỗi thoáng chốc hoang mê, từng tấc lòng quặn thắt, những nét đẹp quằn vặn (beauté convulsive) – như cách nói của André Breton – chơi vơi giữa biên bờ hư thực. Đồng thời, ở đầu kia thực tại, nó phá tung mọi khung cửa hẹp để Nghệ thuật ngất ngưởng đi vào cuộc sống.
Nhưng không chỉ có thế. Cái Đẹp, Nghệ thuật – như lời vị Tổng thống Pháp uyên bác Georges Pompidou được ghi trên mặt tiền Trung Tâm văn hoá nổi tiếng mang tên ông tại Paris – , còn “phải tranh luận, phải phản bác, phải phản đối (L'art doit discuter, doit contester, doit protester)". Cái Đẹp, Nghệ thuật, mạnh dạn đứng lên khiêu khích, đạp đổ kiểu an phận thủ thường và phủ quyết thế buông tay tuyệt vọng.
Nghệ thuật, như vậy, từ lâu hằng gợi mở cho con người biết bao vấn đề mới, từ nhân sinh cho đến chính bản thân Nghệ thuật. Thế nhưng, cũng chưa bao giờ con người lại phải đặt nhiều dấu hỏi như thế về phía Nghệ thuật trong thời buổi hiện nay.
Nghệ thuật có thể suy tàn, vai trò tiền đạo tư tưởng của nó có thể tan biến. Duy cái Đẹp vẫn luôn luôn đồng hành và đặt cho nhân loại những thách đố mới, như những cuộc chiến đấu dai dẳng, gay go – có khi âm thầm, đơn độc, thậm chí phản thời thượng, “lội ngược dòng” – nhưng lúc nào cũng thấm đẫm tính nhân văn và hoàn toàn bất bạo động. Bằng nỗ lực tư duy**, bằng ruột gan, tâm huyết của mỗi người. Như một quá trình tôi luyện để khẳng định tồn tại, để lột xác vươn lên và tiến bộ : tiến trong thực chứng chất người, chứ không qua lăng kính diễn ngôn hay giáo điều, ý hệ.
Vậy ở thời đại chúng ta, trước khi được soi rọi dưới góc độ Triết học thì – chủ yếu trên bình diện Văn học Nghệ thuật, gương soi của tâm tình nhân thế – cái Đẹp khiến ta phải đối mặt với những thách thức nào?
Xin hãy thử lược qua một số sự kiện cùng quan điểm đáng chú ý mấy thập kỷ gần đây liên quan đến sự kiếm tìm và những đánh giá về chủ đề này trong các lãnh vực hội họa, âm nhạc cũng như văn chương, để có ý niệm về những vấn nạn mỹ học, biểu hiện của tầm cao văn hóa, được đặt ra cho Tây Âu và – trong một chừng mực nào đó – cho cả thế giới mà Việt Nam là một trường hợp tuy hạn hẹp, đặc thù, song cũng không hề là ngoại lệ, trong bối cảnh khủng khoảng vượt xa hẳn phạm vi kinh tế chính trị, ở mức độ toàn cầu.
1. Khủng khoảng nghệ thuật: dấu hiệu của khủng khoảng văn minh
Trước sự bùng nổ của hình ảnh, âm thanh và thị trường chữ nghĩa ngày nay, khách thông thường “ ngoại đạo” khó lòng tưởng tượng được rằng, đằng sau những hâm nóng ồn ào đó là cả một trạng thái khó định hình, thường bị giới phê bình coi như rất mờ nhạt về mặt sáng tạo. Chí ít cũng là những dấu hỏi đầy phân vân, nghi hoặc, về diện mạo mỹ học thực sự của những tác phẩm ra đời trong không gian nghệ thuật đương đại nói chung, bao gồm các bộ môn từ tạo hình, tạo thanh đến tạo chữ.
Nghệ thuật tạo hình
Sự kiện đầu tiên đáng nói : đầu tháng ba 2011, Jean Clair – thành viên Hàn lâm viện Pháp –, người đã từng phụ trách về nghệ thuật [tạm dịch là] “hình nét” (arts graphiques) tại Trung tâm [Quốc gia Nghệ thuật và Văn hóa] Pompidou (Paris) và cũng là cựu giám đốc viện Bảo tàng Picasso (Paris), đã cho ra cuốn sách Mùa đông của văn hóa 85 như một bản cáo trạng lên án gắt gao sự suy sụp, theo ông, của nghệ thuật hiện nay.
Thực ra, ông đã viết về đề tài này từ lâu, đặc biệt là trong quyển Considérations sur l'état des beaux-arts. Critique de la modernité [Nhận định về tình trạng các ngành mỹ thuật. Phê phán tính hiện đại] (nhà xuất bản Gallimard, Paris, 1983), trong đó – nói gọn – ông mô tả tình trạng nghèo nàn, đơn điệu,« đóng băng » của sáng tác nghệ thuật ngay từ những năm...60 của thế kỷ trước (bạn đọc biết tiếng Pháp có thể tiếp cận đầy đủ nguyên văn đoạn viết khá tiêu biểu sau đây86 :« les années 60 et 70 furent donc une période de glaciation. . . Nivellement. Monotonie. Plongée dans l'indifférencié. La création sembla succomber elle aussi au grand vertige des théories égalitaires. Reflux morose. Un seul regard devait permettre d'embrasser tous les phénomènes de l'art. Un art un pour tous, par tous. La grande abolition des différences : tournoiement monotone des formules dont on a depuis longtemps oublié le sens »).
Cũng trong công trình biên khảo này, Jean Clair đã kết luận : « Mỹ học của hiện đại, với tư cách đã từng là một nền mỹ học của sự làm mới, dường như đã vắt cạn kiệt mọi khả năng sáng tạo của nó. Ở bên trong chính nó, sự triển khai qua những năm 10 [của thế kỷ XX], rồi đến sự thể chế hóa nhanh chóng suốt những năm 50 – làm kích thêm và tăng tốc các xu hướng sẵn có [...] –, đã đem lại cho nó cú kết liễu cuối cùng. Huyễn tưởng về cái mới đã hết hạn quyền tồn tại » (L’esthétique de la modernité, en tant qu’elle fut une esthétique de l’innovation, semble avoir épuisé les possibilités de sa création. A l’intérieur d’elle-même, le développement dans les années dix, puis l’institutionnalisation accélérée dans les années cinquante qui a exaspéré et accéléré ses tendances [...] lui apportent le coup de grâce. L’utopie du novum est forclose » [sđd, tr. 115-116]).
Những dòng « khai tử » gọn trơn này, nếu được viết ra bởi một ai khác thì ta còn có thể nghi ngờ. Đằng này, tác giả lại là một trong những chuyên gia hàng đầu về nghệ thuật mới (chủ bút tờ Chroniques de l'Art vivant, sáng lập viên và điều khiển tờ Cahiers du Musée d'Art Moderne), đã tổ chức nhiều cuộc triển lãm quan trọng giới thiệu các nghệ sĩ tiếng tăm trong đó có cả Marcel Duchamp (1887-1968), người được xem như đã mở đường cho nghệ thuật đương đại 87!
Đó là vào năm 1983. Thế sang đến 2011, Jean Clair còn trách cứ gì ở sinh hoạt nghệ thuật ?
Cuốn sách ông phê phán nhiều mặt : từ hiện tượng « tôn thờ văn hóa » (culte de la culture) – mà thực chất là sự thoái hóa từ nền văn hóa (la culture) với bề dày lịch sử và chiều sâu cố hữu của nó, sang cái văn hóa (le culturel) với tất cả hình thức tổ chức cho đám đông theo quy luật bán buôn hàng hóa và cho cái bề ngoài – đến những khuyết điểm nội tại của nghệ thuật đương đại. Ông cho rằng chẳng có gì đáng gọi là « tay nghề » nữa để còn có thể được truyền lại trong nghệ thuật tạo hình hiện nay, không thể nào có được những khóa huấn luyện « lớp danh sư » (master class) [như bên âm nhạc] trong hội họa : ở các trường mỹ thuật ngày nay, cái người ta dạy chẳng phải là kỹ năng chuyên môn của một nghề mà là kỹ thuật bán buôn của một thị trường (Xin mời tham khảo toàn bộ chi tiết nguyên văn :«... il n'y a plus ni métier ni maîtrise en arts plastiques. Il ne peut y avoir de master class en peinture, parce qu'il n'y a plus de maître. Un peintre autrefois était aidé de ses élèves, ses apprentis, ses petites mains qui préparaient les pigments et les supports, qui achevaient, parfois copiaient ses tableaux. Mais que peut-on "enseigner" aujourd'hui dans une école des beaux-arts, qui n'a plus rien à transmettre, sinon les ficelles, non plus le savoir-faire d'un métier, mais le savoir-vendre d'un marché ?»85
Trên bình diện phương thức sáng tác, Jean Clair nêu một số trường hợp cụ thể và đặt câu hỏi vì sao nhiều nghệ sĩ thế giới hậu bán thế kỷ XX lại có thói quen khai thác cơ thể con người, những bộ phận cấu thành hoặc thậm chí chất thải, được xem như chất liệu (nếu không nói là nguyên liệu ! ), theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng, trong nghệ thuật mới : từ lông tóc (Robert Gober, sinh 1954 tại Mỹ), móng chân tay đến máu người (Andres Serrano [sinh 1950 tại Mỹ], Marc Quinn [sinh 1964 tại Anh]), nước miếng rồi thậm chí tinh dịch, nước tiểu và cả ... phân người (Wim Delvoye, sinh 1965 tại Bỉ). Mona Hatoum (gốc Palestine, sinh 1952) lấy phim vidéo nội soi trực tràng và ruột người đem ra trưng bày ở bảo tàng viện : rõ ràng là chẳng có giá trị gì hết về mặt khoa học, nhưng liệu chúng có chăng một giá trị nghệ thuật ? (Chi tiết nguyên văn : « Robert Gober utilise la cire d'abeille et les poils humains, Andres Serrano, le sang et le sperme, Marc Quinn façonne son buste avec son propre sang congelé, Wim Delvoye fabrique une pompe à merde qu'il baptise "Cloaca"... (...) Fascination du corps et de l'intérieur du corps : Mona Hatoum plonge dans les intestins, dans les rectums et en tire des vidéos, montrées dans des musées, qui ne sont autres que des endoscopies que l'on pourrait voir dans n'importe quel hôpital. Ces endoscopies n'ont aucune valeur scientifique. Mais ont-elles une valeur artistique ?»85)
Hỏi tức là trả lời. Và Jean Clair không phải là người có thẩm quyền duy nhất đã lên tiếng.
Một tập sách khác, cũng không kém tính chất phê phán, do Yves Michaud (nguyên Hiệu trưởng Trường Quốc Gia Cao Đẳng Mỹ thuật của Pháp, giáo sư Triết tại Đại học Rouen) xuất bản năm 1997 và được tái bản đến lần thứ...sáu tính đến năm 2005, mang tên La crise de l’art contemporain [Sự khủng khoảng của nghệ thuật đương đại] (Collection "Quadrige », PUF), đã đi sâu và soi sáng từng ngõ ngách của vấn đề tại Pháp : nghệ thuật chủ yếu chịu hậu quả của những chính sách và cơ cấu « quản lý » không phù hợp88. Tác giả cảnh báo rằng đã xảy ra lâu rồi «sự chấm dứt của huyễn tưởng về nghệ thuật (la fin de l’utopie de l’art)» và «chúng ta đã đi vào một hệ hình khác[của nó] về sản xuất và biểu hiện ( nous sommes entrés dans un autre paradigme de production et de représentation)».
Cloaca
New & Improved phiên bản
2001,
Wim
Delvoye
(trưng bày ở Migros Museum, Zurich)
Những chỉ trích của hai chuyên gia trên đây, tuy đã khá «nặng tay» nhưng dường như cũng không ấn tượng và giàu tính văn học bằng bài báo nổi tiếng của Jean Baudrillard (1929-2007), một triết gia xã hội học Pháp, đăng trên tờ Libération ngày 20 tháng 5 năm 1996 dưới tựa đề « Âm mưu của nghệ thuật »89.
Với một lối đối chiếu châm biếm – vừa táo tợn vừa ý nhị, sâu sắc –, các thủ thuật và hiệu ứng của nghệ thuật đương đại khi đem so với ngành... khiêu dâm (pornographie), ông cho rằng, nếu trong cái sau đã tan mất « ảo tượng thèm muốn », thì trong cái trước cũng đã tiệt luôn « sự thèm muốn ảo tượng » ( Nguyên văn đầy đủ: Si dans la pornographie ambiante s'est perdue l'illusion du désir, dans l'art contemporain s'est perdu le désir de l'illusion).
Ông viết: «...Thế mà phần lớn nghệ thuật đương đại dồn sức làm chính cái điều ấy : chiếm hữu cái quá thường, cái rác rưởi, cái tầm thường [được coi] như là giá trị và ý hệ. Trong vô số những công trình [xin tạm dịch là] diễn tác (performance) hoặc nghệ cảnh (installation) này, thực ra chỉ có là một thứ trò chơi thỏa hiệp với hiện trạng, cũng như với mọi thể dạng đã qua của lịch sử nghệ thuật. Một sự tự thú về tính thiếu độc đáo, nhàm nhạt và «dở ẹc», được tôn lên thành giá trị, thậm chí thành khoái cảm thẩm mỹ đồi bại. Dĩ nhiên, tất cả sự tầm thường ấy lại được tự cho là sẽ thăng hoa khi lên đến mức thứ hai, là mức bóng bẩy châm biếm của nghệ thuật. Nhưng nó vẫn cứ y chang dở ẹc và chẳng nghĩa lý chi, ở mức hai [của suy ngẫm sâu xa] cũng như ở mức một [của cảm nhận thô mộc và tức thời]. Sự chuyển lên tới mức thẩm mỹ chẳng cứu vãn được gì, mà chính là ngược lại : đó là cái tầm thường được nâng lên lũy thừa hai (bình phương)» (Or la majeure partie de l'art contemporain s'emploie exactement à cela: à s'approprier la banalité, le déchet, la médiocrité comme valeur et comme idéologie. Dans ces innombrables installations, performances, il n'y a qu'un jeu de compromis avec l'état des choses, en même temps qu'avec toutes les formes passées de l'histoire de l'art. Un aveu d'inoriginalité, de banalité et de nullité, érigé en valeur, voire en jouissance esthétique perverse. Bien sûr, toute cette médiocrité prétend se sublimer en passant au niveau second et ironique de l'art. Mais c'est tout aussi nul et insignifiant au niveau second qu'au premier. Le passage au niveau esthétique ne sauve rien, bien au contraire: c'est une médiocrité à la puissance deux).
Chưa đủ. Baudrillard còn nhấn mạnh như một điệp khúc :
« Tất cả sự lừa bịp của nghệ thuật đương đại là ở đó : xưng tụng kêu đòi [sự diễn đạt] cái không là gì, cái không đáng kể, cái vô nghĩa, chủ trương nhắm tới sự chẳng là gì trong khi mình vốn đã chẳng ra gì rồi » (Toute la duplicité de l'art contemporain est là: revendiquer la nullité, l'insignifiance, le non-sens, viser la nullité alors qu'on est déjà nul).
Tác giả không chỉ tận dụng sự đa nghĩa của danh từ nullité như một ý niệm và tính từ nul như một đánh giá, trong câu văn. Nói cho nhanh gọn thì ông không « vơ đũa cả nắm » mà có quan điểm nhất định về cái không trong nghệ thuật : phân biệt sản phẩm đương đại chẳng ra gì với sáng tạo của những nghệ sĩ có thực tài, chuyển tải được thông điệp chủ yếu về sự trống không, vô nghĩa, vô giá trị của sự vật – như một ý tưởng nghệ thuật –, qua công trình của họ. Ông cho đó là phẩm chất ngoại hạng của một số nghệ phẩm hiếm hoi « đã đạt tới, mà không tự cho là đã có được ». Ông đặt tên cho những người làm nghệ thuật đương đại [theo kiểu bị ông chỉ trích] là những «tên làm đồ giả » [ như kẻ làm tranh, tượng giả ], khi so họ với những nghệ sĩ chân chính biết « làm cho cái Không lấp ló trong những dấu hiệu, trỗi dậy từ lòng hệ thống ấy » : điều kỳ diệu mà ông gọi là « biến cố cơ bản của nghệ thuật », là « thao tác thi ca » đích thực, đó là khả năng làm vụt hiện ra – với tất cả cường độ của dấu hiệu sử dụng –, chẳng phải « cái thông thường hay cái thờ ơ vô cảm của thực giới » mà chính là cái « ảo giác căn cơ triệt để ». Ông tinh quái chơi chữ khi nhận định rằng Andy Warhol [theo ông] mới thật sự « không là gì » (nul), trong cái nghĩa rằng người nghệ sĩ này đã « tái nhập được cái hư không vào lòng hình ảnh », đã lấy từ cái không gì cả và cái vô nghĩa làm nên một biến cố [nghệ thuật] mà anh ta biết chuyển hóa thành một chiến lược cốt tử, quyết liệt, của hình ảnh (Xin mời tham khảo đầy đủ nguyên văn : « Or la nullité est une qualité secrète qui ne saurait être revendiquée par n'importe qui. L'insignifiance la vraie, le défi victorieux au sens, le dénuement du sens, l'art de la disparition du sens est une qualité exceptionnelle de quelques oeuvres rares, et qui n'y prétendent jamais. Il y a une forme initiatique de la nullité, comme il y a une forme initiatique du rien, ou une forme initiatique du Mal. Et puis, il y a le délit d'initié, les faussaires de la nullité, le snobisme de la nullité, de tous ceux qui prostituent le Rien à la valeur, qui prostituent le Mal à des fins utiles. Il ne faut pas laisser faire les faussaires. Quand le Rien affleure dans les signes, quand le Néant émerge au coeur même du système de signes, ça, c'est l'événement fondamental de l'art. C'est proprement l'opération poétique que de faire surgir le Rien à la puissance du signe non pas la banalité ou l'indifférence du réel, mais l'illusion radicale. Ainsi Warhol est vraiment nul, en ce sens qu'il réintroduit le néant au coeur de l'image. Il fait de la nullité et de l'insignifiance un événement qu'il transforme en une stratégie fatale de l'image »).
Như vậy, ta sẽ khó lòng gặp được nghệ sĩ thực tài mà thường hay thấy những kẻ – trực tiếp hoặc gián tiếp – đánh lừa khách thưởng ngoạn bằng mánh lới nhà nghề, sự « dựa hơi » chính sách hỗ trợ văn hóa của nhà nước (như ý kiến nhiều tác giả viết về đề tài này90) và bằng chiêu tâm lý : lợi dụng sự bất khả phán đoán – một cách có cơ sở – về giá trị mỹ học của nghệ phẩm đương đại ( quả là quái lạ như ta sẽ thấy dưới đây !), cùng với tình trạng người xem thường mang mặc cảm tự ti là kém cỏi, không hiểu gì, hay – nói như Baudrillard – không biết rằng « chẳng có gì để...hiểu cả » !
Chiêu pháp phê phán của Baudrillard rất lợi hại và đòi hỏi bạn đọc phải dừng lại lâu hơn thường lệ : nó xoáy vào nội tâm và nội tình của nghệ thuật, bời tác giả nắm quá rõ cơ sở, cơ chế và hiện trạng. Ít ra, ông cũng vạch mặt chỉ tên được những lừa bịp hoặc non nớt – tương đối khá phổ biến ! – và, qua đó, gián tiếp khơi gợi con đường giải cứu, như sẽ được đề cập ở cuối bài.
Đến đây, ta có thể nhìn nhận rằng nghệ thuật mới quả có lắm cái lạ lùng. Bạn đọc hẳn đã biết đến những bức tranh vô hình của Kazimir Malevitch (1879-1935), người đề ra chủ nghĩa tuyệt đỉnh (suprématisme)91, mang tên Carré noir [Hình vuông đen] (1913[1915?]) và Carré blanc sur fond blanc [Hình vuông trắng trên nền trắng] (1918). Nhưng hai ví dụ sau đây có lẽ vẫn đáng được nêu lên để minh họa cho những « biến thái » đến độ kỳ dị của nghệ thuật ngày nay : không chỉ đơn thuần là chuyện áp dụng ngoài đời bài học ngụ ngôn « ông vua ở truồng »92, mà chính là sự kiện có người – dưới danh nghĩa chế ra cái gọi là « ý niệm mới » cho nghệ thuật – đã tự cho phép... phóng uế vào đó, theo cả nghĩa bóng lẫn nghĩa đen !
Quả thế, trước hết là trường hợp Merda d’Artista (Phẩn Nghệ sĩ), « tác phẩm » của nghệ sĩ Ý Piero Manzoni. Đó là một « sản phẩm » có thương hiệu hẳn hoi, cân nặng đúng 30 g... phân người, có ghi rõ năm đóng hộp và xuất xứ, đã được Bernard Bazile mở ra trước công chúng tại Phòng triển lãm Pailhas ở Marseille (Pháp) vào năm 199393: sự kiện này được xem như một... « động tác nghệ sĩ », làm tăng trị giá của... « tác phẩm [hàng loạt] » này.
Fontaine
Trường hợp thứ hai, « cổ điển » hơn vì liên quan đến cái bồn tiểu đã nổi tiếng từ lâu (1917) mang tên Fontaine của Marcel Duchamp, cha đẻ ý niệm ready-made trong nghệ thuật đương đại : ngoài việc gây « sốc » khá hiển nhiên – bởi lẽ một bồn tiểu dung tục thông thường mà lại được nâng lên hàng nghệ phẩm chỉ vì có mang chữ ký của nghệ sĩ ( R. Mutt, tức M. Duchamp) –, nó còn làm tốn nhiều giấy mực và tiền bạc (tòa án xử phạt bị can), do việc có một họa sĩ (mang nghệ danh Pierre Pinoncelli, tên thật là Pinoncely) đã cố ý « làm nghệ thuật kiểu mới » bằng cách ngang nhiên… tiểu tiện thẳng vào tác phẩm Fontaine rồi dùng búa đập vỡ nó ngay giữa cuộc triển lãm năm 1993 tại phòng Carré d’Art ở Nîmes (Pháp), nơi bồn tiểu được chưng bày. Từ đó, có cả một tập sách ghi lại tỉ mỉ những biện luận khá phức tạp nhằm làm rõ chức năng của « nghệ phẩm » và « giá trị nghệ thuật » giả định của các hành vi quá trớn – nếu không nói là phạm pháp – trong câu chuyện này94, hành vi mà Pinoncely đã không ngần ngại tái diễn vào năm 2006 tại cuộc triển lãm Đa-đa ở Trung tâm Pompidou...
Quái thai thời đại ? Vì sao khách tao nhân lại dễ bị trở thành kẻ ngông ngạo khinh bạc chửi đời (cynique) như thế ? Và Duchamp – « thần tượng » của những Wei Wei, Cattelan danh tiếng hiện nay – có thật sự điên rồ chăng hay, chính ra, ta phải « đọc » những điều ấy ở « bậc hai » (au second degré) như cách nói của người Pháp ?
Ta sẽ trở lại vấn đề dưới đây, song điều đã quá rõ là nghệ thuật tạo hình đương đại không thuyết phục được nhiều người cho lắm, nhất là các triết gia và nhà phê bình. Nói rộng hơn, khi duyệt lại mỹ thuật thời nay trong thế giới khả sắc (sensible), ta thấy phần lớn các bộ môn ứng với thị giác đều bị xem như đã tụt dốc thảm hại. Thế còn ngành của những cung bậc thanh âm, ứng với thính giác, thì sao?
Âm nhạc
Hai triết gia Pháp André Compte-Sponville và Luc Ferry có tranh luận – cùng với một nhóm trí thức quan tâm – về nhiều chủ đề (xuất bản năm 1998)95 trong đó, bên cạnh vấn nạn mỹ học, đã nổi bật điều này: « âm nhạc [bác học] hiện đại » là một thất bại lớn, nếu không nói là toàn diện. Nó gây thất vọng chẳng những với hầu hết khán thính giả mà còn cho cả những chuyên gia lo trợ giúp nó96.
Đó là một dòng nhạc táo bạo đầy tham vọng – ít ra là vào buổi đầu – về mặt nhạc thuật, dựa trên những lý thuyết rất ư thông thái, nhằm mục đích tạo ra những tập hợp âm thanh chưa từng có. Nhưng rồi rốt cuộc lại, nó chỉ cho ra một thứ nhạc khó ai nhớ nổi, không thể hát thầm hay huýt sáo gì được, thậm chí không có người nghe, ngoại trừ vài biệt lệ (có thể chân t²hật !) cùng với lớp dân « ưu tú » (élite), hoặc học làm sang (snob), nào đó. Luc Ferry – trích dẫn Adorno (1903-1969)97 – cho rằng « nền nhạc mới đó đoạn tuyệt với giai điệu (mélodie), hòa điệu (harmonie), chẳng để tạo ra xúc cảm hay tình cảm gì hết cả » (nguồn 95, tr.405). Tác giả thẳng thừng đặt câu hỏi : « Pierre Boulez98sẽ ra sao, nếu như không có hàng tỷ bạc mà nhà nước Pháp đã bỏ ra đầu tư vào tổ chức IRCAM99 » ?
Nhạc hiện đại bao gồm nhiều thể loại không đơn giản : ban đầu chỉ là nhạc phi chủ âm [atonale], nhạc chuỗi [sérielle], rồi sau đó cho ra đời một loạt các dạng khác (cũng có khi được xếp vào dòng nhạc « hậu hiện đại ») như nhạc tối giản [minimaliste], nhạc điện thanh [électro-acoustique], nhạc ngẫu nhiên [aléatoire], nhạc thể nghiệm... Có thể vì nó còn mới quá nên chưa « có khách » chăng ? Không, Andre Compte-Sponville quả quyết : «Có ai đã bao giờ được nghe hát ngoài đường, điệu nhạc của các tác phẩm Pierrot lunaire100 (làm năm 1912), Wozzeck101 (1925) hay Marteau sans maître102 (1955) chưa ? Ai dám tin rằng rồi người ta sẽ được nghe hát [những bài đó] trong hai thế kỷ nữa ? » (nguồn 94, tr.372).
Đó là điều khác biệt cơ bản so với những thành tựu được nhìn nhận ngay là có giá trị : Mozart (1756-1791) đã từng chứng kiến cảnh dân chúng hát trên đường phố Prague giai điệu vở Noces de Figaro rất mới lạ của mình chỉ một năm sau khi nó ra mắt khán giả thành Vienne (1786) [sđd, tr.371] ; Debussy (1862-1918), Stravinsky (1882-1971), Ravel (1875-1937), Béla Bartók (1881-1945), ... đã cho ra đời biết bao tác phẩm «khúc mắc» , đầy cách tân – mà vẫn hay – nên được ưa chuộng ngay, chẳng cần phải đợi « quen tai » theo năm tháng !
Ngay cả trên xã luận báo của IRCAM (Chương trình 1987), người ta đã đọc thấy những dòng bi thiết như vầy : « nhạc đương đại các thập niên 1970, 1980 dường như vẫn đi tìm đường », vào thời buổi mà « một số các xu hướng mới đây, [mặc dù] chuyển tải được khá nhiều ảo tượng nghệ thuật, cũng đã tự nó lụi tắt rồi » (nguồn 77**, tr.318).
Nếu không tin tưởng vào óc thẩm mỹ các « ông già khó tính », ta có thể tham khảo ý kiến phát biểu sau đây của Alain Daniel, một nhà soạn nhạc đương đại Pháp thuộc lớp trẻ, khi được phỏng vấn sau sự kiện đài France – Culture vinh danh những sáng tác của anh : « Những người cứ mải miết làm nhạc thể nghiệm để thể nghiệm thật là gây bực mình đếch chịu nổi (nguyên văn : chiant) ; như vậy quá dễ : hễ không được ưa thích thì chỉ cần đổ lỗi cho việc thử nghiệm chưa xong ! [...] Ngày nay, các nhà soạn nhạc đều gồng mình lên cố làm cái mới [...] Cái ý tưởng khiến người ta khoái trong nhạc đương đại là phản ứng chống lại những gì đã có hoặc đang thành, nhưng còn chính bản thân âm nhạc đó thì sao ? Tôi không tin nó làm mấy ai thích » (Tạp chí Restons simples, số 2, tháng 1 năm 1986).
Cái mới, cái lạ, như một ám ảnh triền miên. Nó thôi thúc sáng tạo đã đành, nhưng đồng thời cũng dễ trở thành đầu dây mối nhợ cho sự suy tàn trong nghệ thuật, khi cách tân chỉ để cách tân. Đã có một thời nghệ sĩ hăng say giương cao ngọn cờ « tiền phong (avant-garde) », tưởng đó là giải pháp vạn năng, nhưng rồi cũng lâm vào ngõ cụt : trong lãnh vực mình, nhà soạn nhạc đương đại Ý Luciano Berio (1925-2003) – thầy dạy ở Harvard và Juilliard School of Music – đã có lần bạo miệng tuyên bố rằng « kẻ tự xưng mình tiền phong là kẻ đần độn [...] Tiền phong là thứ rỗng tuếch » (Báo Libération Pháp, tháng 11, 1983).
Lời độc địa hay sự thật phũ phàng?
Lần đầu tiên được xướng lên bởi triết gia kiêm kinh tế gia Pháp Saint–Simon (1760-1825), thuật ngữ thuần Pháp « avant-garde » biểu hiện – trong quá trình lịch sử nghệ thuật – ý đồ khai phá cấp tiến và chỉ cả một trào lưu gồm nhiều lớp văn nghệ sĩ đầy óc sáng tạo, đã đạt những thành tích xuất sắc đặc biệt ở nửa đầu thế kỷ XX, trong hầu hết các bộ môn văn nghệ (văn, thi, nhạc, họa, sân khấu...) mà nổi bật nhất là hội họa. Các trường phái, từ dã thú (fauvisme) đến biểu hiện trừu tượng (expressionnisme abstrait), qua những lập thể (cubisme), tượng trưng (symbolisme), đa-đa (dada/dadaisme) v.v..., đều đã xuất hiện dưới ngọn tiền phong vũ bão ấy.
Nhắc lại một vài tên tuổi, tác phẩm và chi tiết cụ thể ở đây, thiết tưởng, là khá cần thiết để thấy rõ sự tương phản so với mật độ nhỏ bé về tư duy và trình độ sáng tạo từ bên trong nghệ thuật hiện nay.
Thuở đó, có lắm văn nghệ sĩ lý thuyết gia lỗi lạc, giàu ý tưởng tân kỳ, phong phú. Nhiều họa sĩ lừng danh cho ra đời những tác phẩm lý luận tầm cỡ như Albert Gleizes (1881-1953), Jean Metzinger (1883-1956) [đặc biệt đã viết chung cuốn sách đầu tiên về hội họa lập thể Du "cubisme", 1912] v.v. ở Pháp, Gino Severini (1883-1966) thuộc trường phái tương lai (futuriste) ở Ý (đã soạn quyển Du cubisme au classicisme, 1921) hay Paul Klee (1879-1940, người Đức đa tài sống ở Thụy Sĩ là tác giả của nhiều ý niệm cách mạng về nghệ thuật và sách kinh điển như Théorie de l'art moderne [công bố 1924, xuất bản 1945], Contributions à la théorie de la forme picturale [1921/1924] v.v.).
Khi không khái quát hóa thành sách vở thì, bằng chính trực giác và thao tác nghề nghiệp ngoại hạng của mình, họ mở thẳng lối đi mới cho nghệ thuật như trường hợp Robert Delaunay (1885-1941), người đã dựng nên một trường phái hội họa chủ yếu xử dụng hiệu ứng ánh sáng mang cái tên rất huyền thoại [tạm dịch] là «kiểu Orphée» (orphisme, theo cách gọi đầy thi tứ của Apollinaire) tại Pháp.
Chân
dung Sylvia von Harden (1926),
Otto Dix (1891-1969)
[thuộc trường phái biểu hiện Đức, là họa sĩ đặc biệt quan tâm đến lãnh vực mà Karl Rosenkranz(1805-1879), triết gia đồng hương của ông – qua tựa sách xuất bản năm 1853 –, gọi là «Mỹ học của xấu xí»]
Lắm khi, họ tài hoa đến độ triển khai những xác tín (conviction) vượt hẳn ra ngoài phạm vi chuyên biệt của mình. Thi sĩ Apollinaire (1880-1918), người đặt tên cho trường phái siêu thực (surréalisme), đã say sưa lập thuyết về hội họa (Méditations esthétiques. Les Peintres cubistes [Suy tưởng mỹ học. Các họa sĩ lập thể], 1913). Họa sĩ Wassily Kandinsky (1866-1944) – người khai sinh hội họa trừu tượng và đồng sáng lập (cùng với Franz Marc) nhóm «Kỵ mã xanh [Der Blaue Reiter]» nổi tiếng (1911) – thì đã đánh giá một cách tinh tường công trình nhạc thuật mang tính đột phá của Schönberg ngay từ buổi đầu :
«Tôi tin đúng là người ta không thể tìm thấy sự hài hòa ngày nay qua ngõ «hình học», mà ngược lại, phải bằng cái phản hình học, phản lôgic tuyệt đối nhất. Và lối đi ấy chính là con đường của những cái «chói tai nghịch mắt trong nghệ thuật», hội họa cũng như âm nhạc. Và cái nghịch chướng, phản hòa, trong ngành vẽ cũng như ngành nhạc «của hôm nay» không phải gì khác hơn là cái hài âm, thuận hợp, của «ngày mai» (Je crois justement qu’on ne peut trouver notre harmonie d’aujourd’hui par des voies "géométriques", mais au contraire, par l’antigéométrique, l’antilogique le plus absolu. Et cette voie est celle des "dissonances dans l’art" — en peinture comme en musique. Et la dissonance picturale et musicale "d’aujourd’hui" n’est rien d’autre que la consonance de "demain").103
Kandinsky còn đi xa hơn trong những lý giải về vai trò tiền phong của nghệ sĩ và về kích thước tâm linh trong nghệ thuật (đặc biệt qua tác phẩm Du spirituel dans l’art et dans la peinture en particulier [Về tâm linh trong nghệ thuật và trong hội họa nói riêng], 1911)...
Tuy vậy, mặc dù quan điểm của Kandinsky đã có những đóng góp nhất định về lý luận, nếu chỉ xét trên phương diện thuần túy nhạc thuật, thì lời đánh giá của một nhạc sĩ cự phách như Berio phải chăng đã nói lên sự thất bại – trên thực tế – của đề án tiền phong nguyên thủy tương đối lâu đời [vì chẳng phải chỉ khởi từ « Trường phái Vienne thứ hai » thôi đâu, mà bắt nguồn mãi tận một Bagatelle sans tonalité (1885) của Franz Liszt] ? Thật thế, nếu hiểu rằng «nhạc đương đại» sẽ dần dà biến thành «nhạc trừu tượng» – như Kandinsky dự đoán và đặt dạng thức này song song với hội họa phi tượng hình [non figurative] của ông –, thì quả thật cái « ngày mai» ông mơ ước đó chưa bao giờ đến : ngót trăm năm sau Kandinsky, nó đã bị phủ nhận bởi khá nhiều người trong giới âm nhạc hiện nay.
Thiếu phụ áo xanh [1913], Auguste Macke [1887-1914] (nhóm Kỵ mã xanh)
Đức
Mẹ104(~1894/1895),
Edvard
Munch (1863-1944), một trong
những người khai lối (précurseur)
cho trường phái biểu hiện
Hãy nghe Jean-Francois Zygel (sinh năm 1960), là một nhạc sĩ Pháp chuyên về quảng bá âm nhạc “hàn lâm” hiện nay, phân tích : « Phần lớn những gì được viết ra bây giờ, được nghe ở các hội diễn nhạc đương đại hoặc qua các nhóm trình tấu chuyên biệt, chẳng có chi thuyết phục cho lắm. Sự [bắt buộc] không thể xem giai điệu, tiết tấu và hòa điệu như những nhân tố chủ yếu của dòng nhạc đã đưa hầu hết các nhà soạn nhạc- bất luận tài năng và khả năng sáng tạo họ thế nào- tới một thứ nhạc nghèo nàn, mà những cái hay về thanh âm [dẫu có] tìm ra- cộng với tài chơi nhạc giỏi- cũng khó lòng che dấu được sự đơn điệu »105.
Mặt khác, dưới mắt danh thủ vĩ cầm người Anh Daniel Hope (sinh năm 1979) chẳng hạn, việc nhiều nhạc sĩ đương đại tuyên bố chỉ sáng tác « cho mình chứ không cần người nghe » (một thái độ rất gần với lập trường của Schönberg106!) là không đứng vững. Bởi vì, « nếu người ta đẩy một số ý niệm nào đó xa đến mức chẳng còn quan hệ chi nữa giữa cái tai ta nghe biết với cái nó không biết, thì sẽ rất khó cho nhạc sĩ diễn đạt ». Rồi anh đưa luôn ra một nhận xét búa bổ : « Tuy nhiên, tôi nhận thấy trong nhạc đương đại thế kỷ XXI có một trào lưu mới trở về với giai điệu [...]Tôi tin chắc rằng đó là loại nhạc đương đại sẽ sống sót107[BĐH nhấn mạnh]». Phát biểu này đáng được xem là một lời cáo chung cho cuộc phiêu lưu bất thành của nhạc hiện đại.
Chừng ấy sự kiện có lẽ đã đủ để bạn đọc đặt câu hỏi : những sự thái quá, lầm lạc hay bí lối đáng thất vọng nêu trên chỉ diễn ra trong các bộ môn thuộc diện khả sắc không thôi hay còn ăn lấn sang cả vùng nặng chất khả tri, vốn là lãnh địa của văn học ? Xin thưa rằng, mặc dù sinh sau đẻ muộn so với nhạc, họa và có được nhiều « độ tự do » (degré de liberté) hơn trong tầm hoạt động, văn chương – theo ý kiến nhiều người sành sỏi – vẫn không tránh khỏi những triệu chứng khủng khoảng.
Văn học
Tại Pháp, nhà văn lên tiếng – và gây tranh cãi – nhiều nhất trên chủ đề này chắc không ai khác hơn là Richard Millet. Tuần san Pháp Le Nouvel Observateur số ra ngày 11 tháng 5, 2005 có bài phỏng vấn Richard Millet se fâche "On a tué la langue française" (mà Trần Vũ đã có công nhanh chóng chuyển tới độc giả tiếng Việt dưới tựa đề « Richard Millet: Chúng ta đã giết Pháp văn»108). Những đầu sách của tác giả được xem như một trong những “người gác đền” văn chương “chính thống” Pháp hiện nay, liên tục trong mấy năm qua, luôn chứa đựng sự trách móc, bất mãn hoặc nặng trĩu bi quan về tương lai văn học :
Le Dernier Écrivain (Nhà văn cuối cùng) và Harcèlement littéraire ([Trần Vũ dịch là] « Sách nhiễu văn chương ») ra năm 2005, Désenchantement de la littérature (« Sự vỡ mộng của văn chương »[như Nguyễn Duy Bình đã dịch]) năm 2007, rồi đến L’ Opprobre (Sỉ nhục) năm 2008, theo sau là L'Enfer du roman (Địa ngục tiểu thuyết) xuất bản 2010; và gần đây nhất là hai quyển Fatigue du sens (Mệt nghĩa lý) và Arguments d'un désespoir contemporain (Luận cứ một nỗi tuyệt vọng đương đại) ra mắt độc giả năm 2011 (trong đó có lắm điều vượt ngoài khuôn khổ văn học mà ta sẽ không bàn ở đây).
Nhà văn « kỳ cựu, trong ban giám khảo giải Goncourt 2006, thành viên ban duyệt xét văn bản của nhà xuất bản Gallimard »109 này, chủ yếu lên án sự xuống cấp của văn phong – và thậm chí cả ngữ pháp –, sự «thương mại hóa» của văn chương cũng như sự tràn ngập của tiểu thuyết «rập khuôn kiểu Mỹ».
Những điều ông chỉ trích không hoàn toàn mới vì có nhiều tác giả, dưới những góc độ khác nhau, đã đề cập từ lâu110. Song, những nhận xét Richard Millet đưa ra không phải là thiếu cơ sở : nếu văn học hiện tại chưa phải đang hấp hối thì ít ra nó cũng đã héo úa một cách đáng lo ngại dưới mắt nhiều người. Chỉ tiếc rằng cái cách biểu lộ của ông (quá thiên về cảm tính, thiếu sự phân biệt độ tinh tế đậm nhạt [nuance] cũng như sự chừng mực cần thiết, và hay bị lặp lại) hình như đã làm mất thiện cảm của không ít đồng nghiệp111 cùng độc giả.
Cũng trong cùng chiều hướng phê phán hiện tình văn học như thế, tác phẩm của Tzvetan Todorov mang tên La Littérature en péril (Văn chương lâm nguy)112 – ngược lại – đã được đón nhận một cách thuận lợi và rộng rãi hơn nhiều.
Ngay tại Việt Nam, cuốn sách đã được dịch và khơi mào cho cả một hội thảo (với chủ đề: “Văn chương lâm nguy của Todorov và các vấn đề về lý luận văn học” ) do Trung tâm Nghiên cứu Quốc học tổ chức (một dấu ngoặc nhỏ – tiếc thay – vẫn cần được mở ở đây : tại hội thảo, có một vị Giáo Sư - Nhà Giáo Nhân Dân đã phát biểu chê trách hơi quá đáng về Todorov, tự ý gán cho tác giả một số điều xét ra không đúng ; may nhờ có Nhị Linh ra tay tìm kiếm thông tin gốc để so sánh và đưa lên mạng113 mới góp phần trả lại sự thật).
Là một lý thuyết gia văn học « gạo cội », Todorov hoàn toàn có đủ thẩm quyền để xác định – thậm chí « tự phản biện » (tại sao không?!) – rằng nguy cơ cho văn học Pháp bắt nguồn từ nhiều lầm lạc trong đó, trước tiên là việc sử dụng lý thuyết văn học một cách phiến diện, vô hồn trong giảng dạy, phê bình và ngay cả nơi chính một số nhà văn: chuộng phân tích hình thức, bỏ quên cái nghĩa thật sự của tác phẩm, khiến văn chương bị cắt lìa khỏi thực tại. Nhưng đó không phải là lý do duy nhất. Theo ông, thủ phạm chính là « bộ ba hình thức - duy ngã - hư vô chủ nghĩa (la triade formaliste-solipsiste-nihiliste) » [sđd (nguyên tác), tr. 67].
Trả lời phỏng vấn của Vincent Kaufman (xem liên kết nguồn 112, đoạn cuối), Todorov có nói rõ rằng văn chương « phải hấp dẫn tất cả những người quan tâm tới thân phận con người »; mặt khác, ông không ngần ngại chỉ ra những hạn chế của các lối viết tân kỳ đã vang danh một thời trên văn đàn chuộng mới :« ...sự phê phán của tôi không hướng vào dòng [văn chương] hình thức chủ nghĩa và tự thu vào chính mình, cái dòng xuất phát từ Mallarmé cho tới Alain Robbe-Grillet (...), mà là cái phê bình đã phủ vinh quang lên cho nó. Quả đúng là, cá nhân mà nói, tôi rất ít bị thứ văn chương ấy thu hút. Trong những năm 1960, tôi cũng như nhiều đồng nghiệp khác, ngây ngất trước những sáng tạo hình thức của các tác giả, nhưng không phải vì thế mà tôi ngừng quan tâm đến chủ đề những cuốn sách của họ, đến cái nghĩa mà người ta có thể tìm được ở trong đó, đến các giá trị và các tư tưởng... » [BĐH nhấn mạnh]
Đây không phải chỉ là lập trường của riêng một mình Todorov. Nhiều tác giả khác, chẳng hạn như Catherine Cusset, cũng đã bày tỏ sự dè dặt – thậm chí ác cảm – đối với dòng văn học duy hình thức này, nhất là tân tiểu thuyết. Nữ sĩ đầy cá tính này – thuộc lớp chóp mu ưu tú Pháp (Cao Đẳng Sư Phạm, phố Ulm), mười năm giảng dạy tại Đai học Yale – đã có lần nói huỵch toẹt114: « Tôi không thể tự ngăn mình đặt câu hỏi: tại sao những tác phẩm của Alain Robbe-Grillet lại có thể chán đến như thế ? ». Bài báo của bà còn cho nhiều thông tin khá ... lạ về ông « giáo hoàng của tân tiểu thuyết » này, nhưng hơi xa chủ đề của chúng ta nên không cần phải nêu ra ở đây, ngoại trừ kết luận đầy xác tín này :
«Chúng ta thấy lập lại hội chứng y phục của hoàng đế. Tất cả những ai dám nói tiểu thuyết của Robbe-Grillet là chán, sẽ đơn giản bị quy kết là thiếu đức tin. Tôi không tìm cách tấn công lý thuyết Tân Tiểu Thuyết đã trưng bày các giới hạn. Tôi không tin vào các lý thuyết mà tin vào những sáng tạo cá nhân. Nếu tôi tố cáo để chấm dứt một sự bịp bợm, chính vì sự bịp bợm của các diễn văn tập thể về văn chương, thuộc bất kỳ phe phái nào, đã đề ra các luật lệ, một chân lý hay những giáo điều nhằm khủng bố văn chương»114 [BĐH nhấn mạnh].
Bên cạnh sự hội tụ (convergence)115 cơ bản trên những nhận định của Todorov, dĩ nhiên cũng có một số ý kiến phân kỳ (divergent) 116 hoặc phát xuất từ những góc độ tiếp cận khác biệt, nhưng nhìn chung ta vẫn nhận ra được một sự đồng thuận ở Pháp về tình hình văn học mấy thập kỷ qua : nếu Antoine Compagnon chỉ thở dài về « chốn văn hao gầy từ một thế hệ nay [...]117», thì Dominique Maingueneau đề cập hẳn đến « cái chết của Văn Học [viết hoa]» 118; nếu Jean Bessière chỉ nói tới « những khó khăn của văn bút đương đại »119, thì Alain Finkielkraut kêu gọi cả một sự đi tìm ý nghĩa120 hay bị lãng quên ngay trong trường chữ nghĩa.
Dưới mắt người chỉ quan tâm đến những hiệu ứng, hậu quả « nhãn tiền » cụ thể, thì – như một độc giả trẻ đã viết trên mạng (nguồn 115[c], ngày 28/01/2007 [nghĩa là trước khi Pháp đoạt giải Nobel văn chương 2008]) –, văn học Pháp mấy thập niên sau này bị hao hụt nhiều thứ : ít có nhà văn thực-sự-mới-mẻ-và-dễ-nhận-biết-ngay, hiếm giải Nobel (mãi đến năm 2000, nghĩa là 15 năm sau Claude Simon, mới có một ... Cao Hành Kiện [Gao Xingjian], rồi phải chờ thêm 8 năm nữa mới đến lượt Le Clézio [BĐH]), chẳng mấy được hâm mộ ở nước ngoài, thiếu ngòi bút phát hiện những vấn đề lớn của thời đại hoặc có năng lực làm cho thể loại văn chương tiến bước...
Nhưng khủng khoảng không chỉ đóng khung trong xứ hình lục giác, mà còn khiến nhiều văn nhân Tây Âu gióng lên những hồi chuông cảnh báo. Timothée Picard – trong một bài viết độc đáo121 – đã liệt kê một danh sách ấn tượng của những nhân vật hằng trăn trở, bi quan trước tình trạng này : từ văn hào Đức – Nobel văn chương…1929 ! – Thomas Mann (1875-1955) đến nữ sĩ Áo – Nobel văn chương 2004 – Elfriede Jelinek (sinh năm 1946), qua các tác giả Áo như Hermann Broch (1886-1951), Thomas Bernhard (1931-1989) rồi thêm những Cioran (văn sĩ triết gia Roumanie, 1911-1995), Kundera (nhà văn gốc Tiệp, sinh năm 1929), trước khi kể đến một loạt những ngòi bút Anh thuộc nhiều lứa tuổi như Anthony Burgess (1917-1993), Julian Barnes (sinh năm 1946), Ian McEwan (1948), Graham Swift (1949), Jonathan Coe (1961) v.v.
Hoá ra, nếu có nhiều tác giả châu Âu «nhất loạt đồng thanh» như thế, thì văn học hiện đã thành gì ? Âm nhạc đi về đâu ? Nghệ thuật tạo hình có còn là chính nó ?
Cả một nền văn minh đang thực sự tụt dốc, hay – biết đâu – chính chúng ta mới là đám bị lừa phỉnh : hoặc bởi cái thường nhật mị dân ru ngủ, hoặc bởi một lớp « văn nhân lắm điều nhiều chuyện » ? Nếu giả thuyết trước là đúng, thì ta có quyền tự hỏi về cách phải làm thế nào để thoát khỏi cái vòng tha hóa tai hại mà giả thuyết sau – ít ra – cũng đã cho phép hình dung được phần nào sự thể.
Tầm độ hệ quả toàn cục
Dĩ nhiên, khó thể lấy làm chân lý lời ai oán tột cùng của một R. Millet : «Tôi thấy nền văn minh nơi tôi sinh ra đang dẫy chết ( J’ai vu mourir la civilisation dans laquelle je suis né) » 122 ! Thế nhưng, mối quan ngại về sự suy tàn thời đại là có thật. Nó có thể chỉ là phản ứng tương đối thường gặp chống lại kiểu sống mới, như ở Kundera chẳng hạn qua một số tác phẩm của ông – từ L'Immortalité (Tính bất tử, xuất bản năm 1990) đến La Lenteur (Sự chậm rãi, 1995) chẳng hạn – chủ yếu chỉ trích cái hời hợt bề ngoài, cái thói quen lúc nào cũng «chỉ biết chạy» của người đương đại. Nó có thể chua xót, vừa trải rộng vừa sâu xa hơn, như – trong trường hợp Việt Nam – được thể hiện qua lời phát biểu nhức nhối của nhà văn nữ Hải Miên khi nhận giải cuộc thi "Văn học tuổi 20" tháng 9 năm 2010 tại Sài Gòn (mà Tống văn Công đã trích dẫn trong một bài viết đáng nhớ 123) :
" Chúng ta đang sống trong một thời đại đổ vỡ, nơi khủng khoảng những giá trị, những niềm tin va đập không ngừng, cùng những cách nhìn về xã hội Việt Nam trong giai đoạn những giá trị chuẩn mực thì đã cũ, còn những giá trị mới thì chưa hình thành. Sống trong giai đoạn như thế đôi khi có cảm giác không còn điều gì thiêng liêng, nguyên vẹn và có cảm giác đau đớn. Tôi nương vào chữ để mở cửa thoát hiểm cho mình ".
«Không còn thiêng liêng », « cảm giác đau đớn », «nương vào chữ để mở cửa thoát hiểm cho mình» : văn nghệ đích thực không phải là chuyện mua vui đôi chút, mà hệ trọng hơn nhiều.
Văn hóa, văn minh đang khủng khoảng ư ? Đó không phải chỉ là lời than sẵn có trên đầu môi nhiều nhà quan sát, bình luận hiện nay124. Nữ triết gia Mỹ gốc Đức nổi tiếng Hannah Arendt (1906-1975) đã chẳng cho ra đời – ngay từ 1961 – tác phẩm kinh điển « La Crise de la culture » (Khủng khoảng văn hóa [tựa đề bản dịch tiếng Pháp từ nguyên tác tiếng Anh Between Past and Future]) là gì ?
Dưới trời Tây, văn sĩ triết gia Alain Finkielkraut cũng dành cả một cuốn sách [La Défaite de la pensée (Sự thất bại của tư tưởng)], xuất bản năm 1987, để phân tích cảm thái bất an trong lãnh vực văn hóa, nơi mà những hoạt động mang tên này – được hiểu như «cuộc sống với linh hồn của nó», theo cách nói của tác giả – thường lại bị trống rỗng phần tư tưởng…
Khiêm tốn hơn, chỉ bằng một bài viết ngắn trên mạng125, một người Bỉ nhập cư ở Pháp ít ai biết đến – tên Johan Isselée – đã tóm lược tài tình nội dung của vấn nạn chung, xuyên biên giới, mà ta vừa nhận diện :
"Nghệ thuật đang khủng khoảng. Chưa bao giờ có ngần ấy trận bút chiến đối nghịch về ý nghĩa và chức năng của nó, đã làm sôi nổi các cuộc tranh luận. Nghệ thuật, nhân tố nâng cao tinh thần và hợp nhất xã hội trong quá trình lịch sử nhân loại, đã trở thành nguồn của sự hoá ra ngốc nghếch và những rạn nứt xã hội : một bên là các chuyên gia và người tự cho am hiểu, còn bên kia là đám đông quần chúng bị đối xử một cách khinh miệt. Nghệ thuật – do bản chất và thiên chức của nó – vốn là trường biểu hiện của cảm xúc, của sự vô tư, của tự do và – nếu cần – của tính chống rập khuôn chuẩn mực theo thời (anti-conformisme) hết sức thiết yếu để đối phó với sự ngủ quên văn hóa ; thế mà hiện nay nó lại bị «thực dân hóa» bởi cái hệ thống chuẩn tắc rất tuyệt : đồng tiền. Chính đồng tiền biến nghệ phẩm thành hàng hóa, thành vật phẩm đầu cơ tài chánh mà chỉ có thị giá chứng khoán mới bảo đảm được sự trường tồn. Đế quốc của sự thương-phẩm-hóa đã ngự trị vững vàng đến nỗi chẳng còn phải là giá trị định ra mức tiền, mà chính mức tiền định ra giá trị [BĐH nhấn mạnh]."
Ông còn có lý khi thêm rằng những chuyển hóa xã hội - văn hóa lớn lao, trong đó nghệ thuật đóng vai trò trung tâm, đã thúc gọi (interpeller) mọi người – từ chính trị gia đến triết gia, các nhà xã hội học, nhân chủng học, kinh tế học... –, tất cả đều cảm thấy bị liên can : đó là bằng cớ cho thấy mỹ học và cái đẹp không còn có thể bị xem như thứ «thêm thắt tâm hồn» đơn giản, với những chức năng thuần trang trí, mà chúng chạm tới chính cái ý nghĩa của hiện hữu (l'esthétique et la beauté ne peuvent plus être considérées comme de simples suppléments d'âme aux fonctions purement décoratives, elles touchent au sens même de l'existence).
Hiện hữu đó đã hoặc đang có nguy cơ thoái hóa trong một nền văn minh dễ thường trở nên «vô nghĩa », mà có lẽ không ai phê phán một cách toàn diện và triệt để cho bằng Castoriadis, đặc biệt qua cuộc phỏng vấn trên đài phát thanh France-Inter, một năm trước khi ông qua đời : những lời buộc tội vẫn còn « mới toanh » tính thời sự, đáng để suy ngẫm126 và có thể được xem như một trong những tiền đề cho làn sóng phẫn nộ phát đi từ một Stéphane Hessel lão tướng người Pháp (sinh năm 1917) vào mùa thu 2010127. Thời buổi tệ hại đến nỗi nhà triết học – kiêm kinh tế và phân tâm học – Pháp gốc Hy Lạp Castoriadis (1922-1997) của chúng ta đã có lần hạ bút một cách nặng nề, dữ dội như sau : « thời đại khôi hài, phân bã (excrémentielle) ư ? Không, phân còn bón được cho đất, chứ sản phẩm thời nay thì chỉ tổ gây ô nhiễm và làm nó cằn cỗi, tuyệt sinh; đĩ điếm ư ? Không, tại sao lại đi chửi rủa những người đàn bà này128 !...».
Riêng trên mặt thuần túy văn nghệ, ông nhận định : « người ta tự cho là đang làm những cuộc cách mạng, bằng cách sao chép và nhại dở những hồi hay đẹp cuối cùng của văn hóa phương Tây, trước cái dốt của một công chúng tối-văn-minh (hypercivilisé) và [đồng thời] tân–mù-chữ (néo-analphabète)128 ». Vì lẽ đó, cũng y như Baudrillard trên kia, ông đánh giá «văn hóa đương đại, nói tròn gọn (en première approximation), là chẳng ra cái gì cả (nulle)»129.
Nghĩ cho cùng, dễ gì mà không bị hoá thành « tân-mù-chữ » trước một thế giới ngày càng trở nên bí hiểm ! Trong cơn bão lốc, ngọn đèn nghệ thuật khó lòng tránh khỏi bị phụt tắt. Bóng tối và nghi hoặc. Ngộ nhận và ác ý.
Trên Vương quốc những tinh hoa, Phượng hoàng chừng chẳng tái sinh từ tro tàn trơ trụi. Đâu là nguyên nhân và cơ sở triết luận của những suy thoái, nhạt nhòa trong mỹ giới ?
Một thứ ánh sáng mới dường như đang le lói phía chân trời thời đại : có chăng ở đấy một lối ra ?
Bùi Đức Hào
(còn tiếp)
Chú thích
* Xem Phần I trong Giai Phẩm Xuân Canh Dần, Diễn Đàn Forum
** Xem Phần II đã đăng trên Diễn Đàn Forum
85
Jean
Clair, L'hiver de la culture
(Flammarion), giới thiệu
bởi Thomas Malher ở
đây
86 Trích dẫn bởi Dominique Egret, http://www.meaus.com/breker-french.htm
87 Theo Anne Cauquelin (trong L’Art contemporain, PUF, Que sais-je ?,13/5/2009), Duchamp cùng với Warhol là hai người đi đầu trong nghệ thuật đương đại
88
Giới thiệu
bởi D. Berthezène
(http://www.puf.com/wiki/Quadrige:La_crise_de_l'art_contemporain),
đặc biệt qua một số ý được nhấn mạnh sau đây :
-« Ce sont tous les arcanes de l’art contemporain, en tant qu’il est l’émanation des institutions publiques, qui sont ici dévoilées (...) Au réalisme soviétique, les Français auraient répondu par un « formalisme d’Etat ». Le refus des élites d’analyser l’indifférence massive à l’égard de cet art, l’entretien par un microcosme de cet art « officiel », le recours fréquent à l’argument d’autorité sont des tendances mises en lumière par Yves Michaud (...) on ne peut que remercier l’auteur d’avoir eu le courage de dévoiler crûment les coulisses du monde de l’art ...»
-« Pourquoi la beauté règne-t-elle partout (comme dans notre maquillage, notre look), alors qu’elle est déconsidérée dans notre art ? Quelle rupture historique sommes-nous en train de vivre ? Pourquoi ce décalage ?. Yves Michaud donne des pistes, complétées par une bibliographie. Il conjugue cette crise de l’art à la crise de l’identité française face à la mondialisation».
-« Son diagnostic, à rebrousse-poil du volontarisme politique, est de laisser les choses se faire. L’art, dit-il, se retrouvera « quand nous aurons de nouveau besoin de lui »
89 Jean Baudrillard, Le complot de l'art, http://www.liberation.fr/tribune/0101179372-le-complot-de-l-art
90 Chẳng hạn như : (a) Marc Fumaroli, L’Etat culturel, nxb. de Fallois, 1991 ; Michel Schneider, La comédie de la culture,nxb. du Seuil, 1993 ; (b) Jean-Philippe Domecq, Artistes sans art ?,nxb. Esprit, 1994 ; (c) Jean-Louis Harouel, Culture et contre-cultures, nxb.P.U.F., 1994 ; (d) Benoit Duteurtre, Requiem pour une avant-garde, nxb. Robert Laffont, 1995.
91 Và Malevitch không phải là người « khai sinh khuynh hướng cực hạn »( hay tối giản) [ minimalisme] trong nghệ thuật như PGS.TS Lê Huy Bắc đã viết trong bài « Những khuynh hướng chính trong văn chương hậu hiện đại (11/5/2011)», cùng với vài thông tin khác cũng cần được bổ sung cho chính xác chẳng hạn như về vai trò của Erik Satie chỉ là người mà một số sáng tác đã có ảnh hưởng trên [chứ không phải là « nghệ sĩ tiêu biểu » của] nhạc cực hạn như đã được tác giả trình bày trong bài dẫn trên [hoặc xem dạng đã lưu ]
92 Ngụ ngôn nổi tiếng của
Andersen (1805-1875), người Đan Mạch, xuất
bản năm 1837
( theo http://fr.wikipedia.org/wiki/Les_Habits_neufs_de_l'empereur)
93 Theo http://fr.wikipedia.org/wiki/Merde_d%E2%80%99artiste [a] ;
tuy nhiên, có
người lại cho là xảy ra vào năm
1989
( http://www.ac-grenoble.fr/lycee/vincent.indy/spip.php?article863 ) [b]
94 Edelman Bernard, De L’urinoir comme un des Beaux-arts : de la signature de Duchamp au geste de Pinoncely (về phiên xử tại Tòa án Tarascon ngày 20/11/ 1998 ), Revue judiciaire hebdomadaire des éditions Dalloz, partie Chroniques, Responsabilité Civile (Œuvre d’art), 2000, n°6, tr 98-102 , trích dẫn ở nguồn 93 b.
95 La sagesse des Modernes, nxb. Robert Laffont (1998), đặc biệt các tr. 371-372, 381-382, 401-405, 410.
96 Maurice Fleuret (1932-1990), là nhà soạn nhạc, ký giả và tổ chức nhạc hội âm nhạc đương đại Pháp, đã từng tuyên bố trên báo Le Point 21/4/1986: « ... Cuộc cách mạng mỹ học của mấy năm vừa qua không phải định tính mà là định lượng : lịch sử âm nhạc gần đây giản lược thành một catalogue tên tác phẩm và tác giả. Tôi đã nhân lên sáu lần kinh phí dành cho sáng tác mà vẫn không tạo ra được sự sôi động mà tôi kỳ vọng » [trích dẫn bởi Luc Ferry, nguồn 77**, tr.319]
97 Có thể xem thêm về nhà triết
học, xã hội học kiêm nhạc học
Đức nổi tiếng này, chẳng hạn
ở
http://fr.wikipedia.org/wiki/Theodor_W._Adorno
98 Nhà soạn
nhạc hiện đại và là nhạc
trưởng Pháp
(có thể xem thêm http://fr.wikipedia.org/wiki/Pierre_Boulez)
99 Institut de Recherche et
Coordination Acoustique/Musique (Viện Nghiên cứu và
Điều phối Âm thanh/Âm nhạc)
Pháp, thành
lập năm 1974;
có
thể
xem
thêm
ở
http://fr.wikipedia.org/wiki/Institut_de_recherche_et_coordination_acoustique/musique
100 Sáng tác (cho giọng soprano cùng 5 nhạc khí) của Schönberg (1874-1951), nhà soạn nhạc hiện đại (kiêm họa sĩ và lý thuyết gia mỹ học) người Áo, được coi là cha đẻ (mặc dù có tranh cãi [ so với Hauer] ) của hệ [ tạm dịch là]« mười hai âm »(dodécaphonie/dodécaphonisme), nền tảng của nhạc [bác học] hiện đại : tác phẩm, đặc biệt gây tiếng vang, là một nhạc kịch « mê-lô » -mang nhiều sắc thái bi, hài pha lẫn kỳ bí- dựa trên thơ của thi sĩ tượng trưng người Bỉ Albert Giraud ( 1860-1929)
101 Opéra của Berg (1885-1935), nhà soạn nhạc Áo, học trò của Schönberg và là người đồng sáng lập (chung với bạn đồng môn Webern [1883-1945]) nhóm sáng tác nhạc đương đại mang tên « Trường phái Vienne thứ hai » ( « Trường phái Vienne thứ nhất » chỉ nhóm các nhạc tác gia cổ điển Joseph Haydn, W. A. Mozart, L. van Beethoven và F. Schubert)
102 Sáng tác (cho giọng alto cùng 6 nhạc khí) của Pierre Boulez dựa trên thơ của thi sĩ Pháp René Char (1907-1988)
103 Kandinsky, Lettre à
Arnold Schönberg du 18 janvier 1911,
http://www.aprem.fr/le_carnet_de_musique/files/category-kandinsky.html
104 Tên gọi của bức tranh này dễ gây sốc, nhất là với người Ki-Tô giáo. Tuy nhiên, cần biết rằng :
a/ Ở đây, theo thiển ý, họa sĩ tôn vinh người đàn bà – của nữ tính cuốn hút muôn thuở, của sản tính (fécondité) tự nhiên – được đưa lên mức tột đỉnh của biểu tượng Đức Mẹ, chứ không phải ngược lại, theo chiều hạ xuống. Người đàn bà, từ cổ đại đến giờ và mãi mãi về sau, là hiện thân toàn bích của cái đẹp: sự tuyệt mỹ nào cũng dẫn tới cảm xúc trần thế vô biên và hướng khách tao nhân về chân trời thánh thiện.
b/ Theo http://agora.qc.ca/thematiques/mort.nsf/Dossiers/La_jeune_fille_et_la_mort , bức tranh này đã được Thomas Mann làm thành bất tử qua truyện ngắn Gladius Dei
c/ Bạn đọc rành tiếng Pháp có thể tham khảo
- những dòng sau đây, đã được Munch viết kèm theo tuyệt phẩm La Madone này trong cuộc triển lãm :
“Instant où l'univers suspend sa course / Ta face où tient l'entière beauté du monde /Et tes lèvres carmin, ce beau fruit à venir, / Qui s'écartent un peu, et comme endolories / Le sourire d'une morte / Et la Vie à la Mort tend sa main / La chaîne est scellée, liant mille défuntes / Générations à mille autres futures”;
- ở http://arts.forumculture.net/t752-edvard-munch có cho thêm những thông tin sau đây :«... La Madone : exposée en première position de la série "Epanouissement et Déclin de l'Amour" en 1903. Cinq versions de ce tableau existent. Lors de sa première exposition publique, La Madone est présentée avec un cadre sur lequel figuraient, peints ou sculptés, des spermatozoïdes et des embryons, ce qui conferait à la Madone une signification en relation avec la conception (les spermatozoïdes) et la Mort (les spermatozoïdes avaient des têtes de mort). Ce tableau semble traversé de courants et on ressent un état de flottement entre le sommeil et la veille, entre la station debout et la station couchée, entre l'immersion et l'émergement, entre le dévoilement et la dissimulation »
d/ Theo http://www.mba.caen.fr/activites/scolaires/dossier/2011PedagoExpoMunch.pdf ( tr.14&15), thì thi sĩ Baudelaire cũng đã tôn người yêu của mình (Marie Daubrun) lên tới vị thế Đức Mẹ trong bài thơ « À une Madone ».
105 Jean-Francois
Zygel trả lời
phỏng vấn :
http://www.qobuz.com/info/Qobuz-info/Rencontres/Zygel-l-homme-orchestre7685
106 Trong thư gửi Kandinsky ngày 24/1/1911, Schönberg thú nhận : « Tác phẩm của tôi tạm thời không có quần chúng, mà chỉ chạm được các cá thể dễ dàng hơn. Chỉ những cá thể sáng giá này mới là đáng kể đối với tôi » (Trao đổi thư từ Kandinsky- Schönberg, Contrechamps, số 2, tháng 4, 1984). Schönberg cho vấn đề này quan trọng đến nỗi nó trở thành tâm điểm một tiểu luận ông viết năm 1937 nhan đề « Người ta trở thành kẻ lẻ loi như thế nào » [nguồn 77**, tr.208]. Một câu nói khác thường hay được trích dẫn, cũng thể hiện tư tưởng « ưu tú chủ nghĩa » của nhà soạn nhạc : « Nếu là nghệ thuật thì không phải cho mọi người ; nếu là cho mọi người thì không phải nghệ thuật ».
107 Daniel
Hope trả lời phỏng vấn :
http://www.magazine-allemagne.fr/fr/artikel-fr/article/article/musik-ist-die-staerkste-inspirationsquelle.html
108 Chỉ tiếc là, do nhầm lẫn, chữ le culturel trong câu trả lời đầu tiên của R. Millet ( « On est dans le posthumanisme, dans le postlittéraire: non plus dans la culture, mais dans le culturel »), đã bị dịch thành « con người văn hóa » (« Chúng ta đang sống thời hậu nhân bản posthumanisme, hậu văn chương postlittéraire: Không phải trong văn hóa, mà trong con người văn hóa») khiến độc giả sẽ khó lòng nắm được ý nghĩa câu văn (xem bài dưới dạng đã lưu ở đây)
109 Như Trần Vũ đã giới thiệu trong bài dịch Tường thuật tranh luận Richard Millet/ Frédéric Beigbede của Olivier Le Naire trên tuần san Pháp L’Express ngày 23/5/2005, http://www.vanchuongviet.org/index.php?comp=tacpham&action=detail&id=13786
110 Alexandre Gefen có liệt kê một loạt các tác giả phê phán hoặc bi quan về tương lại văn học Pháp trong một bài viết trên mạng (http://www.fabula.org/lht/6/dossier/118-gefen )
mang tên "Ma fin est mon commencement: les discours critiques sur la fin de la littérature", đươc Nhị Linh trích dịch phần đầu ở đây, và ta có thể theo đó duyệt qua tên những người viết lẫn các tựa đề của họ – cùng một số ý chính – như sau :
« Antoine Compagnon [...] năm 2008 trong Le Souci de la grandeur [Lo âu cho sự vĩ đại], viết để đáp lời tiểu luận của nhà phê bình Mỹ Donald Morrison, Que reste-t-il de la culture française? [Còn lại gì từ văn hóa Pháp?] [...] Pierre Jourde và Jean-Philippe Domecq chê trách thái độ thiếu dấn thân ở các nhà văn đương đại của chúng ta [ Pierre Jourde, La Littérature sans estomac, Paris, L’Esprit des péninsules, 2002; Jean-Philippe Domecq, Qui a peur de la littérature?, Paris, Mille et une nuits, 2002; Misère de l’art, Calmann Lévy, 1999.], [...] Renaud Camus khóc than vì La Grande déculturation [Sự sụt giảm lớn về văn hóa][...] Enrique Vila-Matas dùng những gương mặt như Bartleby hay Lord Chandos, các nghệ sĩ không tác phẩm, làm nguyên mẫu[ Enrique Vila-Matas, Bartleby et compagnie, Paris, Bourgois, 2003. Về ý tưởng này, cũng xem tiểu luận rất hay của Jean-Yves Jouannais, Artistes sans œuvres, Paris, Hazan, 1997.], Lionel Ruffel nghĩ thời chúng ta như là Dénouement [Sự tháo nút], Jean Bessière tự hỏi Qu’est-il arrivé aux écrivains français? [Điều gì đã xảy đến với các nhà văn Pháp?], William Marx viết lại lịch sử của một Adieu à la littérature [Lời vĩnh biệt văn chương], Dominique Maingueneau và Tzvetan Todorov thì tiên tri sự kết thúc của nó [Dominique Maingueneau, Contre Saint Proust ou la fin de la littérature, Paris, Belin, 2006; Tzvetan Todorov, La Littérature en péril, Paris, Flammarion, 2007...] trong khi một website văn học rất mốt tự đặt tít phụ là “giải phẫu cái xác văn chương” [ Stalker, “Dissection du cadavre de la littérature”, trên mạng Internet: http://stalker.hautetfort.com.] ... »
111 Chẳng hạn như ý kiến này : La folie des grandeurs. L’écrivain et la chose littéraire dans les essais de Richard Millet,
112 Tzvetan Todorov, La littérature en péril, Flammarion (Paris), 2007 :được giới thiệu ở đây.
Bản dịch tiếng Việt [ Văn chương lâm nguy của Trần Huyền Sâm và Đan Thanh , Trần Thiện Đạo hiệu đính, Trung tâm Nghiên cứu Quốc học phối hợp, NXB Văn Học xuất bản , 2011] có một số nhầm lẫn đã được Nhị Linh phát hiện (xem dưới dạng đã lưu ở đây).
Hội thảo được tường thuật ở đây, và các phát biểu lược ghi ở đây.
113 Nhị Linh đã tinh ý nhận ra lời phát biểu sai trái này và kể lại ở liên kết đầu, nêu trong nguồn 111, trong đó có đoạn : « ... GS-NGND Trần Thanh Đạm phán [...] :"Có lẽ ý nghĩa của cuốn sách là lời tự thú của một trong những người đã xây dựng lên một cái thuyết, phải nói là, thống trị cả thế kỷ XX ở phương Tây. Thật ra, theo tôi, học thuyết này đã sai lầm từ lâu rồi. Đến bây giờ, Tzvetan Todorov không thể che giấu sai lầm đó được nữa thì anh ta đành phải thừa nhận mình sai lầm thôi". Để xem Todorov thú tội thế nào, chi bằng ta đọc chính lời của Todorov vậy. Vincent Kaufman, tác giả cuốn La Faute à Mallarmé [...] đã chịu khó đi phỏng vấn Todorov xem Todorov nghĩ gì về lý thuyết. [...] Bài phỏng vấn này tôi sẽ dịch đầy đủ để phục vụ cho các giáo sư thế kỷ thích phán bừa phán bãi.» [BĐH in đậm].
Và Nhị Linh đã dành thì giờ dịch bài phỏng vấn (quan trọng cho sự thấu hiểu lập trường của Todorov) ở đây, đủ để mọi người tự rút ra kết luận.
Về trước tác của Todorov, xin trích giới thiệu cô đọng của Nhị Linh : « ...Sinh năm 1939, năm 1970 cùng Gérard Genette lập ra tạp chí Poétique và tủ sách cùng tên. Tác phẩm chính: Théorie de la littérature, textes des formalistes russes, 1965, Littérature et Signification, 1967, Introduction à là littérature fantastique, 1970, Poétique de la prose, 1971, Théories du symbole, 1977, Symbolisme et Interprétation, 1978, Les Genres du discours, 1978, Mikhaïl Bakhtine, le principe dialogique, 1981, Critique de la critique, 1984, La Littérature en péril, 2007. »
114 Trang văn học tuần san Marianne số 639 ra ngày 18 tháng 7, 2009 ; bản dịch của Trần Vũ « Catherine Cusset Robbe-Grillet hay sự khủng bố văn chương » đăng trên mạng Hợp Lưu ngày 19/1/2011 ở (hoặc dạng đã lưu)
Catherine Cusset đã từng được lọt vào chung kết giải Goncourt nổi tiếng của Pháp và, trong năm 2008, đã đoạt giải « Goncourt độc giả học sinh» với tiểu thuyết Un brillant avenir (Gallimard).
115 Có thể thấy qua nhiều liên kết trên mạng như : (a) http://www.onomazein.net/23/23-08.pdf , (b) , (c)
116 Chẳng hạn : (a) quan điểm của Nathalie Crom trong « Le roman d’une polémique », Télérama, số 2976, 24-01- 2007( tr.26-30) mặc dù tác giả cũng nhìn nhận thực trạng văn hoc qua những dòng sau : « Marqué à la fois par la fin de la dernière avant-garde littéraire du XXe siècle, fédérée autour de la revue Tel quel, et par l’avènement des lois du marché dans le secteur du livre, le début des années 80 a vu s’achever le règne symbolique de la litterature. » ; (b) hoặc lập luận của François Bégaudeau tại đây; ; (c ) hay cái nhìn của Philippe Sollers trong bài này.
117 Antoine Compagnon, La Littérature, pour quoi faire ?, Paris, Fayard, 2007 (tr.29) : « Le lieu de la littérature s’est amenuisé dans notre société depuis une génération : à l’école, où les textes documentaires mordent sur elle, ou même l’ont dévorée ; dans la presse, où les pages littéraires s’étiolent et qui traverse elle-même une crise peut-être funeste ; durant les loisirs, où l’accélération numérique morcelle le temps disponible pour les livres. Si bien que la transition n’est plus assurée entre la lecture enfantine – laquelle ne se porte pas mal, avec une littérature pour la jeunesse plus attrayante qu’auparavant – et la lecture adolescente, jugée ennuyeuse parce qu’elle requiert de longs moments de solitude immobile. Quand on les interroge sur le livre qu’ils aiment le moins, les lycéens répondent Madame Bovary, le seul qu’on les ait obligés à lire »
118 Dominique Maingueneau, Contre Saint Proust. Ou la fin de la Littérature, Paris, Belin, 2006 (được giới thiệu ở đây)
119 Jean Bessière, Qu’est-il arrivé aux écrivains français ? D’Alain Robbe-Grillet à Jonathan Littell,
Loverval (Belgique), Editions Labor/Espaces de Libertés, coll. « Liberté j’écris ton nom », 2006, (được giới thiệu bởi Bernard Mouralis ở đây.)
120 Alain Finkielkraut, Ce que peut la littérature, Stock/Panama, 2006 ( phần Débat : A quoi sert la littérature ?), được giới thiệu bởi Thibault Malfoy ở : http://lillettre.blogspot.com/2007/03/la-littrature-franaise-est-elle-en-pril.html ) ;
Ta có thể
kể thêm nhiều tác giả khác nữa
như (trong một danh sách khá dài) : Jean-Philippe Domecq,
Éric Naulleau, La
Situation des esprits,
Paris, La Martinière, 2006( tr. 162) ; Jean-Marie
Domenach, Le Crépuscule
de la culture française ?,
Paris, Plon, 1995 (tr. 15) ;William Marx, xuyên suốt
quyển L’Adieu
à la littérature. Histoire d’une dévalorisation,
xviiie-xxe
siècles, Paris,
Minuit, coll. « Paradoxe », 2005 ;
v.v...
121 Timothée Picard, La mélomanie porte-t-elle les écrivains à la « déclinologie » (et vice-versa) ? (Parcours à travers la littérature contemporaine, et mise en perspective), http://www.fabula.org/lht/6/dossier/124-picard ( hoặc xem dưới dạng đã lưu)
122 R. Millet phỏng vấn bởi Jacques-Pierre Amette, Il se trouve que j’ai vu mourir la civilisation dans laquelle je suis né, Le Point, 30 août 2008, đăng lại ở đây.
123
Tống văn
Công, Chúng
ta đang khủng khoảng văn hóa,
http://www.diendan.org/phe-binh-nghien-cuu/chung-ta-111ang-khung-hoang-van-hoa/
124 Nicolas Demorand, Accidents, http://www.liberation.fr/monde/01012325833-accidents
125 Johan Isselee, « Crise de l’art, crise civilisatrice », INFOS n°6, octobre 2001
(có thể xem dưới dạng đã lưu ở đây)
-> «...l'art est en crise. Jamais autant de polémiques contradictoires sur son sens et sa fonction n'ont animé les débats. Lui, qui tout au long de l'histoire humaine, fut facteur d'élévation des esprits et
d'unification sociale, est devenu source d'abêtissement et cause de fracture sociale : d'un côté les spécialistes et prétendus initiés, de l'autre les masses, que l'on considère incultes, que l'on traite
avec mépris. L'art étant par nature et par vocation le champ d'expression de l'émotion, du désintéressement, de la liberté et, si besoin est, du non-conformisme nécessaire pour faire face à
l'endormissement culturel, se voit actuellement colonisé par le système normatif par excellence : l'argent. L'argent qui transforme l'objet d'art en une marchandise, en un objet de spéculation
financière dont seule la cote boursière garantit la pérennité. L'empire de la marchandisation s'est à tel point instauré dans ce secteur que ce n'est plus la valeur qui définit le prix, mais le prix qui fait la valeur.»
126 Cornelius Castoriadis,
Stopper la montée
de l’insignifiance,
đăng lại ở :
http://www.monde-diplomatique.fr/1998/08/CASTORIADIS/10826 ( hoặc dạng đã lưu)
Tác phẩm mới ra ( 28/9/2011) về ông [ Castoriadis, critique sociale et émancipation ( Philippe Caumières, Editions Textuel)] giới thiệu,ở bìa cuối, như sau :
“Malgré les crises que traversent les sociétés contemporaines, la critique sociale peine à proposer des alternatives au néolibéralisme. Philosophe, économiste et psychanalyste, Cornelius Castoriadis ( 1922-1997 ) demeure une figure atypique à gauche. Connu pour ses critiques de la bureaucratie stalinienne comme du capitalisme, à l’écart des marxismes traditionnels, il réoriente la pensée politique vres une démocratie radicale permettant de repenser l’émancipation. L’ouvrage de Philippe Caumières rend accessibles et claires ces thèses novatrices.”
127 Stéphane Hessel, Indignez-vous!, Montpellier, Indigène éditions, collection « Ceux qui marchent contre le vent », 2010
128 Cornelius Castoriadis, trích lời tựa tập tiểu luận Domaines de l'homme (Les carrefours du labyrinthe II) ra lần đầu 1986, Seuil tái bản 1999 (collection Points Esais).
129 Cornelius Castoriadis , Transformation sociale et création culturelle, Revue Sociologie et sociétés, Vol. 11, số 1, tháng tư 1979, tr. 37 [trích dẫn bởi nguồn 77**, tr.297]

markdown:
# Cái Đẹp như thách thức...
### Chân dung cái Đẹp (III)
**Cái
Đẹp như thách thức **
trong Văn Nghệ
và Triết Học
trong Văn Nghệ và Triết Học
**Bùi
Đức Hào** **S** **au
những thời điểm nghiêm trọng, mặc
niệm nạn nhân của thảm họa
Fukushima và của hàng loạt các chế
độ toàn trị ở Bắc Phi, Trung
Đông, cùng những nơi khác** **Sau
những chia sẻ xót xa với người
phẫn nộ tại Việt Nam và trên
toàn thế giới** **Phải
chăng – trong tận cùng tĩnh lặng
nơi mỗi chúng ta – Văn
Hóa
vẫn mãi mãi là giếng trong sâu
thẳm để soi mình những tra vấn,
suy tư và ước mơ thời đại đối nghịch với vẩn đục bạo
tàn, u mê, gian trá ?**
Thế giới đang rung chuyển.
Về
phía thiên nhiên : chứng kiến những
tai họa thảm khốc mấy năm gần đây
như địa chấn, sóng thần và
hậu quả – bao gồm cả
khả năng nổ
lò hạt nhân – , người
ta chưa bao
giờ thấy mình nhỏ bé và thân
phận mong manh đến như thế. Nhưng,
trừ khi hoảng loạn, con người vẫn
nhận ra nơi mình – dưới dạng tiềm
thể trong bất cứ ai hoặc hiển thể,
như người Nhật đã tỏ rõ
qua thời sự sau ngày khủng khiếp chưa
xa 11/3/2011 – niềm
khát khao sống thật, sống
đúng và sống đẹp. Như những
gì đã được đúc kết
và đặt ở bậc cao nhất trên
“tháp những nhu cầu” của
Maslow
***.**
Về
phía lịch sử : nếu thế kỷ XX
được đánh dấu bởi những
phong trào giải phóng dân tộc dành
độc lập từ tay
*thực
dân*, thì – như thời
sự liên tục cho thấy từ hai năm
nay – thế kỷ XXI là
thời của công
dân dành quyền *dân
chủ* – bất
luận có
thành công ngay *bản địa*
hủ hậu, phản trắc, thối nát và
đầy tội ác.
Rồi ngay giữa lòng những xứ sở yên bình tiên tiến nhất, làn sóng phẫn nộ cũng đã bộc phát và dũng cảm kéo dài, lên án các thế lực tài phiệt quen thói thao túng vô nhân…
Cái
Đúng Thật, cái Phải, cái Thiện,
như vậy luôn luôn thôi thúc con
người đứng thẳng, đi tới, bằng
tay không hoặc với ngòi bút, cọ
vẽ, lời ca, cùng chính
*vận
mệnh* mình – cá
nhân
cũng như *cộng đồng* –
,
quyền được xử sự cho ra người
: không hèn mạt, gớm ghiếc; không
nhục nhã, *vong nô*.
Chính vì thế, cái Đẹp không hề vắng mặt.
Nó
chuyển động như lằn thiên thạch
trên bầu trời tâm thức nhân loại,
trong vũ trụ sâu thẳm của từng chủ
thể. Nó thức tỉnh ta về thực tại
không ngừng chuyển hóa, về nét
linh diệu của hiện hữu, về sự cần
thiết phát hiện và sáng tạo
cái mới. Nó nối kết những tâm
hồn, luân lưu giữa những tinh cầu
ý thức. Nó nạp năng lượng
để con người thẩm thấu với
cuộc sống, cảm nhận và
*phi cứu cánh*
và *vô vụ lợi*
như Kant đã từng xác định*,
cái Đẹp là người tình cao
nhất trong những người tình : của
Tuyệt đối, Thủy chung và Ước
vọng. Cái Đẹp chính là sự
phủ định những đắng cay đau
khổ, những thể nghiệm không may trong
mỗi phận đời. Là bến hẹn
cuối cùng của nhân tính đam mê,
khi mọi thành trì niềm tin đều
sụp đổ.
Cái
Đẹp không chỉ tô điểm cuộc
đời. Nó từ lâu đã vượt
qua các kiểu sao chép thiên nhiên
(mimêsis) hoặc tinh lọc tâm hồn
(catharsis) xa xưa của thời cổ điển**.
Mỹ học mới xông xáo ở mọi
chân trời, đi đến tận cùng
vô thức, chắt chiu mỗi thoáng chốc
hoang mê, từng tấc lòng quặn thắt,
những nét đẹp quằn vặn (
*beauté
convulsive)* – như
cách nói
của André Breton – chơi
vơi giữa biên
bờ hư thực. Đồng thời, ở đầu
kia thực tại, nó phá tung mọi khung
cửa hẹp để Nghệ thuật ngất
ngưởng đi vào cuộc sống.
Nhưng
không chỉ có thế. Cái Đẹp,
Nghệ thuật – như lời
vị Tổng thống
Pháp uyên bác Georges Pompidou được
ghi trên mặt tiền Trung Tâm văn hoá
nổi tiếng mang tên ông tại Paris – ,
còn
“phải tranh luận, phải phản bác,
phải phản đối
*(L'art
doit discuter, doit contester, doit protester)". *Cái
Đẹp, Nghệ thuật, mạnh dạn đứng
lên khiêu khích, đạp đổ kiểu
an phận thủ thường và phủ quyết
thế buông tay tuyệt vọng.
Nghệ thuật, như vậy, từ lâu hằng gợi mở cho con người biết bao vấn đề mới, từ nhân sinh cho đến chính bản thân Nghệ thuật. Thế nhưng, cũng chưa bao giờ con người lại phải đặt nhiều dấu hỏi như thế về phía Nghệ thuật trong thời buổi hiện nay.
Nghệ
thuật có thể suy tàn, vai trò tiền
đạo tư tưởng của nó có
thể tan biến. Duy cái Đẹp vẫn
luôn luôn đồng hành và đặt
cho nhân loại những thách đố mới,
như những cuộc chiến đấu dai dẳng,
gay go – có khi âm
thầm, đơn độc,
thậm chí phản thời thượng, “lội
ngược dòng” – nhưng
lúc nào
cũng thấm đẫm tính nhân văn
và hoàn toàn bất bạo động.
Bằng nỗ lực tư duy
******,
Vậy ở thời đại chúng ta, trước khi được soi rọi dưới góc độ Triết học thì – chủ yếu trên bình diện Văn học Nghệ thuật, gương soi của tâm tình nhân thế – cái Đẹp khiến ta phải đối mặt với những thách thức nào?
Xin
hãy thử lược qua một số sự
kiện cùng quan điểm đáng chú
ý mấy thập kỷ gần đây liên
quan đến sự kiếm tìm và những
đánh giá về chủ đề này
trong các lãnh vực hội họa, âm
nhạc cũng như văn chương, để
có ý niệm về những vấn nạn
mỹ học,
*biểu hiện
của tầm cao văn hóa*,
được đặt ra cho Tây Âu và – trong
một chừng mực nào đó – cho
cả thế giới mà Việt Nam là một
trường hợp tuy hạn hẹp, đặc
thù, song cũng không hề là ngoại
lệ, trong bối cảnh khủng khoảng vượt
xa hẳn phạm vi kinh tế chính trị, ở
mức độ toàn cầu.
##
**1. Khủng khoảng nghệ thuật: dấu hiệu
của khủng khoảng văn minh**
Trước sự bùng nổ của hình ảnh, âm thanh và thị trường chữ nghĩa ngày nay, khách thông thường “ ngoại đạo” khó lòng tưởng tượng được rằng, đằng sau những hâm nóng ồn ào đó là cả một trạng thái khó định hình, thường bị giới phê bình coi như rất mờ nhạt về mặt sáng tạo. Chí ít cũng là những dấu hỏi đầy phân vân, nghi hoặc, về diện mạo mỹ học thực sự của những tác phẩm ra đời trong không gian nghệ thuật đương đại nói chung, bao gồm các bộ môn từ tạo hình, tạo thanh đến tạo chữ.
### Nghệ thuật tạo hình
Sự
kiện đầu tiên đáng nói :
đầu tháng ba 2011, Jean Clair – thành
viên
Hàn lâm viện Pháp –,
người đã
từng phụ trách về nghệ thuật
[tạm dịch là] “hình nét”
(arts graphiques) tại Trung tâm [Quốc gia Nghệ
thuật và Văn hóa] Pompidou (Paris) và
cũng là cựu giám đốc viện
Bảo tàng Picasso (Paris), đã cho ra cuốn
sách
*Mùa đông
của văn hóa*
như
một bản cáo trạng
lên án gắt gao sự suy sụp, theo ông,
của nghệ thuật hiện nay. 85
Thực ra, ông
đã viết về đề tài này
từ lâu, đặc biệt là trong quyển
*Considérations sur l'état des beaux-arts. Critique
de la modernité* [Nhận định về tình
trạng các ngành mỹ thuật. Phê
phán tính hiện đại] (nhà xuất
bản Gallimard, Paris, 1983), trong đó –
nói
gọn – ông mô tả tình
trạng nghèo
nàn, đơn điệu,« đóng
băng » của sáng tác nghệ
thuật ngay từ những năm...60 của thế
kỷ trước (bạn đọc biết tiếng
Pháp có thể tiếp cận đầy
đủ nguyên văn đoạn viết
khá tiêu biểu sau đây
: 86 *« les années 60 et 70 furent donc une période de glaciation. . . Nivellement. Monotonie. Plongée dans l'indifférencié. La création sembla succomber elle aussi au grand vertige des théories égalitaires. Reflux morose. Un seul regard devait permettre d'embrasser tous les phénomènes de l'art. Un art un pour tous, par tous. La grande abolition des différences : tournoiement monotone des formules dont on a depuis longtemps oublié le sens »*).
Cũng trong công
trình biên khảo này, Jean Clair đã
kết luận : « Mỹ học của
hiện đại, với tư cách đã
từng là một nền mỹ học của
sự
*làm mới*, dường như đã
vắt cạn kiệt mọi khả năng sáng
tạo của nó. Ở bên trong chính
nó, sự triển khai qua những năm 10 [của
thế kỷ XX], rồi đến sự thể
chế hóa nhanh chóng suốt những năm
50 –
làm kích thêm và tăng tốc
các xu hướng sẵn có [...] –,
đã
đem lại cho nó cú kết liễu cuối
cùng. Huyễn tưởng về *cái mới
*đã hết hạn quyền tồn tại »
( *L’esthétique de la modernité, en tant qu’elle
fut une esthétique de *l’innovation *, semble avoir
épuisé les possibilités de sa création. A
l’intérieur d’elle-même, le développement
dans les années dix, puis l’institutionnalisation
accélérée dans les années cinquante qui a
exaspéré et accéléré ses tendances
[...] lui apportent le coup de grâce. L’utopie du *novum *
est forclose* » [sđd, tr. 115-116]).
Những dòng
« khai tử » gọn trơn này,
nếu được viết ra bởi một ai
khác thì ta còn có thể nghi ngờ.
Đằng này, tác giả lại là
một trong những chuyên gia hàng đầu
về nghệ thuật mới (chủ bút tờ
*Chroniques de l'Art vivant*, sáng
lập
viên và điều khiển tờ *Cahiers
du Musée d'Art Moderne)*, đã tổ chức
nhiều cuộc triển lãm quan trọng giới
thiệu các nghệ sĩ tiếng tăm trong
đó có cả Marcel Duchamp (1887-1968), người
được xem như đã mở đường
cho nghệ thuật đương đại ! 87
Đó là vào năm 1983. Thế sang đến 2011, Jean Clair còn trách cứ gì ở sinh hoạt nghệ thuật ?
Cuốn sách
ông phê phán nhiều mặt : từ
hiện tượng « tôn thờ văn
hóa » (culte de la culture) –
mà thực
chất là sự thoái hóa từ
*nền
*văn hóa (la culture) với bề dày
lịch sử và chiều sâu cố hữu
của nó, sang *cái *văn hóa *el*) với tất cả hình thức
tổ chức cho đám đông theo quy luật
bán buôn hàng hóa và cho cái
bề ngoài –
đến những khuyết điểm
nội tại của nghệ thuật đương
đại. Ông cho rằng chẳng có gì
đáng gọi là « tay nghề »
nữa để còn có thể được
truyền lại trong nghệ thuật tạo hình
hiện nay, không thể nào có được
những khóa huấn luyện « lớp
danh sư » (master class) [như bên âm
nhạc] trong hội họa : ở các
trường mỹ thuật ngày nay, cái
người ta dạy chẳng phải là kỹ
năng chuyên môn của một nghề
mà là kỹ thuật bán buôn của
một thị trường *(*Xin mời tham khảo
toàn bộ chi tiết nguyên văn *:«...
il n'y a plus ni métier ni maîtrise en arts plastiques.
Il ne peut y avoir de master class en peinture, parce qu'il n'y a
plus de maître. Un peintre autrefois était aidé
de ses élèves, ses apprentis, ses petites mains qui
préparaient les pigments et les supports, qui achevaient,
parfois copiaient ses tableaux. Mais que peut-on "enseigner"
aujourd'hui dans une école des beaux-arts, qui n'a plus rien à
transmettre, sinon les ficelles, non plus le savoir-faire d'un
métier, mais le savoir-vendre d'un marché ?»* **85**
Trên bình
diện phương thức sáng tác, Jean
Clair nêu một số trường hợp cụ
thể và đặt câu hỏi vì sao
nhiều nghệ sĩ thế giới hậu bán
thế kỷ XX lại có thói quen khai thác
cơ thể con người, những bộ phận
cấu thành hoặc thậm chí chất
thải, được xem như chất liệu
(nếu không nói là nguyên liệu !
), theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng,
trong nghệ thuật mới : từ lông tóc
(Robert Gober, sinh 1954 tại Mỹ), móng chân
tay đến máu người (Andres Serrano [sinh
1950 tại Mỹ], Marc Quinn [sinh 1964 tại Anh]), nước
miếng rồi thậm chí tinh dịch, nước
tiểu và cả ... phân người (Wim
Delvoye, sinh 1965 tại Bỉ). Mona Hatoum (gốc
Palestine, sinh 1952) lấy phim vidéo nội soi trực
tràng và ruột người đem ra trưng
bày ở bảo tàng viện : rõ
ràng là chẳng có giá trị gì
hết về mặt khoa học, nhưng liệu
chúng có chăng một giá trị nghệ
thuật ? (Chi tiết nguyên văn :
*« Robert
Gober utilise la cire d'abeille et les poils humains, Andres Serrano,
le sang et le sperme, Marc Quinn façonne son buste avec son
propre sang congelé, Wim Delvoye fabrique une pompe à
merde qu'il baptise "Cloaca"... (...) Fascination du corps
et de l'intérieur du corps : Mona Hatoum plonge dans les
intestins, dans les rectums et en tire des vidéos, montrées
dans des musées, qui ne sont autres que des endoscopies que
l'on pourrait voir dans n'importe quel hôpital. Ces endoscopies
n'ont aucune valeur scientifique. Mais ont-elles une valeur
artistique ?*» ) 85
Hỏi tức là trả lời. Và Jean Clair không phải là người có thẩm quyền duy nhất đã lên tiếng.
Một tập
sách khác, cũng không kém tính
chất phê phán, do Yves Michaud (nguyên Hiệu
trưởng Trường Quốc Gia Cao Đẳng
Mỹ thuật của Pháp, giáo sư
Triết tại Đại học Rouen) xuất bản
năm 1997 và được tái bản đến
lần thứ...sáu tính đến năm
2005, mang tên
*La crise de l’art contemporain *[Sự
khủng khoảng của nghệ thuật đương
đại] (Collection "Quadrige », PUF), đã
đi sâu và soi sáng từng ngõ
ngách của vấn đề tại Pháp :
nghệ thuật chủ yếu chịu hậu quả
của những chính sách và cơ cấu
« quản lý » không phù
hợp . Tác
giả cảnh báo rằng đã xảy
ra lâu rồi «sự chấm dứt của
huyễn tưởng về nghệ thuật ( 88 *la fin de l’utopie de l’art)*» và «chúng ta đã đi vào một hệ hình khác[của nó] về sản xuất và biểu hiện ( *nous sommes entrés dans un autre paradigme de production et de représentation*)». *Cloaca
New & Improved phiên bản
2001,
* **Wim
Delvoye
**(trưng bày
ở Migros Museum, Zurich)
|
|![]()
|
|
Những
chỉ trích của hai chuyên gia trên đây,
tuy đã khá «nặng tay»
nhưng dường như cũng không ấn
tượng và giàu tính văn học
bằng bài báo nổi tiếng của Jean
Baudrillard (1929-2007), một triết gia xã hội
học Pháp, đăng trên tờ Libération
ngày 20 tháng 5 năm 1996 dưới tựa
đề « Âm mưu của nghệ
thuật »
.
89
Với
một lối đối chiếu châm biếm –
vừa táo tợn vừa ý nhị, sâu
sắc –, các thủ thuật
và hiệu ứng
của nghệ thuật đương đại
khi đem so với ngành... khiêu dâm
(pornographie), ông cho rằng, nếu trong cái
sau đã tan mất « ảo tượng
thèm muốn », thì trong cái
trước cũng đã tiệt luôn «
sự thèm muốn ảo tượng »
( Nguyên văn đầy đủ:
*Si
dans la pornographie ambiante s'est perdue l'illusion du désir,
dans l'art contemporain s'est perdu le désir de l'illusion*).
Ông
viết: «...Thế mà phần lớn
nghệ thuật đương đại dồn
sức làm chính cái điều ấy :
chiếm hữu cái quá thường, cái
rác rưởi, cái tầm thường
[được coi] như là giá trị và
ý hệ. Trong vô số những công
trình [xin tạm dịch là]
*diễn
tác *(performance) *
nghệ cảnh *(installation)
này, thực ra chỉ có là một thứ
trò chơi thỏa hiệp với hiện
trạng, cũng như với mọi thể dạng
đã qua của lịch sử nghệ thuật.
Một sự tự thú về tính thiếu
độc đáo, nhàm nhạt và «dở
ẹc», được tôn lên thành
giá trị, thậm chí thành khoái
cảm thẩm mỹ đồi bại. Dĩ
nhiên, tất cả sự tầm thường
ấy lại được tự cho là sẽ
thăng hoa khi lên đến mức thứ hai,
là mức bóng bẩy châm biếm của
nghệ thuật. Nhưng nó vẫn cứ y
chang dở ẹc và chẳng nghĩa lý
chi, ở mức hai [của suy ngẫm sâu xa]
cũng như ở mức một [của cảm
nhận thô mộc và tức thời]. Sự
chuyển lên tới mức thẩm mỹ chẳng
cứu vãn được gì, mà chính
là ngược lại : đó là
cái tầm thường được nâng
lên lũy thừa hai (bình phương)»
( *Or la majeure partie de l'art contemporain
s'emploie exactement à cela: à s'approprier la
banalité, le déchet, la médiocrité comme
valeur et comme idéologie. Dans ces innombrables
installations, performances, il n'y a qu'un jeu de compromis avec
l'état des choses, en même temps qu'avec toutes les
formes passées de l'histoire de l'art. Un aveu
d'inoriginalité, de banalité et de nullité,
érigé en valeur, voire en jouissance esthétique
perverse. Bien sûr, toute cette médiocrité
prétend se sublimer en passant au niveau second et ironique de
l'art. Mais c'est tout aussi nul et insignifiant au niveau second
qu'au premier. Le passage au niveau esthétique ne sauve rien,
bien au contraire: c'est une médiocrité à la
puissance deux*).
Chưa đủ. Baudrillard còn nhấn mạnh như một điệp khúc :
« Tất
cả sự lừa bịp của nghệ thuật
đương đại là ở đó :
xưng tụng kêu đòi [sự diễn
đạt] cái không là gì, cái
không đáng kể, cái vô nghĩa,
chủ trương nhắm tới sự
*chẳng
là gì* trong khi mình vốn đã
*chẳng ra gì* rồi » ( *Toute la
duplicité de l'art contemporain est là: revendiquer la
nullité, l'insignifiance, le non-sens, viser la nullité
alors qu'on est déjà nul). *
Tác giả
không chỉ tận dụng sự đa nghĩa
của danh từ
*nullité* như một ý
niệm và tính từ *nul* như một
đánh giá, trong câu văn. Nói cho
nhanh gọn thì ông không « vơ
đũa cả nắm » mà có
quan điểm nhất định về cái
*không *trong nghệ thuật : phân
biệt sản phẩm đương đại
chẳng ra gì với sáng tạo của
những nghệ sĩ có thực tài,
chuyển tải được thông điệp
chủ yếu về sự trống không, vô
nghĩa, vô giá trị của sự vật –
như một ý tưởng nghệ thuật –,
qua công trình của họ. Ông cho đó
là phẩm chất ngoại hạng của một
số nghệ phẩm hiếm hoi « đã
đạt tới, mà không tự cho là
đã có được ». Ông đặt
tên cho những người làm nghệ
thuật đương đại [theo kiểu bị
ông chỉ trích] là những «tên
làm đồ giả » [ như kẻ
làm tranh, tượng giả ], khi so họ với
những nghệ sĩ chân chính biết
« làm cho *cái Không* lấp
ló trong những dấu hiệu, trỗi dậy
từ lòng hệ thống ấy » :
điều kỳ diệu mà ông gọi là
« biến cố cơ bản của nghệ
thuật », là « thao tác thi
ca » đích thực, đó là khả
năng làm vụt hiện ra –
với tất cả
cường độ của dấu hiệu sử
dụng –, chẳng phải
« cái thông
thường hay cái thờ ơ vô cảm
của thực giới » mà chính
là cái « ảo giác căn cơ
triệt để ». Ông tinh quái
chơi chữ khi nhận định rằng Andy
Warhol [theo ông] mới *thật sự* « không
*là* gì » *không gì cả* và cái vô
nghĩa làm nên một biến cố [nghệ
thuật] mà anh ta biết chuyển hóa
thành một chiến lược cốt tử,
quyết liệt, của hình ảnh (Xin mời
tham khảo đầy đủ nguyên văn :
« *Or la nullité est une qualité secrète
qui ne saurait être revendiquée par n'importe qui.
L'insignifiance la vraie, le défi victorieux au sens, le
dénuement du sens, l'art de la disparition du sens est
une qualité exceptionnelle de quelques oeuvres rares, et qui
n'y prétendent jamais. Il y a une forme initiatique de la
nullité, comme il y a une forme initiatique du rien, ou une
forme initiatique du Mal. Et puis, il y a le délit d'initié,
les faussaires de la nullité, le snobisme de la nullité,
de tous ceux qui prostituent le Rien à la valeur, qui
prostituent le Mal à des fins utiles. Il ne faut pas laisser
faire les faussaires. Quand le Rien affleure dans les signes, quand
le Néant émerge au coeur même du système
de signes, ça, c'est l'événement fondamental de
l'art. C'est proprement l'opération poétique que de
faire surgir le Rien à la puissance du signe non pas la
banalité ou l'indifférence du réel, mais
l'illusion radicale. Ainsi Warhol est vraiment nul, en ce sens qu'il
réintroduit le néant au coeur de l'image. Il fait de la
nullité et de l'insignifiance un événement qu'il
transforme en une stratégie fatale de l'image »).*
Như vậy,
ta sẽ khó lòng gặp được
nghệ sĩ thực tài mà thường
hay thấy những kẻ –
trực tiếp hoặc
gián tiếp –
đánh lừa khách
thưởng ngoạn bằng mánh lới nhà
nghề, sự « dựa hơi »
chính sách hỗ trợ văn hóa của
nhà nước (như ý kiến nhiều
tác giả viết về đề tài
này
) và
bằng chiêu tâm lý : lợi dụng
sự bất khả phán đoán –
một
cách có cơ sở –
về giá trị
mỹ học của nghệ phẩm đương
đại ( quả là quái lạ như ta
sẽ thấy dưới đây !), cùng
với tình trạng người xem thường
mang mặc cảm tự ti là kém cỏi,
không hiểu gì, hay –
nói như
Baudrillard –
không biết rằng « chẳng
có gì để...hiểu cả »
! 90
Chiêu pháp phê phán của Baudrillard rất lợi hại và đòi hỏi bạn đọc phải dừng lại lâu hơn thường lệ : nó xoáy vào nội tâm và nội tình của nghệ thuật, bời tác giả nắm quá rõ cơ sở, cơ chế và hiện trạng. Ít ra, ông cũng vạch mặt chỉ tên được những lừa bịp hoặc non nớt – tương đối khá phổ biến ! – và, qua đó, gián tiếp khơi gợi con đường giải cứu, như sẽ được đề cập ở cuối bài.
Đến đây,
ta có thể nhìn nhận rằng nghệ
thuật mới quả có lắm cái lạ
lùng. Bạn đọc hẳn đã biết
đến những bức tranh vô hình của
Kazimir
,
mang tên 91 *Carré noir*[Hình vuông đen] (1913[1915?]) và *Carré blanc sur fond blanc*[Hình vuông trắng trên nền trắng] *(*1918). Nhưng hai ví dụ sau đây có lẽ vẫn đáng được nêu lên để minh họa cho những « biến thái » đến độ kỳ dị của nghệ thuật ngày nay : không chỉ đơn thuần là chuyện áp dụng ngoài đời bài học ngụ ngôn « ông vua ở truồng » , mà chính là sự kiện có người – dưới danh nghĩa chế ra cái gọi là « ý niệm mới » cho nghệ thuật – đã tự cho phép... phóng uế vào đó, theo cả nghĩa bóng lẫn nghĩa đen ! **92**
Quả thế,
trước hết là trường hợp
*Merda d’Artista* (Phẩn Nghệ sĩ), « tác
phẩm » của nghệ sĩ Ý Piero
Manzoni. Đó là một « sản
phẩm » có thương hiệu hẳn
hoi, cân nặng đúng 30 g... phân người,
có ghi rõ năm đóng hộp và
xuất xứ, đã được Bernard
Bazile mở ra *trước công chúng*
tại Phòng triển lãm Pailhas ở
Marseille (Pháp) vào năm 1993 :
sự kiện này được xem như
một... « động tác nghệ sĩ »,
làm tăng trị giá của... « tác
phẩm [hàng loạt] » này. 93 *Fontaine*
|
||
|
|
|
Nghệ cảnh
Trường
hợp thứ hai, « cổ điển »
hơn vì liên quan đến cái bồn
tiểu đã nổi tiếng từ lâu
(1917) mang tên
*Fontaine* của Marcel Duchamp, cha
đẻ ý niệm *ready-made *trong nghệ
thuật đương đại : ngoài việc
gây « sốc » khá hiển nhiên –
bởi lẽ một bồn tiểu dung tục
thông thường mà lại được
nâng lên hàng nghệ phẩm chỉ vì
có mang chữ ký của nghệ sĩ (
R. Mutt, tức M. Duchamp) –,
nó còn làm tốn
nhiều giấy mực và tiền bạc (tòa
án xử phạt bị can), do việc có
một họa sĩ (mang nghệ danh Pierre Pinoncelli,
tên thật là Pinoncely) đã cố
ý « làm nghệ thuật kiểu
mới » bằng cách ngang nhiên…
tiểu tiện thẳng vào tác phẩm
*Fontaine* rồi dùng búa đập vỡ
nó ngay giữa cuộc triển lãm năm
1993 tại phòng Carré d’Art ở Nîmes
(Pháp), nơi bồn tiểu được
chưng bày. Từ đó, có cả
một tập sách ghi lại tỉ mỉ những
biện luận khá phức tạp nhằm làm
rõ chức năng của « nghệ
phẩm » và « giá trị
nghệ thuật » giả định của
các hành vi quá trớn –
nếu
không nói là phạm pháp –
trong câu
chuyện này ,
hành vi mà Pinoncely đã không ngần
ngại tái diễn vào năm 2006 tại
cuộc triển lãm Đa-đa ở Trung tâm
Pompidou... 94
Quái thai thời đại ? Vì sao khách tao nhân lại dễ bị trở thành kẻ ngông ngạo khinh bạc chửi đời (cynique) như thế ? Và Duchamp – « thần tượng » của những Wei Wei, Cattelan danh tiếng hiện nay – có thật sự điên rồ chăng hay, chính ra, ta phải « đọc » những điều ấy ở « bậc hai » (au second degré) như cách nói của người Pháp ?
Ta sẽ trở lại vấn đề dưới đây, song điều đã quá rõ là nghệ thuật tạo hình đương đại không thuyết phục được nhiều người cho lắm, nhất là các triết gia và nhà phê bình. Nói rộng hơn, khi duyệt lại mỹ thuật thời nay trong thế giới khả sắc (sensible), ta thấy phần lớn các bộ môn ứng với thị giác đều bị xem như đã tụt dốc thảm hại. Thế còn ngành của những cung bậc thanh âm, ứng với thính giác, thì sao?
### Âm nhạc
Hai triết gia
Pháp André Compte-Sponville và Luc Ferry có
tranh luận –
cùng với một nhóm trí
thức quan tâm –
về nhiều chủ đề
(xuất bản năm 1998)
trong
đó, bên cạnh vấn nạn mỹ
học, đã nổi bật điều này:
« âm nhạc [bác học] hiện
đại » là một thất bại
lớn, nếu không nói là toàn
diện. Nó gây thất vọng chẳng
những với hầu hết khán thính
giả mà còn cho cả những chuyên
gia lo trợ giúp nó 95 . **96**
Đó là
một dòng nhạc táo bạo đầy
tham vọng –
ít ra là vào buổi đầu –
về mặt nhạc thuật, dựa trên những
lý thuyết rất ư thông thái, nhằm
mục đích tạo ra những tập hợp
âm thanh chưa từng có. Nhưng rồi
rốt cuộc lại, nó chỉ cho ra một
thứ nhạc khó ai nhớ nổi, không
thể hát thầm hay huýt sáo gì
được, thậm chí không có
người nghe, ngoại trừ vài biệt lệ
(có thể chân t²hật !) cùng với
lớp dân « ưu tú » (élite),
hoặc học làm sang (snob), nào đó.
Luc Ferry –
trích dẫn Adorno (1903-1969)
– cho rằng « nền nhạc mới đó đoạn tuyệt với giai điệu
(mélodie), hòa điệu (harmonie), chẳng
để tạo ra xúc cảm hay tình cảm
gì hết cả » (nguồn 95, tr.405).
Tác giả thẳng thừng đặt câu
hỏi : « Pierre Boulez 97 sẽ ra sao, nếu như không có hàng tỷ bạc mà nhà nước Pháp đã bỏ ra đầu tư vào tổ chức IRCAM **98** » ? **99**
Nhạc hiện
đại bao gồm nhiều thể loại
không đơn giản : ban đầu chỉ
là nhạc
*phi
chủ âm *[atonale],
nhạc *chuỗi
*[sérielle], rồi
sau đó cho ra đời một loạt các
dạng khác (cũng có khi được
xếp vào dòng nhạc « hậu
hiện đại ») như nhạc *tối
giản* [minimaliste],
nhạc * điện
thanh*
[électro-acoustique], nhạc *
ngẫu nhiên*
[aléatoire], nhạc *
thể nghiệm..*.
Có thể vì nó còn mới quá
nên chưa « có khách »
chăng ? Không, Andre Compte-Sponville quả
quyết : «Có ai đã bao giờ
được nghe hát ngoài đường,
điệu nhạc của các tác phẩm
*Pierrot lunaire* (làm
năm 1912), 100
*Wozzeck* (1925) hay **101** *Marteau sans maître* (1955) chưa ? Ai dám tin rằng rồi người ta sẽ được nghe hát [những bài đó] trong hai thế kỷ nữa ? » (nguồn 94, tr.372). **102**
Đó là
điều khác biệt cơ bản so với
những thành tựu được nhìn
nhận ngay là có giá trị :
Mozart (1756-1791) đã từng chứng kiến
cảnh dân chúng hát trên đường
phố Prague giai điệu vở
*Noces
de Figaro* rất mới
lạ của mình chỉ một năm sau khi
nó ra mắt khán giả thành Vienne
(1786) [sđd, tr.371] ; Debussy (1862-1918), Stravinsky
(1882-1971), Ravel (1875-1937), Béla Bartók
(1881-1945), ... đã cho ra đời biết
bao tác phẩm «khúc mắc» , đầy
cách tân –
mà vẫn hay –
nên được
ưa chuộng ngay, chẳng cần phải đợi
« quen tai » theo năm tháng !
Ngay cả trên xã luận báo của IRCAM (Chương trình 1987), người ta đã đọc thấy những dòng bi thiết như vầy : « nhạc đương đại các thập niên 1970, 1980 dường như vẫn đi tìm đường », vào thời buổi mà « một số các xu hướng mới đây, [mặc dù] chuyển tải được khá nhiều ảo tượng nghệ thuật, cũng đã tự nó lụi tắt rồi » (nguồn 77**, tr.318).
Nếu không
tin tưởng vào óc thẩm mỹ các
« ông già khó tính »,
ta có thể tham khảo ý kiến phát
biểu sau đây của Alain Daniel, một nhà
soạn nhạc đương đại Pháp
thuộc lớp trẻ, khi được phỏng
vấn sau sự kiện đài France –
Culture
vinh danh những sáng tác của anh : « Những
người cứ mải miết làm nhạc
thể nghiệm để thể nghiệm thật
là gây bực mình đếch chịu
nổi (nguyên văn :
*chiant*) ;
như vậy quá dễ : hễ không được
ưa thích thì chỉ cần đổ lỗi
cho việc thử nghiệm chưa xong ! [...]
Ngày nay, các nhà soạn nhạc đều
gồng mình lên cố làm cái mới
[...] Cái ý tưởng khiến người
ta khoái trong nhạc đương đại
là phản ứng chống lại những gì
đã có hoặc đang thành, nhưng
còn chính bản thân âm nhạc đó
thì sao ? Tôi không tin nó làm
mấy ai thích » (Tạp chí *Restons
simples*, số 2,
tháng 1 năm 1986).
Cái mới,
cái lạ, như một ám ảnh triền
miên. Nó thôi thúc sáng tạo đã
đành, nhưng đồng thời cũng dễ
trở thành đầu dây mối nhợ
cho sự suy tàn trong nghệ thuật, khi cách
tân chỉ để cách tân. Đã
có một thời nghệ sĩ hăng say
giương cao ngọn cờ « tiền
phong (avant-garde) », tưởng đó là
giải pháp vạn năng, nhưng rồi cũng
lâm vào ngõ cụt : trong lãnh
vực mình, nhà soạn nhạc đương
đại Ý
Lời độc địa hay sự thật phũ phàng?
Lần đầu
tiên được xướng lên bởi
triết gia kiêm kinh tế gia Pháp Saint–Simon
(1760-1825), thuật ngữ thuần Pháp
« avant-garde » biểu hiện –
trong
quá trình lịch sử nghệ thuật –
ý
đồ khai phá cấp tiến và chỉ
cả một trào lưu gồm
*nhiều*
lớp văn nghệ sĩ đầy óc sáng
tạo, đã đạt những thành
tích xuất sắc đặc biệt ở
nửa đầu thế kỷ XX, trong hầu hết
các bộ môn văn nghệ (văn, thi,
nhạc, họa, sân khấu...) mà nổi
bật nhất là hội họa. Các trường
phái, từ dã thú (fauvisme) đến
biểu hiện trừu tượng (expressionnisme
abstrait), qua những lập thể (cubisme), tượng
trưng (symbolisme), đa-đa (dada/dadaisme) v.v..., đều
đã xuất hiện dưới ngọn tiền
phong vũ bão ấy.
Nhắc lại
một vài tên tuổi, tác phẩm và
chi tiết cụ thể ở đây, thiết
tưởng, là khá cần thiết để
thấy rõ sự tương phản so với
mật độ nhỏ bé về tư duy và
trình độ sáng tạo
*
từ bên trong*
nghệ thuật hiện nay.
Thuở đó,
có lắm văn nghệ sĩ
*lý
thuyết gia* lỗi
lạc, giàu ý tưởng tân kỳ,
phong phú. Nhiều họa sĩ lừng danh cho
ra đời những tác phẩm lý luận
tầm cỡ như Albert Gleizes (1881-1953), *Du
"cubisme"*, 1912]
v.v. ở Pháp, *
Du cubisme au classicisme*,
1921) hay Paul Klee (1879-1940, người Đức đa
tài sống ở Thụy Sĩ là tác
giả của nhiều ý niệm cách mạng
về nghệ thuật và sách kinh điển
như *Théorie de
l'art moderne *[công
bố 1924, xuất bản 1945], *
Contributions à la théorie de la forme
picturale* [1921/1924] v.v.).
Khi không khái
quát hóa thành sách vở thì,
bằng chính trực giác và thao tác
nghề nghiệp ngoại hạng của mình,
họ mở thẳng lối đi mới cho nghệ
thuật như trường hợp Robert Delaunay
(1885-1941), người đã dựng nên một
trường phái hội họa chủ yếu
xử dụng hiệu ứng ánh sáng mang
cái tên rất huyền thoại [tạm
dịch] là «kiểu Orphée»
(
*orphisme*,
theo cách gọi đầy thi tứ của
Apollinaire) tại Pháp.
|
|
[Guillaume
Apollinaire cho đây là « tác phẩm
quan trọng nhất
(L’Intransigeant, 7 février 1912,
Chroniques
sur l’art, tr.272)] ![ hinh-2-2](http://www.diendan.org/phe-binh-nghien-cuu/cai-dep-thach-thuc/hinh-2-2.jpg)
*Chân
dung Sylvia von Harden (1926),
* **Otto Dix**(1891-1969)
[thuộc
**trường
phái biểu hiện**
Đức, là họa sĩ đặc biệt
quan tâm đến lãnh
vực mà Karl
Rosenkranz(1805-1879),
triết gia đồng hương của ông –
qua tựa sách xuất bản năm 1853 –,
gọi
là « **Mỹ
học của xấu xí**»]
Lắm khi, họ
tài hoa đến độ triển khai những
xác tín (conviction) vượt hẳn ra
*ngoài*
phạm vi chuyên biệt của mình. Thi sĩ
Apollinaire (1880-1918), người đặt tên
cho trường phái siêu thực
(surréalisme), đã say sưa lập thuyết
về hội họa ( *Méditations
esthétiques. Les Peintres cubistes *[Suy
tưởng mỹ học. Các họa sĩ lập
thể], 1913). Họa sĩ Wassily Kandinsky (1866-1944) –
người khai sinh hội họa trừu tượng
và đồng sáng lập (cùng với
Franz Marc) nhóm «Kỵ mã xanh [Der
Blaue Reiter]»
nổi tiếng (1911) –
thì đã đánh
giá một cách tinh tường công
trình nhạc thuật mang tính đột
phá của Schönberg ngay từ buổi đầu :
«Tôi
tin
đúng là người ta không thể
tìm thấy sự hài hòa ngày nay
qua ngõ «hình học», mà ngược
lại, phải bằng cái phản hình
học, phản lôgic tuyệt đối nhất.
Và lối đi ấy chính là con đường
của những cái «chói tai nghịch
mắt trong nghệ thuật», hội họa
cũng như âm nhạc. Và cái nghịch
chướng, phản hòa, trong ngành vẽ
cũng như ngành nhạc «của hôm
nay» không phải gì khác hơn là
cái hài âm, thuận hợp, của «ngày
mai» (
*Je crois
justement qu’on ne peut trouver notre harmonie d’aujourd’hui
par des voies "géométriques", mais au
contraire, par l’antigéométrique, l’antilogique
le plus absolu. Et cette voie est celle des "dissonances dans
l’art" — en peinture comme en musique. Et la
dissonance picturale et musicale "d’aujourd’hui"
n’est rien d’autre que la consonance de "demain").* **103
**
Kandinsky còn đi
xa hơn trong những lý giải về vai trò
tiền phong của nghệ sĩ và về kích
thước tâm linh trong nghệ thuật (đặc
biệt qua tác phẩm
*Du
spirituel dans l’art et dans la peinture en particulier*
[Về tâm linh trong nghệ thuật và trong
hội họa nói riêng], 1911)...
Tuy vậy, mặc
dù quan điểm của Kandinsky đã có
những đóng góp nhất định về
lý luận, nếu chỉ xét trên
phương diện thuần túy nhạc thuật,
thì lời đánh giá của một
nhạc sĩ cự phách như Berio phải
chăng đã nói lên sự thất
bại – trên thực tế –
của đề
án tiền phong nguyên thủy tương
đối lâu đời [vì chẳng phải
chỉ khởi từ « Trường phái
Vienne thứ hai » thôi đâu, mà
bắt nguồn mãi tận một
*Bagatelle
sans tonalité* (1885)
của Franz Liszt] ?
Thật thế, nếu hiểu rằng «nhạc
đương đại» sẽ dần dà
biến thành «nhạc trừu tượng» – như Kandinsky dự đoán và đặt
dạng thức này song song với hội họa
phi tượng hình [non figurative] của ông –,
thì quả thật cái « ngày
mai» ông mơ ước đó chưa
bao giờ đến : ngót trăm năm
sau Kandinsky, nó đã bị phủ nhận
bởi khá nhiều người trong giới âm
nhạc hiện nay. *Thiếu phụ
áo xanh [1913],
* **Auguste**
**Macke**
[1887-1914]
(nhóm
**Kỵ
mã xanh**) ![ hinh-2-4](http://www.diendan.org/phe-binh-nghien-cuu/cai-dep-thach-thuc/hinh-2-4.jpg)
*Đức
Mẹ* **104** *(~1894/1895* *)*,
**Edvard
Munch**
(1863-1944), một
trong
những người
**khai lối**(précurseur)
cho trường phái biểu hiện
cho trường phái biểu hiện
Hãy
nghe Jean-Francois Zygel (sinh năm 1960), là một
nhạc sĩ Pháp chuyên về quảng bá
âm nhạc “hàn lâm” hiện
nay, phân tích : « Phần lớn những
gì được viết ra bây giờ,
được nghe ở các hội diễn
nhạc đương đại hoặc qua các
nhóm trình tấu chuyên biệt, chẳng
có chi thuyết phục cho lắm. Sự [bắt
buộc] không thể xem giai điệu, tiết
tấu và hòa điệu như những
nhân tố chủ yếu của dòng nhạc
đã đưa hầu hết các nhà
soạn nhạc- bất luận tài năng và
khả năng sáng tạo họ thế nào-
tới một thứ nhạc nghèo nàn, mà
những cái hay về thanh âm [dẫu có]
tìm ra- cộng với tài chơi nhạc
giỏi- cũng khó lòng che dấu được
sự đơn điệu »
.
105
Mặt
khác, dưới mắt danh thủ vĩ cầm
người Anh Daniel Hope (sinh năm 1979) chẳng
hạn, việc nhiều nhạc sĩ đương
đại tuyên bố chỉ sáng tác
« cho mình chứ không cần người
nghe » (một thái độ rất gần
với lập trường của Schönberg
!)
là không đứng vững. Bởi vì,
« nếu người ta đẩy một
số ý niệm nào đó xa đến
mức chẳng còn quan hệ chi nữa giữa
cái tai ta nghe biết với cái nó
không biết, thì sẽ rất khó cho
nhạc sĩ diễn đạt ». Rồi
anh đưa luôn ra một nhận xét búa
bổ : « Tuy nhiên, tôi nhận
thấy trong nhạc đương đại thế
kỷ XXI có một trào lưu mới 106 *trở về với giai điệu*[...]Tôi tin chắc rằng đó là loại nhạc đương đại *sẽ sống sót* [BĐH nhấn mạnh]». Phát biểu này đáng được xem là một lời cáo chung cho cuộc phiêu lưu bất thành của nhạc hiện đại. **107** ****
Chừng ấy sự kiện có lẽ đã đủ để bạn đọc đặt câu hỏi : những sự thái quá, lầm lạc hay bí lối đáng thất vọng nêu trên chỉ diễn ra trong các bộ môn thuộc diện khả sắc không thôi hay còn ăn lấn sang cả vùng nặng chất khả tri, vốn là lãnh địa của văn học ? Xin thưa rằng, mặc dù sinh sau đẻ muộn so với nhạc, họa và có được nhiều « độ tự do » (degré de liberté) hơn trong tầm hoạt động, văn chương – theo ý kiến nhiều người sành sỏi – vẫn không tránh khỏi những triệu chứng khủng khoảng.
### Văn học
Tại
Pháp, nhà văn lên tiếng
– và gây
tranh cãi
– nhiều nhất trên chủ đề
này chắc không ai khác hơn là
Richard Millet. Tuần san Pháp
*
Le Nouvel Observateur*
số ra ngày 11 tháng 5, 2005
có bài phỏng vấn *Richard
Millet se fâche "On a tué la langue française"*
(mà Trần Vũ đã có công
nhanh chóng chuyển tới độc giả
tiếng Việt dưới tựa đề
« Richard Millet: Chúng ta đã giết
Pháp văn» ).
Những đầu sách của tác giả
được xem như một trong những “người
gác đền” văn chương
“chính thống” Pháp hiện nay,
liên tục trong mấy năm qua, luôn
chứa đựng sự trách móc, bất
mãn hoặc nặng trĩu bi quan về tương
lai văn học : 108 ** *Le
Dernier*
*Écrivain* (Nhà
văn cuối cùng) và *Harcèlement
littéraire*
([Trần Vũ dịch là] « Sách
nhiễu văn chương ») ra năm 2005,
*Désenchantement
de la littérature (*« [Sự
vỡ mộng của văn chương](http://vanhoanghean.com.vn/goc-nhin-van-hoa/nhung-goc-nhin-van-hoa/3182-nhung-net-tuoi-moi-trong%20phe-binh-van-hoc-.html) »[như
Nguyễn Duy Bình đã dịch])
năm 2007,
rồi
đến * L’ Opprobre*
(Sỉ nhục) năm 2008, theo sau là *L'Enfer
du roman *(Địa ngục tiểu thuyết)
xuất bản 2010; và gần đây nhất
là hai quyển *Fatigue
du sens *(Mệt
nghĩa lý) * Arguments
d'un désespoir*
*contemporain
*(Luận
cứ một nỗi tuyệt vọng đương
đại) ra mắt
độc
giả năm 2011 (trong đó có lắm
điều vượt ngoài khuôn khổ
văn học mà ta sẽ không bàn ở
Nhà
văn « kỳ cựu, trong ban giám khảo
giải Goncourt 2006, thành viên ban
duyệt
xét văn bản của nhà xuất bản
Gallimard »
này, chủ yếu lên án sự
xuống
cấp của văn 109 *phong – và thậm chí cả ngữ pháp –, sự «thương mại hóa» của văn chương cũng như sự tràn ngập của tiểu thuyết «rập khuôn kiểu Mỹ».*
Những
điều ông chỉ trích không hoàn
toàn mới vì có nhiều tác giả,
dưới những góc độ khác
nhau, đã đề cập từ lâu
.
Song, những nhận xét Richard
Millet đưa ra không
phải là thiếu cơ sở : nếu
văn học hiện tại chưa phải đang
hấp hối thì ít ra nó cũng đã
héo úa một cách đáng lo ngại
dưới mắt nhiều người. Chỉ
tiếc rằng cái 110 *cách*biểu lộ của ông (quá thiên về cảm tính, thiếu sự phân biệt độ tinh tế đậm nhạt [nuance] cũng như sự chừng mực cần thiết, và hay bị lặp lại) hình như đã làm mất thiện cảm của không ít đồng nghiệp cùng độc giả. **111**
Cũng
trong cùng chiều hướng phê phán
hiện tình văn học như thế, tác
phẩm của Tzvetan Todorov mang tên
*La
Littérature en péril *(Văn
chương lâm nguy)
– ngược
lại
– đã được đón nhận
một cách thuận lợi và rộng rãi
hơn nhiều. 112
Ngay
tại Việt Nam, cuốn sách đã được
dịch và khơi mào cho cả một hội
thảo (với chủ đề: “
*Văn
chương lâm nguy*
của Todorov và các vấn đề về
lý luận văn học” )
mới
góp phần trả lại sự thật). 113
Là
một lý thuyết gia văn học « gạo
cội », Todorov hoàn toàn có đủ
thẩm quyền để xác định
– thậm
chí «
*tự*
phản biện » (tại sao không?!)
– rằng nguy cơ cho văn học Pháp
bắt
nguồn từ nhiều lầm lạc trong đó,
trước tiên là việc *sử
dụng*
lý thuyết văn học một cách phiến
diện, vô hồn trong giảng dạy, phê
bình và ngay cả nơi chính một
số nhà văn: chuộng phân tích
hình thức, bỏ quên cái nghĩa
thật sự của tác phẩm, khiến văn
chương bị cắt lìa khỏi thực
tại. Nhưng đó không phải là
lý do duy nhất. Theo ông,
thủ phạm chính là
« bộ ba hình thức - duy ngã - hư vô
chủ nghĩa ( *la*
*triade formaliste-solipsiste-nihiliste*)
» [sđd (nguyên tác), tr. 67].
Trả
lời phỏng vấn của Vincent Kaufman (xem liên
kết nguồn 112, đoạn cuối),
Todorov
có nói rõ rằng văn
chương
« phải
hấp dẫn tất cả những người
quan tâm tới thân phận con người »;
mặt khác, ông không ngần ngại
chỉ ra những hạn chế của các lối
viết tân kỳ đã vang danh một thời
trên văn đàn chuộng mới :« ...sự
phê phán của tôi không hướng
vào dòng [văn chương] hình thức
chủ nghĩa và tự thu vào chính
mình, cái dòng xuất phát từ
Mallarmé cho tới Alain Robbe-Grillet (...), mà là
*
phê bình đã phủ vinh quang*
lên cho nó. Quả đúng là, cá
nhân mà nói, tôi *rất
ít bị thứ văn chương*
*ấy
thu hút*.
Trong những năm 1960, tôi cũng như nhiều
đồng nghiệp khác, ngây ngất *
không phải vì thế mà tôi ngừng
quan*
*tâm
đến chủ đề*
những cuốn sách của họ, đến *
cái nghĩa*
mà người ta có thể tìm được
ở trong đó, đến các *
giá trị *và
các *
tư tưởng*... »
[BĐH nhấn mạnh]
Đây
không phải chỉ là lập trường
của riêng một mình Todorov. Nhiều tác
giả khác, chẳng hạn như Catherine
Cusset,
cũng đã bày tỏ sự dè dặt
– thậm chí ác cảm
– đối với
dòng văn học duy hình thức này,
nhất là tân tiểu thuyết. Nữ sĩ
đầy cá tính này
– thuộc lớp
chóp mu ưu tú Pháp (Cao Đẳng Sư
Phạm, phố Ulm), mười năm giảng dạy
tại Đai học Yale – đã có
lần nói huỵch toẹt
:
«
Tôi không thể tự ngăn mình đặt
câu hỏi: tại sao những tác
phẩm
của Alain Robbe-Grillet lại có thể chán
đến như thế ? ». Bài báo
của bà còn cho nhiều
thông
tin khá ... lạ về ông « giáo
hoàng của tân tiểu thuyết »
này, nhưng hơi xa chủ đề của
chúng ta nên không cần phải nêu
ra ở đây, ngoại trừ kết luận
đầy xác tín này : 114
«Chúng
ta
thấy lập lại hội chứng y phục của
hoàng đế. Tất cả những ai dám
nói tiểu thuyết của Robbe-Grillet là
chán, sẽ đơn giản bị quy kết
là thiếu đức tin. Tôi không tìm
cách tấn
công
lý
thuyết Tân Tiểu Thuyết đã trưng
bày các giới hạn. Tôi không tin
vào các lý thuyết mà tin vào
những sáng tạo cá nhân. Nếu tôi
tố cáo để chấm dứt một sự
bịp bợm, chính
vì
sự
*bịp
bợm của các diễn văn tập thể
về văn chương*,
thuộc bất kỳ phe phái nào, đã
đề ra các luật lệ, một chân
lý hay *những
giáo điều nhằm khủng bố văn
chương*» [BĐH
nhấn mạnh]. 114
Bên
cạnh sự hội tụ (convergence)
cơ
bản trên những nhận định của
Todorov, dĩ nhiên cũng có một số ý
kiến phân kỳ (divergent) 115
hoặc phát xuất từ những góc độ tiếp cận khác biệt, nhưng nhìn chung ta vẫn nhận ra được một sự **116** *đồng thuận*ở Pháp về tình hình văn học mấy thập kỷ qua : nếu Antoine Compagnon chỉ thở dài về « chốn văn hao gầy từ một thế hệ nay [...] », **117** thì **** Dominique Maingueneau đề cập hẳn đến « cái chết của Văn Học [viết hoa]» **** ; nếu Jean Bessière chỉ nói tới « những khó khăn của văn bút đương đại » **118** , thì Alain Finkielkraut kêu gọi cả một sự đi tìm ý nghĩa **119** hay bị lãng quên ngay trong trường chữ nghĩa. **120**
Dưới
mắt người chỉ quan tâm đến
những hiệu ứng, hậu quả « nhãn
tiền »
*cụ
thể*,
thì
– như một độc giả trẻ đã
viết trên mạng (nguồn 115[c], ngày
28/01/2007 [nghĩa là trước khi Pháp đoạt
giải Nobel văn chương 2008])
–, văn học
Pháp mấy thập niên sau này bị
hao hụt nhiều thứ : ít có nhà
văn thực-sự-mới-mẻ-và-dễ-nhận-biết-ngay,
hiếm giải Nobel (mãi đến năm 2000,
nghĩa là 15 năm sau Claude Simon, mới có
một ... Cao Hành Kiện [Gao
Xingjian],
rồi phải chờ thêm 8 năm nữa mới
đến lượt Le Clézio [BĐH]), chẳng
mấy được hâm mộ ở nước
ngoài, thiếu ngòi bút phát hiện
những vấn đề lớn của thời
đại hoặc có năng lực làm
cho thể loại văn chương tiến bước...
Nhưng
khủng khoảng không chỉ đóng khung
trong xứ hình lục giác, mà còn
khiến nhiều văn nhân Tây Âu gióng
lên những hồi chuông cảnh báo.
Timothée Picard
– trong một bài viết độc
đáo
– đã liệt kê 121 một danh sách ấn tượng của những nhân vật hằng trăn trở, bi quan trước tình trạng này : từ văn hào Đức – Nobel văn chương…1929 ! – Thomas Mann (1875-1955) đến nữ sĩ Áo – Nobel văn chương 2004 – Elfriede **** Jelinek (sinh năm 1946), qua các tác giả Áo như Hermann Broch (1886-1951), Thomas Bernhard (1931-1989) rồi thêm những Cioran (văn sĩ triết gia Roumanie, 1911-1995), **** Kundera (nhà văn gốc Tiệp, sinh năm 1929), trước khi kể đến một loạt những ngòi bút Anh thuộc nhiều lứa tuổi như Anthony Burgess (1917-1993), Julian Barnes (sinh năm 1946), **** Ian McEwan (1948), Graham Swift (1949), Jonathan Coe (1961) v.v. ****
Hoá ra, nếu có nhiều tác giả châu Âu «nhất loạt đồng thanh» như thế, thì văn học hiện đã thành gì ? Âm nhạc đi về đâu ? Nghệ thuật tạo hình có còn là chính nó ?
Cả một nền văn minh đang thực sự tụt dốc, hay – biết đâu – chính chúng ta mới là đám bị lừa phỉnh : hoặc bởi cái thường nhật mị dân ru ngủ, hoặc bởi một lớp « văn nhân lắm điều nhiều chuyện » ? Nếu giả thuyết trước là đúng, thì ta có quyền tự hỏi về cách phải làm thế nào để thoát khỏi cái vòng tha hóa tai hại mà giả thuyết sau – ít ra – cũng đã cho phép hình dung được phần nào sự thể.
### Tầm độ hệ quả toàn cục
Dĩ
nhiên, khó thể lấy làm chân lý
lời ai oán tột cùng của một R.
Millet : «Tôi thấy nền văn minh nơi
tôi sinh ra đang dẫy chết (
*J’ai
vu mourir la civilisation dans laquelle je suis né) »* !
Thế nhưng, mối quan ngại về sự suy
tàn thời đại là có thật.
Nó có thể chỉ là phản ứng
tương đối thường gặp chống
lại kiểu sống mới, như ở Kundera
chẳng hạn 122 *qua* *một số tác* *phẩm của ông – từ* *L'Immortalité*(Tính bất tử, xuất bản năm 1990) đến *La Lenteur*(Sự chậm rãi, *1995) chẳng hạn – chủ yếu chỉ trích cái hời hợt bề ngoài, cái thói quen lúc nào cũng «chỉ biết chạy» của người đương đại. Nó có* *thể chua xót, vừa trải rộng vừa sâu xa hơn, như – trong trường hợp Việt Nam – được thể hiện qua lời phát* *biểu nhức nhối của* *nhà văn nữ Hải Miên khi nhận giải cuộc thi "Văn học tuổi 20" tháng 9 năm 2010 tại Sài Gòn (mà Tống văn Công đã trích dẫn trong một bài viết đáng nhớ* ) : **123**
" Chúng ta đang sống trong một thời đại đổ vỡ, nơi khủng khoảng những giá trị, những niềm tin va đập không ngừng, cùng những cách nhìn về xã hội Việt Nam trong giai đoạn những giá trị chuẩn mực thì đã cũ, còn những giá trị mới thì chưa hình thành. Sống trong giai đoạn như thế đôi khi có cảm giác không còn điều gì thiêng liêng, nguyên vẹn và có cảm giác đau đớn. Tôi nương vào chữ để mở cửa thoát hiểm cho mình ".
«Không còn thiêng liêng », « cảm giác đau đớn », «nương vào chữ để mở cửa thoát hiểm cho mình» : văn nghệ đích thực không phải là chuyện mua vui đôi chút, mà hệ trọng hơn nhiều.
Văn
hóa, văn minh đang khủng khoảng ư ?
Đó không phải chỉ là lời
than sẵn có trên đầu môi nhiều
nhà quan sát, bình luận hiện nay
.
Nữ triết gia Mỹ gốc Đức nổi
tiếng Hannah Arendt (1906-1975) đã chẳng cho
ra đời
– ngay từ 1961
– tác phẩm kinh
điển « La
Crise de la culture » ( 124 *Khủng khoảng văn hóa*[tựa đề bản dịch tiếng Pháp từ nguyên tác tiếng Anh *Between Past and Future*]) là gì ?
Dưới
trời Tây, văn sĩ triết gia Alain
Finkielkraut cũng dành cả một cuốn sách
[
*La
Défaite de la pensée*
(Sự thất bại của tư tưởng)],
xuất bản năm 1987, để phân tích
cảm thái bất an trong lãnh vực văn
hóa, nơi mà những hoạt động
mang tên này
– được hiểu như
«cuộc sống với linh hồn của nó»,
theo cách nói của tác giả
– thường
lại bị trống rỗng phần tư tưởng…
Khiêm
tốn hơn, chỉ bằng một bài viết
ngắn trên mạng
,
một người Bỉ nhập cư ở Pháp
ít ai biết đến
– tên Johan Isselée
– đã tóm lược tài tình nội
dung của vấn nạn chung, xuyên biên
giới, mà ta vừa nhận diện : 125
"Nghệ
thuật đang khủng khoảng. Chưa bao giờ
có ngần ấy trận bút chiến đối
nghịch về ý nghĩa và chức năng
của nó, đã làm sôi nổi
các cuộc tranh luận. Nghệ thuật, nhân
tố nâng cao tinh thần và hợp nhất
xã hội trong quá trình lịch sử
nhân loại, đã trở thành nguồn
của sự hoá ra ngốc nghếch và
những rạn nứt xã hội : một
bên là các chuyên gia và người
tự cho am hiểu, còn bên kia là đám
đông quần chúng bị đối xử
một cách khinh miệt. Nghệ thuật
– do
bản chất và thiên chức của nó
– vốn là trường biểu hiện của
cảm xúc, của sự vô tư, của
*tự
do*
và
– nếu cần
– của tính chống *rập
khuôn chuẩn mực theo thời*
(anti-conformisme) hết sức thiết yếu để
đối phó với sự *ngủ
quên văn hóa* ;
thế mà hiện nay nó lại bị «thực
dân hóa» bởi cái hệ thống
chuẩn tắc rất tuyệt : đồng tiền.
Chính đồng tiền biến nghệ phẩm
thành hàng hóa, thành vật phẩm
đầu cơ tài chánh mà chỉ có
thị giá chứng khoán mới bảo đảm
được sự trường tồn. Đế
quốc của sự thương-phẩm-hóa
đã ngự trị vững vàng đến
nỗi chẳng còn phải là giá trị
định ra mức tiền, mà chính *mức
tiền định ra giá trị *[BĐH
nhấn mạnh]."
Ông
còn có lý khi thêm rằng những
chuyển hóa xã hội - văn hóa lớn
lao, trong đó nghệ thuật đóng vai
trò trung tâm, đã thúc gọi
(interpeller) mọi người
– từ chính trị
gia đến triết gia, các nhà xã
hội học, nhân chủng học, kinh tế
học...
–, tất cả đều cảm thấy
bị liên can : đó là bằng cớ
cho thấy mỹ học và cái đẹp
không còn có thể bị xem như thứ
«thêm thắt tâm hồn» đơn
giản, với những chức năng thuần
trang trí, mà chúng chạm tới chính
cái ý nghĩa của hiện hữu
*(l'esthétique
et la beauté ne peuvent plus être considérées
comme*
*de* *simples* *suppléments
d'âme aux* *fonctions
purement décoratives, elles* *touchent
au sens même de l'existence*).
Hiện
hữu đó đã hoặc đang có
nguy cơ thoái hóa trong một nền văn
minh dễ thường trở nên «vô
nghĩa », mà có lẽ không ai
phê phán một cách toàn diện và
triệt để cho bằng Castoriadis, đặc
biệt qua cuộc phỏng vấn trên đài
phát thanh France-Inter, một năm trước
khi ông qua đời : những lời buộc
tội vẫn còn « mới toanh »
tính thời sự, đáng để suy
ngẫm
**126** .
Thời buổi tệ hại đến nỗi nhà
triết học
– kiêm kinh tế và phân
tâm học
– Pháp gốc Hy Lạp Castoriadis
(1922-1997) của chúng ta đã có lần
hạ bút một cách nặng nề, dữ
dội như sau : « thời đại
khôi hài, phân bã (excrémentielle)
ư ? Không, phân còn bón được
cho đất, chứ sản phẩm thời nay thì
chỉ tổ gây ô nhiễm và làm
nó cằn cỗi, tuyệt sinh; đĩ điếm
ư ? Không, tại sao lại đi chửi
rủa những người đàn bà
này 127 !...». **128**
Riêng
trên mặt thuần túy văn nghệ, ông
nhận định : « người
ta tự cho là đang làm những cuộc
cách mạng, bằng cách sao chép và
nhại dở những hồi hay đẹp cuối
cùng của văn hóa phương Tây,
trước cái dốt của một công
chúng tối-văn-minh (hypercivilisé) và
[đồng thời] tân–mù-chữ
(néo-analphabète)
».
Vì lẽ đó, cũng y như Baudrillard
trên kia, ông đánh
giá «văn hóa đương đại,
nói tròn gọn (en première approximation),
là chẳng ra cái gì cả (nulle)» 128 . **129**
Nghĩ cho cùng, dễ gì mà không bị hoá thành « tân-mù-chữ » trước một thế giới ngày càng trở nên bí hiểm ! Trong cơn bão lốc, ngọn đèn nghệ thuật khó lòng tránh khỏi bị phụt tắt. Bóng tối và nghi hoặc. Ngộ nhận và ác ý.
Trên Vương quốc những tinh hoa, Phượng hoàng chừng chẳng tái sinh từ tro tàn trơ trụi. Đâu là nguyên nhân và cơ sở triết luận của những suy thoái, nhạt nhòa trong mỹ giới ?
Một thứ ánh sáng mới dường như đang le lói phía chân trời thời đại : có chăng ở đấy một lối ra ?
### Bùi Đức Hào
### (còn tiếp)
##
**Chú thích**
* Xem
[Phần
I ](http://www.diendan.org/phe-binh-nghien-cuu/chan-dung-cai-111ep)trong Giai Phẩm Xuân
Canh Dần, Diễn Đàn Forum
**
Xem
[Phần
II](http://www.diendan.org/phe-binh-nghien-cuu/chan-dung-cai-dep-2) đã đăng
trên Diễn Đàn
Forum **85
** Jean
Clair, *L'hiver de la culture*
(Flammarion), giới thiệu
bởi Thomas Malher [ở
đây](http://www.lepoint.fr/livres/jean-clair-les-musees-ne-ressemblent-plus-a-rien-28-02-2011-1300663_37.php)
**86** Trích dẫn bởi Dominique
Egret, __http://www.meaus.com/breker-french.htm__ **87
**Theo * L’Art
contemporain*, PUF, Que sais-je ?,13/5/2009), **88
**Giới thiệu
bởi D. Berthezène
(
__,
http://www.puf.com/wiki/Quadrige:La_crise_de_l'art_contemporain)__
đặc biệt qua một số ý được nhấn mạnh sau đây :
-« Ce sont tous les arcanes de l’art contemporain, en tant qu’il est l’émanation des institutions publiques, qui sont ici dévoilées (...) Au réalisme soviétique, les Français auraient répondu par un « formalisme d’Etat ». Le refus des élites d’analyser l’indifférence massive à l’égard de cet art, l’entretien par un microcosme de cet art « officiel », le recours fréquent à l’argument d’autorité sont des tendances mises en lumière par Yves Michaud (...) on ne peut que remercier l’auteur d’avoir eu le courage de dévoiler crûment les coulisses du monde de l’art ...»
-« Pourquoi la beauté règne-t-elle partout (comme dans notre maquillage, notre look), alors qu’elle est déconsidérée dans notre art ? Quelle rupture historique sommes-nous en train de vivre ? Pourquoi ce décalage ?. Yves Michaud donne des pistes, complétées par une bibliographie. Il conjugue cette crise de l’art à la crise de l’identité française face à la mondialisation».
-« Son
diagnostic, à rebrousse-poil du volontarisme politique, est de
laisser les choses se faire. L’art, dit-il, se retrouvera
*« quand nous aurons de nouveau besoin de
lui »* **89
** Jean Baudrillard, *Le
complot de l'art*,
[http://www.liberation.fr/tribune/0101179372-le-complot-de-l-art]
**90** Chẳng hạn như : (a) Marc Fumaroli, *L’Etat
culturel*, nxb. de Fallois, 1991 ; Michel Schneider, *La
comédie de la
culture*,nxb. du Seuil, 1993 ; (b) Jean-Philippe
Domecq,
*Artistes sans art ?,nxb*. Esprit, 1994 ; (c)
Jean-Louis
Harouel, *Culture et contre-cultures*, nxb.P.U.F.,
1994 ;
(d) Benoit Duteurtre, *Requiem pour une avant-garde, *nxb.
Robert Laffont, 1995. **91 **Và *không phải* [Những
khuynh hướng
chính trong văn chương hậu hiện
đại](http://nguvan.hnue.edu.vn/?comp=content&id=161&Nhung-khuynh-huong-chinh--trong-van-chuong-hau-hien-dai.html) (11/5/2011)», cùng với vài thông
tin khác cũng cần được bổ
sung cho chính xác chẳng hạn như về
vai trò của Erik Satie chỉ là người
mà một số sáng tác đã có
*ảnh hưởng* trên [chứ không
phải là « nghệ sĩ *tiêu
biểu* » của] nhạc cực hạn
như đã được tác giả
trình bày trong bài dẫn trên [hoặc [
xem dạng đã lưu](http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:P3JQSSgf7scJ:nguvan.hnue.edu.vn/%3Fcomp%3Dcontent%26id%3D161%26Nhung-khuynh-huong-chinh--trong-van-chuong-hau-hien-dai.html+Nh%E1%BB%AFng+khuynh+h%C6%B0%E1%BB%9Bng+ch%C3%ADnh+trong+v%C4%83n+ch%C6%B0%C6%A1ng+h%E1%BA%ADu+hi%E1%BB%87n+%C4%91%E1%BA%A1i&cd=1&hl=fr&ct=clnk&gl=vn%5D) ] **92 **Ngụ ngôn nổi tiếng của
Andersen (1805-1875), người Đan Mạch, xuất
bản năm 1837
( theo
[) http://fr.wikipedia.org/wiki/Les_Habits_neufs_de_l'empereur](http://fr.wikipedia.org/wiki/Les_Habits_neufs_de_l%27empereur) **93 **Theo [
[a] ;
http://fr.wikipedia.org/wiki/Merde_d%E2%80%99artiste](http://fr.wikipedia.org/wiki/Merde_d%E2%80%99artiste)
tuy nhiên, có
người lại cho là xảy ra vào năm
1989
(
[http://www.ac-grenoble.fr/lycee/vincent.indy/spip.php?article863](http://www.ac-grenoble.fr/lycee/vincent.indy/spip.php?article863) **94** Edelman Bernard, *De
L’urinoir comme un des Beaux-arts : de la signature de
Duchamp au geste de Pinoncely* (về
phiên xử tại Tòa án Tarascon ngày
20/11/ 1998 ), Revue judiciaire hebdomadaire des éditions
Dalloz, partie Chroniques, Responsabilité Civile (Œuvre
d’art), 2000, n°6, tr 98-102 , trích dẫn ở
nguồn 93 b. **95** *La
sagesse des
Modernes*, nxb. Robert
Laffont (1998), đặc biệt các tr. 371-372,
381-382, 401-405, 410. **96 **Maurice
Fleuret (1932-1990),
là nhà
soạn nhạc, ký giả và tổ chức
nhạc hội âm nhạc đương đại
Pháp, đã từng tuyên bố trên
báo Le Point 21/4/1986: « ... Cuộc cách
mạng mỹ học của mấy năm vừa
qua không phải định tính mà là
định lượng : lịch sử âm
nhạc gần đây giản lược thành
một catalogue tên tác phẩm và tác
giả. Tôi đã nhân lên sáu
lần kinh phí dành cho sáng tác mà
vẫn không tạo ra được sự sôi
động mà tôi kỳ vọng »
[trích dẫn bởi Luc Ferry, nguồn 77**,
tr.319] **97** Có thể xem thêm về nhà triết
học, xã hội học kiêm nhạc học
Đức nổi tiếng này, chẳng hạn
ở
__http://fr.wikipedia.org/wiki/Theodor_W._Adorno__ **98 **Nhà soạn
nhạc hiện đại và là nhạc
trưởng Pháp
(có thể xem thêm
[) http://fr.wikipedia.org/wiki/Pierre_Boulez](http://fr.wikipedia.org/wiki/Pierre_Boulez) **99** **;
**có
thể
__http://fr.wikipedia.org/wiki/Institut_de_recherche_et_coordination_acoustique/musique__ **100** Sáng
tác (cho giọng soprano cùng 5 nhạc khí)
của Schönberg (1874-1951), nhà soạn nhạc
hiện đại (kiêm họa sĩ và lý
thuyết gia mỹ học) người Áo, được
coi là cha đẻ (mặc dù có tranh
cãi [ so với Hauer] ) của hệ [ tạm
dịch là]« mười hai
âm »(dodécaphonie/dodécaphonisme), nền
tảng của nhạc [bác học] hiện
đại : tác phẩm, đặc biệt
gây tiếng vang, là một nhạc kịch
« mê-lô » -mang nhiều sắc
thái bi, hài pha lẫn kỳ bí- dựa
trên thơ của thi sĩ tượng trưng
người Bỉ Albert
Giraud ( 1860-1929) **101** Opéra của Berg (1885-1935), nhà soạn nhạc
Áo, học trò của Schönberg và là
người đồng sáng lập (chung với
bạn đồng môn Webern [1883-1945]) nhóm
sáng tác nhạc đương đại
mang tên « Trường phái Vienne thứ
hai » ( « Trường phái Vienne
thứ nhất » chỉ nhóm các
nhạc tác gia cổ điển Joseph
Haydn, W. A. Mozart, L. van
Beethoven và F.
Schubert) **102 **Sáng tác
(cho giọng alto cùng 6 nhạc khí) của
Pierre Boulez dựa
trên thơ của thi sĩ Pháp René
Char (1907-1988) **103** Kandinsky, *Lettre à
Arnold Schönberg du 18 janvier 1911*,
__http://www.aprem.fr/le_carnet_de_musique/files/category-kandinsky.html__ **104 **Tên gọi
của bức tranh này dễ gây sốc,
nhất là với người Ki-Tô giáo.
Tuy nhiên, cần biết rằng :
a/ Ở đây,
theo thiển ý, họa sĩ tôn vinh người
*đàn bà* – của
*nữ tính*
cuốn hút muôn thuở, của *sản
tính* (fécondité)
tự nhiên – được đưa
lên
mức tột đỉnh của biểu tượng
Đức Mẹ, chứ không phải ngược
lại, theo chiều hạ xuống. Người
đàn bà, từ cổ đại đến
giờ và mãi mãi về sau, là
hiện thân toàn bích của cái
đẹp: sự tuyệt mỹ nào cũng
dẫn tới cảm xúc trần thế vô
biên và hướng khách tao nhân về
chân trời thánh thiện.
b/ Theo
[http://agora.qc.ca/thematiques/mort.nsf/Dossiers/La_jeune_fille_et_la_mort](http://agora.qc.ca/thematiques/mort.nsf/Dossiers/La_jeune_fille_et_la_mort)
, bức tranh này đã được
Thomas Mann làm thành bất tử qua truyện
ngắn *Gladius Dei*
c/ Bạn đọc rành tiếng Pháp có thể tham khảo
- những dòng sau đây, đã được Munch viết kèm theo tuyệt phẩm La Madone này trong cuộc triển lãm :
“
*Instant où l'univers suspend sa course
/ Ta face où tient l'entière beauté du monde /Et
tes lèvres carmin, ce beau fruit à venir, / Qui
s'écartent un peu, et comme endolories / Le sourire d'une
morte / Et la Vie à la Mort tend sa main / La chaîne est
scellée, liant mille défuntes / Générations
à mille autres futures”;*
- ở
[có cho thêm những thông tin sau đây :«... La Madone : exposée en première position de la série "Epanouissement et Déclin de l'Amour" en 1903. Cinq versions de ce tableau existent. Lors de sa première exposition publique, La Madone est présentée avec un cadre sur lequel figuraient, peints ou sculptés, des spermatozoïdes et des embryons, ce qui conferait à la Madone une signification en relation avec la conception (les spermatozoïdes) et la Mort (les spermatozoïdes avaient des têtes de mort). Ce tableau semble traversé de courants et on ressent un état de flottement entre le sommeil et la veille, entre la station debout et la station couchée, entre l'immersion et l'émergement, entre le dévoilement et la dissimulation »](http://arts.forumculture.net/t752-edvard-munch) __http://arts.forumculture.net/t752-edvard-munch__
d/ Theo
[http://www.mba.caen.fr/activites/scolaires/dossier/2011PedagoExpoMunch.pdf](http://www.mba.caen.fr/activites/scolaires/dossier/2011PedagoExpoMunch.pdf)
( tr.14&15), thì thi sĩ Baudelaire cũng đã
tôn người yêu của mình (Marie
Daubrun) lên tới vị thế Đức Mẹ
trong bài thơ « À une Madone ». **105** Jean-Francois
Zygel trả lời
phỏng vấn :
[http://www.qobuz.com/info/Qobuz-info/Rencontres/Zygel-l-homme-orchestre7685](http://www.qobuz.com/info/Qobuz-info/Rencontres/Zygel-l-homme-orchestre7685) **106 **Trong thư
gửi Kandinsky ngày 24/1/1911, Schönberg
thú nhận : « Tác phẩm của
tôi tạm thời không có quần
chúng, mà chỉ chạm được các
cá thể dễ dàng hơn. Chỉ những
cá thể sáng giá này mới là
đáng kể đối với tôi »
( *Trao đổi thư
từ Kandinsky- * *Schönberg*,
Contrechamps, số 2, tháng 4, 1984). Schönberg
cho vấn đề này quan trọng đến
nỗi nó trở thành tâm điểm
một tiểu luận ông viết năm 1937
nhan đề « *Người
ta trở thành kẻ lẻ loi như thế
nào* » [nguồn 77**, tr.208]. Một câu nói khác
thường hay được trích dẫn,
cũng thể hiện tư tưởng « ưu
tú chủ nghĩa » của nhà soạn
nhạc : « Nếu là nghệ thuật
thì không phải cho mọi người ;
nếu là cho mọi người thì không
phải nghệ thuật ». **107 **Daniel
Hope trả lời phỏng vấn :
__http://www.magazine-allemagne.fr/fr/artikel-fr/article/article/musik-ist-die-staerkste-inspirationsquelle.html__ **108** Chỉ
tiếc là, do nhầm lẫn, chữ *le
culturel*
trong câu trả lời đầu tiên của
R. Millet ( « On
est dans le posthumanisme, dans le postlittéraire: non plus
dans la culture, mais dans le culturel »), đã
bị
dịch thành « *con
người*
văn hóa » («
Chúng ta đang sống thời hậu nhân
bản posthumanisme, hậu văn chương
postlittéraire: Không phải trong văn hóa,
mà trong con người văn hóa»)
khiến độc giả sẽ khó lòng
nắm được ý nghĩa câu văn
(xem bài [
dưới dạng đã
lưu ở đây](http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:QY3Kt7uGeR8J:www.vanchuongviet.org/index.php%3Fcomp%3Dtacpham%26action%3Ddetail%26id%3D16956+Richard+Millet:+Ch%C3%BAng+ta+%C4%91%C3%A3+gi%E1%BA%BFt+ch%E1%BA%BFt+Ph%C3%A1p+v%C4%83n&cd=1&hl=fr&ct=clnk&gl=vn))
**109** Như
Trần Vũ đã giới thiệu trong bài
dịch *Tường
thuật tranh luận Richard Millet* **/** *
Frédéric Beigbede *của
Olivier
Le Naire trên tuần san Pháp L’Express ngày
23/5/2005,
[http://www.vanchuongviet.org/index.php?comp=tacpham&action=detail&id=13786](http://www.vanchuongviet.org/index.php?comp=tacpham&action=detail&id=13786) **110** [) http://www.fabula.org/lht/6/dossier/118-gefen
](http://www.fabula.org/lht/6/dossier/118-gefen)
mang
tên "Ma fin est mon commencement: les discours critiques
sur la fin de la littérature", đươc Nhị
Linh trích dịch phần đầu
[
ở đây](http://nhilinhblog.blogspot.com/2011/08/vcln-ban-danh-sach-chet-choc.html),
và ta có thể theo đó duyệt qua tên những người viết lẫn các
tựa đề của họ – cùng một số
ý chính – như sau :
« Antoine
Compagnon [...] năm 2008 trong
*Le
Souci de la grandeur *[Lo
âu cho sự vĩ đại], viết để
đáp lời tiểu luận của nhà
phê bình Mỹ Donald Morrison, *Que
reste-t-il de la culture française?*
[Còn lại gì từ văn hóa Pháp?]
[...] Pierre Jourde và Jean-Philippe Domecq chê trách
thái độ thiếu dấn thân ở
các nhà văn đương đại
của chúng ta __[__
Pierre Jourde *, La
Littérature sans estomac*,
Paris, L’Esprit des péninsules, 2002; Jean-Philippe
Domecq, *Qui a peur de la
littérature?*,
Paris, Mille et une nuits, 2002; *Misère
de l’art*, Calmann
Lévy, 1999. __]__,
[...] Renaud Camus khóc than vì *La
Grande déculturation*
[Sự sụt giảm lớn về văn hóa][...]
Enrique Vila-Matas dùng những gương mặt
như Bartleby hay Lord Chandos, các nghệ sĩ
không tác phẩm, làm nguyên mẫu __[__
Enrique Vila-Matas, *Bartleby
et compagnie*, Paris,
Bourgois, 2003. Về ý tưởng này, cũng
xem tiểu luận rất hay của Jean-Yves
Jouannais, *Artistes sans
œuvres*, Paris,
Hazan, 1997. __]__,
Lionel Ruffel nghĩ thời chúng ta như là
*Dénouement *[Sự
tháo nút], Jean Bessière tự hỏi
*Qu’est-il arrivé
aux écrivains français? *[Điều
gì đã xảy đến với các
nhà văn Pháp?], William Marx viết lại
lịch sử của một *Adieu
à la littérature *[Lời
vĩnh biệt văn chương], Dominique
Maingueneau và Tzvetan Todorov thì tiên tri sự
kết thúc của nó __[__Dominique
Maingueneau, *Contre Saint
Proust ou la fin de la littérature*,
Paris, Belin, 2006; Tzvetan Todorov, *La
Littérature en péril*,
Paris, Flammarion, 2007... __]__
trong khi một website văn học rất mốt tự
đặt tít phụ là “giải phẫu
cái xác văn chương __”
[__ __ Stalker__ __,
“Dissection du cadavre de la littérature”, trên
mạng Internet: http://stalker.hautetfort.com.]__
... » **111** Chẳng hạn như [ý
kiến này ](http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:lC-ifxF40aAJ:www.revue-analyses.org/index.php%3Fid%3D1739+La+fin+de+la+litt%C3%A9rature+%3F+Entretien+avec+Dominique+Maingueneau&cd=10&hl=fr&ct=clnk&gl=fr):
La folie des grandeurs. L’écrivain et la chose
littéraire dans les essais de Richard Millet, **112
** Tzvetan Todorov,
*La littérature en
péril*, Flammarion
(Paris), 2007 :được [giới
thiệu ở đây](http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:7TDe5cd5qJgJ:www.boojum-mag.net/f/index.php%3Fsp%3Dliv%26livre_id%3D1411+&cd=9&hl=fr&ct=clnk&gl=fr).
Bản dịch
tiếng Việt [
*Văn
chương lâm nguy* của
Trần Huyền Sâm và Đan Thanh , Trần
Thiện Đạo hiệu đính, Trung tâm
Nghiên cứu Quốc học phối hợp, NXB
Văn Học xuất bản , 2011] có một
số nhầm lẫn đã được Nhị
Linh phát hiện (xem dưới dạng đã
lưu [ở
đây](http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:vw14XRe1i1gJ:nhilinhblog.blogspot.com/2011/08/vcln-chim-bang-tung-canh.html+http://nhilinhblog.blogspot.com/2011/08/vcln-chim-bang-tung-canh.html&cd=1&hl=fr&ct=clnk&gl=fr)).
Hội thảo
được tường thuật
[ở đây](http://sggp.org.vn/vanhoavannghe/2011/6/260957/),
và các
phát biểu lược ghi [ở
đây](http://honvietquochoc.com.vn/Van-hoc/Ly-luan-phe-binh/Van-chuong-lam-nguy-Todorov-va-van-de-ll-van-hoc.aspx). **113** *Có
lẽ ý nghĩa của cuốn sách là
lời tự thú của một trong những
người đã xây dựng lên một
cái thuyết, phải nói là, thống
trị cả thế kỷ XX ở phương
Tây. Thật ra, theo tôi, * **học thuyết
này đã sai lầm từ lâu rồi** *.
Đến bây giờ, Tzvetan Todorov không thể
che giấu sai lầm đó được nữa
thì anh ta đành phải thừa nhận
mình sai lầm thôi". *Để xem
Todorov **thú tội** thế nào, chi bằng
ta đọc chính lời của Todorov vậy.
Vincent Kaufman, tác giả cuốn *La Faute à
Mallarmé* [...] đã chịu khó đi
phỏng vấn Todorov xem Todorov nghĩ gì về
lý thuyết. [...] Bài phỏng vấn
này tôi sẽ dịch đầy đủ
để phục vụ cho các **giáo sư
thế kỷ thích phán bừa phán
bãi**.» [BĐH
in đậm].
Và Nhị
Linh đã dành thì giờ dịch bài
phỏng vấn (quan trọng cho sự thấu hiểu
lập trường của Todorov)
[
ở đây](http://nhilinhblog.blogspot.com/2011/10/vcln-todorov.html), đủ để mọi người tự rút ra kết luận.
Về trước
tác của Todorov
*,*
xin trích giới thiệu cô đọng của
Nhị Linh : « ...Sinh năm 1939, năm
1970 cùng Gérard Genette lập ra tạp chí
*Poétique* và tủ sách cùng
tên. Tác phẩm chính: *Théorie de
la littérature, textes des formalistes russes*, 1965,
*Littérature et Signification*, 1967, *Introduction
à
là littérature fantastique*, 1970, *Poétique
de la prose*, 1971, *Théories du symbole*,
1977,
*Symbolisme et Interprétation*, 1978, *Les
Genres du
discours*, 1978, *Mikhaïl Bakhtine, le principe
dialogique*,
1981, *Critique de la critique*, 1984, *La
Littérature
en péril*, 2007. » **114** [đăng
trên mạng Hợp Lưu](http://www.hopluu.net/D_1-2_2-121_4-1561_5-8_6-1_17-32_14-2/) ngày
19/1/2011 ở
(hoặc [dạng
đã lưu](http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:kZoA3Z7iRyMJ:www.hopluu.net/D_1-2_2-121_4-1561_5-8_6-1_17-32_14-2/+%C2%AB+Catherine+Cusset+Robbe-Grillet+hay+s%E1%BB%B1+kh%E1%BB%A7ng+b%E1%BB%91+v%C4%83n+ch%C6%B0%C6%A1ng+%C2%BB&cd=1&hl=fr&ct=clnk&gl=fr))
Catherine Cusset đã
từng được lọt vào chung kết
giải Goncourt nổi tiếng của Pháp và,
trong năm 2008, đã đoạt giải
« Goncourt độc giả học sinh»
với tiểu thuyết
*Un
brillant avenir*
(Gallimard). **115 **Có
thể thấy qua nhiều liên kết trên
mạng như : (a) __http://www.onomazein.net/23/23-08.pdf__ [(b)](http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:NUgbaEErsWEJ:temporel.fr/La-joie-litteraire-selon-Tzvetan+La+joie+litt%C3%A9raire+selon+Tzvetan+Todorov&cd=1&hl=fr&ct=clnk&client=firefox-a) ,
[(c) ](http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:WQRorewwxc0J:www.omega-blue.net/index.php/post/2007/01/28/230-la-nouvelle-litterature-francaise+La+%22nouvelle%22+litt%C3%A9rature+fran%C3%A7aise&cd=1&hl=fr&ct=clnk&gl=fr) **116** Chẳng
hạn : (a) quan điểm của Nathalie Crom
trong « Le
roman d’une polémique », Télérama,
số 2976, 24-01-
2007(
tr.26-30) mặc
dù tác giả cũng nhìn nhận thực
trạng văn hoc qua những dòng sau :
« Marqué
à la fois par la fin de la dernière avant-garde
littéraire du XXe siècle, fédérée
autour de la revue *Tel quel,
*et par l’avènement
des lois du marché dans le secteur du livre, le début
des années 80 a vu s’achever le règne symbolique
de la litterature. » ;
(b) hoặc lập luận của François
Bégaudeau [tại
đây](http://www.la-croix.com/Culture-Loisirs/Culture/Actualite/Quel-avenir-pour-la-litterature-_NG_-2007-01-10-519008);
; (c ) hay cái nhìn của Philippe Sollers
[trong
bài này](http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:89p_ot1G8xkJ:sollers.unblog.fr/2009/09/15/quel-avenir-pour-la-litterature/+http://sollers.unblog.fr/2009/09/15/quel-avenir-pour-la-litterature/&cd=1&hl=fr&ct=clnk&gl=fr). **117** *La
Littérature, pour quoi faire ?,*
Paris, Fayard, 2007 (tr.29) : « *Madame
Bovary*, le seul qu’on
les ait obligés à lire » **118
** *Contre Saint
Proust. Ou la fin de la Littérature*,
Paris, Belin, 2006 (được giới thiệu
[ở
đây](http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:5cSdnjtSCjkJ:www.fabula.org/actualites/d-maingueneau-contre-saint-proust-ou-la-fin-de-la-litterature_15303.php+http://www.fabula.org/actualites/d-maingueneau-contre-saint-proust-ou-la-fin-de-la-litterature_15303.php&cd=1&hl=fr&ct=clnk)) **119** *Qu’est-il arrivé
aux écrivains français ? D’Alain
Robbe-Grillet à Jonathan Littell,*
Loverval (Belgique),
Editions Labor/Espaces de Libertés, coll. « Liberté
j’écris ton nom », 2006, (được
giới thiệu bởi Bernard Mouralis
[ở
đây](http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:bm2m57jiXJ0J:contextes.revues.org/index341.html+Compte+rendu+de+Jean+Bessi%C3%A8re,+Qu%E2%80%99est-il+arriv%C3%A9+aux+%C3%A9crivains+fran%C3%A7ais+%3F+D%E2%80%99Alain+Robbe-Grillet+%C3%A0+Jonathan+Littell&cd=1&hl=fr&ct=clnk&gl=fr).) **120 **Alain
Finkielkraut, *Ce
que peut la littérature*, Stock/Panama, 2006 ( phần
Débat : *A
quoi sert la littérature ?*), được
giới thiệu bởi Thibault Malfoy ở :
[http://lillettre.blogspot.com/2007/03/la-littrature-franaise-est-elle-en-pril.html](http://lillettre.blogspot.com/2007/03/la-littrature-franaise-est-elle-en-pril.html)
) ;
Ta có thể
kể thêm nhiều tác giả khác nữa
như (trong một danh sách khá dài) : Jean-Philippe Domecq,
Éric Naulleau,
*La
Situation des esprits*,
Paris, La Martinière, 2006( tr. 162) ; Jean-Marie
Domenach, *Le Crépuscule
de la culture française ?*,
Paris, Plon, 1995 (tr. 15) ;William Marx, xuyên suốt
quyển *L’Adieu
à la littérature. Histoire d’une dévalorisation,
* *xviii* *e* *-* *xx* *e* *
siècles*, Paris,
Minuit, coll. « Paradoxe », 2005 ;
v.v...
**121
**Timothée
Picard *, La mélomanie
porte-t-elle les écrivains à la « déclinologie »
(et vice-versa) ? (Parcours à travers la littérature
contemporaine, et mise en perspective), * [http://www.fabula.org/lht/6/dossier/124-picard](http://www.fabula.org/lht/6/dossier/124-picard)
( hoặc xem dưới
[dạng
đã lưu](http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:jCqzP3Ap--8J:www.fabula.org/lht/6/dossier/124-picard+Timoth%C3%A9e+Picard+La+m%C3%A9lomanie+porte-t-elle+les+%C3%A9crivains+%C3%A0+la+%C2%AB+d%C3%A9clinologie+%C2%BB+%28et+vice-versa%29+%3F+%28Parcours+%C3%A0+travers+la+litt%C3%A9rature+contemporaine,+et+mise+en+perspective%29&cd=1&hl=fr&ct=clnk&gl=fr)) **12** **2**
R. Millet phỏng vấn
bởi Jacques-Pierre
Amette, *Il se
trouve que j’ai vu mourir la civilisation dans laquelle je suis
né,*
Le Point, 30 août 2008, đăng lại [ở
đây](http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:ML_SawV96l8J:leblogdusoussol.blogspot.com/2011/02/il-se-trouve-que-jai-vu-mourir-la.html+mercredi+9+f%C3%A9vrier+2011+Il+se+trouve+que+j%E2%80%99ai+vu+mourir+la+civilisation+dans+laquelle+je+suis+n%C3%A9&cd=1&hl=fr&ct=clnk&gl=fr). **123
**Tống văn
Công, *Chúng
ta đang khủng khoảng văn hóa*,
__http://www.diendan.org/phe-binh-nghien-cuu/chung-ta-111ang-khung-hoang-van-hoa/__ **12** **4 **Nicolas
Demorand, *Accidents*,
[http://www.liberation.fr/monde/01012325833-accidents](http://www.liberation.fr/monde/01012325833-accidents) **12** **5 **Johan
Isselee *,* *
« Crise de l’art, crise civilisatrice »,
*INFOS n°6, octobre
2001
(có thể
xem dưới dạng đã lưu
[ở
đây](http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:jjx-fzYeTBUJ:artetdemocratie.online.fr/FB/echangereflexion/criseart1.htm+%22CRISE+DE+L%27ART,+CRISE+CIVILISATRICE%22&cd=4&hl=fr&ct=clnk&gl=fr)) *->
«*...l'art
est en crise. Jamais autant de polémiques contradictoires sur
son sens et sa fonction n'ont animé les débats. Lui,
qui tout au long de l'histoire humaine, fut facteur d'élévation
des esprits et
d'unification sociale, est devenu source d'abêtissement et cause de fracture sociale : d'un côté les spécialistes et prétendus initiés, de l'autre les masses, que l'on considère incultes, que l'on traite
avec mépris. L'art étant par nature et par vocation le champ d'expression de l'émotion, du désintéressement, de la liberté et, si besoin est, du non-conformisme nécessaire pour faire face à
l'endormissement culturel, se voit actuellement colonisé par le système normatif par excellence : l'argent. L'argent qui transforme l'objet d'art en une marchandise, en un objet de spéculation
financière dont seule la cote boursière garantit la pérennité. L'empire de la marchandisation s'est à tel point instauré dans ce secteur que ce n'est plus la valeur qui définit le prix, mais le prix qui fait la valeur.»
**126** *Stopper la montée
de l’insignifiance*,
đăng lại ở :
[http://www.monde-diplomatique.fr/1998/08/CASTORIADIS/10826](http://www.monde-diplomatique.fr/1998/08/CASTORIADIS/10826)
(
hoặc [dạng
đã lưu](http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:V6EJM5GwiQgJ:www.monde-diplomatique.fr/1998/08/CASTORIADIS/10826+castoriadis&cd=2&hl=fr&ct=clnk&gl=fr))
Tác phẩm mới ra ( 28/9/2011) về
ông [
*Castoriadis,
critique sociale et émancipation (*
Philippe Caumières, Editions Textuel)]
giới thiệu,ở bìa cuối, như sau :
“Malgré les crises que traversent les sociétés contemporaines, la critique sociale peine à proposer des alternatives au néolibéralisme. Philosophe, économiste et psychanalyste, Cornelius Castoriadis ( 1922-1997 ) demeure une figure atypique à gauche. Connu pour ses critiques de la bureaucratie stalinienne comme du capitalisme, à l’écart des marxismes traditionnels, il réoriente la pensée politique vres une démocratie radicale permettant de repenser l’émancipation. L’ouvrage de Philippe Caumières rend accessibles et claires ces thèses novatrices.”
**127** Stéphane Hessel, *Indignez-vous!*,
Montpellier,
Indigène éditions, collection « Ceux qui
marchent contre le vent », 2010 **128 **Cornelius
Castoriadis, trích lời tựa tập tiểu
luận *Domaines
de l'homme (Les carrefours du labyrinthe II)*
ra lần đầu 1986, Seuil tái bản 1999
(collection Points Esais). **129** *Transformation
sociale
et création culturelle*, Revue Sociologie et
sociétés,
Vol. 11, số 1, tháng tư
1979, tr. 37
[trích dẫn bởi
nguồn 77**, tr.297]

Server: Zope/(2.13.13, python 2.6.8, linux3) ZServer/1.1

Cache-Control: max-age=0, must-revalidate, private

Content-Language: vi

Via: 1.0 www.diendan.org