text:
Dự án Khu Đô thị mới Trung Hòa Nhân Chính là dự án đô thị lớn nhất và đầu tiên của Tổng công ty xuất nhập khẩu xây dựng Việt Nam, nằm ở thủ đô Hà Nội.
Theo quy hoạch thành phố, Khu đô thị mới Trung Hòa Nhân Chính là một trong những trung tâm trọng yếu nhất của thành phố, nối liền khu công nghệ cao Hòa Lạc với các khu phố trung tâm của Thủ đô, có tầm quan trọng chiến lược về mặt kinh tế, xã hội và văn hóa.
Dự án Khu Đô thị mới Trung Hòa Nhân Chính mới chỉ là sự mở đầu cho một chuỗi đô thị dọc theo đường Láng Hòa Lạc mở rộng, tạo ra một bộ mặt không gian đô thị rộng lớn phía Tây và Tây nam Hà Nội. Đến nay, dự án đã cơ bản hoàn thành và đưa vào khai thác sử dụng đạt hiệu quả cao. Ví dụ: các toà nhà, các trường học, các khu thương mại, dịch vụ...
Cơ cấu quy hoạch khu Trung Hòa Nhân Chính quan tâm đặc biệt đến các tiềm năng về thương mại giao dịch, đồng thời sẽ là khu dân cư hoàn chỉnh cho khoảng 15.000 người. Theo quy hoạch thành phố, Khu đô thị mới Trung Hòa Nhân Chính là một trong những trung tâm trọng yếu nhất của thành phố, nối liền khu công nghệ cao Hòa Lạc với các khu phố trung tâm của Thủ đô, có tầm quan trọng chiến lược về mặt kinh tế, xã hội và văn hóa.
Xem thêm»

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Cache-Control: no-cache

Pragma: no-cache

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Set-Cookie: SERVERID=A; path=/

Connection: close


text:
Một ngày nọ, một chàng trai trẻ được sinh ra vào ngày tên trộm tài năng nhất thế giới chết đi. Rất nhiều cuộc chiến đẫm máu đã nổ ra để giành lấy kho báu của hắn. Lúc này đây, bức màn đang được vén dần lên và câu truyện của chúng ta bắt đầu ..
Doll Gun update chap 28
Tác giả: Deguchi Ryusei
Nguồn: thegioithugian.com + goccay.vn
Thể loại: Action Adventure Harem Martial Arts Romance School Life Shounen Supernatural Ecchi
Đăng bởi: bakdark Trạng thái: Đang tiến hành
Số lượt xem: Yêu thích:
Update: 17/06/2013 15:53
Tên chương Ngày đăng
Doll Gun 28 17/06/2013 08:52
Doll Gun 27 02/05/2013 06:59
Doll Gun 26 16/04/2013 18:48
Doll Gun 25 16/04/2013 06:37
Doll Gun 24 16/04/2013 06:36
Doll Gun 23 16/04/2013 06:36
Doll Gun 22 16/04/2013 06:35
Doll Gun 21 16/04/2013 06:35
Doll Gun 20 16/04/2013 06:34
Doll Gun 19 16/04/2013 06:33
Doll Gun 18 05/03/2013 11:08
Doll Gun 17 19/02/2013 14:59
Doll Gun 16 22/04/2012 13:50
Doll Gun 15 22/04/2012 13:50
Doll Gun 14 22/04/2012 13:50
Doll Gun 13 22/04/2012 13:49
Doll Gun 12 22/04/2012 13:49
Doll Gun 11 22/04/2012 13:49
Doll Gun 10 22/04/2012 13:48
Doll Gun 9 22/04/2012 13:46
Doll Gun 8 22/04/2012 13:46
Doll Gun 7 22/04/2012 13:46
Doll Gun 6 22/04/2012 13:45
Doll Gun 5 22/04/2012 13:45
Doll Gun 4 22/04/2012 13:45
Doll Gun 3 22/04/2012 13:44
Doll Gun 2 22/04/2012 13:44
Doll Gun 1 22/04/2012 13:44
Các truyện cùng người đăng
Cross
Toàn cầu hóa làm tăng dân số, tính nghiêm trọng và hình thức các loại tội phạm cũng tăng theo. Nói cách khác, một tố chức cảnh sát mới đã ra đời với tên gọi: Cross. CROSS đc coi là nơi tập hợp những samurai bảo vệ an ninh cho toàn thành phố. Nơi thành lập, ngày thành lập, tất cả đều không rõ, đơn giản, mục đích của nó chỉ là tận dụng mọi khả năng để cống hiến cho xã hội và dúng sức mạnh của con người để bảo vệ con người. Và đây cũng là nới à cặp nhân vật chính của chúng ta gặp gỡ....
Code One shot
Truyện cổ Đức kể rằng nếu ai nhìn thấy bóng ma của chính mình, người ấy sẽ sớm từ giã cõi đời. Cole và Fran là hai chị em sinh đôi, nếu như Cole luôn đầy sức sống thì Fran lại ốm yếu bệnh tật. Cole thấy ghen tị với chị vì mọi người đều đổ dồn sự quan tâm vào cô bé. Nhớ tới câu chuyện kia, Cole bỗng nảy ra một ý định...
Chibi Maruko-chan update chap 3
Truyện kể về những câu chuyện hàng ngày của cô bé Sakura Momoko-còn được gọi là nhóc Maruko
21st Century Boys Chap 1:
21st century boys là phần nối tiếp của 20th century boys. Sau khi hạ đc friend, nhóm bạn của Kenji lại đương đầu phải âm mưu của Friend, âm mưu cuối cùng. Và tất cả bọn họ đều nỗ lực đi tìm sự thật và ngăn chặn âm mưu điên cuồng của Friend. Quá khứ và hiện tại, tình bạn và sự thù địch đan xen vào nhau ...
9 Faces of Love
Gồm 9 chuyện tình ngắn
A Girls
Kazao đang sống hạnh phúc với cuộc sống trên đảo Mirai (Tương Lai). Cha mẹ cậu đã bỏ rơi cậu sau khi cậu được sinh ra, và cậu được đưa đến 1 nơi giống như trại trẻ mồ côi, nhưng cuộc sống của cậu rất thoải mái và đã có bạn bè của mình, đặc biệt là Eiko đáng yêu-cô gái cậu yêu. Tuy nhiên,vào một đêm cậu có một cơn ác mộng khủng khiếp: cậu thấy mình chết trong một tai nạn xe máy. Mọi thứ thay đổi sau đó. Một ngày, cha mẹ của cậu được “tìm thấy” 1 cách kì diệu và cậu bị tách khỏi cuộc sống...
(Comment đã được xóa bởi baoben123456789bao)
(Comment đã được xóa bởi baoben123456789bao)
(Comment đã được xóa bởi baoben123456789bao)
(Comment đã được xóa bởi baoben123456789bao)
(Comment đã được xóa bởi baoben123456789bao)
(Comment đã được xóa bởi baoben123456789bao)
(Comment đã được xóa bởi baoben123456789bao)
(Comment đã được xóa bởi baoben123456789bao)
(Comment đã được xóa bởi Baby_ShinJ)
chac bo nay no Group roi

markdown:
Một ngày nọ, một chàng trai trẻ được sinh ra vào ngày tên trộm tài năng nhất thế giới chết đi. Rất nhiều cuộc chiến đẫm máu đã nổ ra để giành lấy kho báu của hắn. Lúc này đây, bức màn đang được vén dần lên và câu truyện của chúng ta bắt đầu ..
#
[Doll Gun update chap 28](/truyen/doll-gun)
Tác giả:
[Deguchi Ryusei](/timkiem?option=2&keyword=Deguchi Ryusei)
Nguồn: thegioithugian.com + goccay.vn
Thể loại:
[Action](/theloai/action)
[Adventure](/theloai/adventure)
[Harem](/theloai/harem)
[Martial Arts](/theloai/martial-arts)
[Romance](/theloai/romance)
[School Life](/theloai/school-life)
[Shounen](/theloai/shounen)
[Supernatural](/theloai/supernatural)
[Ecchi](/theloai/ecchi-new)
Đăng bởi:
[bakdark](/thanh-vien/bakdark-8850)
Trạng thái:
Đang tiến hành
Số lượt xem: Yêu thích:
Update: 17/06/2013 15:53
Tên chương Ngày đăng
[Doll Gun 28](/truyen/doll-gun/28)
17/06/2013 08:52
[Doll Gun 27](/truyen/doll-gun/27)
02/05/2013 06:59
[Doll Gun 26](/truyen/doll-gun/26)
16/04/2013 18:48
[Doll Gun 25](/truyen/doll-gun/25)
16/04/2013 06:37
[Doll Gun 24](/truyen/doll-gun/24)
16/04/2013 06:36
[Doll Gun 23](/truyen/doll-gun/23)
16/04/2013 06:36
[Doll Gun 22](/truyen/doll-gun/22)
16/04/2013 06:35
[Doll Gun 21](/truyen/doll-gun/21)
16/04/2013 06:35
[Doll Gun 20](/truyen/doll-gun/20)
16/04/2013 06:34
[Doll Gun 19](/truyen/doll-gun/19)
16/04/2013 06:33
[Doll Gun 18](/truyen/doll-gun/18)
05/03/2013 11:08
[Doll Gun 17](/truyen/doll-gun/17)
19/02/2013 14:59
[Doll Gun 16](/truyen/doll-gun/16)
22/04/2012 13:50
[Doll Gun 15](/truyen/doll-gun/15)
22/04/2012 13:50
[Doll Gun 14](/truyen/doll-gun/14)
22/04/2012 13:50
[Doll Gun 13](/truyen/doll-gun/13)
22/04/2012 13:49
[Doll Gun 12](/truyen/doll-gun/12)
22/04/2012 13:49
[Doll Gun 11](/truyen/doll-gun/11)
22/04/2012 13:49
[Doll Gun 10](/truyen/doll-gun/10)
22/04/2012 13:48
[Doll Gun 9](/truyen/doll-gun/9)
22/04/2012 13:46
[Doll Gun 8](/truyen/doll-gun/8)
22/04/2012 13:46
[Doll Gun 7](/truyen/doll-gun/7)
22/04/2012 13:46
[Doll Gun 6](/truyen/doll-gun/6)
22/04/2012 13:45
[Doll Gun 5](/truyen/doll-gun/5)
22/04/2012 13:45
[Doll Gun 4](/truyen/doll-gun/4)
22/04/2012 13:45
[Doll Gun 3](/truyen/doll-gun/3)
22/04/2012 13:44
[Doll Gun 2](/truyen/doll-gun/2)
22/04/2012 13:44
[Doll Gun 1](/truyen/doll-gun/1)
22/04/2012 13:44
**Bình chọn:**
Các truyện cùng người đăng
[](/truyen/cross)
Cross
Toàn cầu hóa làm tăng dân số, tính nghiêm trọng và hình thức các loại tội phạm cũng tăng theo. Nói cách khác, một tố chức cảnh sát mới đã ra đời với tên gọi: Cross. CROSS đc coi là nơi tập hợp những samurai bảo vệ an ninh cho toàn thành phố. Nơi thành lập, ngày thành lập, tất cả đều không rõ, đơn giản, mục đích của nó chỉ là tận dụng mọi khả năng để cống hiến cho xã hội và dúng sức mạnh của con người để bảo vệ con người. Và đây cũng là nới à cặp nhân vật chính của chúng ta gặp gỡ....
[](/truyen/code)
Code One shot
Truyện cổ Đức kể rằng nếu ai nhìn thấy bóng ma của chính mình, người ấy sẽ sớm từ giã cõi đời. Cole và Fran là hai chị em sinh đôi, nếu như Cole luôn đầy sức sống thì Fran lại ốm yếu bệnh tật. Cole thấy ghen tị với chị vì mọi người đều đổ dồn sự quan tâm vào cô bé. Nhớ tới câu chuyện kia, Cole bỗng nảy ra một ý định...
[](/truyen/chibi-marukochan)
Chibi Maruko-chan update chap 3
Truyện kể về những câu chuyện hàng ngày của cô bé Sakura Momoko-còn được gọi là nhóc Maruko
[](/truyen/21st-century-boys)
21st Century Boys Chap 1:
21st century boys là phần nối tiếp của 20th century boys. Sau khi hạ đc friend, nhóm bạn của Kenji lại đương đầu phải âm mưu của Friend, âm mưu cuối cùng. Và tất cả bọn họ đều nỗ lực đi tìm sự thật và ngăn chặn âm mưu điên cuồng của Friend. Quá khứ và hiện tại, tình bạn và sự thù địch đan xen vào nhau ...
[](/truyen/9-faces-of-love)
9 Faces of Love
Gồm 9 chuyện tình ngắn
[](/truyen/a-girls)
A Girls
Kazao đang sống hạnh phúc với cuộc sống trên đảo Mirai (Tương Lai). Cha mẹ cậu đã bỏ rơi cậu sau khi cậu được sinh ra, và cậu được đưa đến 1 nơi giống như trại trẻ mồ côi, nhưng cuộc sống của cậu rất thoải mái và đã có bạn bè của mình, đặc biệt là Eiko đáng yêu-cô gái cậu yêu. Tuy nhiên,vào một đêm cậu có một cơn ác mộng khủng khiếp: cậu thấy mình chết trong một tai nạn xe máy. Mọi thứ thay đổi sau đó. Một ngày, cha mẹ của cậu được “tìm thấy” 1 cách kì diệu và cậu bị tách khỏi cuộc sống...
(Comment đã được xóa bởi baoben123456789bao)
(Comment đã được xóa bởi baoben123456789bao)
(Comment đã được xóa bởi baoben123456789bao)
(Comment đã được xóa bởi baoben123456789bao)
(Comment đã được xóa bởi baoben123456789bao)
(Comment đã được xóa bởi baoben123456789bao)
(Comment đã được xóa bởi baoben123456789bao)
(Comment đã được xóa bởi baoben123456789bao)
(Comment đã được xóa bởi Baby_ShinJ)
chac bo nay no Group roi

Cache-Control: private, s-maxage=0


text:
TIN TỨC
|
TIN TỨC 24h
|
Hotline: 0912532315 - 0974622583
|
Thứ Năm, 26/11/2015
Thời sự
Pháp đình
Ký sự pháp đình
|
Tòa tuyên án
Pháp luật
Hồ sơ vụ án
|
An ninh hình sự
|
Tin 141
|
Nhắn tin
Xã hội
Đời sống
|
Giáo dục
|
Sức khỏe
|
Việc làm
|
Gia đình
|
Giao thông
Giải trí
Thời trang - Làm đẹp
|
Nhạc
|
Phim
|
Hoa hậu
|
Du lịch
Bảo vệ người tiêu dùng
Thể thao
Bóng đá
|
Tennis
|
Golf
|
Cầu lông
|
Các môn khác
Kinh doanh
Doanh nghiệp
|
Chứng khoán
|
Ngân hàng
|
Giá vàng
|
Bất động sản
Thế giới
Tin nhanh
|
Vụ án nổi tiếng
|
Chuyện lạ
Công nghệ
Video
Trang chủ
Bệnh_viện_Phụ_sản_-_nhi_bán_công_Bình_Dương
Bệnh viện Phụ sản nhi bán công Bình Dương - Tin tức Bệnh viện Phụ sản nhi bán công Bình Dương mới nhất 24h
Bệnh viện Phụ sản nhi bán công Bình Dương - Báo Công lý cập nhật tin tức mới nhất Bệnh viện Phụ sản nhi bán công Bình Dương nhanh chóng, chính xác nhất về chủ đề Bệnh viện Phụ sản nhi bán công Bình Dương 24h qua.
Thêm một sản phụ tử vong, người nhà lại vây bệnh viện
09/09/2013 08:41
Sau khi khám, bác sĩ bảo bệnh viện xử lý được nhưng sau đó chị Thúy qua đời.
Bình Dương: Sản phụ tử vong sau khi sinh mổ
20/10/2012 15:42
Theo đơn trình báo của gia đình, sản phụ Lê Thanh Thủy chết ngày 10/9 tại Bệnh viện Đa khoa Bình Dương sau một tuần sinh mổ.
Bản tin 115 tuần từ 15 – 21/6: BV Nhiệt đới tiếp nhận 2-3 ca nghi nhiễm MERS mỗi ngày
22/06/2015 23:18
Bình Dương: 68% phụ nữ mang thai có HIV là công nhân; Phẫu thuật cho bệnh nhi lõm ngực bẩm sinh; Sở Y tế Hà Nội tổ chức diễn tập phòng chống MER-CoV; Phú Quốc có bệnh viện quốc tế đầu tiên; Bộ Y tế tặng tủ thuốc miễn phí cho ngư ...
Ninh Bình: Sản phụ chết bất thường, người nhà "vây kín" bệnh viện
26/11/2014 16:09
Sáng nay (26/11), hàng trăm người dân đã kéo đến vây kín Bệnh viện Sản-Nhi Ninh Bình (tỉnh Ninh Bình) để yêu cầu làm rõ trường hợp một sản phụ bị tử vong liên quan đến bệnh viện này.
Vụ sản phụ qua đời sau khi chuyển viện: “Phòng khám Đa khoa Ngọc Hồng làm đúng quy trình”
23/11/2014 13:05
Đó là nhận định của lãnh đạo Phòng khám Đa khoa Ngọc Hồng (số 6/7 khu phố Đông Tân, phường Dĩ An, thị xã Dĩ An, tỉnh Bình Dương) liên quan đến vụ chị Trần Thị M. qua đời sau khi chuyển từ Phòng khám lên Bệnh viện quận Thủ Đức ...
Xác trẻ sơ sinh trong thùng giấy trôi ra sông Sài Gòn
17/01/2014 16:43
Khi được vớt lên, bé trai đã chết. Cháu bé được bỏ trong thùng giấy với chiếc khăn lông, tã lót và chiếc áo dành cho trẻ sơ sinh có logo của Bệnh viện Phụ sản - Nhi Bình Dương.
Đưa sản phụ tử vong về quê, chị gái đột tử
10/09/2013 17:03
Ngày 10/9, người nhà sản phụ tử vong tại bệnh viện ở Bình Dương cho biết sau khi cùng gia đình đưa thi thể em về quê, chị của sản phụ này đã đột tử vào đêm 9/9.
Bệnh viện ở Bình Dương giải trình vụ sản phụ tử vong
10/09/2013 06:40
Phía bệnh viện cho rằng sản phụ chết Vũ Thị Thúy đột ngột tử vong sau khi sinh có biểu hiện của chứng thuyên tắc ối.
Nữ kế toán vừa vượt cạn đã chết oan uổng
08/09/2013 15:41
Cho rằng cán bộ y tế tắc trách khiến nữ kế toán vừa vượt cạn "chết oan", người thân của sản phụ này đã tập trung tại bệnh viện suốt đêm.
Bình Dương: Cấp cứu hàng ngàn công nhân bị ngộ độc thực phẩm
27/09/2012 22:19
Chiều 27/9, hàng ngàn công nhân của Công ty Hansoll Vina chuyên sản xuất may mặc đóng tại Khu công nghiệp Sóng Thần II bị ngộ độc thực thực phẩm đã được chuyển vào Bệnh viện 4 - quân Đoàn 4, thị xã Dĩ An, tỉnh Bình Dương cấp cứu
Vụ sản phụ tử vong ở Quảng Ngãi: Tạm đình chỉ công tác hai nữ hộ sinh
11/06/2012 16:50
Bệnh viện đa khoa Mộ Đức quyết định tạm đình chỉ công tác chuyên môn một tuần đối với 2 nữ hộ sinh Nguyễn Thị Tuyết Nga và Dương Thị Lý để báo cáo, xác minh, kiểm điểm, làm rõ vụ việc liên quan đến sản phụ Huỳnh Thị ...
Thu mua hơn 4 tấn thịt heo chết, thối rữa nổi hạch bán ra thị trường
19/11/2015 14:33
Rạng sáng 19.11, Cục cảnh sát môi trường (C49, Bộ Công an) phối hợp với Quản lý thị trường Bình Dương, Chi cục Thú y TX.Thuận An bắt giữ trên 4 tấn thịt heo thối rữa, nổi hạch của một chủ thu mua ở P.An Phú (TX.Thuận An).
Ninh Bình: Côn đồ hành hung tài xế và phụ xe chảy máu đầu
16/11/2015 17:33
Khi xe vừa dừng đón khách, nhóm 5 thanh niên bất ngờ lao lên xe dùng mã tấu hành hung tài xế và phụ xe.
Tin tức xã hội ngày 4/11: Bé gái bị ong đốt hơn 100 nốt nguy kịch
04/11/2015 19:56
Tin tức xã hội ngày 4/11: Bé gái bị ong đốt hơn 100 nốt nguy kịch; 6 người chết, hàng trăm ngôi nhà bị ngập do mưa lớn; Mắng bệnh nhân, nữ điều dưỡng Bệnh viện Phụ sản bị chuyển công tác; Triều cường dâng cao, hàng chục hộ dân ...
Sản phụ chết bất thường, gia đình gửi đơn đến Bộ trưởng Bộ Y tế
14/10/2015 15:11
Cảm thấy quá oan ức về sự không minh bạch và thái độ thiếu trách nhiệm của cán bộ Bệnh viện T.Ư Huế, gia đình chị Hà gửi đơn đến Bộ trưởng Bộ Y tế, Cục Quản lý khám chữa bệnh - Bộ Y tế, Công an tỉnh Thừa Thiên - Huế và ...
Hải Phòng: Qua 3 bệnh viện, sản phụ vẫn tử vong
17/09/2015 09:43
Sức khỏe trước khi sinh hoàn toàn bình thường, không có tiền sử bệnh tật. Tuy nhiên sau khi sinh thường tại bệnh viện quận Ngô Quyền, sản phụ Nguyễn Thị Tâm (sinh năm 1981) đã bất ngờ tử vong dù có sự can thiệp của 3 bệnh viện ...
Diễn viên bị tai nạn trong phim của Ưng Hoàng Phúc qua đời
11/08/2015 11:55
Nguyễn Giàu, diễn viên quần chúng trong phim “Hùng Ali và Sáu Lóc Cóc” do Công ty Giải trí Ưng Hoàng Phúc và Công ty Ngộ Entertainment đầu tư sản xuất đã qua đời lúc 11 giờ 40 phút ngày 10-8 tại Bệnh viện Chợ Rẫy, TP HCM, hưởng dương 25 ...
Giải cứu thành công bé gái mắc kẹt dưới giếng sâu
05/08/2015 07:01
Đến 1 giờ 37 sáng ngày 5/8, bé gái bị lọt xuống giếng sâu đã được lực lượng cứu hộ giải cứu thành công sau 9 tiếng nằm trong lòng giếng. Tại hiện trường, niềm vui vỡ òa trên gương mặt hàng trăm người khi bé được đưa lên ...
Sản phụ tử vong, bệnh viện hứa lo hậu sự
14/07/2015 10:10
Chiều tối 13-7, hàng chục người nhà sản phụ Nguyễn Thị Tuyến (30 tuổi, huyện An Dương, TP. Hải Phòng) đã kéo đến tập trung trước bệnh viện đa khoa huyện để yêu cầu làm rõ cái chết của sản phụ này.
Thảm sát tại Bình Phước: Hôm nay, sẽ khởi tố hai nghi can
13/07/2015 08:24
Nghi can Nguyễn Hải Dương chuẩn bị rất kỹ các chứng cứ ngoại phạm trước khi gây án.
1
2
3
...
1939
Sau
Đọc nhiều nhất
Vụ Su-24 bị bắn rơi: Căng thẳng chính trị Nga-Thổ Nhĩ Kỳ leo thang
Nga oanh tạc dữ dội gần biên giới Thổ Nhĩ Kỳ sau vụ Su-24 bị bắn rơi
Vụ Thổ Nhĩ Kỳ bắn rơi Su-24: Nga quyết định mang “thanh gươm bén” tới Syria
Chén rượu còn “long đen”, một người chết, hai người bị thương
S-24 của Nga bị F-16 Thổ Nhĩ Kỳ bắn hạ, 1 phi công bị phiến quân Syria bắt giữ
Nóng: Iran sắp sở hữu "quả đấm thép" của Nga
Quan tâm nhiều
Cà Mau: Hiệu trưởng chỉ đạo ký khống, chiếm đoạt tiền lương của nhân viên
(
2 bình luận
)
Dự án 8B Lê Trực: Chính thức tháo dỡ phần xây dựng sai phép
(
1 bình luận
)
MC Thùy Minh: "Lỡ may sập show, đỡ mất tiền"
(
2 bình luận
)
Mẹ mua thuốc tránh thai cho con gái khi giao cấu với người yêu
(
2 bình luận
)
Bộ GD-ĐT nói lại cho rõ về tích hợp môn Lịch sử
(
2 bình luận
)
Pháp luật
Đà Nẵng: Người ngoại quốc bị bắn trọng thương
Chủ nhà hàng bia ôm cho “đào” bán dâm tại chỗ để hút khách
Truy tố 9 bị can trong vụ 14 lần vỡ đường ống nước sông Đà
Hàng trăm người kéo đến cơ quan chức năng trình báo bị giật hụi
Con nghiện giả danh công an mật rồi…cướp
Hai mẹ con góp vốn để…buôn người
Theo dòng sự kiện
Thổ Nhĩ Kỳ bắn rơi máy bay chiến đấu Nga
Ngày Nhà giáo Việt Nam 20-11
Khủng bố đẫm máu ở Paris
Kỳ họp thứ 10 - Quốc hội Khóa XIII
Nga không kích IS tại Syria
Gía vàng
Mua vào
Bán ra
BẢO TÍN MINH CHÂU
33,210,000
33,250,000
DOJI HN
33,190,000
33,250,000
DOJI SG
33,170,000
33,230,000
EXIMBANK
33,170,000
33,230,000
MARITIME BANK
33,180,000
33,240,000
Ngọc Hải (NHJ) Tiền Giang
33,100,000
33,270,000
Ngọc Hải (NHJ) TP.HCM
33,100,000
33,270,000
SACOMBANK
33,200,000
33,260,000
SJC TP HCM
33,030,000
33,270,000
VIETINBANK GOLD
33,050,000
33,290,000
VIETNAMGOLD
33,210,000
33,270,000
VPBANK
33,190,000
33,250,000
Vàng TG ($)
1070.62
1071.12
33,210,000
33,250,000
33,190,000
(Nguồn: Công ty vàng bạc đá quý Sài Gòn – SJC)
Tỷ giá ngoại tệ
Ký hiệu
Mua vào
Chuyển khoản
Bán ra
USD
22,450.00
22,450.00
22,520.00
EUR
23,705.31
23,776.64
23,994.28
AUD
16,063.72
16,160.68
16,308.61
KRW
-
18.71
19.73
KWD
-
72,822.14
75,123.56
MYR
-
5,304.20
5,374.21
NOK
-
2,560.84
2,641.77
RUB
-
332.68
381.16
SEK
-
2,544.73
2,609.45
SGD
15,774.99
15,886.19
16,095.86
THB
617.42
617.42
643.33
CAD
16,645.33
16,796.50
17,018.19
CHF
21,741.16
21,894.42
22,094.84
DKK
-
3,153.33
3,252.98
GBP
33,601.87
33,838.74
34,148.49
HKD
2,861.99
2,882.17
2,920.21
INR
-
331.94
345.88
JPY
180.62
182.44
184.11
( Nguồn: Ngân hàng ngoại thương Việt Nam )
Liên kết Website
Tòa án nhân dân tối cao
Trang thông tin TAND TP. Đà Nẵng
Trang thông tin TAND TP. Hồ Chí Minh
Trang thông tin TAND tỉnh Nam Định
Trang thông tin TAND tỉnh Thừa Thiên Huế
Trang thông tin TAND tỉnh Hà Tĩnh
Trang thông tin TAND tỉnh Vĩnh Long
Trang thông tin TAND tỉnh Hưng Yên
Trang thông tin TAND tỉnh Nam Định
Trang thông tin TAND tỉnh Thái Nguyên
Trang thông tin TAND tỉnh Quảng Ngãi
Trang thông tin TAND tỉnh Ninh Thuận
Trang thông tin điện tử Trường CBTA
Trang thông tin TAND tỉnh Bắc Ninh
Sở kế hoạch & Đầu tư
Sở Nội Vụ
Sở Ngoại Vụ
Hotline: 043 8247204 - 0912532315 - 0974622583 - Email:conglydientu@congly.com.vn
Thời sự
|
Pháp đình
|
Pháp luật
|
Xã hội
|
Giải trí
|
Bảo vệ người tiêu dùng
|
Thể thao
|
Kinh doanh
|
Thế giới
|
Công nghệ
|
Video
|
CƠ QUAN CỦA TOÀ ÁN NHÂN DÂN TỐI CAO
Xuất bản theo giấy phép số 52/GP- BTTTT do Bộ thông tin và Truyền thông cấp
Tổng Biên tập:
NGUYỄN MẠNH HỒNG
Trụ sở Tòa soạn: 48A Lý Thường Kiệt, Hoàn Kiếm, Hà Nội
ĐT:
04.3824.7204
Fax:
043.9360062
Mọi hành động sử dụng nội dung đăng tải trên Báo điện tử Công lý tại địa chỉ congly.com.vn phải có sự đồng ý bằng văn bản của Báo điện tử Công lý.
Giới thiệu Tòa soạn
|
Liên kết Website

markdown:
[Thời sự](/thoi-su/) [Pháp đình](/phap-dinh/) [Pháp luật](/phap-luat/) [Xã hội](/xa-hoi/) [Giải trí](/giai-tri/) [Bảo vệ người tiêu dùng](/bao-ve-nguoi-tieu-dung/) [Thể thao](/the-thao/) [Kinh doanh](/kinh-doanh/) [Thế giới](/the-gioi/) [Công nghệ](/cong-nghe/) [Video](/video/)
|
|Mua vào |
|Bán ra
BẢO TÍN MINH CHÂU |33,210,000||33,250,000|
DOJI HN |33,190,000||33,250,000|
DOJI SG |33,170,000||33,230,000|
EXIMBANK |33,170,000||33,230,000|
MARITIME BANK |33,180,000||33,240,000|
Ngọc Hải (NHJ) Tiền Giang |33,100,000||33,270,000|
Ngọc Hải (NHJ) TP.HCM |33,100,000||33,270,000|
SACOMBANK |33,200,000||33,260,000|
SJC TP HCM |33,030,000||33,270,000|
VIETINBANK GOLD |33,050,000||33,290,000|
VIETNAMGOLD |33,210,000||33,270,000|
VPBANK |33,190,000||33,250,000|
Vàng TG ($) |1070.62||1071.12|
33,210,000 |33,250,000||33,190,000|
|
|(Nguồn: Công ty vàng bạc đá quý Sài Gòn – SJC)
|
|Ký hiệu |
|Mua vào |
|Chuyển khoản |
|Bán ra
|USD||22,450.00||22,450.00||22,520.00|
|EUR||23,705.31||23,776.64||23,994.28|
|AUD||16,063.72||16,160.68||16,308.61|
|KRW||-||18.71||19.73|
|KWD||-||72,822.14||75,123.56|
|MYR||-||5,304.20||5,374.21|
|NOK||-||2,560.84||2,641.77|
|RUB||-||332.68||381.16|
|SEK||-||2,544.73||2,609.45|
|SGD||15,774.99||15,886.19||16,095.86|
|THB||617.42||617.42||643.33|
|CAD||16,645.33||16,796.50||17,018.19|
|CHF||21,741.16||21,894.42||22,094.84|
|DKK||-||3,153.33||3,252.98|
|GBP||33,601.87||33,838.74||34,148.49|
|HKD||2,861.99||2,882.17||2,920.21|
|INR||-||331.94||345.88|
|JPY||180.62||182.44||184.11|
|
|( Nguồn: Ngân hàng ngoại thương Việt Nam )

WARC-Truncated: length

Server: nginx

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

XCache-Status: MISS


text:
Thư Mục
Hai Bà Trưng
(Xuất xứ: Khâm Định Việt Sử
http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/sach/kdvstgcm/)
Năm Canh Tí (40 s.c.ng.). (Hán, năm Kiến Vũ thứ 16).
Tháng 2, mùa xuân. Người con gái quận Giao Chỉ là Trưng Trắc khởi binh đánh
đuổi thái thú Tô Định; tự lập làm vua.
Vương vốn họ Lạc, lại có một tên họ nữa là Trưng. Là con gái
quan lạc tướng huyện Mi Linh, quận Giao Chỉ, và là vợ Thi Sách79
người huyện Chu Diên, bà là người rất hùng dũng. Lúc bấy giờ thái thú Tô Định
cai trị tham lam và tàn bạo, giết mất chồng bà. Bà bèn cùng với em gái là Trưng
Nhị dấy quân, đánh hãm chỗ châu lỵ. Tô Định phải chạy về Nam Hải. Quân Bà đi đến
đâu, như gió lướt đến đấy. Các dân tộc man, lý ở Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố đều
hưởng ứng theo. Lấy lại và dẹp yên được 65 thành ở đất Lĩnh Nam. Bà tự lập làm
vua, đóng đô ở Mi Linh. Các thứ sử, thái thú ở quận Giao Chỉ đều chỉ bảo toàn
được mình thôi.
Lời chua - Huyện Chu Diên:
Đặt từ đời Hán, thuộc quận Giao Chỉ; nhà Đường đổi làm Diên
Châu; nhà Lê đổi làm phủ Tam Đái. Bây giờ là đất phủ Vĩnh Tường tỉnh Sơn Tây80
.
Năm Tân Sửu (41 s.c.ng.). (Hán, năm Kiến Vũ thứ 17).
Tháng 12, mùa đông. Nhà Hán phong Mã Viện làm Phục Ba tướng quân, Lưu Long
làm Phó tướng, đốc xuất bọn Lâu Thuyền Tướng quân là Đoàn Chí, sang đánh Trưng
Vương.
Nhà Hán cho rằng Trưng thị tự xưng làm vua, đem quân đánh
các thành ấp, làm cho các nơi biên giới bị khổ sở, bèn bắt các đất Trường Sa,
Hợp Phố và Giao Chỉ sắm sửa đủ xe, thuyền, sửa sang cầu đường, khơi thông các
khe suối, chứa sẵn lương thóc; phong Mã Viện làm Phục ba Tướng quân, Phù Lạc hầu
Lưu Long làm Phó tướng, đốc xuất bọn Lâu thuyền Tướng quân là Đoàn Chí sang đánh
Trưng Vương.
Năm Nhâm Dần (42 s.c.ng.). (Hán, năm Kiến Vũ thứ 18).
Tháng 3 mùa xuân. Quân Mã Viện đến Lãng Bạc, cùng quân Trưng
Trắc đánh nhau và phá tan được. Trưng Trắc lui giữ đất Cấm Khê.
Mã Viện ven theo đường biển tiến quân, qua núi đốn cây, đi
hơn nghìn dặm đến Lãng Bạc, đánh nhau với quân Trưng vương. Trưng vương thấy thế
quân bên Hán mạnh nhiều, tự nghĩ quân mình ô hợp, sợ không thể chống lại được.
Quân của bà cũng cho rằng bà là đàn bà, không địch nỗi với Hán; vì thế quân bà
tự tan vỡ.
Lời chua - Lãng bạc:
Còn có tên là Dâm Đàm, ở về phía Tây con đường mặt Tây thành
Đại La. Về đời Lê, đổi gọi là Tây Hồ tức là Hồ Tây tỉnh Hà Nội ngày nay.
Cấm Khê: Sách
Thủy kinh chú của Lịch Đạo Nguyên chua
rằng: Theo sách Việt chí , Cấm
Khê là Kim Khê, ở phía Tây Nam huyện Mi Linh. Theo sách
Nam Việt chí của Thẩm Hoài Viễn, Trưng Trắc chạy vào
trong hang Kim Khê, hai năm mới bắt được. Theo sách Phù
Nam Ký của Trúc Chi, trên chỗ khe núi nước chảy xói vào
gọi là hang. Chương hoài thái tử Lý Hiền chua rằng tức là đất huyện Tân Xương,
thuộc Phong Châu bây giờ. Theo thế, thì Cấm Khê phải ở vào địa hạt Vĩnh Tường
tỉnh Sơn Tây, nhưng chưa rõ đích là nơi nào. Sử cũ
cho là ở huyện Chân Lộc thuộc Nghệ An là nhầm.
Năm Quý Mão (43 s.c.ng.). (Hán, năm Kiến Vũ thứ 19). Tháng
Giêng, mùa xuân. Trưng Trắc cùng em gái là Nhị cự chiến với quân án. Hai bà bị
thua và mất.
Trưng vương cùng em gái là Nhị cự chiến với quân Hán, quân
vỡ, thế cô, đều bị thất trận chết. Mã Viện đuổi đánh tàn quân của hai bà là bọn
Đô Dương (chữ "Dương" trong Hán thư chép chữ là dê), đến huyện Cư Phong thì hàng
phục được họ. Mã Viện lập cột đồng để ghi địa giới tận cùng của nhà Hán. Khi Mã
Viện về rồi, người trong nước thương nhớ Trưng vương, lập đền thờ bà.
Lời phê - Hai bà Trưng thuộc phái
quần thoa, thế mà hăng hái quyết tâm khởi nghĩa, làm chấn động cả triều đình Hán.
Dẫu rằng thế lực cô đơn, không gặp thời thế, nhưng cũng đủ làm phấn khởi lòng
người, lưu danh sử sách. Kìa những bọn nam tử râu mày mà chịu khép nép làm tôi
tớ người khác, chẳng cũng mặt dày thẹn chết lắm dư! Lời
chua - Cư Phong ______: Còn có
tự dạng là Cư Phong _____. Tên đất, do Hán đặt ra, thuộc quận Cửu Chân. Đời Tam
Quốc, nước Ngô 222-280 đổi làm huyện Di Phong. Từ sau đời Tống (420-479), đời Tề
(479-502), đây là lỵ sở của quận Cửu Chân. Nhà Tùy (581-619), bình được triều
Trần81
, bỏ quận Cửu Chân, lấy huyện ấy cho thuộc Ai Châu. Đầu đời Đường (618-907), đất
ấy lệ thuộc Nam Lục Châu. Đầu niên hiệu Thiên Bảo (742-755) bỏ tên đất ấy, cho
vào huyện Nhật Nam. Theo sách Giao Châu ký
của Tăng Cổn, ở huyện Cư Phong có núi, cứ đến đêm thường thấy
trâu vàng hiện ra. Lại nói trên núi ấy có hang gió, cửa hang thường có gió thổi.
Bây giờ ở về địa hạt tỉnh Thanh Hóa. Sử cũ
chép là ở địa giới châu Vũ Ninh thuộc Bắc Giang là lầm.
Cột đồng: Sách
Thủy Kinh chú của Lịch Đạo Nguyên chép
rằng: Mã Văn Uyên (Mã Viện, tên tự là Văn Uyên), dựng cái mốc đồng để làm giới
hạn cuối cùng của đất phía nam Trung Quốc. Mốc đồng ấy tức là cột đồng. Theo
Tùy sử , Lưu Phương khi đi đánh
Lâm Ấp, qua cột đồng của Mã Viện, đi về phía naam tám ngày thì đến quốc đô Lâm
Ấp. Trong khoảng niên hiệu Nguyên Hòa (806-820) đời Đường, An Nam đô hộ là Mã
Tổng lại lập hai cột đồng ở chỗ Mã Viện dựng cột đồng trước, để tỏ ra mình là
dòng dõi con cháu Phục Ba82
. Theo sách Thông điển của Đỗ
Hữu, từ nước Lâm Ấp đi về phía nam, đi thủy, đi bộ hơn hai nghìn dặm đến đấy có
nước Tây Đồ Di là chỗ Mã Viện dựng hai cột đồng để nêu địa giới đấy. Theo
Tân Đường thư , ở châu Bôn Đà Lãng của
Lâm Ấp, phía Nam là năm bãi lớn, có núi "cột đồng" (đồng trụ sơn), hình núi như
cái lọng dựng nghiêng, về phía Tây có nhiều núi đá, phía Đông là biển lớn. Cột
đồng đó là do Mã Viện
dựng lên83
. Theo sách Thái bình hoàn vũ ký
của Nhạc Sử đời Tống, Mã Viện đi đánh Lâm Ấp, đi từ Nhật Nam
hơn 400 dặm đến Lâm Ấp, lại đi hơn 20 dặm nữa có nước Tây Đồ Di. Viện đến nước
ấy rồi lập hai cái cột đồng ở nơi phân giới giữa Tượng Lâm và Tây Đồ Di. Về
đường thủy, đi từ Nam Hải hơn 3000 dặm đến Lâm Ấp, rồi đến cột đồng ở Giao Châu
phải 5000 dặm nữa. Sách Nhất Thống chí
nhà Đại Thanh có chép: Tương truyền (cột đồng) ở về động Cổ Sâm
châu Khâm, Mã Viện có thề rằng: "Đồng trụ chiết, Giao Chỉ diệt", nghĩa là "Cột
đồng ấy gãy thì Giao Chỉ bị diệt", nên người Việt đi qua dưới chân cột đồng ấy
cứ lấy đá bồi đắp lên mãi thành gò đống cao. Đó vì sợ cột đồng ấy bị đổ gẫy.
Nay xét dã sử thấy có chép tỉnh Phú Yên có sông Đà Diễn. Phía Nam sông ấy có
bãi lớn. Phía Tây Nam bãi ấy có núi Thạch Bi. Núi này chu vi tới mười dặm; phía
Tây tiếp Đại Lĩnh, nhiều rặng trùng điệp, phía đông ra mãi bờ biển. Trên đỉnh
núi ấy có một phiến đá trơ trọi cao hình như bị chẻ dọc. Thao lời ghi chép trong
các sách Thông điển, Đường thư , ngờ
rằng cột đồng có thể ở chỗ ấy. Chỉ có một điều, một phiến đá trơ trọi ở trên
đỉnh núi ấy, cao chừng 10 trượng, rộng tới 6,7 trượng. Nhân dân ở quanh núi ấy
nói rằng phiến đá ở trên đỉnh núi là một chỏm đá tự nhiên, không phải của ai lập
thành cả. Vậy e rằng ta không thể bảo đấy là cột đồng. Sách
Thủy kinh chú có nói: núi sông biến đổi,
cột đồng bị lở mất vào trong biển. Lẽ ấy có lẽ đúng.
Đền Trưng vương: Ở xã Hát Môn, huyện
Phúc Thọ84
ngày nay.
Mã Viện nhà Hán đắp thành Kiển Giang.
Vì thấy huyện Tây Vu có đến ba vạn ba nghìn hộ, Mã Viện xin
chia ra làm hai huyện Phong Khê và Vọng Hải. Vua Hán y cho Mã Viện lại lập thành
quách, đặt tỉnh ấp (xóm làng), đắp thành Kiển Giang ở Phong Khê. Thành này hình
tròn như cái tổ kén, nên gọi là thành Kiển Giang. Ba năm sau, Mã Viện về nước.
Từ đấy về sau, trải qua các đời Minh đế (58-75 s.c.ng.), Chương đế (76-88), Hoa
đế (89-105), Thương đế (106), An đế (107-125) gồm 5 đời vua, cộng tám mươi hai
năm, mà chỉ thấy về đời Minh đế có Lý Thiện, người huyện Nam Dương, làm thái thú
Nhật Nam có lòng yêu dân, làm chính sự có ơn huệ với dân, hấp dẫn được người
phương xa. Về sau, Lý Thiện đổi đi làm thái thú Cửu Giang. Các quan lại có tài
giỏi của mấy đời vua Hán chỉ thấy nói có một Lý Thiện. Đó có lẽ là những thiếu
sót của việc ghi chép sử sách vậy.
Lời chua - Thành Kiển Giang:
Theo Đại Thanh
67 Chỉ nước Nam Việt nhà Triệu.
68 Riêng chỉ địa bàn Quảng Đông lúc bấy giờ.
69 Riêng chỉ địa bàn Quảng Đông lúc bấy giờ.
70 Nguyên văn là "Âu, Lạc giai hàng".
71 Lịch Đạo Nguyên, tên tự là Thiện Trưởng, người đất
Phạm Dương đời Bắc Ngụy, làm ngự sử trung úy, có soạn Thủy kinh chú 40 quyển.
Sách này rất được giới văn học quý trọng.
72 Vì Sử Cương mục dẫn theo một bản Thủy kinh chú khác (Phường
bản), nên có vài điểm dị đồng như: Giao Châu ngoại vực ký chép là Giao Chỉ thành
ký . Câu "cập nhị quận dân hộ khẩu bạ nghệ Lộ tướng quân..." chép là "cập nhị
quận dân hộ bạ hàng Lộ tướng quân..." và trên chỗ "chư Lạc tướng" không có chữ "chủ"...
Vậy nay, để tiện tham khảo, xin theo một thiện bản khác mà dịch lại cả đoạn văn
Thủy kinh chú ấy như thế này: "Năm Nguyên Đỉnh thứ 6 (111 tr.c.ng.) đời Hán Vũ
đế, lập lỵ sở cho chức đô úy (ở huyện Mi Linh). Sách Giao Châu ngoại vực ký chép
rằng: [Nam] Việt vương sai hai sứ giả coi quản nhân dân hai quận Giao Chỉ và Cửu
Chân. Về sau, nhà Hán sai phục ba tướng quân Lộ Bác Đức đánh [Nam] Việt vương Lộ
Bác Đức đến Hợp Phố, [Nam] Việt vương sai hai sứ giả đưa đến Lộ tướng quân trăm
con trâu, nghìn chung rượu và sổ hộ khẩu của dân hai
73 Xem chú thích 3, 4 trang trước.
74 Đây theo Cương mục chua âm là "Liên thụ" (c.2, t.5).
Nhưng ở Phương Đình địa chí quyển 1 tờ 11b có cho biết rằng: Nguyên ở Hán chí âm
là La Lũ; đến đời Nam Tề vì viết lầm, nên người sau mới lầm là Liên và đọc là
thụ .
75 Ở đây chắc là có sự nhầm lẫn. Thứ sử là chức quan đứng
đầu một châu (bộ). Nhà Hán bắt đầu đặt từ năm Nguyên Phong thứ 5 (106 tr.c.ng.).
Năm Tân Mùi, Nguyên Phong thứ 1 (110 tr.c.ng.). Thạch Đái không thể làm thứ sử
Giao Chỉ được.
76 Mục là chăn dắt . Quan mục Giao Chỉ tức là người chăn
dắt dân ở quận Giao Chỉ. Ở đây chỉ chức quan đứng đầu một quận, tức Thái thú.
77 Chữ "Nhâm" họ của Nhâm Diên chép ở đây, cũng như họ
của Nhâm Hiêu chép ở quyển I, âm là nhâm như ta thường đọc, nhưng về tự dạng,
thì sử Trung Quốc và Đại Việt sử ký của ta đều chép nhân bên nhâm Đại Việt sử ký
toàn thư thì bớt nét sổ chữ nhâm đi, còn sách Cương mục này thì bớt chữ nhâm đi
mà chỉ chép nhâm ___, vì sử thần triều Nguyễn kiêng tên húy Tự Đức.
78 Chức quan đứng đầu một quận do nhà Hán đặt ra từ năm
Nguyên Phong thứ 5 (106 tr.c.ng.).
79 Trong Thủy kinh chú quyển 37, tờ 62 chép chồng bà
Trưng tên là Thi: "... Chu Diên lạc tướng tử danh Thi, sách Mi Linh lạc tướng nữ
danh Trưng Trắc vi thê...": Con Lạc tướng ở Chu Diên, tên là Thi, hỏi lấy (sách)
con gái lạc tướng ở Mi Linh, tên là Trưng Trắc, làm vợ.
80 Nay là tỉnh Vĩnh Phúc.
81 Trần (557-589) là một triều đại thuộc Nam triều (Trung
Quốc) bị Tùy diệt năm 589.
82 Chỉ Mã Viện, vì khi sống, Viện được phong làm Phục Ba
tướng quân.
83 Xem thêm Phương đình địa chí loại , quyển 2, tờ 34-36,
chỗ khảo về "thuyết đồng trụ".
84 Thuộc xã Hát Môn, huyện Phúc Thọ, tỉnh Hà Tây.
85 Đời cổ, Trung Quốc chia thiên hạ làm chín châu, tên
các châu mỗi đời có hơi khác nhau, như: Ký, Duyện, Thanh, Từ, Úng, Dự, Lương,
Kinh, Dương, là chế độ nhà Hạ; Ký, Duyện, U, Tứ, Ứng, Dự, Dinh, Kinh, Dương, là
chế độ nhà Ân; Ký, Duyện, Thanh, U, Úng, Dự, Tinh, Kinh, Dương, là chế độ nhà
Chu. Tóm lại, chín châu là khu vực trung nguyên của Trung Quốc.
86 Đời cổ những đất Giang, Chiết, Mân, Việt là chủng tộc
người Việt ở, nên gọi chung là Bách Việt. Như U Việt ở Chiết Giang; Mân Việt ở
Phúc Kiến; Dương Việt ở Giang Tây; Nam Việt ở Quảng Đông; Lạc Việt ở Việt Nam;
v.v...
87 Tên một chức quan to đời cổ, đứng đầu các chư hầu
trong một phương.
88 Đơn vị đong lường xưa của Trung Quốc. Mỗi thạch ăn 10
354 688 công thăng (lít).
88 Chức quan đứng đầu Ngự sử đài.
89 Chỉ bốn châu Kinh, Dương, Duyện, Dự nói trên.
90 Chỉ Trung Quốc.
91 Ý nói xét tài năng mà bổ dụng, chứ không phân biệt
người Bắc người Nam.
92 Bức công văn có đóng ấn để làm tin.
HAI BÀ TRƯNG KHỞI NGHĨA
Xin tưởng nhớ Thầy Nguyễn Phương
và tặng các bạn cùng khóa
Trong
lịch sử Việt Nam, nhiều sách trước đây đã cho rằng triều đại do
Triệu Đà lập ra là một triều đại cổ Việt. Tuy nhiên, sử Trung
Hoa cho biết rằng Triệu Đà là tùy tướng của Nhâm Ngao, và Nhâm
Ngao là phiên tướng của nhà Tần.( Trước khi từ trần, Ngao
khuyên Triệu Đà nhân cơ hội Hán Sở tranh hùng, nên dựa vào địa
thế xa xôi hiểm trở của quận Nam Hải, thành lập một nước độc lập
với trung ương.(2) Triệu Đà liền chiếm Nam Hải và tự xưng vương
tức Triệu Vũ Vương, đặt quốc hiệu là Nam Việt, đóng đô ở Phiên
Ngung năm 207 TCN (giáp ngọ).(3) Triệu Đà xua quân chiếm luôn
các quận phía nam là Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam và cử người
sang cai trị các quận nầy năm 198 TCN (quý mão).
Sau đó, tại Trung Hoa, Lưu Bang lật đổ nhà Tần lên cầm quyền tức
Hán Cao Tổ (trị vì 202-195 TCN), lập ra nhà Hán (202 TCN - 220).
Năm canh ngọ (111 TCN), Hán Vũ Đế (Han Wu Ti, trị vì 140-87 TCN)
sai Lộ Bác Đức (tước là Phục Ba tướng quân) đem quân đánh nhà
Triệu, giết vua Triệu lúc bấy giờ là Triệu Dương Vương và thái
phó Lữ Gia, chiếm Nam Việt, rồi đổi Nam Việt thành Giao Chỉ bộ.
Đáng chú ý là bộ Giao Chỉ là một tên chung để chỉ một vùng rộng
lớn gồm chín quận Nam Hải, Thương Ngô, Uất Lâm, Hợp Phố, Giao
Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam, Châu Nhai, Đạm Nhĩ mà trong đó, theo
Ngô Thời Sỹ, chỉ có ba quận Giao Chỉ, Cửu Chân,và Nhật Nam mới
riêng hẳn là cổ Việt. (4) Phải chăng vì lầm lẫn giữa bộ Giao Chỉ
và quận Giao Chỉ mà nhiều sử thuyết đã đưa Triệu Đà thành một
triều đại của cổ Việt và cho rằng lãnh thổ cổ Việt là khu vực
cai trị của Triệu Đà bao gồm cả vùng Quảng Châu (Trung Hoa) ngày
nay?(5)
Sự kiện báo hiệu việc mở đầu công cuộc tranh đấu giành độc lập
của nước cổ Việt thuộc địa bàn khu vực nước ta ngày nay là cuộc
khởi nghĩa của Hai Bà Trưng năm 40 (canh tý). Trưng Trắc, người
huyện Mê Linh (Phúc Yên ngày nay), cùng em là Trưng Nhị đánh
đuổi thái thú Trung Hoa là Tô Định về nước, lấy được một số
thành trì và tự xưng vương, đóng đô ở quê nhà là Mê Linh. Hai Bà
Trưng đã được sử sách ghi lại là người địa phương Giao Châu đầu
tiên lập chiến công chống lại chính quyền Trung Hoa, nói lên ý
chí độc lập của người cổ Việt nhắm tạo dựng một quốc gia riêng
biệt, thoát khỏi ách thống trị của Trung Hoa.
Năm 41 (tân sửu), Trung Hoa gởi Mã Viện sang Giao Châu. Mã Viện
(14 TCN – 49) là một danh tướng nhà Hán, cũng được phong tước
Phục Ba tướng quân, tiến đánh và dẹp yên cuộc khởi nghĩa của Hai
Bà Trưng năm 43 (quý mão). Nước cổ Việt tiếp tục nằm dưới sự đô
hộ của người Trung Hoa.
Về lịch sử cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, có những vấn đề cần
được xác định lại:
Tên chồng bà Trưng Trắc: Theo bộ Đại Việt sử ký toàn thư (phần
“Ngoại kỷ”, quyển 3 tờ 2a), được bộ Việt sử thông giám cương mục
dựa vào đó chép lại (phần “Tiền biên”, quyển 2 tờ 10),(6) chồng
bà Trưng tên là Thi Sách. Sau đây là lời của Toàn thư: “Tên huý
là Trắc, họ Trưng. Nguyên là họ Lạc, con gái của Lạc tướng huyện
Mê Linh, Phong Châu, vợ của Thi Sách ở huyện Châu Diên.(7)
Khi viết tên chồng bà Trưng là Thi Sách, Ngô Sĩ Liên đã dựa vào
tiểu truyện Hai Bà Trưng trong các sách Lĩnh Nam chích quái (Trích
những chuyện quái ở đất Lĩnh Nam, thế kỷ 15), Việt điện u linh
tập (Tập chuyện u linh ở Việt điện, thế kỷ 14) (8) và xa hơn nữa
là bộ sử của Trung Hoa do Phạm Việp viết là Hậu Hán thư (Sách về
đời Hậu Hán, viết vào thế kỷ thứ 5).(9) Ngành viết sử của nước
ta chỉ bắt đầu vào thế kỷ 13, nên những đoạn sử trước đó, người
xưa đều sử dụng tài liệu Trung Hoa.
Trong phần chính văn bộ Hậu Hán thư của Phạm Việp, có đoạn về
Hai Bà Trưng như sau: “Hựu Giao Chỉ nữ tử Trưng Trắc, cập nữ đệ
Trưng Nhị phản công đầu kỳ quận. Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố man
di giải ứng, khấu lược Lĩnh ngoại lục thập dư thành, Trắc tự lập
vi vương.” (nghĩa là: “Ở Giao Chỉ có người đàn bà tên là Trưng
Trắc và em gái là Trưng Nhị nổi lên làm loạn, đánh phá trong
quận. Người man di ở các quận Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố đến
hưởng ứng, cướp phá hơn 60 thành ở Lĩnh ngoại. Trắc tự xưng
vương.”) (10)
Vào thế kỷ thứ 6, một tác giả khác tên là Lịch Đạo Nguyên, đã du
lịch sang cổ Việt, đến thăm vùng Mê Linh. Khi trở về Trung Hoa,
ông viết sách Thuỷ kinh chú, trong đó ông có đề cập đến chuyện
Hai Bà Trưng và viết như sau: "...Châu Diên lạc tướng tử danh
Thi sách Mê Linh lạc tướng nữ tử danh Trưng Trắc vi thê. Trắc vi
nhân hữu đảm dũng, tương Thi khởi tặc; Mã Viện tương binh thảo,
Trắc Thi tẩu nhập Cẩm Khê...” (nghĩa là: ...Con trai của lạc
tướng Châu Diên tên là Thi hỏi [sách] con gái lạc tướng Mê Linh
tên là Trưng Trắc làm vợ...[Bà] Trắc là người can đảm, cùng [ông]
Thi nổi dậy làm giặc; Mã Viện đem quân đánh, [ông bà] Trắc Thi
chạy vào Cẩm Khê...) (1
Dựa vào tài liệu Thuỷ kinh chú, trong khi chú thích phần chính
văn viết về Hai Bà Trưng của Hậu Hán thư, thái tử Lý Hiền (12)
đời nhà Đường, vào thế kỷ thư 8, đã chú thích rằng: “Trưng Trắc
giả, Mê Linh huyện Lạc tướng chi nữ dã, giá vi Châu Diên nhân
Thi Sách thê, thậm hùng dũng.” (nghĩa là: “Trưng Trắc là con gái
Lạc tướng huyện Mê Linh được gả làm vợ một người huyện Châu Diên
là Thi Sách, bà rất hùng dũng.”(13)
Cần lưu ý là sách chữ Nho ngày xưa viết không có chấm câu, nên
người đọc có thể không biết câu văn dừng lại ở chỗ nào, và rất
dễ lẫn lộn câu nầy qua câu khác. Trong chú thích cuả mình, thay
vì viết tên “Thi” như Thuỷ kinh chú, thái tử Hiền đã viết thành
“Thi Sách”.
Cách viết của thái tử Hiền về tên chồng bà Trưng dẫn đến cách
viết của các tác giả Việt, từ Việt điện u linh tập, đến Việt sử
lược,(14) qua Lĩnh Nam chích quái, rồi đến các bộ chính sử Toàn
thư và Cương mục, nghĩa là các sách nầy đều cho rằng chồng bà
Trưng tên là Thi Sách. Sự lầm lẫn nầy không phải do các tác giả
Việt tự ý viết ra, mà do ảnh hưởng của lời chú thích Hậu Hán thư
của thái tử Hiền bên Trung Hoa.
Người phát hiện ra sự lầm lẫn về tên chồng bà Trưng trong chú
thích của thái tử Hiền là học giả Huệ Đống, vào thế kỷ thứ 18,
dưới đời nhà Thanh (Trung Hoa).(15) Khi so sánh chú thích của
thái tử Hiền trong Hậu Hán thư và câu văn nguyên thuỷ của Thuỷ
kinh chú, Huệ Đống viết như sau: “Cứu Triệu Nhất Thanh [16] viết
“Sách thê” do ngôn thú thê. Phạm sử tác: “Giá vi Châu Diên nhân
Thi Sách thê” mậu hỉ. Án Thuỷ kinh chú ngôn “tương Thi”, ngôn
“Trắc Thi”, minh chỉ danh Thi.” (nghĩa là: “Xét Triệu Nhất Thanh
nói: “sách thê” còn có nghĩa là “cưới vợ”; các sử học Phạm chép
“Gả làm vợ người Châu Diên là Thi Sách” là sai. Xem Thuỷ kinh
chú thấy nói “tương Thi”, rồi nói “Trắc Thi”, chỉ rõ ràng tên
ông đó là Thi.”(17)
Trong Thuỷ kinh chú, Lịch Đạo Nguyên viết: “...Châu Diên lạc
tướng tử danh Thi sách Mê Linh lạc tướng nữ tử danh Trưng Trắc
vi thê. ” (nghĩa là: “Con trai của lạc tướng Châu Diên tên là
Thi, hỏi [sách] con gái lạc tướng Mê Linh tên là Trưng Trắc làm
vợ.”). Trong câu nầy, nếu Thi Sách là họ và tên thì vế thứ nhì
của câu nầy thiếu động từ, trở nên tối nghĩa. Như Huệ Đống đã
viết, đọc tiếp đoạn Thuỷ kinh chú về Hai Bà Trưng, sự cân đối
trong cách dùng từ sẽ cho thấy rõ tên của chồng bà Trưng. "...
Trắc vi nhân hữu đảm dũng, tương Thi khởi tặc; Mã Viện tương
binh thảo, Trắc Thi tẩu nhập Cẩm Khê...” (...[Bà] Trắc là người
can đảm, cùng [ông] Thi nổi dậy làm giặc; Mã Viện đem quân sang
đánh, [ông bà] Trắc Thi chạy vào Cẩm Khê...) Tác giả Lịch Đạo
Nguyên dùng tên Trắc, vậy thì chữ Thi theo sau đó cũng phải là
tên chứ không thể là họ. Lịch Đạo Nguyên đã đến Mê Linh vào thế
kỷ thứ 6 và phát hiện tên chồng bà Trưng tên là Thi, vậy tốt
nhất nên trở về đúng tên ban đầu của chồng bà Trưng, tức là ông
Thi.
2. Lý do cuộc khởi nghĩa : Theo Toàn thư, thái thú Trung Hoa là
Tô Định cai trị tàn bạo, dùng pháp luật trói buộc, lại giết
chồng Bà Trưng nên Bà khởi nghĩa. Sau đây là lời của Toàn thư: “
Mùa xuân, tháng Hai [canh tý], vua [Trưng Trắc] khổ vì thái thú
Tô Định dùng pháp luật trói buộc, lại thù Định giết chồng mình,
mới cùng em gái là Nhị nổi binh đánh hãm trị sở ở châu...”(18)
Như trên đã trích dẫn, theo Lịch Đạo Nguyên trong sách Thủy Kinh
Chú thì: "... Trắc vi nhân hữu đảm dũng, tương Thi khởi tặc; Mã
Viện tương binh thảo, Trắc Thi tẩu nhập Cẩm Khê...” (...[Bà]
Trắc là người can đảm, cùng [ông] Thi nổi dậy làm giặc; Mã Viện
đem quân sang đánh, [ông bà] Trắc Thi chạy vào Cẩm Khê...) như
vậy có nghĩa là ông Thi còn sống khi Bà Trưng nổi lên. Vậy lý do
khởi nghĩa vì thù chồng mà Toàn thư viết không đứng vững.
Một tài liệu khác đã giải thích vì sao chồng Bà Trưng bị khai tử
trong khi ông vẫn còn sống và cùng vợ khởi nghĩa. Đó là quyển
The Birth of Vietnam [Việt Nam khai sinh] của tác giả Keith
Weller Taylor. Trong sách nầy, tác giả Taylor cho rằng do thành
kiến trọng nam, các nhà viết sử người Việt của những thế kỷ sau
thời Hai Bà Trưng không thể chấp nhận chuyện một người phụ nữ
lãnh đạo cuộc khởi nghĩa và trở thành vua trong khi ông chồng
vẫn còn sống, nên họ đã viết rằng Tô Định đã giết chồng Bà Trưng.
Trong khi đó, cũng theo Taylor, những tài liệu Trung Hoa cho
thấy rõ rằng ông Thi đã theo Bà Trưng khởi nghĩa.(19)
Về lý do thứ nhất, Bà Trưng khởi nghĩa vì bị luật pháp ràng buộc,
khi chú thích Hậu Hán thư của Phạm Việp, cũng trong đoạn viết về
cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, thái tử Hiền đã viết vào thế kỷ
thứ 8:"...Giao Chỉ thái thú Tô Định dĩ pháp thằng chi, Trắc oán
nộ cố phản...” (...Thái thú Giao Chỉ là Tô Định dùng luật pháp
trói buộc nên [bà] Trắc tức giận làm phản...). (20)
Chữ "pháp" mà thái tử Hiền dùng không phải chỉ một nghĩa hẹp là
"luật lệ", mà chữ "pháp" ở đây có thể hiểu rộng hơn như là pháp
chế, tổ chức hành chánh, chính trị, cũng như kinh tế, văn hóa,
phong tục. Nói một cách khác, Tô Định đã áp đặt mạnh mẽ chế độ
cai trị của Trung Hoa theo chính sách đồng hóa của nhà Hán (202
TCN - 220), làm mất tự do của người cổ Việt, và Trưng Trắc đã
nổi lên khởi nghĩa chống lại Tô Định. Về pháp luật, trong một
đoạn nói về việc cai trị của Mã Viện sau khi dẹp Hai Bà Trưng,
Hậu Hán thư (quyển 54, tr. 747) chép: "Điều tấu Việt luật dữ Hán
luật bác giả thập dư sự." (Luật dân Việt và luật nhà Hán khác
nhau đến trên mười điều).(2 Có lẽ Hậu Hán thư viết nhẹ nhàng
là chỉ có mười điều, nhưng nếu là mười điều căn bản tối quan
trọng của tổ chức xã hội thì cũng đủ trở thành gông cùm trói
buộc những người cổ Việt đang sống tự do theo phong tục tập quán
của mình.
Như vậy, Hai Bà Trưng đã khởi nghĩa vì ý chí tự do độc lập của
dân tộc cổ Việt. Lý do nầy rất cao cả, chính đáng, và mạnh mẽ.
Phải chăng khi nghĩ rằng việc bị pháp luật ràng buộc không đủ
mạnh, nên các sử gia chính thống ngày trước phải thêm chuyện thù
chồng để việc nổi dậy thêm phần ý nghĩa. Nói cho cùng, chuyện
thù chồng chỉ là chuyện cá nhân của mỗi người, chứ không phải là
đại nghĩa của đất nước; huống gì ở đây chồng bà Trắc còn sống và
cả hai cùng nổi dậy. Cũng chính vì thêm việc thù chồng, nên các
tác giả của các bộ sử trên đây biên chép kết quả cuộc khởi nghĩa
không rõ ràng.
Cần chú ý, lúc đó Mã Viện đã về hưu trí, nhưng vua nhà Hán phải
mời Mã Viện ra cầm quân trở lại để bình định cổ Việt, đủ thấy
sức kháng cự của Hai Bà Trưng rất mạnh mẽ làm cho nhà Hán phải
lo ngại gởi một danh tướng đi đánh dẹp.
3. Kết quả cuộc khởi nghĩa : Theo Hậu Hán thư, khi Mã Viện được
vua Hán cử sang Giao Châu năm 41, thì vào mùa xuân năm sau, Mã
Viện đụng trận với Hai Bà Trưng tại vùng Lãng Bạc. (theo Cương
mục, Lãng Bạc là vùng hồ Tây, Hà Nội ngày nay) Bà Trưng cùng
chồng thua chạy. Mã Viện đuổi Bà Trưng đến Cẩm Khê, đánh thắng
mấy trận, quân bà Trưng bị tan rã. (theo Cương mục, Cẩm Khê là
vùng Sơn Tây ngày nay). Hậu Hán thư còn viết tiếp Mã Viện chém
Trưng Trắc, Trưng Nhị gởi đầu về Lạc Dương vào tháng giêng năm
43.(22)
Trong Việt sử lược, tác giả khuyết danh đã viết: “Năm thứ 19 [niên
hiệu Kiến Vũ nhà Hán tức năm 43] Trưng Trắc càng nguy khốn, bị
Mã Viện giết.”(23) Tác giả Lê Tắc (24) trong An Nam chí lược
cũng viết như thế: “Năm Kiến Vũ thứ 19, Mã Viện chém yêu tặc là
Trưng Nhị và đánh luôn cả dư đảng, bọn Đô Dương. Đến huyện Cư
Phong, bọn nầy đầu hàng.”(25) Lê Tắc gọi Hai Bà Trưng là “yêu
tặc” vì lúc đó ông đầu hàng quân Nguyên, nên ông đứng trên quan
điểm của người Trung Hoa viết về vị nữ anh hùng dân tộc Việt.
Tuy nhiên, khi viết chính sử vào thế kỷ thứ 15, Ngô Sĩ Liên dừng
lại ở chỗ Hai Bà Trưng thua chạy, chứ không đề cập đến cái chết
của Hai Bà. Sau đây là lời của Toàn thư: “Vua thấy thế giặc mạnh
lắm, tự nghĩ quân mình ô hợp, sợ không chống nổi, lui quân về
giữ Cẩm Khê. Quân chúng cũng cho vua là đàn bà, sợ không đánh
nổi địch, bèn tan chạy. Quốc thống lại mất.”(26)
Toàn thư không đề cập đến cái chết của Hai Bà Trưng, nên trong
Việt sử tiêu án, Ngô Thời Sỹ cũng viết: "...Trưng Vương thấy
quân nhà Hán thế mạnh, tự nghĩ quân mình ô hợp sợ không chống
nổi bèn lui về giữ ở Cẩm Khê. Quân lính cũng nghĩ vương là người
con gái, không thể địch với tướng Hán được, đều tự vỡ chạy...Xét
quân Hai Bà Trưng thua chạy đến núi Hy Sơn, rồi không biết đi
đâu...”(27)
Trong sách Lịch triều hiến chương loại chí, Phan Huy Chú viết:"...Được
ba năm, nhà Hán sai Mã Viện sang đánh. Vua [chỉ Trưng Trắc] thấy
quân Hán đông, tự xét không thể địch nổi, mới lui giữ Cẩm Khê.
Quân đều tan vỡ. Vua cùng quân Hán đánh nhau, thế cùng phải chết.
Nước bị mất...”(28) Như thế, Phan Huy Chú đã viết rõ ra rằng
Trưng Trắc bị thua, bỏ chạy vào Cẩm Khê, và từ trần mà tránh nói
vì sao bà từ trần.
Qua đến Cương mục, các tác giả sách nầy cho rằng Hai Bà “thất
trận chết”. Sách Cương mục viết: “Trưng Vương cùng em gái là Nhị
cự chiến với quân Hán; quân vỡ, thế cô, đều bị thất trận chết.”(29)
Ngang đây, xuất hiện bộ sử thi Đại Nam Quốc sử diễn ca [Sử nước
Đại Nam diễn ra lời ca] dưới thời vua Tự Đức.(30) Các tác giả
sách nầy đã thi vị hóa cái chết của Hai Bà Trưng:
" Cẩm Khê đến lúc hiểm nghèo,
Chị em thất thế cùng liều với sông.”(3
Trí tưởng tượng của các thi sĩ trên được tác giả Tiên Đàm Nguyễn
Tường Phượng tô điểm thêm trong bài "Thân thế và sự nghiệp của
hai bà Trưng" trên báo Tri Tân, số 38 ra ngày 11-3-1942, trang
219. Nguyễn Tường Phượng viết: "...Chị em Trưng Vương thất thế
phải gieo mình xuống cửa sông Hát giang mà tự tận...”
Hình ảnh gieo mình xuống sông Hát có vẻ vừa hào hùng, vừa lãng
mạn dễ trở thành đề tài cho thi ca nhạc kịch, và dễ được lan
truyền trong trí tưởng tượng của quần chúng hơn là hình ảnh thân
gái hy sinh nơi chiến trường, bị bắt chặt đầu một cách rùng rợn
rồi gởi về Trung Hoa.
Với tinh thần của một người ngoại cuộc, theo những tài liệu phát
hiện được, tác giả Keith Weller Taylor viết thẳng thừng rằng: "Mã
Viện tiến đến Mê Linh, và vào cuối năm [42] đã bắt được Trưng
Trắc cùng em là Nhị; vào tháng giêng năm sau, đầu của hai chị em
được gởi về triều đình nhà Hán ở Lạc Dương” (32)
Có thể các sử gia người Việt ngày trước muốn tránh né một sự
thật đau lòng và không mấy vẻ vang cho dân tộc Việt, nên tránh
né không viết chuyện Mã Viện chém đầu Hai Bà Trưng gởi về dâng
lên triều đình Trung Hoa, rồi đến các văn nhân đã thi vị hóa
bằng cách mô tả Hai Bà đã tuẫn tiết trên dòng sông Hát.(33)
Tuy nhiên việc Hai Bà Trưng bị chết một cách thảm thương như vậy
đâu có làm giảm oai linh của người nữ anh hùng dân tộc chúng ta.
Điều đó càng chứng tỏ Hai Bà Trưng đã quyết chiến đấu đến cùng,
và hy sinh tính mạng trên chiến trường vì nền độc lập của dân
tộc chúng ta. Chẳng những trong lịch sử Việt Nam, mà cả trong
lịch sử thế giới Hai Bà Trưng được ghi nhận là trường hợp người
phụ nữ đầu tiên nổi lên sớm nhất chống lại quân ngoại xâm giành
lại nền độc lập cho dân tộc. Đó là một sự hy sinh vĩ đại của một
bậc nữ lưu mà cổ kim đông tây không thấy có, và đời đời dân tộc
Việt tưởng nhớ ghi ơn.
Khi đọc đoạn sử về Hai Bà Trưng, vua Tự Đức (trị vì 1847-1883)
đã ngự phê: " Hai Bà Trưng thuộc phái quần thoa, thế mà hăng hái
quyết tâm khởi nghĩa, làm chấn động cả triều đình Hán. Dẫu rằng
thế lực cô đơn, không gặp thời thế, nhưng cũng đủ làm phấn khởi
lòng người, lưu danh sử sách. Kìa những bọn nam tử râu mày mà
chịu khép nép làm tôi tớ người khác, chẳng những mặt dày thẹn
chết lắm dư! "(34)
CHÚ THÍCH :
Quốc Sử Quán
triều Nguyễn, Việt sử thông giám cương mục, dụ chỉ tr. 9,
bản dịch ban Nghiên cứu Văn Sử Địa, Hà Nội 1957, tr. 6.
(Viết tắt: Cương mục). Các nhân vật nầy còn xuất hiện trong
bộ tiểu thuyết dã sử Hán Sở tranh hùng của Trung Hoa. Việt
sử thông giám cương mục do Quốc sử quán triều Nguyễn soạn
dưới triều Tự Đức, xong năm 1881 (tân tỵ), gồm hai phần:
Tiền biên (5 quyển) bắt đầu từ thời Hồng Bàng đến Thập nhị
sứ quân, và Chính biên (47 quyển) từ Đinh Tiên Hoàng (trị vì
970-979) đến Lê Chiêu Thống (trị vì 1787-1788).
Cương mục, bản dịch, sđd. tr. 63.
Theo lời "chua"
của quốc sử quán triều Nguyễn trong Cương mục, bản dịch,
sđd. tr. 64, Phiên Ngung ngày xưa thuộc quận Nam Hải, ngày
nay là đất Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Hoa.
Ngô Thời Sỹ
Việt sử tiêu án, bản dịch của Hội Việt Nam Nghiên Cứu Liên
Lạc Văn Hóa Á Châu, Sài Gòn, Văn Sử tái bản, San Jose 1991,
tr. 25, 34. Thật ra, chỉ có Giao Chỉ và Cửu Nhân là hai quận
của cổ Việt, còn Nhật Nam lúc đó là đất Chiêm Thành. Cũng
theo Ngô Thời Sỹ vì Triệu Đà sáp nhập cổ Việt vào Nam Việt
nên khi Nam Việt bị nhà Hán sáp nhập vào Trung Hoa, nước cổ
Việt cũng bị họa lây. Do đó, theo Ngô Thời Sỹ, Triệu Đà
chẳng những không có công gì với cổ Việt mà còn thủ họa cho
cổ Việt nữa. (sđd. tr.34)
Gần giống như
tỉnh bang Quebec với thành phố Quebec, nước Mexico với thành
phố Mexico.
Tên Giao Chỉ có
từ xưa, người Trung Hoa dùng để chỉ vùng đất về phía tây nam
xa ngoài đất Bách Việt (Toàn thư, bản dịch, sđd. tr. 131.).
Đến đời nhà Tần, Giao Chỉ là Tượng quận (Cương mục, bản
dịch, sđd. tr. 59). Đầu đời nhà Hán, Hán triều tách Tượng
Quận làm 3 thành Giao Chỉ, Cửu Chân, và Nhật Nam (Cương mục,
bản dịch, sđd tr. 59). Triệu Đà sáp nhập ba quận nầy vào
nước Nam Việt năm 198 TCN. (Cương mục, bản dịch, sđd. tr.
64.)
Khi Lộ Bác Đức
đem quân đánh Nam Việt năm 111 TCN, chính quyền họ Triệu ở
Phiên Ngung chống lại quân nhà Hán, trong khi chính quyền ở
quận Giao Chỉ đem sổ đinh ra nạp xin hàng. Do vậy nhà Hán
gọi chung đất Nam Việt là Giao Chỉ bộ mặc dầu trong chín
quận kể trên, chỉ có hai quận thuộc cổ Việt, sáu quận thuộc
Quảng Châu (Cương mục, bản dịch, sđd. tr. 79)
Năm 203, nhà Đông Hán đổi Giao Chỉ bộ thành Giao Châu, ngang
hàng với các châu khác bên TrungHoa (Cương mục bản dịch,
sđd. tr. 96). Năm 264, nhà Ngô chia Giao Châu thành hai:
Quảng Châu gồm Nam Hải, Thương Ngô, Út Lâm, đóng châu lỵ ở
Phiên Ngung (Quảng Châu); Giao Châu gồm Giao Chỉ, Cửu Chân,
Nhật Nam, Hợp Phố, đóng châu lỵ ở Long Biên (Thăng Long, Hà
Nội) (Cương mục, bản dịch sđd. tr. 105)
Về bộ Đại Việt
sử ký toàn thư, viết tắt là Toàn thư, và bộ Việt sử thông
giám cương mục, viết tắt là Cương mục, xin xem bài 1.
Toàn thư, bản
dịch của Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1993, tr. 156.
Về các bộ sách
nầy, xin xem bài 1.
Nhà Hán (202 TCN - 220) ở Trung Hoa được chia thành hai giai
đoạn: Tiền Hán hay Tây Hán (202 TCN - 25) và Hậu Hán hay
Đông Hán (25-220). Giữa Tiền Hán và Hậu Hán, từ năm 9 đến
năm 23 là giai đoạn do Vương Mãng cầm quyền. Khi Lưu Tú (Hán
Quang Võ) tái lập được nhà Hậu Hán, ông dời đô về Lạc Dương,
phía bắc tỉnh Hồ Nam.
Phạm Việp, Hậu
Hán thư, quyển 54, trong bộ Nhị thập ngũ sử, tr. 747, cột 3.
Nguyễn Phương, Việt Nam thời khai sinh, Phòng Nghiên cứu Sử,
Viện Đại học Huế, 1965, tr. 174, trích dẫn, phiên âm và dịch
nghĩa.
Lịch Đạo
Nguyên, Thuỷ kinh chú, quyển 37, tờ 62a. Nguyễn Phương trích
dẫn, phiên âm, và dịch nghĩa, sđd. tr. 179. Về tên tác giả
Thủy kinh chú, sử gia Nguyễn Phương phiên âm là Lệ Đào
Nguyên, tác giả Đào Duy Anh phiên âm là Lệ Đạo Nguyên, nay
theo phiên thiết của Từ hải xin phiên âm là Lịch Đạo Nguyên.
Thái tử Lý
Hiền, con vua Đường Cao Tông (trị vì 649-683). Sau khi vua
Đường Cao Tông từ trần, Lư Lăng Vương lên ngôi tức Đường
Trung Tông (trị vì 683-710). Ngay từ 683, bà Võ hậu chuyên
quyền, rồi tự mình lên làm vua tức Võ Tắc Thiên (trị vì
690-705). Võ hậu đày các hoàng thân nhà Đường đi xa. Thái tử
Hiền nằm trong số nầy. Chính trong thời gian bị lưu đày, ông
đã chú thích bộ Hậu Hán thư.
Nguyễn Phương,
trích dẫn, phiên âm và dịch nghĩa, sđd. tr. 178.
Việt sử lược:
về sách nầy, xin xem bài 1. Về phần chồng bà Trưng, Việt sử
lược viết: “Trưng Trắc lấy chồng người huyện Châu Diên là
Thi Sách.”(Việt sử lược, Nguyễn Gia Tường dịch, Nguyễn Khắc
Thuần hiệu đính, Nxb. TpHCM, 1993, tr. 39.) Đặc biệt, sách
Việt sử lược hầu như không được nhắc đến trong nền sử học
Việt Nam trước thế kỷ 19, kể cả các sách của học giả Dương
Quảng Hàm cũng không đề cập đến.
Huệ Đống (Hui
Dong, 1697-1758): học giả Trung Hoa đời nhà Thanh, sống qua
các đời vua Khang Hy, Ung Chánh, Càn Long, người huyện Ngô,
tỉnh Giang Tô, tự là Định Vũ, hiệu là Tùng Ngân, con trai
thứ của Sĩ Kỳ. Ông chuyên nghiên cứu về kinh sử, đặc biệt
nổi tiếng qua các bộ sách Dịch Hán học (Học thuật Kinh Dịch
đời Hán), Thượng thư khảo (Khảo cứu về quyển Thượng thư tức
Kinh thư), Hậu Hán thư bổ chú (Chú thích thêm về bộ Hậu Hán
thư). [Theo Nguyễn Tiến Văn, Toronto.]
Triệu Nhất
Thanh (Zhao Yiqing, 1709-1764), trẻ hơn Huệ Đống 12 tuổi,
cũng trải qua ba triều vua Khang Hy, Ung Chánh, Càn Long.
Ngoài các văn tập để lại, ông còn có các công trình biên
khảo về Tam Quốc, và sông ngòi Trung Hoa, nhất là sông ngòi
tỉnh Trực Lệ (Hà Bắc, phía bắc Trung Hoa). [Theo Trần Huy
Bích, Orange County, điện thư ngày 4-12-2001]
Nguyễn Phương
trích dẫn, phiên âm và dịch nghĩa, sđd. tr. 179. Theo sử gia
Nguyễn Phương, ông đọc được lời của Huệ Đống ở phần “Phụ
lục” quyển 54 của Hậu Hán thư trong bản in của Nghệ Văn Ấn
Thư Quán, Hương Cảng, 1952.
Toàn thư, bản
dịch sđd. tr. 156.
Keith Weller
Taylor, The Birth of Vietnam [Việt Nam khai sinh],
University of California Press, 1983, tt. 38-39.) Có thể
cũng vì lý do nầy mà hai anh em Triệu Quốc Đạt và Triệu Thị
Trinh cùng khởi nghĩa năm 248, nhưng vì Triệu Thị Trinh là
phụ nữ lại lãnh đạo cuộc khởi nghĩa, nên Toàn thư cũng như
Cương mục hoàn toàn không viết về Triệu Quốc Đạt, xem như
không có nhân vật nầy.
Nguyễn Phương
trích dẫn, sđd. tr. 176.
Nguyễn Phương
trích dẫn, sđd. tr. 137.
Hậu Hán thư,
quyển 54, tr. 747. Nguyễn Phương trích dẫn, sđd. tr. 183.
Việt sử lược,
bản dịch sđd. tr. 40.
Lê Tắc (hay Lê
Trắc ) tự Cảnh Cao, vốn họ Nguyễn, được người cậu tên Lê
Phụng nuôi nên đổi qua họ Lê, người Ái Châu (Thanh Hóa), làm
tham mưu cho Chương Hiến Hầu Trần Kiện. Trần Kiện là con của
Trần Quốc Khang (anh cùng mẹ khác cha của vua Trần Thái Tông),
làm trấn thủ Nghệ An, đã đầu hàng Toa Đô khi Toa Đô tấn công
Nghệ An vào đầu năm 1285. Toa Đô cho người giải Trần Kiện về
Tàu. Khi ngang qua Lạng Sơn, dân binh đổ ra tấn công, Trần
Kiện bị chết, Lê Tắc cướp được xác chủ, đem an táng, rồi bỏ
trốn sang Trung-Hoa. Ở Trung-Hoa, Lê Tắc viết bộ An Nam chí
lược. (Trần
Trọng Kim, Việt
Nam sử lược, Nxb. Tân Việt, in lần thứ 7, Sài Gòn, 1964, tr.
141. Dương Quảng Hàm, Việt Nam văn học sử yếu, Nxb. Bộ Giáo
Dục, Sài Gòn 1960, in lần thứ 7, tr. 241, phần chú thích).
Nguyễn Phương,
sđd. tr. 183. Nguyễn Phương trích dẫn, phiên âm và dịch
nghĩa. Nguyên câu do Nguyễn Phương phiên âm là: “ Thập cửu
niên, Mã Viện trảm Trưng Nhị yêu tặc, kích kỳ dư đảng Đô
Dương đằng, chí Cư Phong huyện hàng chi.” [Trong câu phiên
âm nầy, phần thứ nhì: đáng lẽ chữ “nhị” không viết hoa (“Mã
Viện trảm Trưng nhị yêu tặc” ), và dịch là: “Mã Viện giết
Trưng, hai yêu tặc.”]
Toàn thư, bản
dịch sđd. tr. 156.
Ngô Thời Sỹ,
sđd. 40.
Phan Huy Chú,
Lịch triều hiến chương loại chí, bản dịch của Nxb Khoa học
Xã hội, Hà Nội 1992, tập 1, tr. 187. Phan Huy Chú
(1782-1840) là con của Phan Huy Ích (1750-1822), cháu của
Phan Huy Ôn. Ông học rộng biết nhiều, nhưng rớt hai khoa thi
hương năm 1807, 1819 vào đầu đời nhà Nguyễn và chỉ được xếp
hạng tú tài. Năm 1821, ông được bổ nhiệm làm Hàn lâm viện
biên tu. Cũng trong năm nầy, ông trình bộ Lịch triều hiến
chương loại chí, được xem là bộ bách khoa toàn thư về văn
hóa nước ta. Về sau làm Phủ thừa phủ Thừa Thiên, hiệp trấn
Quảng Nam, đã từng đi sứ sang Trung Hoa năm 1830, và đi sứ
sang Batavia cuối năm 1833. (Dưới đời nhà Nguyễn
(1802-1945), Thừa Thiên là nơi đặt kinh đô, nên tổ chức hành
chánh đặc biệt. Phủ thừa là người đứng đầu phủ Thừa Thiên.)
Cương mục, bản
dịch, sđd. tr. 84.
Đại Nam quốc sử
diễn ca: Lịch sử Đại Nam được viết bằng thơ là quyển thơ do
một tác giả khuyết danh người Bắc Ninh khởi thảo và nạp về
triều đình nhà Nguyễn năm 1857. Năm 1859, do sự đề cử của
Phan Thanh Giản, Lê Ngô Cát sửa lại và viết thêm đến lúc Lê
Chiêu Thống chạy sang Trung Hoa. Phạm Xuân Quế nhuận sắc
lại. Năm 1873, Phạm Đình Toái theo bản của Lê Ngô Cát viết
lại, bốn phần còn một; Phan Đình Thực và các danh sĩ thời đó
nhuận sắc, rồi Phạm Đình Toái khắc in ở Nghệ An.(Dương Quảng
Hàm, sđd. tr. 272.) Ngày nay, người ta xem hai ông Lê Ngô
Cát và Phạm Đình Toái là đồng tác giả quyển thơ nầy.
Lê Ngô Cát và
Phạm Đình Toái, Đại Nam Quốc sử diễn ca, Nxb. Trường Thi,
Sài Gòn 1956, tr. 75.
Keith Weller
Taylor, sđd. tr. 40.
Sông Hát là chi lưu của sông Đáy, chạy dọc theo tỉnh Hà
Đông.
Cương mục, bản
dịch, sđd. tr. 84.
Xin tưởng nhớ Thầy Nguyễn Phương
và tặng các bạn cùng khóa
Xin tưởng nhớ Thầy Nguyễn Phương
và tặng các bạn cùng khóa
Trong
lịch sử Việt Nam, nhiều sách trước đây đã cho rằng triều đại do
Triệu Đà lập ra là một triều đại cổ Việt. Tuy nhiên, sử Trung
Hoa cho biết rằng Triệu Đà là tùy tướng của Nhâm Ngao, và Nhâm
Ngao là phiên tướng của nhà Tần.( Trước khi từ trần, Ngao
khuyên Triệu Đà nhân cơ hội Hán Sở tranh hùng, nên dựa vào địa
thế xa xôi hiểm trở của quận Nam Hải, thành lập một nước độc lập
với trung ương.(2) Triệu Đà liền chiếm Nam Hải và tự xưng vương
tức Triệu Vũ Vương, đặt quốc hiệu là Nam Việt, đóng đô ở Phiên
Ngung năm 207 TCN (giáp ngọ).(3) Triệu Đà xua quân chiếm luôn
các quận phía nam là Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam và cử người
sang cai trị các quận nầy năm 198 TCN (quý mão).
Sau đó, tại Trung Hoa, Lưu Bang lật đổ nhà Tần lên cầm quyền tức
Hán Cao Tổ (trị vì 202-195 TCN), lập ra nhà Hán (202 TCN - 220).
Năm canh ngọ (111 TCN), Hán Vũ Đế (Han Wu Ti, trị vì 140-87 TCN)
sai Lộ Bác Đức (tước là Phục Ba tướng quân) đem quân đánh nhà
Triệu, giết vua Triệu lúc bấy giờ là Triệu Dương Vương và thái
phó Lữ Gia, chiếm Nam Việt, rồi đổi Nam Việt thành Giao Chỉ bộ.
Đáng chú ý là bộ Giao Chỉ là một tên chung để chỉ một vùng rộng
lớn gồm chín quận Nam Hải, Thương Ngô, Uất Lâm, Hợp Phố, Giao
Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam, Châu Nhai, Đạm Nhĩ mà trong đó, theo
Ngô Thời Sỹ, chỉ có ba quận Giao Chỉ, Cửu Chân,và Nhật Nam mới
riêng hẳn là cổ Việt. (4) Phải chăng vì lầm lẫn giữa bộ Giao Chỉ
và quận Giao Chỉ mà nhiều sử thuyết đã đưa Triệu Đà thành một
triều đại của cổ Việt và cho rằng lãnh thổ cổ Việt là khu vực
cai trị của Triệu Đà bao gồm cả vùng Quảng Châu (Trung Hoa) ngày
nay?(5)
Sự kiện báo hiệu việc mở đầu công cuộc tranh đấu giành độc lập
của nước cổ Việt thuộc địa bàn khu vực nước ta ngày nay là cuộc
khởi nghĩa của Hai Bà Trưng năm 40 (canh tý). Trưng Trắc, người
huyện Mê Linh (Phúc Yên ngày nay), cùng em là Trưng Nhị đánh
đuổi thái thú Trung Hoa là Tô Định về nước, lấy được một số
thành trì và tự xưng vương, đóng đô ở quê nhà là Mê Linh. Hai Bà
Trưng đã được sử sách ghi lại là người địa phương Giao Châu đầu
tiên lập chiến công chống lại chính quyền Trung Hoa, nói lên ý
chí độc lập của người cổ Việt nhắm tạo dựng một quốc gia riêng
biệt, thoát khỏi ách thống trị của Trung Hoa.
Năm 41 (tân sửu), Trung Hoa gởi Mã Viện sang Giao Châu. Mã Viện
(14 TCN – 49) là một danh tướng nhà Hán, cũng được phong tước
Phục Ba tướng quân, tiến đánh và dẹp yên cuộc khởi nghĩa của Hai
Bà Trưng năm 43 (quý mão). Nước cổ Việt tiếp tục nằm dưới sự đô
hộ của người Trung Hoa.
Về lịch sử cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, có những vấn đề cần
được xác định lại:
Tên chồng bà Trưng Trắc: Theo bộ Đại Việt sử ký toàn thư (phần
“Ngoại kỷ”, quyển 3 tờ 2a), được bộ Việt sử thông giám cương mục
dựa vào đó chép lại (phần “Tiền biên”, quyển 2 tờ 10),(6) chồng
bà Trưng tên là Thi Sách. Sau đây là lời của Toàn thư: “Tên huý
là Trắc, họ Trưng. Nguyên là họ Lạc, con gái của Lạc tướng huyện
Mê Linh, Phong Châu, vợ của Thi Sách ở huyện Châu Diên.(7)
Khi viết tên chồng bà Trưng là Thi Sách, Ngô Sĩ Liên đã dựa vào
tiểu truyện Hai Bà Trưng trong các sách Lĩnh Nam chích quái (Trích
những chuyện quái ở đất Lĩnh Nam, thế kỷ 15), Việt điện u linh
tập (Tập chuyện u linh ở Việt điện, thế kỷ 14) (8) và xa hơn nữa
là bộ sử của Trung Hoa do Phạm Việp viết là Hậu Hán thư (Sách về
đời Hậu Hán, viết vào thế kỷ thứ 5).(9) Ngành viết sử của nước
ta chỉ bắt đầu vào thế kỷ 13, nên những đoạn sử trước đó, người
xưa đều sử dụng tài liệu Trung Hoa.
Trong phần chính văn bộ Hậu Hán thư của Phạm Việp, có đoạn về
Hai Bà Trưng như sau: “Hựu Giao Chỉ nữ tử Trưng Trắc, cập nữ đệ
Trưng Nhị phản công đầu kỳ quận. Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố man
di giải ứng, khấu lược Lĩnh ngoại lục thập dư thành, Trắc tự lập
vi vương.” (nghĩa là: “Ở Giao Chỉ có người đàn bà tên là Trưng
Trắc và em gái là Trưng Nhị nổi lên làm loạn, đánh phá trong
quận. Người man di ở các quận Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố đến
hưởng ứng, cướp phá hơn 60 thành ở Lĩnh ngoại. Trắc tự xưng
vương.”) (10)
Vào thế kỷ thứ 6, một tác giả khác tên là Lịch Đạo Nguyên, đã du
lịch sang cổ Việt, đến thăm vùng Mê Linh. Khi trở về Trung Hoa,
ông viết sách Thuỷ kinh chú, trong đó ông có đề cập đến chuyện
Hai Bà Trưng và viết như sau: "...Châu Diên lạc tướng tử danh
Thi sách Mê Linh lạc tướng nữ tử danh Trưng Trắc vi thê. Trắc vi
nhân hữu đảm dũng, tương Thi khởi tặc; Mã Viện tương binh thảo,
Trắc Thi tẩu nhập Cẩm Khê...” (nghĩa là: ...Con trai của lạc
tướng Châu Diên tên là Thi hỏi [sách] con gái lạc tướng Mê Linh
tên là Trưng Trắc làm vợ...[Bà] Trắc là người can đảm, cùng [ông]
Thi nổi dậy làm giặc; Mã Viện đem quân đánh, [ông bà] Trắc Thi
chạy vào Cẩm Khê...) (1
Dựa vào tài liệu Thuỷ kinh chú, trong khi chú thích phần chính
văn viết về Hai Bà Trưng của Hậu Hán thư, thái tử Lý Hiền (12)
đời nhà Đường, vào thế kỷ thư 8, đã chú thích rằng: “Trưng Trắc
giả, Mê Linh huyện Lạc tướng chi nữ dã, giá vi Châu Diên nhân
Thi Sách thê, thậm hùng dũng.” (nghĩa là: “Trưng Trắc là con gái
Lạc tướng huyện Mê Linh được gả làm vợ một người huyện Châu Diên
là Thi Sách, bà rất hùng dũng.”(13)
Cần lưu ý là sách chữ Nho ngày xưa viết không có chấm câu, nên
người đọc có thể không biết câu văn dừng lại ở chỗ nào, và rất
dễ lẫn lộn câu nầy qua câu khác. Trong chú thích cuả mình, thay
vì viết tên “Thi” như Thuỷ kinh chú, thái tử Hiền đã viết thành
“Thi Sách”.
Cách viết của thái tử Hiền về tên chồng bà Trưng dẫn đến cách
viết của các tác giả Việt, từ Việt điện u linh tập, đến Việt sử
lược,(14) qua Lĩnh Nam chích quái, rồi đến các bộ chính sử Toàn
thư và Cương mục, nghĩa là các sách nầy đều cho rằng chồng bà
Trưng tên là Thi Sách. Sự lầm lẫn nầy không phải do các tác giả
Việt tự ý viết ra, mà do ảnh hưởng của lời chú thích Hậu Hán thư
của thái tử Hiền bên Trung Hoa.
Người phát hiện ra sự lầm lẫn về tên chồng bà Trưng trong chú
thích của thái tử Hiền là học giả Huệ Đống, vào thế kỷ thứ 18,
dưới đời nhà Thanh (Trung Hoa).(15) Khi so sánh chú thích của
thái tử Hiền trong Hậu Hán thư và câu văn nguyên thuỷ của Thuỷ
kinh chú, Huệ Đống viết như sau: “Cứu Triệu Nhất Thanh [16] viết
“Sách thê” do ngôn thú thê. Phạm sử tác: “Giá vi Châu Diên nhân
Thi Sách thê” mậu hỉ. Án Thuỷ kinh chú ngôn “tương Thi”, ngôn
“Trắc Thi”, minh chỉ danh Thi.” (nghĩa là: “Xét Triệu Nhất Thanh
nói: “sách thê” còn có nghĩa là “cưới vợ”; các sử học Phạm chép
“Gả làm vợ người Châu Diên là Thi Sách” là sai. Xem Thuỷ kinh
chú thấy nói “tương Thi”, rồi nói “Trắc Thi”, chỉ rõ ràng tên
ông đó là Thi.”(17)
Trong Thuỷ kinh chú, Lịch Đạo Nguyên viết: “...Châu Diên lạc
tướng tử danh Thi sách Mê Linh lạc tướng nữ tử danh Trưng Trắc
vi thê. ” (nghĩa là: “Con trai của lạc tướng Châu Diên tên là
Thi, hỏi [sách] con gái lạc tướng Mê Linh tên là Trưng Trắc làm
vợ.”). Trong câu nầy, nếu Thi Sách là họ và tên thì vế thứ nhì
của câu nầy thiếu động từ, trở nên tối nghĩa. Như Huệ Đống đã
viết, đọc tiếp đoạn Thuỷ kinh chú về Hai Bà Trưng, sự cân đối
trong cách dùng từ sẽ cho thấy rõ tên của chồng bà Trưng. "...
Trắc vi nhân hữu đảm dũng, tương Thi khởi tặc; Mã Viện tương
binh thảo, Trắc Thi tẩu nhập Cẩm Khê...” (...[Bà] Trắc là người
can đảm, cùng [ông] Thi nổi dậy làm giặc; Mã Viện đem quân sang
đánh, [ông bà] Trắc Thi chạy vào Cẩm Khê...) Tác giả Lịch Đạo
Nguyên dùng tên Trắc, vậy thì chữ Thi theo sau đó cũng phải là
tên chứ không thể là họ. Lịch Đạo Nguyên đã đến Mê Linh vào thế
kỷ thứ 6 và phát hiện tên chồng bà Trưng tên là Thi, vậy tốt
nhất nên trở về đúng tên ban đầu của chồng bà Trưng, tức là ông
Thi.
2. Lý do cuộc khởi nghĩa : Theo Toàn thư, thái thú Trung Hoa là
Tô Định cai trị tàn bạo, dùng pháp luật trói buộc, lại giết
chồng Bà Trưng nên Bà khởi nghĩa. Sau đây là lời của Toàn thư: “
Mùa xuân, tháng Hai [canh tý], vua [Trưng Trắc] khổ vì thái thú
Tô Định dùng pháp luật trói buộc, lại thù Định giết chồng mình,
mới cùng em gái là Nhị nổi binh đánh hãm trị sở ở châu...”(18)
Như trên đã trích dẫn, theo Lịch Đạo Nguyên trong sách Thủy Kinh
Chú thì: "... Trắc vi nhân hữu đảm dũng, tương Thi khởi tặc; Mã
Viện tương binh thảo, Trắc Thi tẩu nhập Cẩm Khê...” (...[Bà]
Trắc là người can đảm, cùng [ông] Thi nổi dậy làm giặc; Mã Viện
đem quân sang đánh, [ông bà] Trắc Thi chạy vào Cẩm Khê...) như
vậy có nghĩa là ông Thi còn sống khi Bà Trưng nổi lên. Vậy lý do
khởi nghĩa vì thù chồng mà Toàn thư viết không đứng vững.
Một tài liệu khác đã giải thích vì sao chồng Bà Trưng bị khai tử
trong khi ông vẫn còn sống và cùng vợ khởi nghĩa. Đó là quyển
The Birth of Vietnam [Việt Nam khai sinh] của tác giả Keith
Weller Taylor. Trong sách nầy, tác giả Taylor cho rằng do thành
kiến trọng nam, các nhà viết sử người Việt của những thế kỷ sau
thời Hai Bà Trưng không thể chấp nhận chuyện một người phụ nữ
lãnh đạo cuộc khởi nghĩa và trở thành vua trong khi ông chồng
vẫn còn sống, nên họ đã viết rằng Tô Định đã giết chồng Bà Trưng.
Trong khi đó, cũng theo Taylor, những tài liệu Trung Hoa cho
thấy rõ rằng ông Thi đã theo Bà Trưng khởi nghĩa.(19)
Về lý do thứ nhất, Bà Trưng khởi nghĩa vì bị luật pháp ràng buộc,
khi chú thích Hậu Hán thư của Phạm Việp, cũng trong đoạn viết về
cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, thái tử Hiền đã viết vào thế kỷ
thứ 8:"...Giao Chỉ thái thú Tô Định dĩ pháp thằng chi, Trắc oán
nộ cố phản...” (...Thái thú Giao Chỉ là Tô Định dùng luật pháp
trói buộc nên [bà] Trắc tức giận làm phản...). (20)
Chữ "pháp" mà thái tử Hiền dùng không phải chỉ một nghĩa hẹp là
"luật lệ", mà chữ "pháp" ở đây có thể hiểu rộng hơn như là pháp
chế, tổ chức hành chánh, chính trị, cũng như kinh tế, văn hóa,
phong tục. Nói một cách khác, Tô Định đã áp đặt mạnh mẽ chế độ
cai trị của Trung Hoa theo chính sách đồng hóa của nhà Hán (202
TCN - 220), làm mất tự do của người cổ Việt, và Trưng Trắc đã
nổi lên khởi nghĩa chống lại Tô Định. Về pháp luật, trong một
đoạn nói về việc cai trị của Mã Viện sau khi dẹp Hai Bà Trưng,
Hậu Hán thư (quyển 54, tr. 747) chép: "Điều tấu Việt luật dữ Hán
luật bác giả thập dư sự." (Luật dân Việt và luật nhà Hán khác
nhau đến trên mười điều).(2 Có lẽ Hậu Hán thư viết nhẹ nhàng
là chỉ có mười điều, nhưng nếu là mười điều căn bản tối quan
trọng của tổ chức xã hội thì cũng đủ trở thành gông cùm trói
buộc những người cổ Việt đang sống tự do theo phong tục tập quán
của mình.
Như vậy, Hai Bà Trưng đã khởi nghĩa vì ý chí tự do độc lập của
dân tộc cổ Việt. Lý do nầy rất cao cả, chính đáng, và mạnh mẽ.
Phải chăng khi nghĩ rằng việc bị pháp luật ràng buộc không đủ
mạnh, nên các sử gia chính thống ngày trước phải thêm chuyện thù
chồng để việc nổi dậy thêm phần ý nghĩa. Nói cho cùng, chuyện
thù chồng chỉ là chuyện cá nhân của mỗi người, chứ không phải là
đại nghĩa của đất nước; huống gì ở đây chồng bà Trắc còn sống và
cả hai cùng nổi dậy. Cũng chính vì thêm việc thù chồng, nên các
tác giả của các bộ sử trên đây biên chép kết quả cuộc khởi nghĩa
không rõ ràng.
Cần chú ý, lúc đó Mã Viện đã về hưu trí, nhưng vua nhà Hán phải
mời Mã Viện ra cầm quân trở lại để bình định cổ Việt, đủ thấy
sức kháng cự của Hai Bà Trưng rất mạnh mẽ làm cho nhà Hán phải
lo ngại gởi một danh tướng đi đánh dẹp.
3. Kết quả cuộc khởi nghĩa : Theo Hậu Hán thư, khi Mã Viện được
vua Hán cử sang Giao Châu năm 41, thì vào mùa xuân năm sau, Mã
Viện đụng trận với Hai Bà Trưng tại vùng Lãng Bạc. (theo Cương
mục, Lãng Bạc là vùng hồ Tây, Hà Nội ngày nay) Bà Trưng cùng
chồng thua chạy. Mã Viện đuổi Bà Trưng đến Cẩm Khê, đánh thắng
mấy trận, quân bà Trưng bị tan rã. (theo Cương mục, Cẩm Khê là
vùng Sơn Tây ngày nay). Hậu Hán thư còn viết tiếp Mã Viện chém
Trưng Trắc, Trưng Nhị gởi đầu về Lạc Dương vào tháng giêng năm
43.(22)
Trong Việt sử lược, tác giả khuyết danh đã viết: “Năm thứ 19 [niên
hiệu Kiến Vũ nhà Hán tức năm 43] Trưng Trắc càng nguy khốn, bị
Mã Viện giết.”(23) Tác giả Lê Tắc (24) trong An Nam chí lược
cũng viết như thế: “Năm Kiến Vũ thứ 19, Mã Viện chém yêu tặc là
Trưng Nhị và đánh luôn cả dư đảng, bọn Đô Dương. Đến huyện Cư
Phong, bọn nầy đầu hàng.”(25) Lê Tắc gọi Hai Bà Trưng là “yêu
tặc” vì lúc đó ông đầu hàng quân Nguyên, nên ông đứng trên quan
điểm của người Trung Hoa viết về vị nữ anh hùng dân tộc Việt.
Tuy nhiên, khi viết chính sử vào thế kỷ thứ 15, Ngô Sĩ Liên dừng
lại ở chỗ Hai Bà Trưng thua chạy, chứ không đề cập đến cái chết
của Hai Bà. Sau đây là lời của Toàn thư: “Vua thấy thế giặc mạnh
lắm, tự nghĩ quân mình ô hợp, sợ không chống nổi, lui quân về
giữ Cẩm Khê. Quân chúng cũng cho vua là đàn bà, sợ không đánh
nổi địch, bèn tan chạy. Quốc thống lại mất.”(26)
Toàn thư không đề cập đến cái chết của Hai Bà Trưng, nên trong
Việt sử tiêu án, Ngô Thời Sỹ cũng viết: "...Trưng Vương thấy
quân nhà Hán thế mạnh, tự nghĩ quân mình ô hợp sợ không chống
nổi bèn lui về giữ ở Cẩm Khê. Quân lính cũng nghĩ vương là người
con gái, không thể địch với tướng Hán được, đều tự vỡ chạy...Xét
quân Hai Bà Trưng thua chạy đến núi Hy Sơn, rồi không biết đi
đâu...”(27)
Trong sách Lịch triều hiến chương loại chí, Phan Huy Chú viết:"...Được
ba năm, nhà Hán sai Mã Viện sang đánh. Vua [chỉ Trưng Trắc] thấy
quân Hán đông, tự xét không thể địch nổi, mới lui giữ Cẩm Khê.
Quân đều tan vỡ. Vua cùng quân Hán đánh nhau, thế cùng phải chết.
Nước bị mất...”(28) Như thế, Phan Huy Chú đã viết rõ ra rằng
Trưng Trắc bị thua, bỏ chạy vào Cẩm Khê, và từ trần mà tránh nói
vì sao bà từ trần.
Qua đến Cương mục, các tác giả sách nầy cho rằng Hai Bà “thất
trận chết”. Sách Cương mục viết: “Trưng Vương cùng em gái là Nhị
cự chiến với quân Hán; quân vỡ, thế cô, đều bị thất trận chết.”(29)
Ngang đây, xuất hiện bộ sử thi Đại Nam Quốc sử diễn ca [Sử nước
Đại Nam diễn ra lời ca] dưới thời vua Tự Đức.(30) Các tác giả
sách nầy đã thi vị hóa cái chết của Hai Bà Trưng:
" Cẩm Khê đến lúc hiểm nghèo,
Chị em thất thế cùng liều với sông.”(3
Trí tưởng tượng của các thi sĩ trên được tác giả Tiên Đàm Nguyễn
Tường Phượng tô điểm thêm trong bài "Thân thế và sự nghiệp của
hai bà Trưng" trên báo Tri Tân, số 38 ra ngày 11-3-1942, trang
219. Nguyễn Tường Phượng viết: "...Chị em Trưng Vương thất thế
phải gieo mình xuống cửa sông Hát giang mà tự tận...”
Hình ảnh gieo mình xuống sông Hát có vẻ vừa hào hùng, vừa lãng
mạn dễ trở thành đề tài cho thi ca nhạc kịch, và dễ được lan
truyền trong trí tưởng tượng của quần chúng hơn là hình ảnh thân
gái hy sinh nơi chiến trường, bị bắt chặt đầu một cách rùng rợn
rồi gởi về Trung Hoa.
Với tinh thần của một người ngoại cuộc, theo những tài liệu phát
hiện được, tác giả Keith Weller Taylor viết thẳng thừng rằng: "Mã
Viện tiến đến Mê Linh, và vào cuối năm [42] đã bắt được Trưng
Trắc cùng em là Nhị; vào tháng giêng năm sau, đầu của hai chị em
được gởi về triều đình nhà Hán ở Lạc Dương” (32)
Có thể các sử gia người Việt ngày trước muốn tránh né một sự
thật đau lòng và không mấy vẻ vang cho dân tộc Việt, nên tránh
né không viết chuyện Mã Viện chém đầu Hai Bà Trưng gởi về dâng
lên triều đình Trung Hoa, rồi đến các văn nhân đã thi vị hóa
bằng cách mô tả Hai Bà đã tuẫn tiết trên dòng sông Hát.(33)
Tuy nhiên việc Hai Bà Trưng bị chết một cách thảm thương như vậy
đâu có làm giảm oai linh của người nữ anh hùng dân tộc chúng ta.
Điều đó càng chứng tỏ Hai Bà Trưng đã quyết chiến đấu đến cùng,
và hy sinh tính mạng trên chiến trường vì nền độc lập của dân
tộc chúng ta. Chẳng những trong lịch sử Việt Nam, mà cả trong
lịch sử thế giới Hai Bà Trưng được ghi nhận là trường hợp người
phụ nữ đầu tiên nổi lên sớm nhất chống lại quân ngoại xâm giành
lại nền độc lập cho dân tộc. Đó là một sự hy sinh vĩ đại của một
bậc nữ lưu mà cổ kim đông tây không thấy có, và đời đời dân tộc
Việt tưởng nhớ ghi ơn.
Khi đọc đoạn sử về Hai Bà Trưng, vua Tự Đức (trị vì 1847-1883)
đã ngự phê: " Hai Bà Trưng thuộc phái quần thoa, thế mà hăng hái
quyết tâm khởi nghĩa, làm chấn động cả triều đình Hán. Dẫu rằng
thế lực cô đơn, không gặp thời thế, nhưng cũng đủ làm phấn khởi
lòng người, lưu danh sử sách. Kìa những bọn nam tử râu mày mà
chịu khép nép làm tôi tớ người khác, chẳng những mặt dày thẹn
chết lắm dư! "(34)
CHÚ THÍCH :
Quốc Sử Quán
triều Nguyễn, Việt sử thông giám cương mục, dụ chỉ tr. 9,
bản dịch ban Nghiên cứu Văn Sử Địa, Hà Nội 1957, tr. 6.
(Viết tắt: Cương mục). Các nhân vật nầy còn xuất hiện trong
bộ tiểu thuyết dã sử Hán Sở tranh hùng của Trung Hoa. Việt
sử thông giám cương mục do Quốc sử quán triều Nguyễn soạn
dưới triều Tự Đức, xong năm 1881 (tân tỵ), gồm hai phần:
Tiền biên (5 quyển) bắt đầu từ thời Hồng Bàng đến Thập nhị
sứ quân, và Chính biên (47 quyển) từ Đinh Tiên Hoàng (trị vì
970-979) đến Lê Chiêu Thống (trị vì 1787-1788).
Cương mục, bản dịch, sđd. tr. 63.
Theo lời "chua"
của quốc sử quán triều Nguyễn trong Cương mục, bản dịch,
sđd. tr. 64, Phiên Ngung ngày xưa thuộc quận Nam Hải, ngày
nay là đất Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Hoa.
Ngô Thời Sỹ
Việt sử tiêu án, bản dịch của Hội Việt Nam Nghiên Cứu Liên
Lạc Văn Hóa Á Châu, Sài Gòn, Văn Sử tái bản, San Jose 1991,
tr. 25, 34. Thật ra, chỉ có Giao Chỉ và Cửu Nhân là hai quận
của cổ Việt, còn Nhật Nam lúc đó là đất Chiêm Thành. Cũng
theo Ngô Thời Sỹ vì Triệu Đà sáp nhập cổ Việt vào Nam Việt
nên khi Nam Việt bị nhà Hán sáp nhập vào Trung Hoa, nước cổ
Việt cũng bị họa lây. Do đó, theo Ngô Thời Sỹ, Triệu Đà
chẳng những không có công gì với cổ Việt mà còn thủ họa cho
cổ Việt nữa. (sđd. tr.34)
Gần giống như
tỉnh bang Quebec với thành phố Quebec, nước Mexico với thành
phố Mexico.
Tên Giao Chỉ có
từ xưa, người Trung Hoa dùng để chỉ vùng đất về phía tây nam
xa ngoài đất Bách Việt (Toàn thư, bản dịch, sđd. tr. 131.).
Đến đời nhà Tần, Giao Chỉ là Tượng quận (Cương mục, bản
dịch, sđd. tr. 59). Đầu đời nhà Hán, Hán triều tách Tượng
Quận làm 3 thành Giao Chỉ, Cửu Chân, và Nhật Nam (Cương mục,
bản dịch, sđd tr. 59). Triệu Đà sáp nhập ba quận nầy vào
nước Nam Việt năm 198 TCN. (Cương mục, bản dịch, sđd. tr.
64.)
Khi Lộ Bác Đức
đem quân đánh Nam Việt năm 111 TCN, chính quyền họ Triệu ở
Phiên Ngung chống lại quân nhà Hán, trong khi chính quyền ở
quận Giao Chỉ đem sổ đinh ra nạp xin hàng. Do vậy nhà Hán
gọi chung đất Nam Việt là Giao Chỉ bộ mặc dầu trong chín
quận kể trên, chỉ có hai quận thuộc cổ Việt, sáu quận thuộc
Quảng Châu (Cương mục, bản dịch, sđd. tr. 79)
Năm 203, nhà Đông Hán đổi Giao Chỉ bộ thành Giao Châu, ngang
hàng với các châu khác bên TrungHoa (Cương mục bản dịch,
sđd. tr. 96). Năm 264, nhà Ngô chia Giao Châu thành hai:
Quảng Châu gồm Nam Hải, Thương Ngô, Út Lâm, đóng châu lỵ ở
Phiên Ngung (Quảng Châu); Giao Châu gồm Giao Chỉ, Cửu Chân,
Nhật Nam, Hợp Phố, đóng châu lỵ ở Long Biên (Thăng Long, Hà
Nội) (Cương mục, bản dịch sđd. tr. 105)
Về bộ Đại Việt
sử ký toàn thư, viết tắt là Toàn thư, và bộ Việt sử thông
giám cương mục, viết tắt là Cương mục, xin xem bài 1.
Toàn thư, bản
dịch của Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1993, tr. 156.
Về các bộ sách
nầy, xin xem bài 1.
Nhà Hán (202 TCN - 220) ở Trung Hoa được chia thành hai giai
đoạn: Tiền Hán hay Tây Hán (202 TCN - 25) và Hậu Hán hay
Đông Hán (25-220). Giữa Tiền Hán và Hậu Hán, từ năm 9 đến
năm 23 là giai đoạn do Vương Mãng cầm quyền. Khi Lưu Tú (Hán
Quang Võ) tái lập được nhà Hậu Hán, ông dời đô về Lạc Dương,
phía bắc tỉnh Hồ Nam.
Phạm Việp, Hậu
Hán thư, quyển 54, trong bộ Nhị thập ngũ sử, tr. 747, cột 3.
Nguyễn Phương, Việt Nam thời khai sinh, Phòng Nghiên cứu Sử,
Viện Đại học Huế, 1965, tr. 174, trích dẫn, phiên âm và dịch
nghĩa.
Lịch Đạo
Nguyên, Thuỷ kinh chú, quyển 37, tờ 62a. Nguyễn Phương trích
dẫn, phiên âm, và dịch nghĩa, sđd. tr. 179. Về tên tác giả
Thủy kinh chú, sử gia Nguyễn Phương phiên âm là Lệ Đào
Nguyên, tác giả Đào Duy Anh phiên âm là Lệ Đạo Nguyên, nay
theo phiên thiết của Từ hải xin phiên âm là Lịch Đạo Nguyên.
Thái tử Lý
Hiền, con vua Đường Cao Tông (trị vì 649-683). Sau khi vua
Đường Cao Tông từ trần, Lư Lăng Vương lên ngôi tức Đường
Trung Tông (trị vì 683-710). Ngay từ 683, bà Võ hậu chuyên
quyền, rồi tự mình lên làm vua tức Võ Tắc Thiên (trị vì
690-705). Võ hậu đày các hoàng thân nhà Đường đi xa. Thái tử
Hiền nằm trong số nầy. Chính trong thời gian bị lưu đày, ông
đã chú thích bộ Hậu Hán thư.
Nguyễn Phương,
trích dẫn, phiên âm và dịch nghĩa, sđd. tr. 178.
Việt sử lược:
về sách nầy, xin xem bài 1. Về phần chồng bà Trưng, Việt sử
lược viết: “Trưng Trắc lấy chồng người huyện Châu Diên là
Thi Sách.”(Việt sử lược, Nguyễn Gia Tường dịch, Nguyễn Khắc
Thuần hiệu đính, Nxb. TpHCM, 1993, tr. 39.) Đặc biệt, sách
Việt sử lược hầu như không được nhắc đến trong nền sử học
Việt Nam trước thế kỷ 19, kể cả các sách của học giả Dương
Quảng Hàm cũng không đề cập đến.
Huệ Đống (Hui
Dong, 1697-1758): học giả Trung Hoa đời nhà Thanh, sống qua
các đời vua Khang Hy, Ung Chánh, Càn Long, người huyện Ngô,
tỉnh Giang Tô, tự là Định Vũ, hiệu là Tùng Ngân, con trai
thứ của Sĩ Kỳ. Ông chuyên nghiên cứu về kinh sử, đặc biệt
nổi tiếng qua các bộ sách Dịch Hán học (Học thuật Kinh Dịch
đời Hán), Thượng thư khảo (Khảo cứu về quyển Thượng thư tức
Kinh thư), Hậu Hán thư bổ chú (Chú thích thêm về bộ Hậu Hán
thư). [Theo Nguyễn Tiến Văn, Toronto.]
Triệu Nhất
Thanh (Zhao Yiqing, 1709-1764), trẻ hơn Huệ Đống 12 tuổi,
cũng trải qua ba triều vua Khang Hy, Ung Chánh, Càn Long.
Ngoài các văn tập để lại, ông còn có các công trình biên
khảo về Tam Quốc, và sông ngòi Trung Hoa, nhất là sông ngòi
tỉnh Trực Lệ (Hà Bắc, phía bắc Trung Hoa). [Theo Trần Huy
Bích, Orange County, điện thư ngày 4-12-2001]
Nguyễn Phương
trích dẫn, phiên âm và dịch nghĩa, sđd. tr. 179. Theo sử gia
Nguyễn Phương, ông đọc được lời của Huệ Đống ở phần “Phụ
lục” quyển 54 của Hậu Hán thư trong bản in của Nghệ Văn Ấn
Thư Quán, Hương Cảng, 1952.
Toàn thư, bản
dịch sđd. tr. 156.
Keith Weller
Taylor, The Birth of Vietnam [Việt Nam khai sinh],
University of California Press, 1983, tt. 38-39.) Có thể
cũng vì lý do nầy mà hai anh em Triệu Quốc Đạt và Triệu Thị
Trinh cùng khởi nghĩa năm 248, nhưng vì Triệu Thị Trinh là
phụ nữ lại lãnh đạo cuộc khởi nghĩa, nên Toàn thư cũng như
Cương mục hoàn toàn không viết về Triệu Quốc Đạt, xem như
không có nhân vật nầy.
Nguyễn Phương
trích dẫn, sđd. tr. 176.
Nguyễn Phương
trích dẫn, sđd. tr. 137.
Hậu Hán thư,
quyển 54, tr. 747. Nguyễn Phương trích dẫn, sđd. tr. 183.
Việt sử lược,
bản dịch sđd. tr. 40.
Lê Tắc (hay Lê
Trắc ) tự Cảnh Cao, vốn họ Nguyễn, được người cậu tên Lê
Phụng nuôi nên đổi qua họ Lê, người Ái Châu (Thanh Hóa), làm
tham mưu cho Chương Hiến Hầu Trần Kiện. Trần Kiện là con của
Trần Quốc Khang (anh cùng mẹ khác cha của vua Trần Thái Tông),
làm trấn thủ Nghệ An, đã đầu hàng Toa Đô khi Toa Đô tấn công
Nghệ An vào đầu năm 1285. Toa Đô cho người giải Trần Kiện về
Tàu. Khi ngang qua Lạng Sơn, dân binh đổ ra tấn công, Trần
Kiện bị chết, Lê Tắc cướp được xác chủ, đem an táng, rồi bỏ
trốn sang Trung-Hoa. Ở Trung-Hoa, Lê Tắc viết bộ An Nam chí
lược. (Trần
Trọng Kim, Việt
Nam sử lược, Nxb. Tân Việt, in lần thứ 7, Sài Gòn, 1964, tr.
141. Dương Quảng Hàm, Việt Nam văn học sử yếu, Nxb. Bộ Giáo
Dục, Sài Gòn 1960, in lần thứ 7, tr. 241, phần chú thích).
Nguyễn Phương,
sđd. tr. 183. Nguyễn Phương trích dẫn, phiên âm và dịch
nghĩa. Nguyên câu do Nguyễn Phương phiên âm là: “ Thập cửu
niên, Mã Viện trảm Trưng Nhị yêu tặc, kích kỳ dư đảng Đô
Dương đằng, chí Cư Phong huyện hàng chi.” [Trong câu phiên
âm nầy, phần thứ nhì: đáng lẽ chữ “nhị” không viết hoa (“Mã
Viện trảm Trưng nhị yêu tặc” ), và dịch là: “Mã Viện giết
Trưng, hai yêu tặc.”]
Ngô Thời Sỹ,
sđd. 40.
Phan Huy Chú,
Lịch triều hiến chương loại chí, bản dịch của Nxb Khoa học
Xã hội, Hà Nội 1992, tập 1, tr. 187. Phan Huy Chú
(1782-1840) là con của Phan Huy Ích (1750-1822), cháu của
Phan Huy Ôn. Ông học rộng biết nhiều, nhưng rớt hai khoa thi
hương năm 1807, 1819 vào đầu đời nhà Nguyễn và chỉ được xếp
hạng tú tài. Năm 1821, ông được bổ nhiệm làm Hàn lâm viện
biên tu. Cũng trong năm nầy, ông trình bộ Lịch triều hiến
chương loại chí, được xem là bộ bách khoa toàn thư về văn
hóa nước ta. Về sau làm Phủ thừa phủ Thừa Thiên, hiệp trấn
Quảng Nam, đã từng đi sứ sang Trung Hoa năm 1830, và đi sứ
sang Batavia cuối năm 1833. (Dưới đời nhà Nguyễn
(1802-1945), Thừa Thiên là nơi đặt kinh đô, nên tổ chức hành
chánh đặc biệt. Phủ thừa là người đứng đầu phủ Thừa Thiên.)
Cương mục, bản
dịch, sđd. tr. 84.
Đại Nam quốc sử
diễn ca: Lịch sử Đại Nam được viết bằng thơ là quyển thơ do
một tác giả khuyết danh người Bắc Ninh khởi thảo và nạp về
triều đình nhà Nguyễn năm 1857. Năm 1859, do sự đề cử của
Phan Thanh Giản, Lê Ngô Cát sửa lại và viết thêm đến lúc Lê
Chiêu Thống chạy sang Trung Hoa. Phạm Xuân Quế nhuận sắc
lại. Năm 1873, Phạm Đình Toái theo bản của Lê Ngô Cát viết
lại, bốn phần còn một; Phan Đình Thực và các danh sĩ thời đó
nhuận sắc, rồi Phạm Đình Toái khắc in ở Nghệ An.(Dương Quảng
Hàm, sđd. tr. 272.) Ngày nay, người ta xem hai ông Lê Ngô
Cát và Phạm Đình Toái là đồng tác giả quyển thơ nầy.
Lê Ngô Cát và
Phạm Đình Toái, Đại Nam Quốc sử diễn ca, Nxb. Trường Thi,
Sài Gòn 1956, tr. 75.
Keith Weller
Taylor, sđd. tr. 40.
Sông Hát là chi lưu của sông Đáy, chạy dọc theo tỉnh Hà
Đông.
Cương mục, bản
dịch, sđd. tr. 84.
Đền thờ Hai Bà Trưng
Từ nhiều thế kỷ
qua, đây là ngôi đền thờ Hai Bà nổi tiếng ở kinh đô Thăng Long. Các
tài liệu nghiên cứu cho biết: “Vào đời Lý Anh Tông, niên hiệu Đại
Định thứ ba (1142) có pho tượng đá nổi trên dòng Nhị Hà, tỏa sáng cả
một đoạn sông, thuyền bè không dám đến gần. Vua Anh Tông biết chuyện,
sai người ra đón rước nhưng không được. Theo ý của các bô lão, người
ta lấy vải đỏ buộc vào tượng, làm lễ rồi rước vào. Đó là một pho
thượng cao lớn, đầu đội mũ trụ, thân mặc áo giáp, hai tay chỉ lên
trời, một chân quỳ, một chân ngả ra”. Sau đó, vua cho dựng đền thờ
Hai Bà Trưng ở ngay đất bãi sông làng Đồng Nhân. Đến năm Gia Long
thứ 18 (1819), do đất bị xói lở nên dân làng phải dời ngôi đền tới
khu Cựu Võ Sở của triều Lê ở thôn Hương Viên.
Đền Đồng Nhân kiến
trúc theo kiểu “nội công ngoại quốc”. Tòa tiền tế nối với hậu cung
bằng tòa thiêu hương 2 tầng 8 mái. Tại tiền tế có bày hai voi thờ
bằng gỗ sơn đen, ngà của voi là ngà thật. Tại tòa thiêu hương đặt
ngai thờ và một bức khảm thể hiện hình Hai Bà Trưng cưỡi voi đánh
giặc. ở hậu cung có tượng Trưng Trắc mặc áo vàng, Trưng Nhị mặc áo
đỏ cùng tượng 6 nữ tướng dàn hai bên, trong đó có tượng Lê Chân, Hòa
Hoàng, Thiên Nga, Nguyễn Đào Nương, Phùng Thị Chính… ở đền còn giữ
được khá nhiều các đồ tế khí sơn son thếp vàng như bát bửu, lộ bộ,
các bức hoành phi, câu đối có niên đại thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX,
nội dung ca ngợi công đức Hai Bà Trưng.
Trên sân rộng,
trước bái đường, dưới lùm cây có tấm bia Trưng Vương sự tích bi ký,
văn do tiến sĩ Vũ Tông Phan, một nhà giáo nổi tiếng của Hà Nội soạn
năm 1840. Bia khắc chữ một mặt, khổ 105x153cm. Toàn văn chữ Hán gồm
13 dòng 400 chữ, nội dung ca ngợi Hai Bà là bậc “Nam bang tiết liệt”:
Hô một tiếng mà các quận Cửu Chân, Hợp Phố và 65 thành ở lĩnh ngoại
đều hưởng ứng, việc dựng nước xưng vương dễ như trở bàn tay”, “uy
danh lừng khắp Lĩnh Nam, tiếng tăm khắp cả Hoa Hạ. Mưu trí như Mã
Viện mà bị thua trận, thanh thế quân ta đã làm cho người Hán phải
mất ăn mất ngủ mấy năm”.
Trước đây, đền Hai
Bà được cấp 36 mẫu ruộng tự điền. Dân sở tại được miễn tạp dịch để
chuyên lo việc thờ cúng. Làng Đồng Nhân có 20 họ, mỗi họ cử người
làm nhà trong khu đất quanh đền. Thế là từ đó, người Đồng Nhân có
mặt ở cả ngoài bãi lẫn trong làng, bên đền cũ và đền mới. Làng Hương
Viên cũng có thêm tục đẹp tôn trọng phụ nữ. Bàn việc hội hè tế lễ
phải có phụ nữ mới xong; chia 36 mẫu ruộng cho các hộ canh tác cũng
có sự bàn bạc chung giữa các lão ông, lão bà. Đến bây giờ, người
Đồng Nhân vẫn giữ được tục kết chạ. Đồng Nhân kết nghĩa với làng
Phụng Công (huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên), với làng Hạ Lôi (huyện
Mê Linh, tỉnh Vĩnh Phúc), với làng Hát Môn (Hà Tây), bởi 4 làng cùng
thờ Hai Bà Trưng: Hạ Lôi là quê hương, Hát Môn là nơi tụ nghĩa.
Chuyện xưa còn kể, khi 100 dân làng Đồng Nhân rước tượng Hai Bà từ
sông lên thì 38 người dân Phụng Công đi chợ cũng xúm vào giúp sức.
Hằng năm, vào ngày 5 tháng 2, 100 nam nữ Phụng Công vượt sông sang
đền dự lễ rước nước, dự tế lễ đến ngày mùng 7 mới về. Sau đó, đến
ngày 9 tháng 4, Phụng Công mở hội, Đồng Nhân cũng cử người sang dự.
Để tỏ lòng tôn
kính Hai Bà, ngày trước, từ mồng 4 tháng Hai, làng đã vào đám bằng
tế nhập tịch; mồng 5 là hội rước nước. Đám rước đi từ đền ra phố
Huế, lên Hàng Bài đến tận đền Bà Kiệu ở Hồ Gươm, rẽ ra Cột đồng hồ ở
phố Trần Nhật Duật, rồi đưa choé xuống thuyền ra giữa sông lấy nước
về nấu với trầm hương để tắm tượng. Hai lão bà trong làng, tính cách
khiêm nhường, đức hạnh, được dân cử để tắm tượng, mặc áo mới cho Hai
Bà trong ngày hội lớn.
Các cụ ông hành lễ
theo nghi thức truyền thống. Việc dâng cúng trà rượu vào hậu cung
theo tục xưa vẫn do các lão bà đảm nhiệm. Hội đền Hai Bà Trưng từ
lâu đã ăn sâu vào tâm khảm người Việt. Đặc biệt, trong hội có tế nữ
quan, gợi lại giây phút thiêng liêng tại đàn thề trên sông Hát. Sau
tuần tế thường có trò múa đèn. Mười vũ nữ vấn khăn, áo dài đen, thắt
lưng điều, kết múi thả bên sườn, hai tay cầm hai đèn, múa lượn trước
bàn thờ. Đèn là những đài nến trong hộp hình thang ngược, dán giấy
mỏng vẽ hoa. Đội hình múa lúc mở, lúc chụm, đèn khi tỏa ra, khi giao
nhau, đưa lên đưa xuống, lại có lúc đặt đèn lên hai đầu đòn, gánh
cân bằng ở cổ vai, tay không đỡ mà đèn không rơi, lửa không lém cháy
giấy. Dẫn nhịp cho đội múa là “con đĩ đánh bồng” do một nam đóng,
mặc áo the quần trắng, khăn lượt, đeo trống cơm choàng qua vai bằng
tấm lụa màu, sau lưng cắm cờ đuôi nheo, hai tay “bập bùng” dẫn động
tác cho đội múa đèn một cách mềm mại duyên dáng.
Từ hơn 10 năm nay,
hội đền Hai Bà vẫn giữ được cốt cách riêng và là lễ hội có quy mô
lớn trên đất Hà Nội. Hội diễn ra từ chiều mồng 4 đến hết ngày 7
tháng Hai. Chính hội ngày 5 và ngày 6 tháng 2. Chiều mồng 4 tế yết
mở cửa đền, mồng 5 tế nữ quan. Sáng mồng 6, trước sự có mặt của hàng
ngàn người dự hội, có chương trình biểu diễn nghệ thuật, tái hiện
cảnh Hai Bà Trưng cưỡi voi đánh giặc. Tiếp sau lễ mít tinh long
trọng trên sân đền có trò đấu vật, múa roi, múa sư tử… Cùng lúc,
trên hồ nước có hát quan họ trên thuyền rồng. Giữ tục lệ đẹp, vào 12
giờ trưa có rước cỗ ông chủ. Sau đó là tế hội đồng của 4 xã kết chạ.
Trải theo thời
gian, mỗi năm du khách có dịp trảy hội đền Đồng Nhân, tưởng niệm
công đức Hai Bà, đều thấy lòng mình phấn chấn vì cảnh sắc nơi đây
mỗi năm thêm đẹp. Mấy năm trước, hồ Hương Viên trước đền đã được kè
đá. Đường quanh hồ đã trải nhựa. Năm 2001, đền xây dựng trai đường 5
gian bằng gỗ tốt với số tiền hơn 1 tỷ đồng. Năm 2004, tiếp tục giữ
gìn dấu thiêng của dân tộc, thành phố quyết định chi 5 tỷ đồng,
nhân dân và khách thập phương đóng góp 1 tỷ đồng để tiến hành tôn
tạo đền thờ Hai Bà Trưng.
HNM
Tham Khảo
Keith
Weller Taylor
The Birth of Vietnam
Publication Date:
April 1991
Subjects:
History;
South Asia;
Asian History
Rights:
World
"The period covered in Keith Taylor's ambitious and pioneering book has
often been skated over lightly by historians of Vietnam, who seem unsure
whether it belongs to Vietnamese or Chinese history. It stretches from
the origins of the Vietnamese people . . . through eleven centuries of
Chinese rule down to the tenth century, when the Vietnamese gained a
fragile independence in the shadow of the Chinese empire. . . . With
this work of meticulous scholarship, Taylor has put both Vietnamese and
Chinese historians in his debt."--Hue-Tam Ho Tai, Pacific Affairs
Review
"Taylor draws on myriad sources including Chinese, Japanese and
Vietnamese scholarship, Chinese and Vietnamese contemporary accounts of
the period and archaeological and linguistic data. The result is an
authoritative source for anyone interested in this period of Vietnamese
history."--Journal of International Law and Politics
"An important addition to the growing library of Western literature
on the history of Vietnam. For those who may be tempted to dismiss it as
too scholarly a study of a period lost in the mists of time, one should
also add that it is a good read."--R. B. Smith, Journal of Southeast
Asian Studies
"This is an outstanding work. For researchers, it is a mine of
historical sources interpreted and analyzed. To teachers, it provides a
solid foundation for data on a period of history that hitherto yielded
scanty conclusions. . . . Congratulations and many thanks to the
author."--Truong Buu Lam, American Historical Review
"Taylor draws on myriad sources including Chinese, Japanese and
Vietnamese scholarship, Chinese and Vietnamese contemporary accounts of
the period and archaeological and linguistic data. The result is an
authoritative source for anyone interested in this period of Vietnamese
history."--Journal of International Law and Politics
"An important addition to the growing library of Western literature
on the history of Vietnam. For those who may be tempted to dismiss it as
too scholarly a study of a period lost in the mists of time, one should
also add that it is a good read."--R. B. Smith, Journal of Southeast
Asian Studies
"This is an outstanding work. For researchers, it is a mine of
historical sources interpreted and analyzed. To teachers, it provides a
solid foundation for data on a period of history that hitherto yielded
scanty conclusions. . . . Congratulations and many thanks to the
author."--Truong Buu Lam, American Historical Review
DESCRIPTION (back to top)
Vietnamese history prior to the tenth century has often been treated as a
branch of Chinese history, but the Vietnamese side of the story can no
longer be ignored. In this volume Keith Taylor draws on both Chinese and
Vietnamese sources to provide a balanced view of the early history of
Vietnam.
ABOUT THE AUTHOR (back to top)
Keith Weller Taylor is Associate Professor of Vietnamese Studies,
Cornell University.
RELATED BOOKS (back to top)
Vietnam: Journeys of
Body, Mind, and Spirit, edited by Nguyen Van Huy and Laurel Kendall
Getting Married in
Korea: Of Gender, Morality, and Modernity, by Laurel Kendall
The Country of
Memory: Remaking the Past in Late Socialist Vietnam, by Hue-Tam Ho Tai,
editor
Understanding
Vietnam, by Neil L. Jamieson
Đọc thêm bài:
Một cái nhìn mới về lịch sử Việt Nam
Sưu Tầm Tài Liệu và
Web Design
Kỹ Thuật Truy Tầm
Sưu tầm Nhạc Dân Ca

Content-Type: text/html

Accept-Ranges: bytes


text:
Thời gian: 8h - 12h và 13h30 - 17h thứ 2 đến thứ 6, thứ 7 từ 8h - 12h, ngoài giờ hành chính vui lòng gửi liên hệ cho chúng tôi hoặc email tới info@az24.vn
Hướng dẫn sử dụng:
10/11/2012
Nokia
Kiểu thẳng
16 M màu-TFT Touchscreen
3.2 inch
Photocall , Unlimited Entries and fields
1.800.000 VNĐ
2.450.000 VNĐ
1.850.000 VNĐ
1.500.000 VNĐ
630.000 VNĐ
1.980.000 VNĐ
1.850.000 VNĐ
2.850.000 VNĐ
1.648.000 VNĐ
2.000.000 VNĐ
2.250.000 VNĐ
1.400.000 VNĐ
2.450.000 VNĐ
2.850.000 VNĐ
2.990.000 VNĐ
4.700.000 VNĐ
5.200.000 VNĐ
3.200.000 VNĐ
3.400.000 VNĐ
3.840.000 VNĐ
Nokia X6 Azure 8GB trên az24.vn, sàn thương mại điện tử lớn nhất Việt Nam
Bạn chỉ được tìm tối đa 4 sp

markdown:
**Thời gian:** **8h - 12h** và **13h30 - 17h** thứ
2 đến thứ 6, thứ 7 từ **8h - 12h**, ngoài giờ hành chính vui lòng gửi
liên hệ cho chúng tôi hoặc email tới **info@az24.vn** **Hướng dẫn sử dụng:** **10/11/2012** **Nokia** **Kiểu thẳng** **16 M màu-TFT Touchscreen** **3.2 inch** **Photocall , Unlimited Entries and fields**
|Hãng sản xuất||Nokia|
|Mạng||- -
|
- GSM 900
- GSM 850
- GSM 1800
- GSM 1900
- HSDPA 2100
- HSDPA 900
- HSDPA 1900
|Kiểu dáng||Kiểu thẳng|
|Kích thước||111 x 51 x 13.8 mm|
|Trọng lượng||122 g|
|Màn hình||16 M màu-TFT Touchscreen|
|Kích thước màn hình||3.2 inch|
|Kiểu chuông||- WAV
|
- MP3
|Rung||có|
|Nhật ký cuộc gọi||Practically Unlimited|
|Sổ địa chỉ||Photocall , Unlimited Entries and fields|
|Bộ nhớ trong||8 GB|
|Hệ điều hành||Symbian OS v9.4, Series 60 rel. 5|
|Tin nhắn||- Email
|
- MMS
- SMS
- Push E-Mail
|Đồng bộ hóa dữ liệu||- GPRS
|
- Wifi 802.11g
- EDGE
- Wifi 802.11b
- Bluetooth 2.0 with A2DP
|Kiểu kết nối||- -
|
- MicroUSB
|Camera||5 Megapixel|
|Màu||- -
|
- Xanh
|Tính năng||- Kết nối GPS
|
- Loa ngoài
- Từ điển T9
- FM radio
- 3.5 mm Audio Output Jack
- Ghi âm
- Kết nối TV
- Chụp ảnh hỗ trợ đèn Flash
- MP4
- Quay Video
- Công nghệ 3G
|Pin||Li-Ion 1320 mAh|
|Thời gian chờ||450 giờ|
|Thời gian đàm thoại||11 giờ|**1.800.000 VNĐ ** **2.450.000 VNĐ ** **1.850.000 VNĐ ** **1.500.000 VNĐ ** **630.000 VNĐ ** **1.980.000 VNĐ ** **1.850.000 VNĐ ** **2.850.000 VNĐ ** **1.648.000 VNĐ ** **2.000.000 VNĐ ** **2.250.000 VNĐ ** **1.400.000 VNĐ ** **2.450.000 VNĐ ** **2.850.000 VNĐ ** **2.990.000 VNĐ ** **4.700.000 VNĐ ** **5.200.000 VNĐ ** **3.200.000 VNĐ ** **3.400.000 VNĐ ** **3.840.000 VNĐ **
Nokia X6 Azure 8GB trên az24.vn, sàn thương mại điện tử lớn nhất Việt Nam
Bạn chỉ được tìm tối đa 4 sp

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Set-Cookie: suggests_cat_id=3; expires=Fri, 27-Nov-2015 05:06:24 GMT

Vary: Accept-Encoding

Content-Encoding: gzip


text:
Kính mời thầy cô và các em học sinh tham khả "Đề thi HOMC từ năm 2006 đến năm 2012" qua links đính kèm tại đây.
Lê Đức Thuận
Hỗ trợ & phát triển bởi LIVA & TINH VÂN
Ghi rõ nguồn www.hn-ams.edu.vn khi trích thông tin từ website này

Set-Cookie: SESS70d449fe9163c8c09f98d3486849b85c=u27ksj1n8mckrriacda9tar8v4; expires=Sat, 19-Dec-2015 08:34:14 GMT; path=/; domain=.hn-ams.edu.vn

Cache-Control: post-check=0, pre-check=0

Vary: Accept-Encoding,User-Agent


text:
Đang tải dữ liệu ...
Trang chủ
Giới thiệu
Sản phẩm
Dịch vụ
Tin tức
Liên hệ
close gnb layer
Tất cả
Xe du lịch
Xe thể thao, đa dụng, tải nhẹ
Xe chuyên dụng
Liên hệ trực tiếp
090.688.68.28
để được giá tốt nhất
Liên hệ trực tiếp
090.688.68.28
để được giá tốt nhất
Liên hệ trực tiếp
090.688.68.28
để được giá tốt nhất
Liên hệ trực tiếp
090.688.68.28
để được giá tốt nhất
Liên hệ trực tiếp
090.688.68.28
để được giá tốt nhất
Liên hệ trực tiếp
090.688.68.28
để được giá tốt nhất
Liên hệ trực tiếp
090.688.68.28
để được giá tốt nhất
Liên hệ trực tiếp
090.688.68.28
để được giá tốt nhất
Liên hệ trực tiếp
090.688.68.28
để được giá tốt nhất
Liên hệ trực tiếp
090.688.68.28
để được giá tốt nhất
Liên hệ trực tiếp
090.688.68.28
để được giá tốt nhất
Liên hệ trực tiếp
090.688.68.28
để được giá tốt nhất
Liên hệ trực tiếp
090.688.68.28
để được giá tốt nhất
Liên hệ trực tiếp
090.688.68.28
để được giá tốt nhất
Liên hệ trực tiếp
090.688.68.28
để được giá tốt nhất
SantaFe CKD 2015
1070 Triệu
Grand i10 Sedan
Giá liên hệ
Creta
795 Triệu
Tucson 2016
940 Triệu
i20 Active
629 Triệu
Sonata
990 Triệu
Elantra
754 Triệu
Avante
520 Triệu
Accent
587 Triệu
Accent 5 cửa
558 Triệu
Grand i10
390 Triệu
Starex (H1)
Giá liên hệ
Santa Fe chở tiền
Giá liên hệ
Starex chở tiền
Giá liên hệ
Starex cứu thương
Giá liên hệ
close gnb layer
Dịch vụ & Bảo hành
Xưởng dịch vụ
Câu hỏi thường gặp
Phụ tùng chính hãng
close gnb layer
Tin Tức
Khuyến Mại
Tuyển dụng
SantaFe CKD 2015
Grand i10 Sedan
Creta
Tucson 2016
i20 Active
Sonata
Elantra
Avante
Accent
Accent 5 cửa
Grand i10
prev
next
next
next
Sản phẩm
Xe du lịch
Xe thể thao, đa dụng, tải nhẹ
Xe chuyên dụng
Dịch vụ
Dịch vụ bảo hành
Xưởng dịch vụ
Câu hỏi thường gặp
Phụ tùng chính hãng
Thông tin
Tin tức
Khuyến mại
Tuyển dụng
Công ty
Giới thiệu chung
Copyright © CÔNG TY Ô TÔ HYUNDAI VIỆT HÀN
Địa chỉ: 387 Quốc lộ 13, Phường Hiệp Bình Phước, Quận Thủ Đức, TP.HCM
Điện thoại: 08.37262895 - Fax: 08.37262885
Hotline bán hàng: 090.688.68.28 Mrs.Hằng | Hotline Dịch Vụ: 0918.391.767 Mr.Phong
EMAIL :
sales@hyundaiviethan.com.vn
Trang chủ
Sơ đồ website
Liên hệ
RSS
Đăng nhập
Đăng ký nhận bản tin mới
Hotline bán hàng: 090.688.68.28 Mrs.Hằng
Hotline Dịch Vụ: 0918.391.767 Mr.Phong

Server: Apache/2.2.15 (CentOS)

Set-Cookie: password=deleted; expires=Thu, 01-Jan-1970 00:00:01 GMT; path=/

Cache-Control: private, no-cache, no-store, proxy-revalidate, no-transform