markdown:
# Phân cấp hành chính Panama
|Bài viết này
|cần thêm . [Panama](/wiki/Panama) có hai cấp hành chính địa phương. Cấp thứ nhất là tỉnh ( [tiếng Tây Ban Nha](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha): *provincia*) và vùng thổ dân ngang cấp tỉnh (tiếng Tây Ban Nha: *comarcas indígenas*, thường viết tắt là *comarca*). Tỉnh gồm 9 đơn vị và vùng thổ dân cấp tỉnh gồm 3 đơn vị.
Cấp thứ hai là các hạt, các thị trấn và thành phố. Có hai
*comarca* nằm trong các tỉnh được xem thương đương với *corregimiento* (đô thị). Mỗi tỉnh sẽ có một thành phố hoặc thị trấn là tỉnh lỵ.
Giữa hai cấp này có một cấp không chính thức, đó là huyện. Một tỉnh có thể gồm vài huyện và một huyện có thể gồm vài hạt. Mặc dù mỗi huyện cũng có một hạt làm trung tâm hành chính, nhưng huyện không có bộ máy chính quyền.
Các tỉnh:
|Tỉnh||
|[Bocas del Toro](/wiki/Bocas_del_Toro_(t%E1%BB%89nh)) [Bocas del Toro](/w/index.php?title=Bocas_del_Toro&action=edit&redlink=1) [Chiriquí](/w/index.php?title=Chiriqu%C3%AD_(t%E1%BB%89nh)&action=edit&redlink=1) [David](/w/index.php?title=David,_Panama&action=edit&redlink=1) [Coclé](/w/index.php?title=Cocl%C3%A9&action=edit&redlink=1) [Penonomé](/w/index.php?title=Penonom%C3%A9&action=edit&redlink=1) [Colón](/w/index.php?title=Col%C3%B3n_(t%E1%BB%89nh)&action=edit&redlink=1) [Colón](/w/index.php?title=Col%C3%B3n,_Panama&action=edit&redlink=1) [Darién](/w/index.php?title=Dari%C3%A9n_(t%E1%BB%89nh)&action=edit&redlink=1) [La Palma](/w/index.php?title=La_Palma,_Panama&action=edit&redlink=1) [Herrera](/w/index.php?title=Herrera_(t%E1%BB%89nh)&action=edit&redlink=1) [Chitré](/w/index.php?title=Chitr%C3%A9&action=edit&redlink=1) [Los Santos](/w/index.php?title=Los_Santos_(t%E1%BB%89nh)&action=edit&redlink=1) [Las Tablas](/w/index.php?title=Las_Tablas,_Panama&action=edit&redlink=1) [Panamá](/wiki/Panam%C3%A1_(t%E1%BB%89nh)) [Panamá](/wiki/Panama_City) [Veraguas](/wiki/Veraguas_(t%E1%BB%89nh)) [Santiago de Veraguas](/wiki/Santiago_de_Veraguas)
Ba
*comarca* cấp tỉnh:
|
|Comarca |Thủ phủ|
|
|[Union Choco](/w/index.php?title=Union_Choco&action=edit&redlink=1) [Kuna Yala](/w/index.php?title=Kuna_Yala&action=edit&redlink=1) [El Porvenir](/w/index.php?title=El_Porvenir,_Panama&action=edit&redlink=1) [Ngöbe-Buglé](/w/index.php?title=Ng%C3%B6be-Bugl%C3%A9&action=edit&redlink=1) [Chichica](/w/index.php?title=Chichica&action=edit&redlink=1)
Hai
*comarca* dưới tỉnh:
|
|Comarca |Tỉnh|
|
|[Kuna de Wargandí](/w/index.php?title=Kuna_de_Wargand%C3%AD&action=edit&redlink=1)
|
|
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Ph%C3%A2n_c%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_Panama&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ph%C3%A2n_c%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_Panama&action=edit§ion=1)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|


markdown:
# Tuổi thọ trung bình
**Tuổi thọ trung bình** hay **kỳ vọng sống** ( [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): *Life expectancy*) là số năm dự kiến còn lại của cuộc đời ở một độ tuổi nhất định. Nó được kí hiệu là e , nghĩa là số trung bình các năm tiếp theo của cuộc đời cho một người ở độ tuổi x nào đó, tính theo một tỉ lệ tử cụ thể. Tuổi thọ trung bình phụ thuộc vào các tiêu chuẩn được sử dụng để chọn các nhóm. Tuổi thọ trung bình thường được tính riêng cho nam và nữ. Nữ giới thường sống lâu hơn nam giới ở hầu hết các quốc gia có hệ thống y tế sản khoa tốt. x
## Mục lục
## Con người[
[sửa](/w/index.php?title=Tu%E1%BB%95i_th%E1%BB%8D_trung_b%C3%ACnh&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tu%E1%BB%95i_th%E1%BB%8D_trung_b%C3%ACnh&action=edit§ion=1)]
Tuổi thọ trung bình của con người tại
[Swaziland](/wiki/Swaziland) là 45,5 năm và tại [1] [Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)là 81 năm (ước lượng 2008). Cho dù tuổi thọ trung bình được ghi nhận tại Nhật có thể tăng thêm một chút do số tử vong ở trẻ sơ sinh được tính là chết non. Người sống lâu nhất được ghi nhận là 122 tuổi (xem [[2]](#cite_note-2) [Jeanne Calment](/wiki/Jeanne_Calment)).
Theo báo cáo thống kê bảo vệ sức khoẻ thế giới năm 2010 của
[Tổ chức Y tế Thế giới](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Y_t%E1%BA%BF_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) (WHO), tuổi thọ trung bình của thế giới hiện là 71 tuổi, tương đương mức của năm 2009 . [3]
## Sự dao động về tuổi thọ trung bình theo thời gian[
[sửa](/w/index.php?title=Tu%E1%BB%95i_th%E1%BB%8D_trung_b%C3%ACnh&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tu%E1%BB%95i_th%E1%BB%8D_trung_b%C3%ACnh&action=edit§ion=2)]
Tuổi thọ trung bình của
[Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) giai đoạn thuộc địa là dưới 25 năm ở [Virginia](/wiki/Virginia) và ở [4] [New England](/wiki/New_England)40% trẻ em chưa đạt đến tuổi trường thành. Trong thời kỳ Cách mạng Công nghiệp, độ tuổi trung bình của trẻ em tăng lên đáng kể. [[5]](#cite_note-5) Số trẻ em sinh ra ở [[6]](#cite_note-6) [London](/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n)chết trước 5 tuổi giảm xuống từ 74.5% giai đoạn 1730-1749 xuống còn 31.8% giai đoạn 1810-1829. [[7]](#cite_note-7) [[8]](#cite_note-8)
Các phương pháp
[y tế cộng đồng](/wiki/Y_t%E1%BA%BF_c%C3%B4ng_c%E1%BB%99ng) được cho là có đóng góp cho sự gia tăng về tuổi thọ trung bình. Trong thế kỷ 20, độ tuổi trung bình của Hoa Kỳ đã tăng thêm hơn 30 năm, trong đó 25 năm gia tăng về độ tuổi là nhờ sự phát triển của y tế cộng đồng. [[9]](#cite_note-9)
## Sự khác biệt về vùng miền[
[sửa](/w/index.php?title=Tu%E1%BB%95i_th%E1%BB%8D_trung_b%C3%ACnh&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tu%E1%BB%95i_th%E1%BB%8D_trung_b%C3%ACnh&action=edit§ion=3)]
Các vùng trên thế giới có sự khác biệt lớn về tuổi thọ trung bình, phần lớn nguyên nhân là do hệ thống chăm sóc sức khỏe, y tế cộng đồng và chế độ ăn uống. Tỉ lệ tử vong cao ở các quốc gia nghèo phần lớn là do chiến tranh, nghèo đói và bệnh tật (
[AIDS](/wiki/HIV/AIDS), [sốt rét](/wiki/S%E1%BB%91t_r%C3%A9t)..). Trong vòng 200 năm qua, các quốc gia có dân số là người da đen thường không có sự tiến bộ về tỉ lệ tử như tại các quốc gia có nguồn gốc dân châu Âu. Thậm chí tại các quốc gia với đa số dân da trắng, như Mỹ, Anh, Ireland, Pháp, thì người da đen cũng thường có tuổi thọ trung bình thấp hơn người da trắng. Ví dụ, tại Mỹ, người da trắng có tuổi thọ trung bình là 78, thì người da đen chỉ có tuổi thọ trung bình là 71. Thời tiết cũng có thể có tác động và cách thức thu thập dữ liệu cũng ảnh hưởng tới các con số. Theo [10] [Dữ kiện thế giới của CIA](/wiki/The_World_Factbook), vùng hành chính đặc biệt của [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa)là [Ma Cao](/wiki/Ma_Cao)có tuổi thọ trung bình 84,4 năm, cao nhất thế giới. Theo WHO năm 2010 [Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)và Cộng hòa [San Marino](/wiki/San_Marino)là hai quốc gia có tuổi thọ trung bình của người dân cao nhất thế giới - 83 tuổi . [[3]](#cite_note-TTXVN-3)
Giữa nam và nữ có sự khác biệt lớn về tuổi thọ ở hầu hết các quốc gia, phụ nữ thường sống lâu hơn nam giới trung bình khoảng 5 năm. Các hoàn cảnh về kinh tế cũng tác động lên tuổi thọ trung bình. Ví dụ, tại Anh Quốc, tuổi thọ trung bình ở khu vực giàu nhất thường cao hơn vài năm so với những vùng nghèo nhất. Điều này phản ánh các yếu tố như chế độ ăn uống và lối sống cũng như sự tiếp cận với chăm sóc y tế thấp.
## Sự khác biệt về giới[
[sửa](/w/index.php?title=Tu%E1%BB%95i_th%E1%BB%8D_trung_b%C3%ACnh&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tu%E1%BB%95i_th%E1%BB%8D_trung_b%C3%ACnh&action=edit§ion=4)]
Phụ nữ có xu hướng có tỉ lệ tử vong thấp hơn ở mọi lứa tuổi. Trong bụng mẹ, thai nhi nam có tỉ lệ tử vong cao hơn (trẻ được thụ thai ở tỉ lệ là 124 nam so với 100 nữ, nhưng tỉ lệ sống sót đến khi chào đời chỉ là 105 nam so với 100 nữ). Trong số những trẻ sinh non có trọng lượng nhỏ nhất (những người dưới 900 g) nữ cũng vẫn có một tỷ lệ sống sót cao hơn. Ở một thái cực khác, có đến 90% những người sống đến 110 tuổi là nữ giới.
Tuổi thọ trung bình của nữ cao hơn nhiều so với nam. Nguyên nhân cho điều này chưa được lý giải chắc chắn. Các tranh luận trong quá khứ thường nêu ra các yếu tố xã hội môi trường: nam thường sử dụng nhiều
[rượu](/wiki/R%C6%B0%E1%BB%A3u), [thuốc lá](/wiki/Thu%E1%BB%91c_l%C3%A1), [chất gây nghiện](/wiki/Ma_t%C3%BAy) hơn nữ ở các xã hội và thường tử vong vì các bệnh liên quan như [ung thư phổi](/wiki/Ung_th%C6%B0_ph%E1%BB%95i), [lao](/wiki/Lao), [xơ gan](/wiki/X%C6%A1_gan). Nam giới cũng thường tử vong cao hơn nữ do các chấn thương, dù là vô ý ( [11] [tai nạn giao thông](/wiki/Tai_n%E1%BA%A1n_giao_th%C3%B4ng)) hay cố ý ( [tự tử](/wiki/T%E1%BB%B1_s%C3%A1t), [bạo lực](/wiki/B%E1%BA%A1o_l%E1%BB%B1c), [chiến tranh](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh)) hơn nữ giới. Nam giới thường có nguy cơ tử vong từ các nguyên nhân chủ yếu nêu trên cao hơn nữ. Ở Mỹ, tỉ lệ tử vong của nam vì ung thư đường hô hấp, tai nạn giao thông, tự tử, sơ gan, phù thủng, các bệnh tim mạch cao hơn nhiều so với tỉ lệ tử vong của nữ từ các bệnh như [[11]](#cite_note-worldhealth-11) [ung thư vú](/wiki/Ung_th%C6%B0_v%C3%BA)hay [ung thư cổ tử cung](/wiki/Ung_th%C6%B0_c%E1%BB%95_t%E1%BB%AD_cung). [[10]](#cite_note-Santrock-10)
Một vài tranh luận lại cho rằng tuổi thọ trung bình thấp hơn của nam là biểu hiện của quy luật chung, được thấy ở các loài động vật có vú, là các cá thể lớn hơn thường độ tuổi trung bình thấp hơn.
[[12]](#cite_note-12) Sự khác biệt về sinh học thì giải thích rằng phụ nữ có khả năng miễn dịch tốt hơn với các bệnh về lây nhiễm hay thoái hóa. [13]
Theo báo cáo thống kê bảo vệ sức khoẻ thế giới năm 2010 của Tổ chức Y tế Thế giới, nữ giới
[Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) có tuổi thọ trung bình cao nhất thế giới với 86 tuổi, vị trí thứ hai thuộc về phụ nữ các nước [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p), [Andorra](/wiki/Andorra) và [Monaco](/wiki/Monaco) với tuổi thọ trung bình là 85 tuổi . [3]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Tu%E1%BB%95i_th%E1%BB%8D_trung_b%C3%ACnh&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tu%E1%BB%95i_th%E1%BB%8D_trung_b%C3%ACnh&action=edit§ion=5)] [^](#cite_ref-1) [news.bbc.co.uk](http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/country_profiles/1069035.stm), BBC Country Profile: Swaziland (referencing UN data) [^](#cite_ref-2) [Ansley J. Coale](/w/index.php?title=Ansley_J._Coale&action=edit&redlink=1); Judith Banister (tháng 12 năm 1996). [“Five decades of missing females in China”](http://links.jstor.org/sici?sici=0003-049X%28199612%29140%3A4%3C421%3AFDOMFI%3E2.0.CO%3B2-O). *Proceedings of the American Philosophical Society* **140**(4): 421–450. Truy cập ngày 26 tháng 5 năm 2007.
- ^
**a** **ă** **â** [Tuổi thọ trung bình phụ nữ Nhật cao nhất thế giới](http://www.vietnamplus.vn/Home/Tuoi-tho-trung-binh-phu-nu-Nhat-cao-nhat-the-gioi/20105/45152.vnplus) **"** [^](#cite_ref-4) [Medicine & Health](http://www.stratfordhall.org/learn/teacher/medicine.php)", Stratfordhall.org. **"** [^](#cite_ref-5) [Death in Early America](http://www.digitalhistory.uh.edu/historyonline/usdeath.cfm)". Digital History. **"** [^](#cite_ref-6) [Modernization - Population Change](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/387301/modernization/12022/Population-change)". *Encyclopædia Britannica*. **Mabel C. Buer,** [^](#cite_ref-7) *Health, Wealth and Population in the Early Days of the Industrial Revolution*, London: George Routledge & Sons, 1926, page 30 [ISBN 0-415-38218-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0415382181) [^](#cite_ref-8) [BBC - History - The Foundling Hospital](http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/foundling_01.shtml). Published: 2001-05-01. **CDC (1999).** [^](#cite_ref-9) [“Ten great public health achievements—United States, 1900–1999”](http://cdc.gov/mmwr/preview/mmwrhtml/00056796.htm). *MMWR Morb Mortal Wkly Rep* **48**(12): 241–3. [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [10220250](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10220250). [Reprinted](http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/281/16/1481)in: “From the Centers for Disease Control and Prevention. Ten great public health achievements--United States, 1900-1999.”. *JAMA* **281**(16): 1481. 1999. [doi](/wiki/DOI): [10.1001/jama.281.16.1481](//dx.doi.org/10.1001%2Fjama.281.16.1481). [PMID](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [10227303](//www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10227303).
- ^
**a** [Santrock, John (2007). Life Expectancy. A Topical Approach to: Life-Span Development(pp. 128-132). New York, New York: The McGraw-Hill Companies, Inc.](#cite_ref-Santrock_10-1) **ă**
- ^
**a** [World Health Organization (2004).](#cite_ref-worldhealth_11-1) **ă** [“Annex Table 2: Deaths by cause, sex and mortality stratum in WHO regions, estimates for 2002”](http://www.who.int/entity/whr/2004/annex/topic/en/annex_2_en.pdf)(pdf). *The world health report 2004 - changing history*. Truy cập ngày 1 tháng 11 năm 2008. [^](#cite_ref-12) [http://jerrymondo.tripod.com/lgev/id1.html](http://jerrymondo.tripod.com/lgev/id1.html) **Samaras, Thomas T. und Heigh, Gregory H.: How human size affects longevity and mortality from degenerative diseases. Townsend Letter for Doctors & Patients 159: 78-85, 133-139** [^](#cite_ref-13)
## Liên kết[
[sửa](/w/index.php?title=Tu%E1%BB%95i_th%E1%BB%8D_trung_b%C3%ACnh&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tu%E1%BB%95i_th%E1%BB%8D_trung_b%C3%ACnh&action=edit§ion=6)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|[Calculate your life expectancy online](http://www.fam.tuwien.ac.at/public/simulation/life_expectancy_en.html)(based on the Austrian generation and annuity valuation life tables) [Rank Order - Life expectancy at birth](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2102rank.html)from the CIA's World Factbook. [CDC year-by-year life expectancy figures for USA](http://www.cdc.gov/nchs/fastats/lifexpec.htm)from the USA Centers for Disease Controls and Prevention, National Center for Health Statistics. [Life expectancy in Roman times](http://www.utexas.edu/depts/classics/documents/Life.html)from the University of Texas. [Database of life expectancy from multiple countries](http://www.mortality.org)from The human Mortality Database.
- Animal lifespans:
[Animal Lifespans](http://web.archive.org/web/20060427184844/http://www.tesarta.com/www/resources/library/lifespans.html)from Tesarta Online (Internet Archive); [The Life Span of Animals](http://www.sonic.net/~petdoc/lifespan.htm)from Dr Bob's All Creatures Site. [Life expectancy among the countries in the](http://www.europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=MEMO/07/66&format=PDF&aged=0&language=EN&guiLanguage=en) [European Union](/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u)(2007) [Scientists Have Found the Gene That Decides How Long We Live](http://www.alternet.org/envirohealth/51394/) [Hans Rosling presents animated data showing global life expectancy from 1820-2020](http://www.ted.com/index.php/talks/view/id/140)(video) from TED Conference [Information on life expectancy](http://ucatlas.ucsc.edu/life/index.html)
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Content-Language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp1067 miss(0), cp1066 frontend miss(0)

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Accept-Ranges: bytes

Content-Type: text/html; charset=UTF-8