text:
Lịch sử các thông điệp của Giáo hoàng
28.12.2011 Để lại bình luận Go to comments
Lịch sử các thông điệp của Giáo hoàng (*)
(Bạn đang đang cầm trên tay cuốn sách “Tóm lược Học thuyết Xã hội của Giáo hội Công giáo” với rất nhiều chú thích, trích dẫn các văn kiện của các Giáo hoàng cách riêng các Thông điệp về xã hội của các ngài. Các thông điệp đó đã được truyền đi từ Vatican đến khắp thế giới, không chỉ người Công giáo mà còn cả những người không Công giáo đón nhận… Nhiều người thắc mắc, Giáo hoàng là ai mà có tầm ảnh hưởng rộng lớn như vậy? và ngài nhân danh ai, điều gì để công bố một thông điệp phổ quát cho toàn nhân loại… Những vấn đề xã hội mà Giáo huấn của Giáo Hội Công giáo đang đề cập, muốn góp phần xây dựng một thế giới hòa bình theo đúng tinh thần Kitô giáo đang gây sự chú ý… Những vấn nạn trên đáng được quan tâm lúc tìm hiểu GHXHCG và chúng tôi sẽ lần lượt chia sẻ với bạn đọc, ở đây, mời bạn tìm hiểu một chút về việc hình thành các thông điệp. ĐV)
—————–
Giáo huấn Chính thức của GHCG thường thấy xuất hiện ở những văn thư của Giáo Hội kể từ thời các Tông đồ đến hiện tại. Để hiểu tại sao lại có những văn kiện này, chúng tôi mời bạn để một thời gian ngắn xem lại lịch sử hai ngàn năm của những văn thư của Giáo Hội.
Từ thời các Tông đồ, đặc biệt Thánh Phaolô, ngài đã viết nhiều thư để liên lạc với các giáo hội ở xa. Hai mươi mốt bức thư của ngài được xem như là một phần của Kinh Thánh Tân Ước. Sau khi các Tông đồ qua đời, các giám mục thường liên lạc với nhau qua thư từ, và thỉnh thoảng gởi cho các tín hữu để thúc đẩy tính thống nhất trong việc giữ kỷ luật và sống đức tin, đặc biệt về giáo lý, ăn chay kiêng thịt trong các ngày lễ ấn định, và áp dụng lịch phụng vụ. Vị Giám mục ở Rôma được xem là người kế vị thánh Phêrô, viết thư cho các giám mục trên toàn thế giới. Giám mục Rôma cũng nhận rất nhiều thư từ các giám mục trên thế giới và giữa các giám mục với nhau
Việc luân chuyển các văn thư của Giáo Hội giữa các giám mục bị ngưng trệ ở thời Trung Cổ lúc mà quyền lực của các giám mục bắt đầu tuột dốc. Thời kỳ này Tòa Thánh bắt đầu viết văn thư cho một vị giám mục lúc tòa giám mục địa phương có công việc, và mỗi giám mục coi sóc giáo phận có nhiệm vụ viết một thư trình báo cho Tòa Thánh.
Đến thời ĐGH Biển Đức XIV (1740-1758), nhờ sự hổ trợ của việc in ấn báo chí đang phổ biến rộng khắp, ngài đã làm sống lại truyền thống cổ xưa của Giáo Hoàng là viết một bức thư chung cho toàn giám mục trên thế giới; bộ sưu tập các văn thư Giáo hoàng hiện đại thường khởi đầu với triều đại Giáo hoàng của mình. ĐGH Grêgôriô XVI (1831-1846) gọi những thư viết loại này là thông điệp (encyclical) bắt nguồn từ tiếng Latinencyclicus, có nghĩa phổ quát hay luân chuyển (circular) vì chúng được lưu hành rộng rãi. Tuy nhiên, các văn thư của Giáo hoàng ở khoảng thời gian 1740 đến 1870, nhiều học giả không xếp vào loại thông điệp. Sau Công đồng Vatican I (1870) nhiều văn thư của Giáo hoàng được làm rõ và được xem là thông điệp.
Thời ĐGH Lêô XIII (1878-1903) khôi phục lại những đặc điểm quan trọng các loại văn thư luân chuyển giữa các giáo hội địa phương với nhau của thời tiền Kitô giáo. Những thông điệp viết từ năm 1740 chủ yếu là những lời nhắc nhở và cổ súy việc gìn giữ truyền thống đạo; Dưới thời ĐGH Lêô XIII, nội dung của thông điệp bao quát hơn như Giáo huấn xã hội của GHCG. Ngài viết khoảng 75 thông điệp, trong đó có những thông điệp mang tính kinh điển như Humanum Genus (1884) đề cập đến Hội Tam Điển (Freemasonry),Rerum Novarum (1891) đề cập đến lao động xã hội (GHXHCG), Providentissimus Deus (1893) đề cập đến Kinh Thánh, và Annum Sacrum (1899) đề cập đến việc tôn sùng Thánh Tâm.
Suốt thế kỷ thứ XX, ĐHG Piô X (1903-1914) viết mười sáu thông điệp, ĐGH Biển Đức XV (1914-1922) viết mười hai thông điệp, ĐGH Piô XI (1922-1939) viết ba mươi thông điệp, ĐGH Piô XII (1939-1958) viết bốn mươi mốt thông điệp, ĐGH Gioan XXIII ((1958-1963) viết tám thông điệp, ĐGH Phaolô VI (1963-1978) viết bảy thông điệp, ĐGH Gioan-Phaolô II (1978-2005) mười bốn thông điệp, ĐGH Biển Đức XVI (19.4.2005 – hiện nay) ba thông điệp là Caritas in veritate (2009), Spe salvi (2007), Deus caritas est (2005)
Kể từ năm 1740, các vị Giáo hoàng đã công bố gần 300 thông điệp, một ít trong số thông điệp này không đề cập đến mục vụ hay thần học. Thông điệp Quod Provinciale (1754) của ĐGH Biển Đức XIV gởi đến các giám mục ở xứ Albania nói đến việc gọi tên Hồi giáo của các Kitô hữu, và thông điệp In Amplissimo (1902) của ĐGH Lêô XIII nói lời cám ơn các giám mục Mỹ quốc gởi những lời cầu chúc tốt đẹp nhân dịp kỷ niệm việc ngăn cấm việc Nhà thờ vũ trang trong thời buổi hiện nay. Thật vậy, trong số các thông điệp được công bố trước thời ĐGH Gioan-Phaolô II, có lẽ mười phần trăm số thông điệp đó đã được các nhà thần học nghiên cứu.
Rất nhiều người Công giáo và cả không Công giáo nhận định rằng ĐGH Gioan-Phaolô II là một trong những vị giáo hoàng vĩ đại nhất suốt 2000 năm lịch sử Kitô giáo và nhiều người hỏi tại sao mà ngài có được như vậy? Ngài đã đóng một vai trò quan trọng trong việc làm sụp đổ Liên bang Sô-viết vào năm 1989. Ngài đã tạo một ảnh hưởng đáng kể lúc nói đến quyền tự do tôn giáo, nói đến nền văn hóa sự sống, nói đến việc đối thoại giữa các tôn giáo, và vấn đề phúc âm hóa trên toàn thế giới. Trong giới hạn bài viết tổng quát này, chúng tôi chỉ nói đến những thông điệp đặc biệt quan trọng của ngài.
Vào lúc ĐGH Phaolô VI ban hành thông điệp Sự sống con người Humanae Vitae (25.7.1968) đưa ra một lập trường dứt khoát theo quan điểm của GH về việc chống phá thai, đã vấp phải một sự chống đối không chỉ với xã hội dân sự mà ngay trong lòng GHCG, còn với ĐGH Gioan-Phaolô II thì không chỉ một mà nhiều thông điệp bày tỏ lập trường của GHCG về việc bảo vệ sự sống con người, thông điệp được phổ biến rộng rãi qua phương tiện truyền thông hiện đại và ảnh hưởng của các thông điệp này lan rộng đến những người không phải Công giáo, những thông điệp đó là: Laborem Exercens (1981) và Centesimus Annus (1991) đề cấp đến giáo huấn xã hội của GHCG, Veritatis Splendor (1993) nói đến nét rạng ngời của sự thật, Evangelium Vitae(1995) nói đến phẩm giá cuộc sống con người, Ut Unum Sint (1995) nói đến đại kết, và Fides et Ratio (1998) nói đến sự hiệp nhất đức tin và lý trí. Một thông điệp khác của ngài tuy chỉ đề cập đến việc truyền giáo ở dân tộc Slave cũng gây sự chú ý không nhỏ Slavorum Apostoli (1985). Phải nói rằng tất cả những giáo huấn của các giáo hoàng ở các thông điệp gần đây đều bắt nguồn từ thời ĐGH Lêô XIII, và nhìn khái quát các thông điệp đều có dính líu đến lịch sử hình thành các văn thư kitô giáo.
Các thông điệp của ĐGH Gioan-Phaolô II có nét đặc thù đáng quan tâm. Đức Thánh Cha không chỉ ban hành thông điệp bằng những lý lẽ thuyết phục người nghe. Thay vào đó, ngài sử dụng hiện tượng luận để phân tích, những hiện tượng đó được nhấn mạnh, mô tả cẩn thận. ĐGH Gioan-Phaolô II thường xuyên tiếp cận vấn đề cùng một câu hỏi khởi từ những góc cạnh khác nhau ở một vấn đề mà thông điệp muốn nói. Ngài diễn tả, suy nghĩ, phán đoán, và nhẹ nhàng thường xuyên lập lại chu kỳ làm việc này. Ngài cũng vận dụng vốn hiểu biết từ triết học, thần học, nhân chủng học, và ở những ngành khác. Tất cả những điều này có thể gây khó khăn cho độc giả nếu không được đào tạo ở chủng viện. Hầu hết độc giả thừa nhận những hiểu biết sâu sắc của ngài nhưng thật khó mà theo một đà suy nghĩ có logic.
Chính vì lối tiếp cận hiện tượng luận này của ĐGH Gioan-Phaolô II làm cho thông điệp của ngài dài hơn các thông điệp của các vị tiền nhiệm, tuy nhiên, cũng cho phép chúng ta nói rằng thông điệp của ngài cô đọng hơn. Ngài viết rất sâu sắc, ngôn ngữ và suy tư của ngài đều có liên hệ đến triết học, thần học. Các học giả uyên thâm Công giáo có thể đọc thấy điều này ở văn bản gốc của ngài, nhưng còn giới giáo sỹ Công giáo và giáo dân sẽ nghĩ rằng văn bản cô đọng giúp họ nhìn thấy tổng thể sứ điệp ở giữa những mối liên kết vấn đề chặt chẽ.
Cách tiếp cận hiện tượng luận cũng là nguyên nhân để chính ĐGH Gioan-Phaolô II đích thân viết thông điệp. Mỗi Giáo hoàng đều có một bộ ở giáo triều phụ giúp việc soạn các thông điệp và hẳn nhiên các thông điệp này đều viết ra theo ý của Giáo hoàng. Giáo hoàng là người quyết định phần nội dung hoặc ngôn từ cần thiết phải sửa đổi trước khi ngài chính thức ký vào thông điệp để công bố. Với ĐGH Gioan-Phaolô II, phong cách viết rất đặc biệt và lối tiếp cận hiện tượng luận phong phú của ngài, có thể nói rằng chinh ngài tự viết lấy nhiều thông điệp.
ĐGH Gioan-Phaolô II đã nói trong thông điệp đầu tiên cùa ngài, Redemptor Homilis (Đấng Cứu chuộc nhân thế, tháng 3.1979) rằng Công đồng Vatican II là sự kiện quan phòng mà ngài cam kết thực hiện. Nhiều thông điệp của ngài chủ yếu dựa vào các văn kiện của Vatican II, đặc biệt Hiến chế Lumen Gentium (Tín lý về Giáo hội, 21.11.1964) và Hiến chế Gaudium et Spes (“Giáo hội trong thế giới ngày nay” hay còn gọi “Vui mừng và Hy vọng”, 7.12.1965). Ngoài ra, Đức Gioan-Phaolô II còn trích dẫn nhiều Lời Kinh Thánh, rất nhiều ở Tân Ước, đặc biệt Tin Mừng thánh Gioan và Thư gởi Rôma. Ở Cựu Ước, ngài thường trích dẫn sách Sáng thế chương 1 đến chương 4. Nhìn chung thì Đức Gioan-Phaolô II trích dẫn Kinh Thánh tự nó đã đủ nghĩa mà không cần phải chú giải lịch sử hay bình luận. Ngài cũng thường đề cập đến các Giáo phụ, đặc biệt thánh Augustine và thánh Thomas Aquinas, và cũng hay nhắc đến các vị Tiến sỹ Hội thánh.
Thông điệp của Giáo hoàng không mang tính cách thần thiêng và không chứa đựng một mặc khải nào hết, nhưng đó là công cụ giảng dạy có thẩm quyền của vị Đại diện Chúa Kitô. Mỗi văn kiện hay văn thư của Giáo Hội nói chung và cách riêng của Giáo hoàng có một nét quan trọng riêng, những thuật ngữ đặc biệt dưới đây bạn nên biết:
– Hiến chế: là những quyết định rất quan trọng vế tín lý hay mục vụ, có hiệu lực như một sắc luật Hiến chế về Giáo hội, Phụng vụ, Mặc khải… Hiến chế Tông tòa: quyết định của Giáo hoàng lấy quyền Tông đồ trưởng ban hành, thường được ban bố bằng các sắc chỉ.
– Sắc lệnh: thường do Công đồng hay Giáo hoàng ký và có tính bắt buộc. Cũng có thể do một Công đồng địa phương hay một Giám mục địa phương ký.
– Sắc chỉ: văn kiện hay văn thư Tòa Thánh viết trịnh trọng và có đóng dấu như một ấn triện (một bên hình hai thánh Phêrô và Phaolô và cây Thánh giá, một bên có hình vị giáo hoàng đương nhiệm) và được niêm phong bằng sáp đỏ. Thường dùng để công bố quyết định phong thánh, bổ nhiệm hồng y, giám mục.
– Tuyên ngôn: văn kiện của Tòa Thánh dùng để giải thích hay quãng diễn một vấn đề : Tuyên ngôn về tự do tôn giáo, tuyên ngôn về giáo dục kitô giáo..v.v…
– Thông điệp: huấn quyền của một vị giáo hoàng ở một thời điểm nhất định, không có tính bắt buộc và vình viễn như tín điều.
– Tông huấn: huấn quyền của một vị giám mục lấy quyền thừa kế các Tông đồ để dạy bảo, thường dành cho Giáo hoàng.
– Tự sắc (Motu Proprio): văn kiện do Giáo hòang ký và công bố, thường được chính Giáo hoàng viết và đọc và ký tên mà không có ấn triện, thường mang thủ tục hành chánh liên quan đến một vấn đề nào đó mà ngài thấy cần phải lên tiếng, có khi dùng nó để ban một đặc ân.
Đình Vượng (phỏng dịch)
—————————————————————————————————————————————-
(*) Bản dịch ở đây phỏng theo “History of Church Letters”, tựa đề do chúng tôi đặt, phần cuối về các loại văn thư, trích từ Tự điển Công giáo của Lm Hồng Phúc dòng CCT, nhằm cung cấp thông tin để bạn đọc rõ thêm. Nguồn: http://www.secondexodus.com/html/vaticandocs/general/historyofchurchletters.htm
Chuyên mục:Tìm hiểu
Phản hồi (0) Trackbacks (0) Để lại bình luận Trackback

markdown:
## Lịch sử các thông điệp của Giáo hoàng
28.12.2011
[Để lại bình luận](#respond) [Go to comments](#comments) **Lịch sử các thông điệp của Giáo hoàng** **** (*) *(Bạn đang đang cầm trên tay cuốn sách “Tóm lược Học thuyết Xã hội của Giáo hội Công giáo” với rất nhiều chú thích, trích dẫn các văn kiện của các Giáo hoàng cách riêng các Thông điệp về xã hội của các ngài. Các thông điệp đó đã được truyền đi từ Vatican đến khắp thế giới, không chỉ người Công giáo mà còn cả những người không Công giáo đón nhận… Nhiều người thắc mắc, Giáo hoàng là ai mà có tầm ảnh hưởng rộng lớn như vậy? và ngài nhân danh ai, điều gì để công bố một thông điệp phổ quát cho toàn nhân loại… Những vấn đề xã hội mà Giáo huấn của Giáo Hội Công giáo đang đề cập, muốn góp phần xây dựng một thế giới hòa bình theo đúng tinh thần Kitô giáo đang gây sự chú ý… Những vấn nạn trên đáng được quan tâm lúc tìm hiểu GHXHCG và chúng tôi sẽ lần lượt chia sẻ với bạn đọc, ở đây, mời bạn tìm hiểu một chút về việc hình thành các thông điệp. ĐV)* ** *—————–*
|
|![]()
|
|
Từ cửa sổ điện Vatican, các vị Giáo hoàng ngỏ lờ với toàn thế giới
*Giáo huấn Chính thức của GHCG*thường thấy xuất hiện ở những văn thư của Giáo Hội kể từ thời các Tông đồ đến hiện tại. Để hiểu tại sao lại có những văn kiện này, chúng tôi mời bạn để một thời gian ngắn xem lại lịch sử hai ngàn năm của những văn thư của Giáo Hội.
Từ thời các Tông đồ, đặc biệt Thánh Phaolô, ngài đã viết nhiều thư để liên lạc với các giáo hội ở xa. Hai mươi mốt bức thư của ngài được xem như là một phần của Kinh Thánh Tân Ước. Sau khi các Tông đồ qua đời, các giám mục thường liên lạc với nhau qua thư từ, và thỉnh thoảng gởi cho các tín hữu để thúc đẩy tính thống nhất trong việc giữ kỷ luật và sống đức tin, đặc biệt về giáo lý, ăn chay kiêng thịt trong các ngày lễ ấn định, và áp dụng lịch phụng vụ. Vị Giám mục ở Rôma được xem là người kế vị thánh Phêrô, viết thư cho các giám mục trên toàn thế giới. Giám mục Rôma cũng nhận rất nhiều thư từ các giám mục trên thế giới và giữa các giám mục với nhau
Việc luân chuyển các văn thư của Giáo Hội giữa các giám mục bị ngưng trệ ở thời Trung Cổ lúc mà quyền lực của các giám mục bắt đầu tuột dốc. Thời kỳ này Tòa Thánh bắt đầu viết văn thư cho một vị giám mục lúc tòa giám mục địa phương có công việc, và mỗi giám mục coi sóc giáo phận có nhiệm vụ viết một thư trình báo cho Tòa Thánh.
Đến thời ĐGH Biển Đức XIV (1740-1758), nhờ sự hổ trợ của việc in ấn báo chí đang phổ biến rộng khắp, ngài đã làm sống lại truyền thống cổ xưa của Giáo Hoàng là viết một bức thư chung cho toàn giám mục trên thế giới; bộ sưu tập các văn thư Giáo hoàng hiện đại thường khởi đầu với triều đại Giáo hoàng của mình. ĐGH Grêgôriô XVI (1831-1846) gọi những thư viết loại này là thông điệp (encyclical) bắt nguồn từ tiếng Latin
*encyclicus*, *có nghĩa* *phổ quát*hay *luân chuyển (circular)*vì chúng được lưu hành rộng rãi. Tuy nhiên, các văn thư của Giáo hoàng ở khoảng thời gian 1740 đến 1870, nhiều học giả không xếp vào loại thông điệp. Sau Công đồng Vatican I (1870) nhiều văn thư của Giáo hoàng được làm rõ và được xem là thông điệp.
Thời ĐGH Lêô XIII (1878-1903) khôi phục lại những đặc điểm quan trọng các loại văn thư luân chuyển giữa các giáo hội địa phương với nhau của thời tiền Kitô giáo. Những thông điệp viết từ năm 1740 chủ yếu là những lời nhắc nhở và cổ súy việc gìn giữ truyền thống đạo; Dưới thời ĐGH Lêô XIII, nội dung của thông điệp bao quát hơn như Giáo huấn xã hội của GHCG. Ngài viết khoảng 75 thông điệp, trong đó có những thông điệp mang tính kinh điển như
*Humanum Genus*(1884) đề cập đến Hội Tam Điển (Freemasonry), *Rerum Novarum*(1891) đề cập đến lao động xã hội (GHXHCG), *Providentissimus Deus*(1893) đề cập đến Kinh Thánh, và *Annum Sacrum*(1899) đề cập đến việc tôn sùng Thánh Tâm.
Suốt thế kỷ thứ XX, ĐHG Piô X (1903-1914) viết mười sáu thông điệp, ĐGH Biển Đức XV (1914-1922) viết mười hai thông điệp, ĐGH Piô XI (1922-1939) viết ba mươi thông điệp, ĐGH Piô XII (1939-1958) viết bốn mươi mốt thông điệp, ĐGH Gioan XXIII ((1958-1963) viết tám thông điệp, ĐGH Phaolô VI (1963-1978) viết bảy thông điệp, ĐGH Gioan-Phaolô II (1978-2005) mười bốn thông điệp, ĐGH Biển Đức XVI (19.4.2005 – hiện nay) ba thông điệp là
[,](http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/encyclicals/documents/hf_ben-xvi_enc_20090629_caritas-in-veritate_en.html) *Caritas in veritate*(2009) [,](http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/encyclicals/documents/hf_ben-xvi_enc_20071130_spe-salvi_en.html) *Spe salvi*(2007) *Deus caritas est*(2005) ****
Kể từ năm 1740, các vị Giáo hoàng đã công bố gần 300 thông điệp, một ít trong số thông điệp này không đề cập đến mục vụ hay thần học. Thông điệp
*Quod Provinciale*(1754) của ĐGH Biển Đức XIV gởi đến các giám mục ở xứ Albania nói đến việc gọi tên Hồi giáo của các Kitô hữu, và thông điệp *In Amplissimo*(1902) của ĐGH Lêô XIII nói lời cám ơn các giám mục Mỹ quốc gởi những lời cầu chúc tốt đẹp nhân dịp kỷ niệm việc ngăn cấm việc Nhà thờ vũ trang trong thời buổi hiện nay. Thật vậy, trong số các thông điệp được công bố trước thời ĐGH Gioan-Phaolô II, có lẽ mười phần trăm số thông điệp đó đã được các nhà thần học nghiên cứu.
Rất nhiều người Công giáo và cả không Công giáo nhận định rằng ĐGH Gioan-Phaolô II là một trong những vị giáo hoàng vĩ đại nhất suốt 2000 năm lịch sử Kitô giáo và nhiều người hỏi tại sao mà ngài có được như vậy? Ngài đã đóng một vai trò quan trọng trong việc làm sụp đổ Liên bang Sô-viết vào năm 1989. Ngài đã tạo một ảnh hưởng đáng kể lúc nói đến quyền tự do tôn giáo, nói đến nền văn hóa sự sống, nói đến việc đối thoại giữa các tôn giáo, và vấn đề phúc âm hóa trên toàn thế giới. Trong giới hạn bài viết tổng quát này, chúng tôi chỉ nói đến những thông điệp đặc biệt quan trọng của ngài.
Vào lúc ĐGH Phaolô VI ban hành thông điệp Sự sống con người
*Humanae Vitae*(25.7.1968) đưa ra một lập trường dứt khoát theo quan điểm của GH về việc chống phá thai, đã vấp phải một sự chống đối không chỉ với xã hội dân sự mà ngay trong lòng GHCG, còn với ĐGH Gioan-Phaolô II thì không chỉ một mà nhiều thông điệp bày tỏ lập trường của GHCG về việc bảo vệ sự sống con người, thông điệp được phổ biến rộng rãi qua phương tiện truyền thông hiện đại và ảnh hưởng của các thông điệp này lan rộng đến những người không phải Công giáo, những thông điệp đó là: *Laborem Exercens*(1981) và *Centesimus Annus*(1991) đề cấp đến giáo huấn xã hội của GHCG, *Veritatis Splendor*(1993) nói đến nét rạng ngời của sự thật, *Evangelium Vitae*(1995) nói đến phẩm giá cuộc sống con người, *Ut Unum Sint*(1995) nói đến đại kết, và *Fides et Ratio*(1998) nói đến sự hiệp nhất đức tin và lý trí. Một thông điệp khác của ngài tuy chỉ đề cập đến việc truyền giáo ở dân tộc Slave cũng gây sự chú ý không nhỏ *Slavorum Apostoli*(1985). Phải nói rằng tất cả những giáo huấn của các giáo hoàng ở các thông điệp gần đây đều bắt nguồn từ thời ĐGH Lêô XIII, và nhìn khái quát các thông điệp đều có dính líu đến lịch sử hình thành các văn thư kitô giáo.
Các thông điệp của ĐGH Gioan-Phaolô II có nét đặc thù đáng quan tâm. Đức Thánh Cha không chỉ ban hành thông điệp bằng những lý lẽ thuyết phục người nghe. Thay vào đó, ngài sử dụng hiện tượng luận để phân tích, những hiện tượng đó được nhấn mạnh, mô tả cẩn thận. ĐGH Gioan-Phaolô II thường xuyên tiếp cận vấn đề cùng một câu hỏi khởi từ những góc cạnh khác nhau ở một vấn đề mà thông điệp muốn nói. Ngài diễn tả, suy nghĩ, phán đoán, và nhẹ nhàng thường xuyên lập lại chu kỳ làm việc này. Ngài cũng vận dụng vốn hiểu biết từ triết học, thần học, nhân chủng học, và ở những ngành khác. Tất cả những điều này có thể gây khó khăn cho độc giả nếu không được đào tạo ở chủng viện. Hầu hết độc giả thừa nhận những hiểu biết sâu sắc của ngài nhưng thật khó mà theo một đà suy nghĩ có logic.
Chính vì lối tiếp cận hiện tượng luận này của ĐGH Gioan-Phaolô II làm cho thông điệp của ngài dài hơn các thông điệp của các vị tiền nhiệm, tuy nhiên, cũng cho phép chúng ta nói rằng thông điệp của ngài cô đọng hơn. Ngài viết rất sâu sắc, ngôn ngữ và suy tư của ngài đều có liên hệ đến triết học, thần học. Các học giả uyên thâm Công giáo có thể đọc thấy điều này ở văn bản gốc của ngài, nhưng còn giới giáo sỹ Công giáo và giáo dân sẽ nghĩ rằng văn bản cô đọng giúp họ nhìn thấy tổng thể sứ điệp ở giữa những mối liên kết vấn đề chặt chẽ.
Cách tiếp cận hiện tượng luận cũng là nguyên nhân để chính ĐGH Gioan-Phaolô II đích thân viết thông điệp. Mỗi Giáo hoàng đều có một bộ ở giáo triều phụ giúp việc soạn các thông điệp và hẳn nhiên các thông điệp này đều viết ra theo ý của Giáo hoàng. Giáo hoàng là người quyết định phần nội dung hoặc ngôn từ cần thiết phải sửa đổi trước khi ngài chính thức ký vào thông điệp để công bố. Với ĐGH Gioan-Phaolô II, phong cách viết rất đặc biệt và lối tiếp cận hiện tượng luận phong phú của ngài, có thể nói rằng chinh ngài tự viết lấy nhiều thông điệp.
ĐGH Gioan-Phaolô II đã nói trong thông điệp đầu tiên cùa ngài,
*Redemptor Homilis*(Đấng Cứu chuộc nhân thế, tháng 3.1979) rằng Công đồng Vatican II là sự kiện quan phòng mà ngài cam kết thực hiện. Nhiều thông điệp của ngài chủ yếu dựa vào các văn kiện của Vatican II, đặc biệt Hiến chế *Lumen Gentium*(Tín lý về Giáo hội, 21.11.1964) và Hiến chế *Gaudium et Spes*(“Giáo hội trong thế giới ngày nay” hay còn gọi “Vui mừng và Hy vọng”, 7.12.1965). Ngoài ra, Đức Gioan-Phaolô II còn trích dẫn nhiều Lời Kinh Thánh, rất nhiều ở Tân Ước, đặc biệt Tin Mừng thánh Gioan và Thư gởi Rôma. Ở Cựu Ước, ngài thường trích dẫn sách Sáng thế chương 1 đến chương 4. Nhìn chung thì Đức Gioan-Phaolô II trích dẫn Kinh Thánh tự nó đã đủ nghĩa mà không cần phải chú giải lịch sử hay bình luận. Ngài cũng thường đề cập đến các Giáo phụ, đặc biệt thánh Augustine và thánh Thomas Aquinas, và cũng hay nhắc đến các vị Tiến sỹ Hội thánh.
Thông điệp của Giáo hoàng không mang tính cách thần thiêng và không chứa đựng một mặc khải nào hết, nhưng đó là công cụ giảng dạy có thẩm quyền của vị Đại diện Chúa Kitô. Mỗi văn kiện hay văn thư của Giáo Hội nói chung và cách riêng của Giáo hoàng có một nét quan trọng riêng, những thuật ngữ đặc biệt dưới đây bạn nên biết:
–
**Hiến chế:**là những quyết định rất quan trọng vế tín lý hay mục vụ, có hiệu lực như một sắc luật *Hiến chế về Giáo hội, Phụng vụ, Mặc khải…*Hiến chế Tông tòa: quyết định của Giáo hoàng lấy quyền Tông đồ trưởng ban hành, thường được ban bố bằng các sắc chỉ.
–
**Sắc lệnh:**thường do Công đồng hay Giáo hoàng ký và có tính bắt buộc. Cũng có thể do một Công đồng địa phương hay một Giám mục địa phương ký.
–
**Sắc chỉ:**văn kiện hay văn thư Tòa Thánh viết trịnh trọng và có đóng dấu như một ấn triện (một bên hình hai thánh Phêrô và Phaolô và cây Thánh giá, một bên có hình vị giáo hoàng đương nhiệm) và được niêm phong bằng sáp đỏ. Thường dùng để công bố quyết định phong thánh, bổ nhiệm hồng y, giám mục.
–
**Tuyên ngôn:**văn kiện của Tòa Thánh dùng để giải thích hay quãng diễn một vấn đề : *Tuyên ngôn về tự do tôn giáo, tuyên ngôn về giáo dục kitô giáo..v.v…* **
–
**Thông điệp:**huấn quyền của một vị giáo hoàng ở một thời điểm nhất định, không có tính bắt buộc và vình viễn như tín điều.
–
**Tông huấn:**huấn quyền của một vị giám mục lấy quyền thừa kế các Tông đồ để dạy bảo, thường dành cho Giáo hoàng.
–
**Tự sắc (Motu Proprio):**văn kiện do Giáo hòang ký và công bố, thường được chính Giáo hoàng viết và đọc và ký tên mà không có ấn triện, thường mang thủ tục hành chánh liên quan đến một vấn đề nào đó mà ngài thấy cần phải lên tiếng, có khi dùng nó để ban một đặc ân. **Đình Vượng**(phỏng dịch)
—————————————————————————————————————————————-
(*) Bản dịch ở đây phỏng theo “History of Church Letters”, tựa đề do chúng tôi đặt, phần cuối về các loại văn thư, trích từ Tự điển Công giáo của Lm Hồng Phúc dòng CCT, nhằm cung cấp thông tin để bạn đọc rõ thêm. Nguồn:
[http://www.secondexodus.com/html/vaticandocs/general/historyofchurchletters.htm](http://www.secondexodus.com/html/vaticandocs/general/historyofchurchletters.htm)
Chuyên mục:
[Tìm hiểu](https://luongtamconggiao.wordpress.com/category/tim-hi%e1%bb%83u/)
Phản hồi (0) Trackbacks (0) Để lại bình luận Trackback

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

Link: <http://wp.me/pYpXb-7Ky>; rel=shortlink

Vary: Cookie


text:
Điệp Sơn
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Điệp Sơn là tên một ngọn núi đá thấp nằm giữa đồng bằng sông Hồng, thuộc xã Yên Nam, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam, Việt Nam.
Núi nằm cạnh sông Châu, tạo nên phong cảnh sơn thủy hữu tình thơ mộng. Nơi đây cũng được cho rằng là nơi vua Lê Đại Hành thời Tiền Lê đã từng cày tịch điền lần đầu tiên vào năm Đinh Hợi (987), cùng với Đọi Sơn cách đó khoảng 1 km, tuy nhiên đến nay không tìm thấy dấu tích.
Trên đỉnh núi cũng có ngôi chùa nhỏ, cùng với những cây cổ thụ xanh tốt.

markdown:
# Điệp Sơn
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Điệp Sơn** là tên một ngọn núi đá thấp nằm giữa đồng bằng sông Hồng, thuộc xã Yên Nam, huyện Duy Tiên, tỉnh [Hà Nam](/wiki/H%C3%A0_Nam), Việt Nam.
Núi nằm cạnh sông Châu, tạo nên phong cảnh sơn thủy hữu tình thơ mộng. Nơi đây cũng được cho rằng là nơi vua Lê Đại Hành thời Tiền Lê đã từng cày tịch điền lần đầu tiên vào năm Đinh Hợi (987), cùng với Đọi Sơn cách đó khoảng 1 km, tuy nhiên đến nay không tìm thấy dấu tích.
Trên đỉnh núi cũng có ngôi chùa nhỏ, cùng với những cây cổ thụ xanh tốt.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Content-Language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp1052 miss(0), cp1068 frontend miss(0)

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Accept-Ranges: bytes

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


text:
Chiến tranh Mông Cổ - Cao Ly
Chiến tranh Mông Cổ - Cao Ly (1231 - 1273) là cuộc xâm lăng Vương quốc Cao Ly (vương triều cai trị bán đảo Triều Tiên từ năm 918 đến năm 1392) của Đế quốc Mông Cổ. Cuộc chiến bao gồm 6 chiến dịch lớn của quân Mông Cổ gây thiệt hại nặng nề cho thường dân khắp bán đảo Triều Tiên. Kết quả cuối cùng, Cao Ly đã đầu hàng và trở thành một nước chư hầu của Mông Cổ trong khoảng 80 năm[1].
Mục lục
Các chiến dịch ban đầu[sửa | sửa mã nguồn]
Vào năm 1225, dưới triều vua Cao Tông (trị vì từ 1213-1259), vị vua thứ 23 của nhà Cao Ly, Đế quốc Mông Cổ gởi sứ giả đến Cao Ly yêu cầu cống nộp nhưng Cao Ly từ chối, đồng thời còn giết chết sứ giả của Mông Cổ là Trứ Cốc Dư (Chu-ku-yu - 箸告與).
Lấy cớ đó, năm 1231, Đại Hãn Oa Khoát Đài hạ lệnh xâm lược Cao Ly như là một phần của chiến dịch chiếm Trung Hoa. Quân Mông Cổ thiện chiến được đặt dưới sự chỉ huy của tướng Tát Lễ Tháp (Saritai - 撒禮塔) đã vượt sông sông Áp Lục (Amnok hay Yalu, 압록, 鴨綠) và nhanh chóng nhận được sự quy hàng của thị trấn vùng biên Nghĩa Châu (Uiju, 의주, 義州). Thừa tướng Thôi Vũ (Choe U, 최우, 崔瑀) ra lệnh tổng động viên để tăng cường quân lực, chủ yếu gồm bộ binh để chống đỡ quyết liệt với quân Mông Cổ ở Yên Châu (Anju, 안주, 安州) và Quy Thành (Kusong, 구성, 龜城) nhưng cuối cùng cũng để mất Yên Châu vào tay quân Mông Cổ.
Trong trận tấn công Quy Thành, Tát Lễ Tháp dàn trận bằng một loạt các loại vũ khí công thành hòng bẻ gãy sự phòng thủ của quân Cao Ly. Hàng dãy các loại máy bắn đá và kim loại nóng chảy vào tường thành. Triển khai các toán quân đột kích vào thành dùng các tháp công thành và thang leo. Quân Mông Cổ còn dùng xe bò đốt lửa tông thẳng vào cổng thành bằng gỗ và đào đường hầm luồn qua tường thành. Tuy nhiên, loại vũ khí khủng khiếp nhất được sử dụng trong trận chiến này phải kể đến là bom lửa có chứa mỡ người được nấu chảy và đun sôi. Mặc dù thực tế quân Mông Cổ đông hơn gấp bội nhưng sau hơn 30 ngày công thành dữ dội vẫn không buộc được quân Cao Ly đầu hàng nên quân Mông Cổ đã phải rút lui bỏ lại các xác chết còn treo lơ lửng trên tường thành. Sau trận chiến, một vị lão tướng Mông Cổ đã phải thốt lên "...Ta chưa từng chứng kiến [thành nào] chịu sự tấn công như vậy mà cuối cùng lại không qui phục"[2].
Nản lòng vì thất bại trong trận công thành, Tát Lễ Tháp đổi chiến thuật, dùng lực lượng cơ động tinh nhuệ vượt qua tuyến đầu của quân Cao Ly, và chiếm được kinh đô Khai Thành (Kaesong, 개성, 開城). Các toán quân Mông Cổ còn tiến đến tận Trung Châu (Chungju, 충주, 忠州) thuộc miền trung bán đảo Triều Tiên. Tuy nhiên, đường tiến quân của họ tạm thời bị ngăn cản bởi lực lượng dân quân của những người nô lệ do Trì Quang Thủ (Ji Gwang-su, 지광수, 池光守) lãnh đạo liều mình tử chiến.
Với sự thất thủ kinh đô Khai Thành, quân Cao Ly nhận thấy không thể tiếp tục chiến đấu chống lại quân Mông Cổ nên xin nghị hòa và phải cống nạp cho người Mông Cổ 10.000 bộ da rái cá, 20.000 con ngựa, 10.000 súc lụa, quần áo cho 1 triệu binh sĩ cùng với rất nhiều trẻ em, thợ thủ công để làm nô lệ và đầy tớ cho đế chế Mông Cổ. Tướng Tát Lễ Tháp bắt đầu rút đại quân lên miền bắc vào mùa xuân năm 1232, để lại 72 quan chức cai trị người Mông Cổ, đóng ở nhiều tỉnh thành khác nhau ở vùng tây bắc bán đảo Triều Tiên để đảm bảo Cao Ly tuân thủ các điều khoản nghị hòa[2].
Năm 1232, bất chấp lời thỉnh cầu của vua Cao Tông (Gojong, 고종, 高宗) và các lão thần trong triều, Thôi Vũ ra lệnh cho toàn thể vua quan trong triều và phần lớn cư dân Khai Thành di dời đến đảo Giang Hoa (Ganghwa, 강화, 江華) nằm trong vịnh Kinh Kỳ (Kyŏnggi, 경기, 京畿). Ông cho xây dựng nhiều tuyến phòng thủ quan trọng để chuẩn bị đối phó mối đe dọa từ người Mông Cổ. Thôi Vũ khai thác điểm yếu cơ bản của của quân Mông Cổ là sợ biển. Triều đình trưng dụng toàn bộ các loại tàu thuyền sẵn có để vận chuyển quân nhu và binh sĩ ra đảo Giang Hoa. Cuộc di tản quá đột ngột đến nỗi ngay bản thân vua Cao Tông cũng phải nghỉ đêm tại một thôn điếm trên đảo. Triều đình còn ra lệnh cho dân chúng ở các thành thị và cửa ải quan trọng hay ở gần ngoài khơi các hòn đảo thu dọn nhà cửa trốn về miền quê. Bản thân đảo Giang Hoa đã là một pháo đài phòng thủ vững chắc cộng thêm một số pháo đài nhỏ hơn được xây dựng trên đảo phía hướng về đất liền và một bức tường kép được xây dựng băng ngang dãy núi Văn Thù (Munsusan, 문수산, 文殊山).
Đáp lại động thái này của Cao Ly, Mông Cổ lập tức khai mào cuộc tấn công thứ hai. Quân Mông Cổ do phản thần Hồng Phúc Nguyên (Hong Bok-won, 홍복원, 洪福源), người Liễu Nguyên (nay là Bình Nhưỡng), chỉ huy đã chiếm được phần lớn miền bắc bán đảo Triều Tiên. Quân Mông Cổ cũng đã tiến xa đến nhiều nơi ở phía nam bán đảo nhưng đã thất bại trong nỗ lực chiếm đảo Giang Hoa mặc dù chỉ cách bờ biển vài cây số, đồng thời còn bị đẩy lùi tại Quang Châu (Gwangju, 광주, 光州). Trong chiến dịch này, tướng Mông Cổ Tát Lễ Tháp đã bị nhà sư Kim Doãn Hầu (Kim Yun-Hu, 김윤후, 金允侯) giết chết ngay tại chiến trường trong một trận chống trả ác liệt của dân quân tại Xứ Nhân (Cheoin, 처인, 處仁) gần Long Nhân (Yongin, 용인, 龍仁), buộc quân Mông Cổ phải rút lui một lần nữa. Đây là một trong hai trường hợp duy nhất tướng chỉ huy của quân Mông Cổ tử trận ngay tại chiến trường (trường hợp kia là trận Ain Jalut vào ngày 3/9/1260 giữa quân Mamluk - Ai Cập do Quốc vương Saif ad-Din Qutuz chỉ huy và quân Mông Cổ do tướng Khiếp Đích Bất Hoa (Kit-buqa, 怯的不花) lãnh đạo, Khiếp Đích Bất Hoa đã bị giết ngay tại chiến trường).
Chiến dịch lần thứ ba và hòa ước lần thứ hai[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 1235, quân Mông Cổ bắt đầu một chiến dịch tàn phá một số vùng thuộc các tỉnh Khánh Thượng (Gyeongsang, 경상, 慶尙) và Toàn La (Jeolla, 전라, 全羅). Tuy nhiên, quân Mông Cổ vấp phải sự kháng cự mạnh mẽ của dân thường. Triều đình tại đảo Giang Hoa cũng cố gắng củng cố sức mạnh phòng thủ của các thành trì. Quân Cao Ly đã giành được nhiều chiến thắng quan trọng nhưng quân đội chính quy và lực lượng nghĩa binh (Uibyeong, 의병, 義兵) không thể chống đỡ nổi các cuộc tấn công dồn dập của quân Mông Cổ. Trong thời điểm này, vào năm 1236, vua Cao Tông đã ra lệnh phục chế bộ Bát vạn đại tạng kinh (Tripitaka Koreana, 팔만대장경, 八萬大藏經) vốn đã bị phá hủy trong trận chiến năm 1232. Bộ kinh Tam Tạng này phải mất 15 năm mới hoàn thành, gồm khoảng 80.000 bài kinh Phật được khắc trên gỗ và vẫn còn được bảo quản nguyên vẹn đến ngày nay.
Sau khi thất bại trong việc đánh chiếm đảo Giang Hoa và các quan ải trên đất liền của Cao Ly, quân Mông Cổ bắt đầu đốt phá các cánh đồng trồng trọt nhằm gây ra nạn đói cho dân thường. Khi một số thành của Cao Ly cuối cùng phải đầu hàng, quân Mông Cổ cho xử tử ngay tất cả những ai đã từng chống lại họ.
Năm 1238, Cao Ly giảm sức kháng cự và xin nghị hòa. Quân Mông Cổ đồng ý rút lui, đổi lại Cao Ly phải đồng ý cử người trong vương tộc làm con tin. Tuy nhiên, Cao Ly đã gởi một thành viên không thuộc vương tộc. Tức giận, Mông Cổ đã yêu cầu cấm tàu thuyền của Cao Ly hoạt động trong các vùng biển, triều đình Cao Ly phải tái định đô trong đất liền, giao nộp các quan lại chống Mông Cổ và tiếp tục yêu cầu gởi con tin thuộc vương tộc. Đáp lại, Cao Ly chỉ phái một vị công nương có họ xa và 10 đứa trẻ thuộc vương tộc làm con tin, còn các yêu cầu khác đều từ chối.
Các chiến dịch lần thứ tư và lần thứ năm[sửa | sửa mã nguồn]
Vào năm 1247, quân Mông Cổ phát động chiến dịch lần thứ tư chống Cao Ly, họ lặp lại yêu cầu Cao Ly dời đô về lại Khai Thành và giao người trong vương tộc làm con tin. Khả Hãn Quý Do giao cho A Mô Khản (Amuqan, 阿母侃) cầm quân đánh Cao Ly và quân Mông Cổ hạ trại gần Diễm Châu (Yomuj, 염주, 鹽州) vào tháng 7/1247. Sau khi vua Cao Tông từ chối dời đô từ đảo Giang Hoa về lại Khai Thành, A Mô Khản đã cho quân tàn phá, cướp bóc khắp bán đảo Triều Tiên. Tuy nhiên, vào năm 1248, Quý Do qua đời, quân Mông Cổ lại rút lui nhưng việc cướp bóc vẫn tiếp diễn mãi cho đến năm 1250.
Đến năm 1251, Mông Ca lên ngôi Khả Hãn (Khagan, 可汗), người Mông Cổ lặp lại yêu cầu Cao Ly dời đô và giao con tin. Mông Ca phái sứ giả đến Cao Ly thông báo lễ đăng quang của ông, đồng thời yêu cầu vua Cao Tông đích thân triều kiến và vua quan nhà Cao Ly phải rời đảo Giang Hoa về lại Khai Thành. Tuy nhiên, triều đình Cao Ly viện cớ nhà vua già yếu không thể đi xa được để từ chối triều kiến. Mông Ca lại tiếp tục phái sứ giả đặc trách đến Cao Ly. Tuy đoàn sứ giả được vua quan nhà Cao Ly tiếp đãi nồng hậu nhưng họ vẫn chỉ trích triều đình Cao Ly xui vua không tuân lệnh Khả Hãn Mông Ca[3]. Mông Ca hạ lệnh cho hoàng tử Dã Cổ (Yaku, 也古 hay Dã Quật - 也窟) cầm quân tiến đánh Cao Ly. Tuy nhiên, một viên quan người Triều Tiên phục vụ trong triều đã thuyết phục Mông Ca chỉ nên bắt đầu cuộc chiến vào tháng 7/1253.
Vào tháng 7/1253, Dã Cổ, cùng với A Mô Khản xuất quân, yêu cầu triều đình Cao Ly đầu hàng. Triều đình Cao Ly khước từ nhưng không kháng cự mà tập họp nông dân ẩn trốn trong các quan ải trên núi và trên các hòn đảo ngoài khơi. Cùng với các tướng lĩnh Cao Ly đã gia nhập hàng ngũ quân Mông Cổ, Trác Khắc Nhi Đái (Jalairtai Qorchi - 札克儿带 hoặc Xa La Thái - 车罗大) đã cướp phá khắp bán đảo Triều Tiên. Khi Dã Cổ phái sứ giả đến Giang Hoa, vua Cao Tông đã gặp riêng sứ giả tại Thăng Thiên Phủ (Sin Chuan-bug, 승천부, 昇天府) là cung điện mới của nhà vua. Cuối cùng vua Cao Tông cũng đồng ý dời đô trở về đất liền và phái con trai (con ghẻ) là An Khánh Công (Angyeonggong, 안경공, 安慶公) làm con tin. Thỏa mãn được các yêu sách, quân Mông Cổ đồng ý đình chiến vào tháng 01/1254.
Chiến dịch lần thứ sáu và tái lập hòa bình[sửa | sửa mã nguồn]
Quân Mông Cổ sau đó biết được rằng các quan lại cấp cao của Cao Ly vẫn ở đảo Giang Hoa và trước đó đã trừng phạt những ai thỏa hiệp với Mông Cổ. Giữa năm 1253 và 1258, Quân Mông Cổ dưới sự chỉ huy của Trác Khắc Nhi Đái đã thực hiện bốn cuộc xâm lăng có tính chất hủy diệt trong một chiến dịch thành công cuối cùng chống lại Cao Ly.
Mông Ca phát hiện con tin không phải là vương tử mang dòng máu vương tộc Cao Ly nên đã khiển trách triều đình Cao Ly vì đã lừa dối ông và giết chết cả gia đình Lý Hinh (Lee Hyeong, 이형, 李馨) là một viên tướng tài người Triều Tiên trong quân đội Mông Cổ. Tướng Trác Khắc Nhi Đái tàn phá hầu khắp nước Cao Ly và bắt 206.800 tù nhân vào năm 1254[4]. Nạn đói kém và sự tuyệt vọng đã buộc người nông dân phải đầu hàng quân Mông Cổ. Quân Mông Cổ thành lập Thiên hộ sở (cơ quan hành chánh quản lý 1.000 hộ dân) tại Vĩnh Hưng (Yonghung, 영흥, 永興) dùng quan lại sở tại. Họ ra lệnh cho hàng binh đóng thuyền để tấn công các đảo gần bờ biển kể từ năm 1255 trở về sau[5]. Cuối cùng, người Mông Cổ cho tụ tập những tù nhân người Triều Tiên gồm khoảng 5.000 hộ vào một khu kiều dân tại bán đảo Liêu Đông. Vào năm 1258, nhà vua và viên quản gia nhà họ Thôi, Kim An Chân (Kim Unjin, 김운진, 金殷真) dàn xếp một cuộc binh biến, ám sát người đứng đầu gia tộc họ Thôi và xin cầu hòa với quân Mông Cổ. Sau khi triều đình Cao Ly cử nhà vua tương lai, vua Nguyên Tông (Wonjong, 원종, 元宗), đến Mông Cổ làm con tin và hứa sẽ dời đô về lại Khai Thành, quân Mông Cổ rút khỏi miền trung bán đảo Triều Tiên.
Triều đình Cao Ly phân hóa thành hai phái: phái quan văn phản đối chiến tranh với Mông Cổ và phái quan võ, do gia tộc họ Thôi lãnh đạo, thì gây sức ép với triều đình để tiếp tục kháng chiến chống quân Mông Cổ. Tháng 3/1258, sau khi vị Tể Tướng độc tài Thôi Nghị bị phái quan văn sát hại, hòa ước Cao Ly - Mông Cổ được ký kết[6]. Hòa ước thừa nhận sự duy trì quyền lực tối cao và văn hóa truyền thống của Cao Ly, hàm ý rằng người Mông Cổ từ bỏ việc sáp nhập Cao Ly dưới sự đô hộ trực tiếp của Mông Cổ và bằng lòng trao cho triều đình Cao Ly quyền tự trị nhưng nhà vua Cao Ly phải cưới một công chúa Mông Cổ làm hoàng hậu và chịu dưới quyền của Khả Hãn Mông Cổ[7]
Hậu quả[sửa | sửa mã nguồn]
Tranh chấp nội bộ triều đình Cao Ly về việc nghị hòa với quân Mông Cổ vẫn tiếp diễn mãi đến năm 1270.
Từ thời Thôi Trung Hiến (Choe Chung-heon, 최충헌, 崔忠獻), Cao Ly đã bị áp đặt một thể chế độc tài quân sự, do quân đội riêng của gia tộc họ Thôi hùng mạnh thống trị. Một số các tướng lĩnh quân đội này đã lãnh đạo Cuộc khởi nghĩa Tam Biệt Sao (1270-1273) (Sambyeolcho, 삼별초, 三別抄) chống lại triều đình trên các hòn đảo ngoài khơi bờ biển phía nam bán đảo Triều Tiên.
Bắt đầu từ thời vua Nguyên Tông, trong gần 80 năm, Cao Ly là một nước đồng minh bị bắt buộc của nhà Nguyên - Mông Cổ. Mông Cổ và Cao Ly ràng buộc nhau bằng hôn nhân giữa các hoàng tử Mông Cổ với các công chúa Cao Ly và các hoàng tử Cao Ly với các công chúa Mông Cổ. Điển hình là Ki Hoàng Hậu (奇皇后 hay Hoàn Giả Hốt Đô - 完者忽都, tiếng Triều Tiên: 기황후), nguyên là một vị công chúa Cao Ly, đã trở thành Hoàng hậu nhà Nguyên sau hôn lễ với Hoàng đế Nguyên Huệ Tông (Nguyên Thuận Đế) và con trai của bà sau này là Hoàng đế Chiêu Tông của nhà Bắc Nguyên - Mông Cổ. Vua Trung Liệt Vương của Cao Ly cưới một vị công chúa con của Khả Hãn Hốt Tất Liệt... Các cuộc hôn nhân giữa nhà Nguyên và Cao Ly kéo dài trong suốt 80 năm.
Các viên chức giám trị người Mông Cổ (được gọi là darughachi, đạt lỗ hoa xích - 达鲁花赤, còn gọi là quan Chưởng Ấn[8]) tại triều đình Cao Ly cũng được các ông vua trung thành và tử tế của Cao Ly chu cấp đầy đủ. Một phần của đảo Tế Châu (Cheju, 제주, 濟州) được chuyển đổi thành vùng thả ngựa ăn cỏ cho kỵ binh Mông Cổ đóng quân ở đây[9]. Cho đến tận ngày nay, vẫn còn nhiều từ ngữ có nguồn gốc từ tiếng Mông Cổ còn được dùng ở đảo Tế Châu như màu sắc của ngựa, agibato - tiểu anh hùng và songgol - chim ưng[10]. Triều đình Cao Ly tồn tại dưới sự chi phối của Nhà Nguyên - Mông Cổ cho đến khi Cung Mẫn Vương (Gongmin wang, 공민왕, 恭愍王) buộc các đơn vị đồn trú của quân Mông Cổ rút về nước bắt đầu vào những năm 1350.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ 국사편찬위원회, 고등학교국사교과서 p63(National Institute of Korean History, History for High School Students, p64)[1]
- ^ a ă http://www.koreanhistoryproject.org/Ket/C06/E0602.htm
- ^ J.Bor-Mongol hiigeed Eurasiin diplomat shashtir, boyi II, p.254
- ^ John Man-Kublai Khan, p.208
- ^ C.P.Atwood-Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, p.319
- ^ 국방부 군사편찬연구소, 고려시대 군사 전략 (2006) (Bộ Quốc phòng, Chiến lược Quân cơ ở Goryeo)
- ^ 국사편찬위원회, 고등학교국사교과서 p 63 (Viện lịch sử Triều tiên Quốc gia, Lịch sử cho Học sinh phổ thông) [2]
- ^ Theo Việt Nam sử lược - Trần Trọng Kim
- ^ William E.Hanthon-Korea: Mongol invasions, pp.158
- ^ Baasanjavyin Lkhagvaa-Solongos, Mongol-Solongosyin harilstaanii ulamjlalaas, p.173

markdown:
# Chiến tranh Mông Cổ - Cao Ly
|
|
|Chỉ huy
|
A Mô Khản - Amuqan
Dã Cổ - Yaku
†
|.|
|Một phần của
|loạt bài [Lịch sử Triều Tiên](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) ![ Cung Gyeongbok, Seoul](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/Gyeongbok-gung_palace-05_%28xndr%29.jpg/200px-Gyeongbok-gung_palace-05_%28xndr%29.jpg)
![ Cung Gyeongbok, Seoul](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/Gyeongbok-gung_palace-05_%28xndr%29.jpg/200px-Gyeongbok-gung_palace-05_%28xndr%29.jpg)
[Tiền sử](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn_ti%E1%BB%81n_s%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1) [Thời kỳ Trất Văn (Jeulmun)](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_%C4%91%E1%BB%93_g%E1%BB%91m_Tr%E1%BA%A5t_V%C4%83n&action=edit&redlink=1) [Thời kỳ Vô Văn (Mumun)](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_%C4%91%E1%BB%93_g%E1%BB%91m_V%C3%B4_V%C4%83n&action=edit&redlink=1) **?–108 TCN** [Cổ Triều Tiên](/wiki/C%E1%BB%95_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) [Vệ Mãn Triều Tiên](/wiki/V%E1%BB%87_M%C3%A3n_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn)194–108 TCN [Tiền Tam Quốc](/wiki/Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_Ti%E1%BB%81n_Tam_Qu%E1%BB%91c)300–57 TCN [Phù Dư](/wiki/Ph%C3%B9_D%C6%B0_Qu%E1%BB%91c), [Cao Câu Ly](/wiki/Cao_C%C3%A2u_Ly), [Ốc Trở](/wiki/%E1%BB%90c_Tr%E1%BB%9F), [Đông Uế](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_U%E1%BA%BF) [Thìn Quốc](/wiki/Th%C3%ACn_Qu%E1%BB%91c), [Tam Hàn](/wiki/Tam_H%C3%A0n)( [Mã](/wiki/M%C3%A3_H%C3%A0n), [Biện](/wiki/Bi%E1%BB%87n_H%C3%A0n), [Thìn](/wiki/Th%C3%ACn_H%C3%A0n)) **57 TCN–668** [Tam Quốc](/wiki/Tam_Qu%E1%BB%91c_(Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn)) [Tân La](/wiki/T%C3%A2n_La)57 TCN–935 [Cao Câu Ly](/wiki/Cao_C%C3%A2u_Ly)37 TCN–668 [Bách Tế](/wiki/B%C3%A1ch_T%E1%BA%BF)18 TCN–660 [Già Da](/wiki/Gi%C3%A0_Da)42–562 **698–926** [Nam-Bắc Quốc](/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_B%E1%BA%AFc-Nam) [Tân La Thống Nhất](/wiki/T%C3%A2n_La_Th%E1%BB%91ng_Nh%E1%BA%A5t)668–935 [Bột Hải](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_B%E1%BB%99t_H%E1%BA%A3i)698–926 [Hậu Tam Quốc](/wiki/H%E1%BA%ADu_Tam_Qu%E1%BB%91c)892–936 [Tân La](/wiki/T%C3%A2n_La), [Hậu Bách Tế](/wiki/H%E1%BA%ADu_B%C3%A1ch_T%E1%BA%BF), [Hậu Cao Câu Ly](/wiki/Th%C3%A1i_Phong), [Hậu Sa Bheor](/w/index.php?title=H%E1%BA%ADu_Sa_Bheor&action=edit&redlink=1) **918–1392** [Triều đại Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) **1392–1897** [Triều đại Triều Tiên](/wiki/Nh%C3%A0_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) **1897–1910** [Đế quốc Đại Hàn](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BA%A1i_H%C3%A0n) *1910–1945* [Triều Tiên thuộc Nhật](/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn_thu%E1%BB%99c_Nh%E1%BA%ADt) [Chính phủ lâm thời](/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_l%C3%A2m_th%E1%BB%9Di_%C4%90%E1%BA%A1i_H%C3%A0n_D%C3%A2n_Qu%E1%BB%91c)1919 – 1948 [Phân chia Triều Tiên](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn)1945–nay [CHDCND Triều Tiên](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) [Đại Hàn Dân Quốc](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_H%C3%A0n_D%C3%A2n_Qu%E1%BB%91c)
1948-nay
[Niên biểu](/w/index.php?title=Ni%C3%AAn_bi%E1%BB%83u_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn&action=edit&redlink=1) [Danh sách vua](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_vua_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) [Lịch sử quân sự](/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn&action=edit&redlink=1) [Chủ đề Triều Tiên](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_%C4%91%E1%BB%81:Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn&action=edit&redlink=1) **Chiến tranh Mông Cổ - Cao Ly** ( [1231](/wiki/1231) - [1273](/wiki/1273)) là cuộc xâm lăng [Vương quốc Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) (vương triều cai trị [bán đảo Triều Tiên](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) từ năm 918 đến năm 1392) của [Đế quốc Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95). Cuộc chiến bao gồm 6 chiến dịch lớn của quân [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) gây thiệt hại nặng nề cho thường dân khắp [bán đảo Triều Tiên](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn). Kết quả cuối cùng, [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) đã đầu hàng và trở thành một nước chư hầu của [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) trong khoảng 80 năm . [1]
## Mục lục
## Các chiến dịch ban đầu[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_-_Cao_Ly&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_-_Cao_Ly&action=edit§ion=1)]
Vào năm 1225, dưới triều vua
[Cao Tông](/wiki/Cao_Ly_Cao_T%C3%B4ng) (trị vì từ [1213](/wiki/1213)- [1259](/wiki/1259)), vị vua thứ 23 của [nhà Cao Ly](/wiki/Cao_Ly), [Đế quốc Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) gởi sứ giả đến [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) yêu cầu cống nộp nhưng [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) từ chối, đồng thời còn giết chết sứ giả của [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) là Trứ Cốc Dư (Chu-ku-yu - 箸告與).
Lấy cớ đó, năm
[1231](/wiki/1231), Đại Hãn [Oa Khoát Đài](/wiki/Oa_Kho%C3%A1t_%C4%90%C3%A0i) hạ lệnh [xâm lược](/wiki/X%C3%A2m_l%C6%B0%E1%BB%A3c) [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) như là một phần của [chiến dịch chiếm Trung Hoa](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn#B.E1.BA.AFc_Ph.E1.BA.A1t). Quân [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) thiện chiến được đặt dưới sự chỉ huy của tướng [Tát Lễ Tháp](/w/index.php?title=T%C3%A1t_L%E1%BB%85_Th%C3%A1p&action=edit&redlink=1) (Saritai - 撒禮塔) đã vượt sông [sông Áp Lục](/wiki/%C3%81p_L%E1%BB%A5c) (Amnok hay Yalu, 압록, 鴨綠) và nhanh chóng nhận được sự quy hàng của thị trấn vùng biên Nghĩa Châu ( [Uiju](/wiki/Uiju), 의주, 義州). Thừa tướng [Thôi Vũ](/w/index.php?title=Th%C3%B4i_V%C5%A9&action=edit&redlink=1) (Choe U, 최우, 崔瑀) ra lệnh tổng động viên để tăng cường quân lực, chủ yếu gồm bộ binh để chống đỡ quyết liệt với quân [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) ở Yên Châu (Anju, 안주, 安州) và Quy Thành (Kusong, 구성, 龜城) nhưng cuối cùng cũng để mất Yên Châu vào tay quân [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95).
Trong trận tấn công Quy Thành, Tát Lễ Tháp dàn trận bằng một loạt các loại vũ khí công thành hòng bẻ gãy sự phòng thủ của quân
[Cao Ly](/wiki/Cao_Ly). Hàng dãy các loại máy bắn đá và kim loại nóng chảy vào tường thành. Triển khai các toán quân đột kích vào thành dùng các tháp công thành và thang leo. Quân [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) còn dùng xe bò đốt lửa tông thẳng vào cổng thành bằng gỗ và đào đường hầm luồn qua tường thành. Tuy nhiên, loại vũ khí khủng khiếp nhất được sử dụng trong trận chiến này phải kể đến là bom lửa có chứa mỡ người được nấu chảy và đun sôi. Mặc dù thực tế quân [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) đông hơn gấp bội nhưng sau hơn 30 ngày công thành dữ dội vẫn không buộc được quân [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) đầu hàng nên quân [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) đã phải rút lui bỏ lại các xác chết còn treo lơ lửng trên tường thành. Sau trận chiến, một vị lão tướng Mông Cổ đã phải thốt lên *"...Ta chưa từng chứng kiến [thành nào] chịu sự tấn công như vậy mà cuối cùng lại không qui phục"* . [2]
Nản lòng vì thất bại trong trận công thành,
[Tát Lễ Tháp](/w/index.php?title=T%C3%A1t_L%E1%BB%85_Th%C3%A1p&action=edit&redlink=1) đổi chiến thuật, dùng lực lượng cơ động tinh nhuệ vượt qua tuyến đầu của quân [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly), và chiếm được kinh đô [Khai Thành](/wiki/Kaesong) (Kaesong, 개성, 開城). Các toán quân [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) còn tiến đến tận [Trung Châu](/wiki/Chungju) (Chungju, 충주, 忠州) thuộc miền trung [bán đảo Triều Tiên](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn). Tuy nhiên, đường tiến quân của họ tạm thời bị ngăn cản bởi lực lượng dân quân của những người nô lệ do Trì Quang Thủ (Ji Gwang-su, 지광수, 池光守) lãnh đạo liều mình tử chiến.
Với sự thất thủ kinh đô
[Khai Thành](/wiki/Kaesong), quân [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) nhận thấy không thể tiếp tục chiến đấu chống lại quân [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) nên xin nghị hòa và phải cống nạp cho người [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) 10.000 bộ da rái cá, 20.000 con ngựa, 10.000 súc lụa, quần áo cho 1 triệu binh sĩ cùng với rất nhiều trẻ em, thợ thủ công để làm nô lệ và đầy tớ cho đế chế [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95). Tướng [Tát Lễ Tháp](/w/index.php?title=T%C3%A1t_L%E1%BB%85_Th%C3%A1p&action=edit&redlink=1) bắt đầu rút đại quân lên miền bắc vào mùa xuân năm 1232, để lại 72 quan chức cai trị người [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95), đóng ở nhiều tỉnh thành khác nhau ở vùng tây bắc [bán đảo Triều Tiên](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) để đảm bảo [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) tuân thủ các điều khoản nghị hòa . [2]
Năm
[1232](/wiki/1232), bất chấp lời thỉnh cầu của vua [Cao Tông](/wiki/Cao_Ly_Cao_T%C3%B4ng) ( *Gojong*, 고종, 高宗) và các lão thần trong triều, Thôi Vũ ra lệnh cho toàn thể vua quan trong triều và phần lớn cư dân [Khai Thành](/wiki/Kaesong) di dời đến [đảo Giang Hoa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_Giang_Hoa&action=edit&redlink=1) (Ganghwa, 강화, 江華) nằm trong [vịnh Kinh Kỳ](/w/index.php?title=V%E1%BB%8Bnh_Kinh_K%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1) (Kyŏnggi, 경기, 京畿). Ông cho xây dựng nhiều tuyến phòng thủ quan trọng để chuẩn bị đối phó mối đe dọa từ người Mông Cổ. Thôi Vũ khai thác điểm yếu cơ bản của của quân Mông Cổ là sợ biển. Triều đình trưng dụng toàn bộ các loại tàu thuyền sẵn có để vận chuyển quân nhu và binh sĩ ra đảo Giang Hoa. Cuộc di tản quá đột ngột đến nỗi ngay bản thân vua [Cao Tông](/wiki/Cao_Ly_Cao_T%C3%B4ng) cũng phải nghỉ đêm tại một thôn điếm trên đảo. Triều đình còn ra lệnh cho dân chúng ở các thành thị và cửa ải quan trọng hay ở gần ngoài khơi các hòn đảo thu dọn nhà cửa trốn về miền quê. Bản thân đảo Giang Hoa đã là một pháo đài phòng thủ vững chắc cộng thêm một số pháo đài nhỏ hơn được xây dựng trên đảo phía hướng về đất liền và một bức tường kép được xây dựng băng ngang dãy núi Văn Thù (Munsusan, 문수산, 文殊山).
Đáp lại động thái này của
[Cao Ly](/wiki/Cao_Ly), [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) lập tức khai mào cuộc tấn công thứ hai. Quân Mông Cổ do phản thần Hồng Phúc Nguyên (Hong Bok-won, 홍복원, 洪福源), người Liễu Nguyên (nay là [Bình Nhưỡng](/wiki/B%C3%ACnh_Nh%C6%B0%E1%BB%A1ng)), chỉ huy đã chiếm được phần lớn miền bắc [bán đảo Triều Tiên](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn). Quân [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) cũng đã tiến xa đến nhiều nơi ở phía nam bán đảo nhưng đã thất bại trong nỗ lực chiếm đảo Giang Hoa mặc dù chỉ cách bờ biển vài cây số, đồng thời còn bị đẩy lùi tại [Quang Châu](/wiki/Gwangju) (Gwangju, 광주, 光州). Trong chiến dịch này, tướng Mông Cổ [Tát Lễ Tháp](/w/index.php?title=T%C3%A1t_L%E1%BB%85_Th%C3%A1p&action=edit&redlink=1) đã bị nhà sư [Kim Doãn Hầu](/w/index.php?title=Kim_Do%C3%A3n_H%E1%BA%A7u&action=edit&redlink=1) (Kim Yun-Hu, 김윤후, 金允侯) giết chết ngay tại chiến trường trong một trận chống trả ác liệt của dân quân tại Xứ Nhân (Cheoin, 처인, 處仁) gần [Long Nhân](/wiki/Yongin) (Yongin, 용인, 龍仁), buộc quân [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) phải rút lui một lần nữa. Đây là một trong hai trường hợp duy nhất tướng chỉ huy của quân Mông Cổ tử trận ngay tại chiến trường (trường hợp kia là [trận Ain Jalut](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Ain_Jalut) vào ngày 3/9/1260 giữa quân Mamluk - [Ai Cập](/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp) do Quốc vương Saif ad-Din Qutuz chỉ huy và quân Mông Cổ do tướng [Khiếp Đích Bất Hoa](/w/index.php?title=Kit-buqa&action=edit&redlink=1) (Kit-buqa, 怯的不花) lãnh đạo, Khiếp Đích Bất Hoa đã bị giết ngay tại chiến trường).
## Chiến dịch lần thứ ba và hòa ước lần thứ hai[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_-_Cao_Ly&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_-_Cao_Ly&action=edit§ion=2)]
Năm
[1235](/wiki/1235), quân Mông Cổ bắt đầu một chiến dịch tàn phá một số vùng thuộc các tỉnh [Khánh Thượng](/wiki/Gyeongsang) (Gyeongsang, 경상, 慶尙) và [Toàn La](/wiki/Jeolla) (Jeolla, 전라, 全羅). Tuy nhiên, quân Mông Cổ vấp phải sự kháng cự mạnh mẽ của dân thường. Triều đình tại đảo Giang Hoa cũng cố gắng củng cố sức mạnh phòng thủ của các thành trì. Quân [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) đã giành được nhiều chiến thắng quan trọng nhưng quân đội chính quy và lực lượng *nghĩa binh* (Uibyeong, 의병, 義兵) không thể chống đỡ nổi các cuộc tấn công dồn dập của quân Mông Cổ. Trong thời điểm này, vào năm 1236, vua [Cao Tông](/wiki/Cao_Ly_Cao_T%C3%B4ng) đã ra lệnh phục chế bộ * (Tripitaka Koreana, 팔만대장경, 八萬大藏經) vốn đã bị phá hủy trong trận chiến năm 1232. Bộ kinh Bát vạn đại tạng kinh* [Tam Tạng](/wiki/Tam_t%E1%BA%A1ng)này phải mất 15 năm mới hoàn thành, gồm khoảng 80.000 bài kinh [Phật](/wiki/Ph%E1%BA%ADt)được khắc trên gỗ và vẫn còn được bảo quản nguyên vẹn đến ngày nay.
Sau khi thất bại trong việc đánh chiếm đảo Giang Hoa và các quan ải trên đất liền của
[Cao Ly](/wiki/Cao_Ly), quân Mông Cổ bắt đầu đốt phá các cánh đồng trồng trọt nhằm gây ra nạn đói cho dân thường. Khi một số thành của [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) cuối cùng phải đầu hàng, quân Mông Cổ cho xử tử ngay tất cả những ai đã từng chống lại họ.
Năm
[1238](/wiki/1238), [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) giảm sức kháng cự và xin nghị hòa. Quân Mông Cổ đồng ý rút lui, đổi lại [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) phải đồng ý cử người trong vương tộc làm con tin. Tuy nhiên, [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) đã gởi một thành viên không thuộc vương tộc. Tức giận, Mông Cổ đã yêu cầu cấm tàu thuyền của [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) hoạt động trong các vùng biển, triều đình [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) phải tái định đô trong đất liền, giao nộp các quan lại chống Mông Cổ và tiếp tục yêu cầu gởi con tin thuộc vương tộc. Đáp lại, [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) chỉ phái một vị công nương có họ xa và 10 đứa trẻ thuộc vương tộc làm con tin, còn các yêu cầu khác đều từ chối.
## Các chiến dịch lần thứ tư và lần thứ năm[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_-_Cao_Ly&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_-_Cao_Ly&action=edit§ion=3)]
Vào năm
[1247](/wiki/1247), quân [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) phát động [chiến dịch](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch&action=edit&redlink=1) lần thứ tư chống [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly), họ lặp lại yêu cầu [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) dời đô về lại [Khai Thành](/wiki/Kaesong) và giao người trong vương tộc làm con tin. [Khả Hãn](/wiki/Kh%E1%BA%A3_h%C3%A3n) [Quý Do](/wiki/Qu%C3%BD_Do) giao cho A Mô Khản (Amuqan, 阿母侃) cầm quân đánh [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) và quân [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) hạ trại gần Diễm Châu (Yomuj, 염주, 鹽州) vào tháng 7/1247. Sau khi vua [Cao Tông](/wiki/Cao_Ly_Cao_T%C3%B4ng) từ chối dời đô từ đảo Giang Hoa về lại [Khai Thành](/wiki/Kaesong), A Mô Khản đã cho quân tàn phá, cướp bóc khắp [bán đảo Triều Tiên](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn). Tuy nhiên, vào năm [1248](/wiki/1248), [Quý Do](/wiki/Qu%C3%BD_Do) qua đời, quân [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) lại rút lui nhưng việc cướp bóc vẫn tiếp diễn mãi cho đến năm [1250](/wiki/1250).
Đến năm 1251,
[Mông Ca](/wiki/M%C3%B4ng_Kha) lên ngôi [Khả Hãn](/wiki/Kh%E1%BA%A3_h%C3%A3n) (Khagan, 可汗), người [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) lặp lại yêu cầu [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) dời đô và giao con tin. [Mông Ca](/wiki/M%C3%B4ng_Kha) phái sứ giả đến [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) thông báo lễ đăng quang của ông, đồng thời yêu cầu vua [Cao Tông](/wiki/Cao_Ly_Cao_T%C3%B4ng) đích thân triều kiến và vua quan nhà [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) phải rời đảo Giang Hoa về lại [Khai Thành](/wiki/Kaesong). Tuy nhiên, triều đình [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) viện cớ nhà vua già yếu không thể đi xa được để từ chối triều kiến. [Mông Ca](/wiki/M%C3%B4ng_Kha) lại tiếp tục phái sứ giả đặc trách đến [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly). Tuy đoàn sứ giả được vua quan nhà [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) tiếp đãi nồng hậu nhưng họ vẫn chỉ trích triều đình [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) xui vua không tuân lệnh Khả Hãn [Mông Ca](/wiki/M%C3%B4ng_Kha) . [3] [Mông Ca](/wiki/M%C3%B4ng_Kha)hạ lệnh cho hoàng tử Dã Cổ (Yaku, 也古 hay Dã Quật - 也窟) cầm quân tiến đánh [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly). Tuy nhiên, một viên quan người Triều Tiên phục vụ trong triều đã thuyết phục [Mông Ca](/wiki/M%C3%B4ng_Kha)chỉ nên bắt đầu cuộc chiến vào tháng 7/1253.
Vào tháng 7/1253, Dã Cổ, cùng với A Mô Khản xuất quân, yêu cầu triều đình
[Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) đầu hàng. Triều đình [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) khước từ nhưng không kháng cự mà tập họp nông dân ẩn trốn trong các quan ải trên núi và trên các hòn đảo ngoài khơi. Cùng với các tướng lĩnh [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) đã gia nhập hàng ngũ quân [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95), Trác Khắc Nhi Đái (Jalairtai Qorchi - 札克儿带 hoặc Xa La Thái - 车罗大) đã cướp phá khắp [bán đảo Triều Tiên](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn). Khi Dã Cổ phái sứ giả đến Giang Hoa, vua [Cao Tông](/wiki/Cao_Ly_Cao_T%C3%B4ng) đã gặp riêng sứ giả tại Thăng Thiên Phủ (Sin Chuan-bug, 승천부, 昇天府) là cung điện mới của nhà vua. Cuối cùng vua [Cao Tông](/wiki/Cao_Ly_Cao_T%C3%B4ng) cũng đồng ý dời đô trở về đất liền và phái con trai (con ghẻ) là An Khánh Công (Angyeonggong, 안경공, 安慶公) làm con tin. Thỏa mãn được các yêu sách, quân [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) đồng ý đình chiến vào tháng 01/1254.
## Chiến dịch lần thứ sáu và tái lập hòa bình[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_-_Cao_Ly&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_-_Cao_Ly&action=edit§ion=4)]
Quân
[Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) sau đó biết được rằng các quan lại cấp cao của [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) vẫn ở đảo Giang Hoa và trước đó đã trừng phạt những ai thỏa hiệp với [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95). Giữa năm [1253](/wiki/1253) và [1258](/wiki/1258), Quân [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) dưới sự chỉ huy của Trác Khắc Nhi Đái đã thực hiện bốn cuộc xâm lăng có tính chất hủy diệt trong một chiến dịch thành công cuối cùng chống lại [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly). [Mông Ca](/wiki/M%C3%B4ng_Kha) phát hiện con tin không phải là vương tử mang dòng máu vương tộc [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) nên đã khiển trách triều đình [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) vì đã lừa dối ông và giết chết cả gia đình Lý Hinh (Lee Hyeong, 이형, 李馨) là một viên tướng tài người [Triều Tiên](/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) trong quân đội Mông Cổ. Tướng Trác Khắc Nhi Đái tàn phá hầu khắp nước [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) và bắt 206.800 tù nhân vào năm 1254 . Nạn đói kém và sự tuyệt vọng đã buộc người nông dân phải đầu hàng quân [4] [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95). Quân Mông Cổ thành lập *Thiên hộ sở*(cơ quan hành chánh quản lý 1.000 hộ dân) tại Vĩnh Hưng (Yonghung, 영흥, 永興) dùng quan lại sở tại. Họ ra lệnh cho hàng binh đóng thuyền để tấn công các đảo gần bờ biển kể từ năm 1255 trở về sau . Cuối cùng, người [[5]](#cite_note-5) [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)cho tụ tập những tù nhân người [Triều Tiên](/wiki/Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn)gồm khoảng 5.000 hộ vào một khu kiều dân tại [bán đảo Liêu Đông](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Li%C3%AAu_%C4%90%C3%B4ng). Vào năm 1258, nhà vua và viên quản gia nhà họ [Thôi](/wiki/Th%C3%B4i), Kim An Chân (Kim Unjin, 김운진, 金殷真) dàn xếp một cuộc binh biến, ám sát người đứng đầu gia tộc họ [Thôi](/wiki/Th%C3%B4i)và xin cầu hòa với quân [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95). Sau khi triều đình [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly)cử nhà vua tương lai, vua [Nguyên Tông](/wiki/Cao_Ly_Nguy%C3%AAn_T%C3%B4ng)(Wonjong, 원종, 元宗), đến [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)làm con tin và hứa sẽ dời đô về lại [Khai Thành](/wiki/Kaesong), quân Mông Cổ rút khỏi miền trung [bán đảo Triều Tiên](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn).
Triều đình
[Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) phân hóa thành hai phái: phái [quan văn](/w/index.php?title=Quan_v%C4%83n&action=edit&redlink=1) phản đối chiến tranh với Mông Cổ và phái [quan võ](/w/index.php?title=Quan_v%C3%B5&action=edit&redlink=1), do gia tộc họ Thôi lãnh đạo, thì gây sức ép với triều đình để tiếp tục kháng chiến chống quân Mông Cổ. Tháng 3/1258, sau khi vị Tể Tướng độc tài Thôi Nghị bị phái quan văn sát hại, hòa ước [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) - [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) được ký kết . Hòa ước thừa nhận sự duy trì quyền lực tối cao và văn hóa truyền thống của [6] [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly), hàm ý rằng người [Mông Cổ](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)từ bỏ việc sáp nhập [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly)dưới sự đô hộ trực tiếp của Mông Cổ và bằng lòng trao cho triều đình [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly)quyền tự trị nhưng nhà vua [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly)phải cưới một công chúa [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)làm hoàng hậu và chịu dưới quyền của Khả Hãn Mông Cổ [[7]](#cite_note-7)
## Hậu quả[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_-_Cao_Ly&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_-_Cao_Ly&action=edit§ion=5)]
Tranh chấp nội bộ triều đình
[Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) về việc nghị hòa với quân Mông Cổ vẫn tiếp diễn mãi đến năm 1270.
Từ thời Thôi Trung Hiến (Choe Chung-heon, 최충헌, 崔忠獻),
[Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) đã bị áp đặt một thể chế độc tài quân sự, do quân đội riêng của gia tộc họ Thôi hùng mạnh thống trị. Một số các tướng lĩnh quân đội này đã lãnh đạo *Cuộc khởi nghĩa Tam Biệt Sao* (1270-1273) (Sambyeolcho, 삼별초, 三別抄) chống lại triều đình trên các hòn đảo ngoài khơi bờ biển phía nam [bán đảo Triều Tiên](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn).
Bắt đầu từ thời vua
[Nguyên Tông](/wiki/Cao_Ly_Nguy%C3%AAn_T%C3%B4ng), trong gần 80 năm, [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) là một nước đồng minh bị bắt buộc của [nhà Nguyên](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn) - Mông Cổ. Mông Cổ và Cao Ly ràng buộc nhau bằng hôn nhân giữa các hoàng tử Mông Cổ với các công chúa [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) và các hoàng tử Cao Ly với các công chúa Mông Cổ. Điển hình là Ki Hoàng Hậu (奇皇后 hay Hoàn Giả Hốt Đô - 完者忽都, tiếng Triều Tiên: 기황후), nguyên là một vị công chúa [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly), đã trở thành Hoàng hậu [nhà Nguyên](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn) sau hôn lễ với Hoàng đế [Nguyên Huệ Tông](/wiki/Nguy%C3%AAn_Hu%E1%BB%87_T%C3%B4ng) (Nguyên Thuận Đế) và con trai của bà sau này là Hoàng đế Chiêu Tông của [nhà Bắc Nguyên](/wiki/B%E1%BA%AFc_Nguy%C3%AAn) - Mông Cổ. Vua [Trung Liệt Vương](/wiki/Cao_Ly_Trung_Li%E1%BB%87t_V%C6%B0%C6%A1ng) của [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) cưới một vị công chúa con của Khả Hãn Hốt Tất Liệt... Các cuộc hôn nhân giữa [nhà Nguyên](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn) và [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly) kéo dài trong suốt 80 năm.
Các viên chức giám trị người Mông Cổ (được gọi là
[darughachi](/wiki/Darughachi), đạt lỗ hoa xích - 达鲁花赤, còn gọi là quan Chưởng Ấn ) tại triều đình [8] [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly)cũng được các ông vua trung thành và tử tế của [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly)chu cấp đầy đủ. Một phần của đảo [Tế Châu](/wiki/Jeju_(t%E1%BB%89nh))(Cheju, 제주, 濟州) được chuyển đổi thành vùng thả ngựa ăn cỏ cho kỵ binh [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)đóng quân ở đây . Cho đến tận ngày nay, vẫn còn nhiều từ ngữ có nguồn gốc từ tiếng Mông Cổ còn được dùng ở [[9]](#cite_note-9) [đảo Tế Châu](/wiki/Jeju_(t%E1%BB%89nh))như màu sắc của ngựa, *agibato*- tiểu anh hùng và *songgol*- chim ưng . Triều đình [[10]](#cite_note-10) [Cao Ly](/wiki/Cao_Ly)tồn tại dưới sự chi phối của [Nhà Nguyên](/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn)- Mông Cổ cho đến khi [Cung Mẫn Vương](/wiki/Cung_M%E1%BA%ABn_V%C6%B0%C6%A1ng)(Gongmin wang, 공민왕, 恭愍王) buộc các đơn vị đồn trú của quân Mông Cổ rút về nước bắt đầu vào những năm 1350.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_-_Cao_Ly&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_-_Cao_Ly&action=edit§ion=6)] **국사편찬위원회, 고등학교국사교과서 p63(National Institute of Korean History, History for High School Students, p64)** [^](#cite_ref-1) [[1]](http://www.e-history.go.kr/book/index.htm)
- ^
**a** **ă** [http://www.koreanhistoryproject.org/Ket/C06/E0602.htm](http://www.koreanhistoryproject.org/Ket/C06/E0602.htm) **J.Bor-Mongol hiigeed Eurasiin diplomat shashtir, boyi II, p.254** [^](#cite_ref-3) **John Man-Kublai Khan, p.208** [^](#cite_ref-4) **C.P.Atwood-Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, p.319** [^](#cite_ref-5) **국방부 군사편찬연구소, 고려시대 군사 전략 (** [^](#cite_ref-6) [2006](/wiki/2006)) ( [Bộ Quốc phòng, Chiến lược Quân cơ ở Goryeo](/w/index.php?title=B%E1%BB%99_Qu%E1%BB%91c_ph%C3%B2ng,_Chi%E1%BA%BFn_l%C6%B0%E1%BB%A3c_Qu%C3%A2n_c%C6%A1_%E1%BB%9F_Goryeo&action=edit&redlink=1)) **국사편찬위원회, 고등학교국사교과서 p 63 (** [^](#cite_ref-7) [Viện lịch sử Triều tiên Quốc gia](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Tri%E1%BB%81u_ti%C3%AAn_Qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1), Lịch sử cho Học sinh phổ thông) [[2]](http://www.e-history.go.kr/book/index.htm) **Theo Việt Nam sử lược - Trần Trọng Kim** [^](#cite_ref-8) **William E.Hanthon-Korea: Mongol invasions, pp.158** [^](#cite_ref-9) **Baasanjavyin Lkhagvaa-Solongos, Mongol-Solongosyin harilstaanii ulamjlalaas, p.173** [^](#cite_ref-10)

X-Cache: cp1053 miss(0), cp1068 frontend miss(0)


text:
Doiwala
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Doiwala là một thị xã và là một nagar panchayat của quận Dehradun thuộc bang Uttaranchal, Ấn Độ.
Nhân khẩu[sửa | sửa mã nguồn]
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ[1], Doiwala có dân số 8047 người. Phái nam chiếm 54% tổng số dân và phái nữ chiếm 46%. Doiwala có tỷ lệ 76% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 82%, và tỷ lệ cho phái nữ là 70%. Tại Doiwala, 11% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns. (Provisional)”. Census Commission of India. Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2007.

markdown:
# Doiwala
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Doiwala
|
|
-
|
|
-
[Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [IST](/wiki/Gi%E1%BB%9D_chu%E1%BA%A9n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99)( [UTC+5:30](/wiki/UTC%2B5:30)) **(** [Dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) [2001](/wiki/2001))
-
[Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)
-
**Doiwala** là một thị xã và là một [nagar panchayat](/w/index.php?title=Nagar_panchayat&action=edit&redlink=1) của [quận Dehradun](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Dehradun&action=edit&redlink=1) thuộc [bang](/wiki/Ph%C3%A2n_c%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) [Uttaranchal](/wiki/Uttarakhand), [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99).
## Nhân khẩu[
[sửa](/w/index.php?title=Doiwala&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Doiwala&action=edit§ion=1)]
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ
, Doiwala có dân số 8047 người. Phái nam chiếm 54% tổng số dân và phái nữ chiếm 46%. Doiwala có tỷ lệ 76% [1] [biết đọc biết viết](/wiki/Bi%E1%BA%BFt_ch%E1%BB%AF), cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 82%, và tỷ lệ cho phái nữ là 70%. Tại Doiwala, 11% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Doiwala&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Doiwala&action=edit§ion=2)] [^](#cite_ref-1) [“Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns. (Provisional)”](http://web.archive.org/web/20040616075334/www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999). Census Commission of India. Truy cập ngày 3 tháng 9 năm 2007.

X-Cache: cp1065 miss(0), cp1068 frontend miss(0)


text:
Cung Hoàng Đạo
Trong chiêm tinh học và thiên văn học thời cổ, các cung Hoàng Đạo là một vòng tròn 360o và được phân chia làm 12 nhánh, mỗi nhánh tương ứng với một cung, góc 30o. Cung Hoàng Đạo tạo ra bởi các nhà chiêm tinh học Babylon cổ đại từ những năm 1645 trước Công nguyên. Vòng tròn 12 cung Hoàng Đạo hoàn hảo với 12 cung tương xứng với bốn mùa và 12 tháng. Các cung được phân chia làm bốn nhóm yếu tố (Lửa, Nước, Khí, Đất, LMHT), mỗi nhóm yếu tố gồm 3 cung đại diện cho các cung có tính cách tương đồng với nhau.
Theo các nhà thiên văn học thời cổ đại, trong khoảng thời gian chừng 30 - 31 ngày, Mặt Trời sẽ đi qua một trong mười hai chòm sao đặc biệt. Ai sinh ra trong thời gian Mặt Trời đi qua chòm sao nào thì họ sẽ được chòm sao đó chiếu mệnh và tính cách của họ cũng bị chòm sao ảnh hưởng nhiều. 12 chòm sao tạo thành 12 cung trong vòng tròn Hoàng đạo, có nghĩa "Đường đi của mặt trời". Theo phương Tây, vòng tròn này tên là Horoscope. Tiếng Hy Lạp là Zodiakus Kyklos (ζωδιακός κύκλος) - "Vòng tròn của các động vật." [1]
Nhiều nhà khoa học hiện đại xem chiêm tinh học là trò mê tín dị đoan.[2] Tuy nhiên, chiêm tinh học vẫn giữ vị trí trọng yếu trong nghiên cứu về "số phận đời người" của phương Tây, vẫn tồn tại ở ngay cả những nước mà tại đó chiêm tinh học bị cấm.[3]
Mục lục
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Thời kỳ đầu[sửa | sửa mã nguồn]
Sự phân chia vòng tròn hoàng đạo ra làm 12 cánh, mỗi cánh một kí tự được hình thành bởi các nhà thiên văn Babylon cổ đại vào thiên niên kỷ 1 TCN. Mỗi cánh có độ quay 30o tương ứng với một tháng trong lịch Babylon cổ. Các nhà thiên văn Babylon cũng đặt cho mỗi cung hoàng đạo một ký tự. Trong đó, cánh đầu tiên có tên là Bạch Dương (Aries), ký tự là một con cừu núi.[4] Dần dần sau này, Hoàng Đạo đã có ảnh hưởng lớn hơn vào thời Hy Lạp và La Mã cổ đại. Việc sử dụng Hoàng Đạo để tiên đoán về tính cách, sự nghiệp,... vào thời kì này trở nên khá phổ biến. Nó có ảnh hưởng tới tận vào thời Trung Cổ sau này.
Thời Hy Lạp cổ đại[sửa | sửa mã nguồn]
Cách phân chia của Babylon du nhập vào chiêm tinh học Hy Lạp vào thế kỷ 4 TCN.[5][6] Chiếm tinh số mệnh xuất hiện lần đầu tại Ai Cập thuộc Hy Lạp. Cung Hoàng Đạo Dendera (khoảng năm 50 TCN) là mô tả sớm nhất về 12 cung Hoàng Đạo.
Đóng vai trò quan trọng trong chiêm tinh học số mệnh của phương Tây là nhà thiên văn học kiêm chiêm tinh học Claudius Ptolemaeus với tác phẩm Tetrabiblos được xem là nền tảng của chiêm tinh học phương Tây.[7]
Mười hai cung Hoàng Đạo[sửa | sửa mã nguồn]
Điểm khởi đầu theo lý thuyết của cung Bạch Dương là xuân phân. Các cung khác cứ thế nối tiếp. Ngày giờ chính xác theo lịch Gregory thường khác biệt chút ít từ năm này sang năm khác, bởi lẽ lịch Gregory thay đổi tương ứng với năm chí tuyến,[Ghi chú 1] trong khi độ dài năm chí tuyến có bản chất thay đổi đều đều. Trong quá khứ gần đây và tương lai không xa thì các sai khác này chỉ vào khoảng dưới hai ngày. Từ năm 1797 đến năm 2043, ngày xuân phân (theo giờ UT - Universal Time) luôn rơi vào ngày 20 hoặc 21 tháng 3. Ngày xuân phân từng rơi vào ngày 19 tháng 3, gần đây nhất vào năm 1796 và lần tới là năm 2044.[Ghi chú 2]
Bốn nhóm Hoàng Đạo và ngôi sao chiếu mệnh của từng cung[sửa | sửa mã nguồn]
Bốn nhóm nguyên tố Hoàng Đạo[sửa | sửa mã nguồn]
Vòng tròn Hoàng đạo chia thành 12 cung, phân ra bốn nguyên tố đã tạo ra của thế giới theo quan niệm cổ phương Tây: đất, lửa, nước, khí. Cứ ba cung là được xếp vào một nhóm nguyên tố, những cung cùng chung nhóm luôn tương hợp nhau nhất. Tuy nhiên, không phải hai cung khác nhóm lúc nào cũng kị nhau. Điển hình là nhóm Đất có thể kết hợp hài hòa cùng nhóm Nước và nhóm Lửa tương đối thích hợp với nhóm Khí.
Sao chiếu mệnh các cung hoàng đạo[sửa | sửa mã nguồn]
12 cung tương ứng với 12 ngôi sao và hành tinh, bao gồm cả Diêm Vương Tinh đã bị loại khỏi danh sách các hành tinh của hệ Mặt Trời:
- Cung Bạch Dương được Hỏa Tinh bảo hộ, tượng trưng cho thần chiến tranh Mars trong thần thoại La Mã (Ares của thần thoại Hi Lạp).
- Cung Kim Ngưu được Kim Tinh bảo hộ, tượng trưng cho nữ thần Venus (Aphrodite của thần thoại Hi Lạp.)
- Cung Song Tử được Thủy Tinh bảo hộ, tượng trưng cho thần đưa tin Mercury (Hermes).
- Cung Cự Giải được Mặt Trăng bảo hộ, tượng trưng cho nữ thần hôn nhân gia đình Junon (Hera trong thần thoại Hi Lạp)
- Cung Sư Tử được Mặt Trời bảo hộ, tượng trưng cho thần mặt trời Helios.
- Cung Xử Nữ được Thủy Tinh bảo hộ, tượng trưng cho trí tuệ, lòng chung thủy, cầu toàn nguyên tắc. (Demeter)
- Cung Thiên Bình được Kim Tinh bảo hộ, cung này biểu tượng cho sắc đẹp, sự quyến rũ, công bằng. Tượng trưng cho nữ thần Venus.
- Cung Hổ Cáp Diêm Vương Tinh và Hỏa Tinh bảo hộ, tượng trưng cho Pluto (Hades), thần cai quan âm phủ.
- Cung Nhân Mã được Mộc Tinh bảo hộ, tượng trưng cho thần sấm sét Jupiter (Zeus).
- Cung Ma Kết được Thổ Tinh bảo hộ, tượng trưng cho thần của sụ hủy diệt Saturn (Cronos).
- Cung Bảo Bình được Thiên Vương Tinh bảo hộ, tượng trưng cho thần bầu trời Uranus.
- Cung Song Ngư được Hải Vương Tinh bảo hộ, tượng trưng cho thần biển Neptune (Poseidon).
Ghi chú[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Lịch Gregory được xây dựng để làm thỏa mãn các giám mục trong Công đồng Nicaea I. Ngày xuân phân được định là ngày 21 tháng 3, tuy nhiên không thể giữ xuân phân cố định vào một ngày trong điều kiện có sự tồn tại của ngày 29 tháng 2.
- ^ Xem Jean Meeus, Astronomical Tables of the Sun, Moon, and Planets, 1983, xuất bản bởi Willmann-Bell, Inc., Richmond, Virginia. Ngày có thể sẽ khác đi nếu xét ở các múi giờ khác.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Mayo (1979), tr. 35.(cần dẫn nguồn đầy đủ)Bách Khoa 12 Chòm Sao - “Khái luận cơ bản về Chòm sao (Cung)”.
- ^ Baird, Penny; Baird, Penelope (2007). Hidden Zodiac: The Perfect Design for Gods and Heroes - A Study of the Formula of Astrology's Twelve Houses and Great Narratives in European Civilisation. Janus Publishing Company. tr. 2. ISBN 9781857566918.
- ^ Nam Việt; Khánh Linh (2009). 12 cung hoàng đạo - Một cách nhìn về đời người. Hà Nội: Nhà xuất bản Thời đại. tr. 32.
- ^ Hugh Thurston, Early Astronomy, (New York: Springer-Verlag, 1994), tr. 135–137.
- ^ Rogers, John H. "Origins of the ancient constellations: I. The Mesopotamian traditions." Journal of the British Astronomical Assoc. 108.1 (1998): 9–28. Astronomical Data Service.
- ^ Rogers, John H. "Origins of the ancient constellations: II. The Mesopotamian traditions." Journal of the British Astronomical Assoc. 108.2 (1998): 79–89. Astronomical Data Service.
- ^ Saliba, George, 1994. A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam. New York: New York University Press. ISBN 978-0-8147-8023-7. tr. 67.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- The Astrological Signs and the Constellations (tiếng Anh)
- Khoa học và chiêm tinh: Ngày sinh có quyết định vận mệnh?, BBC, 4/11/2014

markdown:
# Cung Hoàng Đạo
[Mười hai cung Hoàng Đạo](/w/index.php?title=M%C6%B0%E1%BB%9Di_hai_cung_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o&redirect=no))
|Bài viết này
|cần thêm . [Hoàng Đạo (định hướng)](/wiki/Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)).
Trong
[chiêm tinh học](/wiki/Chi%C3%AAm_tinh_h%E1%BB%8Dc) và [thiên văn học](/wiki/Thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc) thời cổ, **các cung Hoàng Đạo** là một vòng tròn 360 o và được phân chia làm 12 nhánh, mỗi nhánh tương ứng với một cung, góc 30 o. **Cung Hoàng Đạo** tạo ra bởi các nhà [chiêm tinh học](/wiki/Chi%C3%AAm_tinh_h%E1%BB%8Dc) [Babylon](/wiki/Babylon) cổ đại từ những năm [1645](/wiki/1645) [trước Công nguyên](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn). Vòng tròn 12 cung Hoàng Đạo hoàn hảo với 12 cung tương xứng với bốn mùa và 12 tháng. Các cung được phân chia làm bốn nhóm yếu tố (Lửa, Nước, Khí, Đất, LMHT), mỗi nhóm yếu tố gồm 3 cung đại diện cho các cung có tính cách tương đồng với nhau.
Theo các nhà
[thiên văn học](/wiki/Thi%C3%AAn_v%C4%83n_h%E1%BB%8Dc) thời cổ đại, trong khoảng thời gian chừng 30 - 31 [ngày](/wiki/Ng%C3%A0y), [Mặt Trời](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di) sẽ đi qua một trong mười hai [chòm sao](/wiki/Ch%C3%B2m_sao) đặc biệt. Ai sinh ra trong thời gian [Mặt Trời](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di) đi qua chòm sao nào thì họ sẽ được chòm sao đó chiếu mệnh và tính cách của họ cũng bị chòm sao ảnh hưởng nhiều. 12 chòm sao tạo thành 12 cung trong vòng tròn **Hoàng đạo**, có nghĩa "Đường đi của mặt trời". Theo phương Tây, vòng tròn này tên là **Horoscope**. [Tiếng Hy Lạp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p) là *Zodiakus Kyklos* (ζωδιακός κύκλος) - "Vòng tròn của các động vật." [[1]](#cite_note-1)
Nhiều nhà khoa học hiện đại xem chiêm tinh học là trò mê tín dị đoan.
Tuy nhiên, chiêm tinh học vẫn giữ vị trí trọng yếu trong nghiên cứu về "số phận đời người" của phương Tây, vẫn tồn tại ở ngay cả những nước mà tại đó chiêm tinh học bị cấm. [2] [[3]](#cite_note-3)
## Mục lục
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Cung_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Cung_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o&action=edit§ion=1)]
### Thời kỳ đầu[
[sửa](/w/index.php?title=Cung_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Cung_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o&action=edit§ion=2)]
Sự phân chia vòng tròn hoàng đạo ra làm 12 cánh, mỗi cánh một kí tự được hình thành bởi các nhà thiên văn
[Babylon](/wiki/Babylon) cổ đại vào [thiên niên kỷ 1 TCN](/wiki/Thi%C3%AAn_ni%C3%AAn_k%E1%BB%B7_1_TCN). Mỗi cánh có độ quay 30 o tương ứng với một tháng trong lịch Babylon cổ. Các nhà thiên văn Babylon cũng đặt cho mỗi cung hoàng đạo một ký tự. Trong đó, cánh đầu tiên có tên là **Bạch Dương** (Aries), ký tự là một con cừu núi. Dần dần sau này, Hoàng Đạo đã có ảnh hưởng lớn hơn vào thời [4] [Hy Lạp](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p)và [La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3)cổ đại. Việc sử dụng Hoàng Đạo để tiên đoán về tính cách, sự nghiệp,... vào thời kì này trở nên khá phổ biến. Nó có ảnh hưởng tới tận vào thời Trung Cổ sau này.
### Thời Hy Lạp cổ đại[
[sửa](/w/index.php?title=Cung_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Cung_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o&action=edit§ion=3)]
Cách phân chia của Babylon du nhập vào chiêm tinh học Hy Lạp vào thế kỷ 4 TCN.
[[5]](#cite_note-5) Chiếm tinh số mệnh xuất hiện lần đầu tại [6] [Ai Cập thuộc Hy Lạp](/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp_thu%E1%BB%99c_Hy_L%E1%BA%A1p). Cung Hoàng Đạo Dendera (khoảng năm 50 TCN) là mô tả sớm nhất về 12 cung Hoàng Đạo.
Đóng vai trò quan trọng trong chiêm tinh học số mệnh của phương Tây là nhà thiên văn học kiêm chiêm tinh học
[Claudius Ptolemaeus](/wiki/Claudius_Ptolemaeus) với tác phẩm *Tetrabiblos* được xem là nền tảng của chiêm tinh học phương Tây. [[7]](#cite_note-7)
## Mười hai cung Hoàng Đạo[
[sửa](/w/index.php?title=Cung_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Cung_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o&action=edit§ion=4)]
Điểm khởi đầu theo lý thuyết của cung Bạch Dương là
[xuân phân](/wiki/Xu%C3%A2n_ph%C3%A2n). Các cung khác cứ thế nối tiếp. Ngày giờ chính xác theo [lịch Gregory](/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory) thường khác biệt chút ít từ năm này sang năm khác, bởi lẽ lịch Gregory thay đổi tương ứng với [năm chí tuyến](/wiki/N%C4%83m_ch%C3%AD_tuy%E1%BA%BFn), trong khi độ dài năm chí tuyến có bản chất thay đổi đều đều. Trong quá khứ gần đây và tương lai không xa thì các sai khác này chỉ vào khoảng dưới hai ngày. Từ năm 1797 đến năm 2043, ngày xuân phân (theo giờ UT - [Ghi chú 1] *Universal Time*) luôn rơi vào ngày 20 hoặc 21 tháng 3. Ngày xuân phân từng rơi vào ngày 19 tháng 3, gần đây nhất vào năm 1796 và lần tới là năm 2044. [[Ghi chú 2]](#cite_note-9)
|STT||Tên
|**Aries** [Bạch Dương](/wiki/B%E1%BA%A1ch_D%C6%B0%C6%A1ng_(chi%C3%AAm_tinh)) **Tên khác**: [Dương Cưu](/wiki/B%E1%BA%A1ch_D%C6%B0%C6%A1ng_(chi%C3%AAm_tinh)) [Bạch Dương](/wiki/B%E1%BA%A1ch_D%C6%B0%C6%A1ng_(ch%C3%B2m_sao)) [Con](/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Aries.svg) ![ Aries.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5e/Aries.svg/20px-Aries.svg.png)
![ Aries.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5e/Aries.svg/20px-Aries.svg.png)
[cừu](/wiki/C%E1%BB%ABu_nh%C3%A0)trắng **Taurus** [Kim Ngưu](/wiki/Kim_Ng%C6%B0u_(chi%C3%AAm_tinh)) [Kim Ngưu](/wiki/Kim_Ng%C6%B0u_(ch%C3%B2m_sao)) [Con](/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Taurus.svg) ![ Taurus.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3a/Taurus.svg/20px-Taurus.svg.png)
![ Taurus.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3a/Taurus.svg/20px-Taurus.svg.png)
[bò](/wiki/B%C3%B2)vàng **Gemini** [Song Tử](/wiki/Song_T%E1%BB%AD_(chi%C3%AAm_tinh)) **Tên khác:**Song Nam, Song Sinh [Song Tử](/wiki/Song_T%E1%BB%AD_(ch%C3%B2m_sao)) [Hai cậu bé](/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Gemini.svg) ![ Gemini.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/Gemini.svg/20px-Gemini.svg.png)
![ Gemini.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/Gemini.svg/20px-Gemini.svg.png)
[song sinh](/wiki/Sinh_%C4%91%C3%B4i)(đôi lúc là hai cô bé) **Cancer** [Cự Giải](/wiki/C%E1%BB%B1_Gi%E1%BA%A3i_(chi%C3%AAm_tinh)) **Tên khác:**Bắc Giải [Cự Giải](/wiki/C%E1%BB%B1_Gi%E1%BA%A3i_(ch%C3%B2m_sao)) [Con](/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Cancer.svg) ![ Cancer.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/Cancer.svg/20px-Cancer.svg.png)
![ Cancer.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/Cancer.svg/20px-Cancer.svg.png)
[cua](/wiki/Ph%C3%A2n_th%E1%BB%A9_b%E1%BB%99_Cua) **Leo** [Sư Tử](/wiki/S%C6%B0_T%E1%BB%AD_(chi%C3%AAm_tinh)) [Sư Tử](/wiki/S%C6%B0_T%E1%BB%AD_(ch%C3%B2m_sao)) [Con](/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Leo.svg) ![ Leo.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Leo.svg/20px-Leo.svg.png)
![ Leo.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Leo.svg/20px-Leo.svg.png)
[sư tử](/wiki/S%C6%B0_t%E1%BB%AD) **Virgo** [Xử Nữ](/wiki/X%E1%BB%AD_N%E1%BB%AF_(chi%C3%AAm_tinh)) **Tên khác:**Thất Nữ, Trinh Nữ [Thất Nữ](/wiki/Th%E1%BA%A5t_N%E1%BB%AF_(ch%C3%B2m_sao)) ![ Virgo.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0c/Virgo.svg/20px-Virgo.svg.png)
![ Virgo.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0c/Virgo.svg/20px-Virgo.svg.png)
[Trinh nữ](/wiki/Trinh_ti%E1%BA%BFt) **Libra** [Thiên Bình](/wiki/Thi%C3%AAn_X%E1%BB%A9ng_(chi%C3%AAm_tinh)) **Tên khác:**Thiên Xứng [Thiên Xứng](/wiki/Thi%C3%AAn_X%E1%BB%A9ng_(ch%C3%B2m_sao)) [Cái](/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Libra.svg) ![ Libra.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Libra.svg/20px-Libra.svg.png)
![ Libra.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Libra.svg/20px-Libra.svg.png)
[cân](/wiki/C%C3%A2n) **Scorpio** [Thiên Hạt](/wiki/Thi%C3%AAn_H%E1%BA%A1t_(chi%C3%AAm_tinh)) **Tên khác:**Thiên Yết, Thần Nông, Bọ Cạp, Hổ Cáp [Thiên Hạt](/wiki/Thi%C3%AAn_H%E1%BA%A1t_(ch%C3%B2m_sao)) [Con](/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Scorpio.svg) ![ Scorpio.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ea/Scorpio.svg/20px-Scorpio.svg.png)
![ Scorpio.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ea/Scorpio.svg/20px-Scorpio.svg.png)
[bọ cạp](/wiki/B%E1%BB%8D_c%E1%BA%A1p) **Sagittarius** [Nhân Mã](/wiki/Nh%C3%A2n_M%C3%A3_(chi%C3%AAm_tinh)) **Tên khác**: Xạ Thủ, Cung Thủ [Nhân Mã](/wiki/Nh%C3%A2n_M%C3%A3_(ch%C3%B2m_sao)) [Nửa trên là người, nửa dưới là ngựa, cầm cung](/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Sagittarius.svg) ![ Sagittarius.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/80/Sagittarius.svg/20px-Sagittarius.svg.png)
![ Sagittarius.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/80/Sagittarius.svg/20px-Sagittarius.svg.png)
[Ma Kết](/wiki/Ma_K%E1%BA%BFt_(chi%C3%AAm_tinh)) **Tên khác:**Nam Dương [Ma Kết](/wiki/Ma_K%E1%BA%BFt_(ch%C3%B2m_sao)) [Nữa trên là dê, nửa dưới là đuôi cá](/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Capricorn.svg) ![ Capricorn.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/76/Capricorn.svg/20px-Capricorn.svg.png)
![ Capricorn.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/76/Capricorn.svg/20px-Capricorn.svg.png)
**Aquarius** [Bảo Bình](/wiki/B%E1%BA%A3o_B%C3%ACnh_(chi%C3%AAm_tinh)) **Tên khác:**Thủy Bình [Bảo Bình](/wiki/B%E1%BA%A3o_B%C3%ACnh_(ch%C3%B2m_sao)) [Người mang (cầm) bình](/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Aquarius.svg) ![ Aquarius.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Aquarius.svg/20px-Aquarius.svg.png)
![ Aquarius.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Aquarius.svg/20px-Aquarius.svg.png)
[nước](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc) **Pisces** [Song Ngư](/wiki/Song_Ng%C6%B0_(chi%C3%AAm_tinh)) [Song Ngư](/wiki/Song_Ng%C6%B0_(ch%C3%B2m_sao)) [Hai con cá bơi ngược chiều](/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Pisces.svg) ![ Pisces.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/95/Pisces.svg/20px-Pisces.svg.png)
![ Pisces.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/95/Pisces.svg/20px-Pisces.svg.png)
## Bốn nhóm Hoàng Đạo và ngôi sao chiếu mệnh của từng cung[
[sửa](/w/index.php?title=Cung_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Cung_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o&action=edit§ion=5)]
|Phần nội dung này
|cần thêm . (tháng 1, 2014)
### Bốn nhóm nguyên tố Hoàng Đạo[
[sửa](/w/index.php?title=Cung_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Cung_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o&action=edit§ion=6)]
Vòng tròn Hoàng đạo chia thành 12 cung, phân ra bốn nguyên tố đã tạo ra của thế giới theo quan niệm cổ phương Tây:
[đất](/wiki/%C4%90%E1%BA%A5t), [lửa](/wiki/L%E1%BB%ADa), [nước](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc), [khí](/wiki/Ch%E1%BA%A5t_kh%C3%AD). Cứ ba cung là được xếp vào một nhóm nguyên tố, những cung cùng chung nhóm luôn tương hợp nhau nhất. Tuy nhiên, không phải hai cung khác nhóm lúc nào cũng kị nhau. Điển hình là nhóm Đất có thể kết hợp hài hòa cùng nhóm Nước và nhóm Lửa tương đối thích hợp với nhóm Khí.
|Các nguyên tố||Đầu mùa||Giữa mùa||Cuối mùa||Đặc điểm|
|Nguyên tố
|Lửa |Bạch Dương||Sư Tử||Nhân Mã||Tính cách người nhóm lửa đặc biệt nồng cháy, đam mê, nông nổi nhưng gan dạ.
|[ ]
|Nguyên tố
|Đất |Kim Ngưu||Xử Nữ||Ma Kết||Những người nhóm đất rất chung thủy, cần cù, ôn hòa và khoan thai.
|[ ]
|Nguyên tố
|Khí |Song Tử||Thiên Bình||Bảo Bình||Nhóm này yêu
|[ ] **Nước**
Cạp
[nghệ thuật](/wiki/Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt). [ *]* [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
### Sao chiếu mệnh các cung hoàng đạo[
[sửa](/w/index.php?title=Cung_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Cung_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o&action=edit§ion=7)]
12 cung tương ứng với 12
[ngôi sao](/wiki/Sao) và [hành tinh](/wiki/H%C3%A0nh_tinh), bao gồm cả [Diêm Vương Tinh](/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng) đã bị loại khỏi danh sách các hành tinh của [hệ Mặt Trời](/wiki/H%E1%BB%87_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di):
- Cung Bạch Dương được
[Hỏa Tinh](/wiki/Sao_H%E1%BB%8Fa)bảo hộ, tượng trưng cho [thần](/wiki/Th%E1%BA%A7n) [chiến tranh](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh)Mars trong [thần thoại La Mã](/wiki/Th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i_La_M%C3%A3)( [Ares](/wiki/Ares)của [thần thoại Hi Lạp](/wiki/Th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i_Hy_L%E1%BA%A1p)).
- Cung Kim Ngưu được
[Kim Tinh](/wiki/Sao_Kim)bảo hộ, tượng trưng cho nữ thần [Venus](/wiki/Venus)( [Aphrodite](/wiki/Aphrodite)của thần thoại Hi Lạp.)
- Cung Song Tử được
[Thủy Tinh](/wiki/Th%E1%BB%A7y_Tinh)bảo hộ, tượng trưng cho thần đưa tin Mercury ( [Hermes](/wiki/Hermes)).
- Cung Cự Giải được
[Mặt Trăng](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng)bảo hộ, tượng trưng cho nữ thần [hôn nhân](/wiki/H%C3%B4n_nh%C3%A2n) [gia đình](/wiki/Gia_%C4%91%C3%ACnh)Junon ( [Hera](/wiki/Hera)trong thần thoại Hi Lạp)
- Cung Sư Tử được
[Mặt Trời](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di)bảo hộ, tượng trưng cho thần mặt trời [Helios](/wiki/Helios).
- Cung Xử Nữ được
[Thủy Tinh](/wiki/Th%E1%BB%A7y_Tinh)bảo hộ, tượng trưng cho trí tuệ, lòng chung thủy, cầu toàn nguyên tắc. ( [Demeter](/wiki/Demeter))
- Cung Thiên Bình được
[Kim Tinh](/wiki/Sao_Kim)bảo hộ, cung này biểu tượng cho sắc đẹp, sự quyến rũ, công bằng. Tượng trưng cho nữ thần [Venus](/wiki/Venus_(th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i)).
- Cung Hổ Cáp
[Diêm Vương Tinh](/wiki/Sao_Di%C3%AAm_V%C6%B0%C6%A1ng)và [Hỏa Tinh](/wiki/Sao_H%E1%BB%8Fa)bảo hộ, tượng trưng cho Pluto ( [Hades](/wiki/Hades)), thần cai quan âm phủ.
- Cung Nhân Mã được
[Mộc Tinh](/wiki/Sao_M%E1%BB%99c)bảo hộ, tượng trưng cho thần [sấm sét](/wiki/Tia_s%C3%A9t)Jupiter ( [Zeus](/wiki/Zeus)).
- Cung Ma Kết được
[Thổ Tinh](/wiki/Sao_Th%E1%BB%95)bảo hộ, tượng trưng cho thần của sụ hủy diệt Saturn ( [Cronos](/wiki/Cronus)).
- Cung Bảo Bình được
[Thiên Vương Tinh](/wiki/Sao_Thi%C3%AAn_V%C6%B0%C6%A1ng)bảo hộ, tượng trưng cho thần bầu trời [Uranus](/wiki/Sao_Thi%C3%AAn_V%C6%B0%C6%A1ng).
- Cung Song Ngư được
[Hải Vương Tinh](/wiki/Sao_H%E1%BA%A3i_V%C6%B0%C6%A1ng)bảo hộ, tượng trưng cho thần [biển](/wiki/Bi%E1%BB%83n)Neptune ( [Poseidon](/wiki/Poseidon)).
## Ghi chú[
[sửa](/w/index.php?title=Cung_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Cung_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o&action=edit§ion=8)] **Lịch Gregory được xây dựng để làm thỏa mãn các giám mục trong** [^](#cite_ref-8) [Công đồng Nicaea I](/wiki/C%C3%B4ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Nicaea_I). Ngày xuân phân được định là ngày 21 tháng 3, tuy nhiên không thể giữ xuân phân cố định vào một ngày trong điều kiện có sự tồn tại của [ngày 29 tháng 2](/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_29_th%C3%A1ng_2&action=edit&redlink=1). **Xem** [^](#cite_ref-9) [Jean Meeus, Astronomical Tables of the Sun, Moon, and Planets, 1983, xuất bản bởi Willmann-Bell, Inc., Richmond, Virginia](http://www.ns1763.ca/equinox/eqindex.html). Ngày có thể sẽ khác đi nếu xét ở các múi giờ khác.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Cung_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Cung_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o&action=edit§ion=9)] **Mayo (1979), tr. 35.** [^](#cite_ref-1) *(cần dẫn nguồn đầy đủ)* [Bách Khoa 12 Chòm Sao](http://bachkhoa12chomsao.com/)- [“Khái luận cơ bản về Chòm sao (Cung)”](http://bachkhoa12chomsao.com/2014/05/khai-luan-co-ban-ve-chom-sao-cung-phai-biet/). **Baird, Penny; Baird, Penelope (2007).** [^](#cite_ref-2) *Hidden Zodiac: The Perfect Design for Gods and Heroes - A Study of the Formula of Astrology's Twelve Houses and Great Narratives in European Civilisation*. Janus Publishing Company. tr. 2. [ISBN](/wiki/ISBN) [9781857566918](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9781857566918). **Nam Việt; Khánh Linh (2009).** [^](#cite_ref-3) *12 cung hoàng đạo - Một cách nhìn về đời người*. Hà Nội: Nhà xuất bản Thời đại. tr. 32. **Hugh Thurston, Early Astronomy, (New York: Springer-Verlag, 1994), tr. 135–137.** [^](#cite_ref-4) **Rogers, John H.** [^](#cite_ref-5) ["Origins of the ancient constellations: I. The Mesopotamian traditions](http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1998JBAA..108....9R&link_type=ARTICLE&db_key=AST&high=)." *Journal of the British Astronomical Assoc.*108.1 (1998): 9–28. Astronomical Data Service. **Rogers, John H.** [^](#cite_ref-6) ["Origins of the ancient constellations: II. The Mesopotamian traditions](http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1998JBAA..108...79R&link_type=GIF&db_key=AST)." *Journal of the British Astronomical Assoc.*108.2 (1998): 79–89. Astronomical Data Service. **Saliba, George, 1994.** [^](#cite_ref-7) *A History of Arabic Astronomy: Planetary Theories During the Golden Age of Islam*. New York: New York University Press. [ISBN 978-0-8147-8023-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780814780237). tr. 67.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Cung_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Cung_Ho%C3%A0ng_%C4%90%E1%BA%A1o&action=edit§ion=10)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|[The Astrological Signs and the Constellations](https://sites.google.com/site/allzodiacs/) **(tiếng Anh)** [Khoa học và chiêm tinh: Ngày sinh có quyết định vận mệnh?](http://www.bbc.co.uk/vietnamese/culture_social/2014/11/141104_hidden_truth_star_signs_vert_fut), BBC, 4/11/2014
|
|


text:
Oryzomys auriventer
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Nephelomys auriventer là một loài động vật có vú trong họ Cricetidae, bộ Gặm nhấm. Loài này được Thomas mô tả năm 1890.[2]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Weksler et al., 2008
- ^ a ă Wilson, D. E.; Reeder, D. M. biên tập (2005). “Oryzomys auriventer”. Mammal Species of the World . Baltimore: Nhà in Đại học Johns Hopkins, 2 tập (2.142 trang). ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.

markdown:
*Oryzomys auriventer*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Nephelomys auriventer
|
|[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Mammalia](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Rodentia](/wiki/B%E1%BB%99_G%E1%BA%B7m_nh%E1%BA%A5m) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Cricetidae](/wiki/Cricetidae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Nephelomys](/w/index.php?title=Nephelomys&action=edit&redlink=1) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **N. auriventer** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Nephelomys auriventer*
(
[Thomas](/w/index.php?title=Oldfield_Thomas&action=edit&redlink=1), 1890) [[2]](#cite_note-msw3-2) [Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)) *Oryzomys auriventer*Thomas, 1899 *[Nephelomys] auriventer*: Weksler, Percequillo, and Voss, 2006 * là một loài Nephelomys auriventer* [động vật có vú](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA)trong họ [Cricetidae](/wiki/Cricetidae), [bộ Gặm nhấm](/wiki/B%E1%BB%99_G%E1%BA%B7m_nh%E1%BA%A5m). Loài này được Thomas mô tả năm 1890. [[2]](#cite_note-msw3-2)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Oryzomys_auriventer&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Oryzomys_auriventer&action=edit§ion=1)] **Weksler et al., 2008** [^](#cite_ref-iucn_1-0)
- ^
**a** [Wilson, D. E.; Reeder, D. M. biên tập (2005). “](#cite_ref-msw3_2-1) **ă** *Oryzomys auriventer*”. [. Baltimore: Nhà in Đại học Johns Hopkins, 2 tập (2.142 trang).](http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=13000788) *Mammal Species of the World* [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-8018-8221-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-8018-8221-0). [OCLC](/wiki/OCLC) [62265494](//www.worldcat.org/oclc/62265494).


text:
Pionus
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Pionus là một chi chim trong họ Psittacidae.[1]
Các loài[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson (2012). “The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7.”. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.

markdown:
*Pionus*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Pionus
|
|[Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Aves](/wiki/Chim) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Psittaciformes](/wiki/B%E1%BB%99_V%E1%BA%B9t) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Psittacidae](/wiki/H%E1%BB%8D_V%E1%BA%B9t) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) **Pionus** **Pionus** là một [chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc)) [chim](/wiki/Chim) trong họ [Psittacidae](/wiki/H%E1%BB%8D_V%E1%BA%B9t). [[1]](#cite_note-1)
## Các loài[
[sửa](/w/index.php?title=Pionus&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Pionus&action=edit§ion=1)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Pionus&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Pionus&action=edit§ion=2)] **Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson (2012).** [^](#cite_ref-1) [“The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7.”](http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/downloadable-clements-checklist). Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Pionus&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Pionus&action=edit§ion=3)]
|
|![]()
|
| có thông tin sinh học về Pionus
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|