markdown:
# Chế Bồng Nga
|Po Binasuor|
|
|[Vua](/wiki/Vua)thứ 3 của Vương triều thứ 12 [1360](/wiki/1360)– [1390](/wiki/1390) [Trà Hòa](/wiki/Tr%C3%A0_H%C3%B2a) [La Ngai](/wiki/La_Ngai)
Bhinethuor
Binasuor
[Chiêm Thành](/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh) [23 tháng 1](/wiki/23_th%C3%A1ng_1)năm [1390](/wiki/1390)Âl [Sông Luộc](/wiki/S%C3%B4ng_Lu%E1%BB%99c), [Đại Việt](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) [Ấn Độ giáo](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o) **Po Binasuor** hay còn được biết đến rộng rãi hơn với tên gọi **Chế Bồng Nga** ( [Ghi chú 1] [Hán-Việt](/wiki/H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t): 制蓬峩, ? - 23 tháng 1 năm 1390 ÂL ), theo cách gọi của [[1]](#cite_note-2) [Người Ê Đê](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C3%8A_%C4%90%C3%AA)và [Giarai](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Giarai)tại vùng [Tây Nguyên](/wiki/T%C3%A2y_Nguy%C3%AAn)là **R'čăm B'nga**( *Anak Orang Cham Bunga*, nghĩa là "Bông hoa ánh sáng của người Champa") **Bhinethuor**, **Che Bunga**hay **A Đáp A Giả**( [chữ Hán](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n): 阿荅阿者, *Ngo-ta Ngo-che*) trong các tài liệu Trung Hoa, là tên hiệu của vị vua thứ ba thuộc [vương triều thứ 12](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_tri%E1%BB%81u_Ch%C4%83p_Pa_th%E1%BB%A9_12&action=edit&redlink=1)(tức là vị vua đời thứ 39) của nhà nước [Chiêm Thành](/wiki/Chi%C3%AAm_Th%C3%A0nh). Là một vị vua kiệt xuất, có tài võ bị, trong thời gian cầm quyền, ông đã chấn hưng nhà nước Chiêm Thành từ một quốc gia suy đồi trở nên hùng mạnh.
Trong giai đoạn 1367-1389, ông từng 12 lần xua quân
[Bắc phạt Đại Việt](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t-Chi%C3%AAm_1367-1396) nhằm tái chiếm các vùng đất [Châu Ô](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%94) và [châu Lý](/wiki/Ch%C3%A2u_L%C3%BD) vốn được chuyển giao sang chính quyền Đại Việt trong thời gian cai trị của vua [Chế Mân](/wiki/Ch%E1%BA%BF_M%C3%A2n). Năm 1377, khi thành Đồ Bàn bị quân đội nhà Trần tấn công, Chế Bồng Nga đã lãnh đạo quân đội tiêu diệt quân địch, khiến vua [Trần Duệ Tông](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng) phải bỏ mạng trong trận này. Thắng lợi này khiến Thượng hoàng [Trần Nghệ Tông](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ngh%E1%BB%87_T%C3%B4ng) khiếp đảm, sau này hễ Chế Bồng Nga bắc tiến là cùng [Lê Quý Ly](/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_Ly) bỏ kinh thành chạy dài. Trong cuộc chiến này, ông đã có tổng cộng 3 lần đánh vào tận kinh đô [Thăng Long](/wiki/Th%C4%83ng_Long). Năm 1389, ông tử trận sau khi trúng phải đạn tại trận Hải Triều. Cái chết của ông khép lại một trang hùng sử trong [lịch sử Chăm Pa](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Ch%C4%83m_Pa).
Chế Bồng Nga được xem là vị vua vĩ đại cuối cùng của vương quốc Chăm Pa vì sau khi ông mất, nước Chăm không còn quật khởi như trước được nữa.
[[2]](#cite_note-3)
## Mục lục
## Lên ngôi[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&action=edit§ion=1)]
Gần như không có tài liệu lịch sử nào ghi chép về cuộc đời của Chế Bồng Nga trước khi lên ngôi. Các tài liệu lịch sử ghi rằng, Chế Bông Nga là em trai của vua
[Chế A Năng](/wiki/Ch%E1%BA%BF_A_N%C4%83ng). Sau khi [Chế A Năng](/wiki/Ch%E1%BA%BF_A_N%C4%83ng) chết, con rể là [Trà Hoa Bồ Đề](/wiki/Tr%C3%A0_Hoa_B%E1%BB%93_%C4%90%E1%BB%81) lên dành ngôi. Sau khi Trà Hoa Bồ Đề chết, Chế Bồng Nga được quần thần tôn lên làm vua. [[3]](#cite_note-nvh1-4)
## Làm vua[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&action=edit§ion=2)]
### Những chiến dịch đầu tiên[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&action=edit§ion=3)]
Sau khi lên ngôi được thời gian, Chế Bồng Nga nhận thấy quân đội
[nhà Trần](/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) không còn hùng mạnh như trước nên trong các năm: 1361, 1362, 1365, 1366, đã bốn lần xua quấy nhiễu vùng biên giới Hóa châu của nhà Trần. Dù các tướng biên giới nhà Trần đẩy lui được quân Chiêm nhưng các cuộc cướp phá không chấm dứt nên do đó, [Trần Dụ Tông](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_D%E1%BB%A5_T%C3%B4ng) cử [Trần Thế Hưng](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Th%E1%BA%BF_H%C6%B0ng&action=edit&redlink=1) làm Thống quân hành khiển đồng tri, [Đỗ Tử Bình](/wiki/%C4%90%E1%BB%97_T%E1%BB%AD_B%C3%ACnh) làm phó, mang quân đi đánh Chiêm Thành. Tháng 4 ÂL năm 1368, quân Trần tiến vào Chiêm Động (vùng [Quảng Nam](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam)). Quân Chiêm đặt phục binh, quân Trần rơi vào chỗ phục kích, bị thua trận. Trần Thế Hưng bị bắt, Đỗ Tử Bình chạy thoát, mang tàn quân chạy về nước. Nhận thấy binh lực nhà Trần ngày càng sa sút, Chế Bồng Nga mới sai Mục Bà Ma đi sứ sang đòi lại đất Hóa châu nhưng không thành. [4]
Năm
[1371](/wiki/1371), triều đình nhà Trần xảy ra nội loạn, hoàng tử Trần Phủ lật đổ [Dương Nhật Lễ](/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_Nh%E1%BA%ADt_L%E1%BB%85) giành ngôi, tức là vua [Trần Nghệ Tông](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Ngh%E1%BB%87_T%C3%B4ng). Mẹ của Nhật Lễ chạy sang Chiêm Thành xin Chế Bồng Nga đánh Đại Việt trả thù và báo cáo tình hình biên giới và sự suy yếu của nhà Trần. Được dịp, vào tháng 3 năm 1371 ÂL, Chế Bồng Nga tập trung chiến thuyền tiến vào cửa Đại An tấn công Đại Việt. Quân Chiêm vào đến Thái Tô, huyện [Thọ Xương](/wiki/Th%E1%BB%8D_X%C6%B0%C6%A1ng). Quân Trần chống cự không nổi. Theo sử thuật lại, ông đi thẳng vào Thăng Long "như đi vào chỗ không người", không nơi nào có quân chống giữ. [[5]](#cite_note-6) Vua Nghệ Tông bỏ chạy khỏi kinh đô khiến quân Chiêm vào Thăng Long lấy hết vàng bạc châu báu, bắt cả đàn bà trẻ con rồi đốt sạch cung điện, sách vở. Tháng 3 nhuận năm 1371, Chế Bồng Nga mang quân ra đánh. Quân Chiêm vượt biển đánh vào cửa Đại An, [6] tiến thẳng vào kinh thành Thăng Long. Ngày 27 tháng 3 ÂL, quân Chiêm tiến vào [[Ghi chú 2]](#cite_note-8) [Thăng Long](/wiki/Th%C4%83ng_Long), cướp phá cung điện, bắt phụ nữ, lấy của cải ngọc lụa mang về.
Năm sau, vua Chiêm dâng biểu lên vua Minh đế kể tội Đại Việt, trong đó có câu:
*...Ngày nay người An Nam lại đem binh sang chiếm đất chúng tôi, cướp bóc nhân dân tôi. Vì thế thần xin Bệ Hạ giúp cho chúng tôi vũ khí, nhạc khí và nhạc sư để người An Nam thấy Chiêm Thành là phiên thuộc của Bệ Hạ mà không quấy nhiễu nữa.*
Tuy nhiên theo sử Việt, nhà Trần không hề động binh trong thời kỳ này và đây là một sự vu cáo của Chế Bồng Nga, chỉ cốt sao nhà Minh để yên cho người Chiêm Thành lộng hành. Chu Nguyên Chương sau đó đã xuống chiếu bắt hai nước không được gây sự chiến tranh và đồng ý cho người Chăm được sang "du học" về âm nhạc tại
[Phúc Kiến](/wiki/Ph%C3%BAc_Ki%E1%BA%BFn). [[7]](#cite_note-9)
### Thủ và công[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&action=edit§ion=4)]
Năm 1376, Chế Bồng Nga lại một lần nữa mang quân bắc tiến. Vua Trần là
[Trần Duệ Tông](/wiki/Tr%E1%BA%A7n_Du%E1%BB%87_T%C3%B4ng) sai Đỗ Tử Bình dẫn quân đi đánh. Chế Bồng Nga sai người sang xin dâng 10 mâm vàng xin giảng hòa. Nhưng Tử Bình giấu vàng đi, lại tâu về triều rằng vua Chiêm kiêu ngạo không thần phục. Vua Trần nổi giận, mới chuẩn bị quân mã để nam tiến. Tháng 1 ÂL năm 1377, quân Trần tiến đến Cầu Đá ở [cửa Thi Nại](/w/index.php?title=C%E1%BB%ADa_Thi_N%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) ( [Quy Nhơn](/wiki/Quy_Nh%C6%A1n)), đánh lấy đồn Thạch Kiều rồi tiến tới kinh [thành Đồ Bàn](/wiki/Th%C3%A0nh_%C4%90%E1%BB%93_B%C3%A0n) nước Chiêm. Chế Bồng Nga lập đồn giữ ngoài thành, rồi cho người đến trá hàng, nói với Trần Duệ Tông rằng Chế Bồng Nga đã bỏ thành trốn. Vua Trần mắc mưu, liền thúc quân tiến vào thành. Quân Chiêm tứ phía phục binh đổ ra đánh, chia cắt quân Trần ra từng đoạn khiền quân Trần đại bại, mười phần chết đến bảy, tám phần. Vua Trần bị hãm trong vòng vây, bị trúng phải tên mà chết. [[8]](#cite_note-TT270-10) Một hoàng thân nhà Trần là Ngự Câu vương Trần Húc đã ra đầu hàng quân Chiêm. [9]
Chế Bồng Nga thừa thế thắng, đem quân đánh đuổi đến tận Thanh Nghệ, đánh tan quân nhà Trần rồi vào kinh đô cướp phá suốt một ngày. Đến khi ra khơi quay về nhà, chiến thuyền của Chiêm Thành bị bão đắm mất nhiều nhưng những đồ cướp được cũng đủ để tiến cống nhà Minh trong năm đó. Chế Bồng Nga lại gả con gái cho Ngự Câu vương
[Trần Húc](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_H%C3%BAc_(Ng%E1%BB%B1_C%C3%A2u_v%C6%B0%C6%A1ng)&action=edit&redlink=1) rồi tháng 5 năm 1378 đưa y về Nghệ An phong làm trấn thủ. Đến tháng 6 Chế Bồng Nga lại đem binh vượt sông Đại Hoàng đánh tan quân của Đỗ Tử Bình, chiếm lấy kinh đô Thăng Long hạ nhục quân Nam bằng cách bắt quan kinh doãn là Lê Giốc phải sụp lạy nhưng Lê Giốc không chịu nên ông đã cho người giết. [8] Lần này quân Chiêm lại cướp bóc được rất nhiều. Vua Nghệ Tông chỉ còn nước đem các vàng bạc châu báu dấu trong núi Thiên Kiến và động Khả Lăng. [[10]](#cite_note-12) [[11]](#cite_note-13)
Năm 1380, Chế Bồng Nga lại một lần nữa đem quân bắc phạt, ông cho tuyển binh ngay tại vùng Tân Bình và Thuận Hóa, rồi sau đó đã đánh chiếm Nghệ An vào tháng 3, chiếm Thanh Hóa vào tháng 4. Thượng hoàng Nghệ Tông sai Lê Quý Ly,
[Đỗ Tử Bình](/wiki/%C4%90%E1%BB%97_T%E1%BB%AD_B%C3%ACnh) đem quân đón đánh quân Chiêm khiến Chế Bồng Nga phải rút quân về. Tuy Chế Bồng Nga bị thua nhưng ở thời kỳ này các châu Nghệ An, Thuận Hóa, Tân Bình vẫn thuộc về người Chăm, còn quan quân nhà Trần thì sợ người Chiêm đến bài vị, thần tượng của các bậc tiên vương ở các lăng Quắc Hương, Thái Đường, Long Hưng, Kiến Xương cũng phải đem dấu đi vì sợ bị phá. [12]
### Cái chết[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&action=edit§ion=5)]
Năm 1389, Chế Bồng Nga lại đựa quân sang đánh Đại Việt. Thượng hoàng Nghệ Tông sai
[Lê Quý Ly](/wiki/L%C3%AA_Qu%C3%BD_Ly) cầm quân chống giặc. Lê Quí Ly nghênh địch hơn 20 ngày, kéo hết thuyền lên bờ để đợi. Chế Bồng Nga đóng ở thượng nguồn [sông Lương](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_L%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1), giả vờ bỏ đi, Lê Quí Ly mắc mưu đem quân truy kích. Lê Quí Ly thấy quân tan vỡ vội vàng bỏ chạy, Chế Bồng Nga đuổi theo đến Hoàng giang, thượng hoàng sai đô tướng là Trần Khát Chân đem binh chống giữ. Vua tôi nhà Trần ôm nhau khóc mà từ biệt đủ biết là họ đã khiếp sợ đến chừng nào. Trần Khát Chân đem quân đóng ở Hải Triều và Tiên Lữ. Đến tháng giêng năm 1390, Chế Bồng Nga đem hơn 100 chiến thuyền đến thị sát. Hoàng đệ là [Trần Nguyên Diệu](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_Nguy%C3%AAn_Di%E1%BB%87u&action=edit&redlink=1) đem quân bản bộ ra hàng vua Chiêm với hy vọng được người Chăm đưa lên làm vua. Cùng lúc đó, một nhà sư là [Phạm Sư Ôn](/wiki/Ph%E1%BA%A1m_S%C6%B0_%C3%94n) nổi lên đánh chiếm kinh đô, thượng hoàng và vua phải bỏ kinh đô mà chạy, cho triệu tướng [Hoàng Thế Phương](/w/index.php?title=Ho%C3%A0ng_Th%E1%BA%BF_Ph%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) đang đóng ở Hoàng giang ra cứu.
Không may cho Chế Bồng Nga, một tiểu tướng của ông vì sợ tội đã ra hàng quân Trần, báo cho Trần Khát Chân biết là thuyền ngự của vua Chiêm sơn màu xanh lục. Khi mấy trăm chiến thuyền của Chế Bồng Nga và Nguyên Diệu kéo tới, Khát Chân cho tập trung súng bắn xối xả vào chiếc thuyền ngự, Chế Bồng Nga bị trúng đạn chết.
[[13]](#cite_note-15) Trần Nguyên Diệu liền cắt đầu vua Chiêm rồi chèo thuyền trở về bên quân Nam. Quân Chiêm thấy chủ tướng đã tử trận vội vàng chạy về Hoàng giang hợp với phó tướng của Chế Bồng Nga là La Khải. Sử kể rằng khi đầu Chế Bồng Nga được phó tướng Phạm Như Lạt đem vào trình giữa canh ba, thượng hoàng Nghệ Tông hoảng hốt nhỏm dậy tưởng mình đã bị vây bắt. Đến khi nghe được tin thắng trận, Nghệ Tông vui mừng nói rằng: [14] [[15]](#cite_note-TT283-17) *Ta với Bồng Nga cầm cự nhau đã lâu, ngày nay mới được gặp nhau, có khác gì* [Hán Cao Tổ](/wiki/H%C3%A1n_Cao_T%E1%BB%95)thấy đầu [Hạng Vũ](/wiki/H%E1%BA%A1ng_V%C5%A9), thiên hạ yên rồi!
## Ngoại giao[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&action=edit§ion=6)]
### Quan hệ với nhà Minh[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&action=edit§ion=7)]
Cũng năm đó, bên Trung Hoa, Chu Nguyên Chương đánh đuổi được người Mông Cổ lập nên nhà Minh, xưng đế niên hiệu Hồng Vũ, đặt kinh đô ở Nam Kinh. Chế Bồng Nga sai sứ là Hổ Đô Man sang mừng đem voi, hổ và các sản vật tiến cống. Vua Minh sai Ngô Dụng, Nhan Tông Lỗ, Dương Tải đưa tiễn sứ thần Chiêm về nước, phong Chế Bồng Nga làm Chiêm Thành quốc vương, ban ấn tín, một quyển lịch Đại Thống và 50 tấm lụa thêu vàng. Trong sắc thư gửi Chiêm vương có viết:
[[16]](#cite_note-18) *Ngày mồng bốn tháng hai năm nay, Hổ Đô Man đem voi và hổ đến, tấm lòng thành của vương trẫm rất hoan hỉ. Thành thử Đô Man chưa đến nơi, trẫm đã sai sứ lên đường. Trẫm đang định sai sứ đến báo cho vương hay là Trung Quốc bị người Hồ chiếm cứ một trăm năm nay, di địch ở khắp mọi chốn làm hư hỏng cả luân thường. Vì thế trẫm phải phát binh đánh dẹp, mất hai mươi năm mới bình được di địch. Nay trẫm làm chủ Trung Quốc, thiên hạ đều yên ổn, e rằng các nước phiên di chưa biết nên sai sứ đi báo cho các nước. Ngờ đâu sứ giả của quốc vương đã đến trước rồi, thành ý rất mực, trẫm quả là vui mừng. Nay ban cho một bản Đại Thống Lịch, kim ỷ, vải sa năm mươi tấm để vương biết đạo mà phụng mệnh trời, dân chúng Chiêm Thành an cư lạc nghiệp, vương cũng mãi mãi bảo tồn được lộc vị, phúc đến cháu con. Mong thượng đế chứng giám cho, vương chớ bê trễ.*
Từ đó người Chăm hàng năm mang cống phẩm sang Trung Quốc, được vua nhà Minh cho người sang tế sơn xuyên và giám khảo các kỳ thi.
Cũng vào thời đó,
[biển Đông](/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%B4ng) có rất nhiều hải khấu, Chế Bồng Nga đem binh thuyền ra đánh chìm và cướp về hai mươi thuyền chở 31 tấn gỗ quí, liền cho người đưa sang tiến cống nhà Minh khiến vua Minh rất hài lòng, ban thưởng hậu hĩ. [[17]](#cite_note-19) [[18]](#cite_note-20)
## Gia quyến[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&action=edit§ion=8)]
- Hậu duệ:
[Chế Ma Nô Đà Nan](/wiki/Ch%E1%BA%BF_Ma_N%C3%B4_%C4%90%C3%A0_Nan), sang đầu hàng Đại Việt năm 1390 khi bị La Ngai giành ngôi. [[15]](#cite_note-TT283-17) [Chế Sơn Na](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_S%C6%A1n_Na&action=edit&redlink=1), sang đầu hàng Đại Việt năm 1390 cùng anh trai. [[15]](#cite_note-TT283-17)
- Con gái không rõ tên, được gả năm 1377 cho Ngự Câu Vương
[Trần Húc](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A7n_H%C3%BAc_(Vi%E1%BB%87t_Nam)&action=edit&redlink=1)
## Nhận định[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&action=edit§ion=9)]
Về Chế Bồng Nga, nhiều ý kiến thừa nhận là một ông vua anh hùng ít có của Chiêm Thành. Nhưng theo Trần Xuân Sinh, vua Chiêm cũng chỉ có tài của tướng cướp dữ tợn. Chế Bồng Nga dùng binh đi chinh chiến liên miên nhiều năm khiến nhân lực Chiêm Thành bị tổn thất nặng. Không đòi lại đất đai bị mất để kiến thiết lại, bốn lần tiến vào Thăng Long, vua Chiêm chỉ cướp phá, vơ vét và vội vã rút về, không lần nào ở lâu. Chế Bồng Nga không phải ông vua anh hùng chấn hưng, mở mang đất nước.
[[19]](#cite_note-21)
## Nhà nước Chiêm Thành Hậu Chế Bồng Nga[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&action=edit§ion=10)]
Chế Bồng Nga chết, các vùng đất dưới ảnh hưởng Chiêm Thành đều được Lê Quý Ly (tức
[Hồ Quý Ly](/wiki/H%E1%BB%93_Qu%C3%BD_Ly) sau này) thu hồi. Lê Quý Ly đã tấn công vào vùng đất Cổ Lũy (Quảng Ngãi) ngày nay. Theo Biên Niên Sử Hoàng gia Chăm (1835), Thủ đô Bal Angwei (Quảng Ngãi?) đã thất thủ vào năm 1397 và dân tị nạn đổ vào Bal Panrang (Phan Rang?). Sau trận chiến năm [1400](/wiki/1400) một bộ phận nhà nước Chiêm Thành được khôi phục (vương triều Đồ Bàn/Chà Bàn). Sau khi Lê Lợi đuổi quân Minh ra khỏi, vương triều Panrang cũng được khôi phục (1433). Sau khi Bal Sri Binay (Đồ Bàn/Chà Bàn) thất thủ, vương triều Panrang đã thừa kế vương quốc Chiêm Thành cho đến năm 1832.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&action=edit§ion=11)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&action=edit§ion=12)]
- Ghi chú
- Chú thích
**Đại Việt Sử ký Toàn thư, quyển VIII, bản điện tử, tr 282** [^](#cite_ref-2) **Coedès, tr. 237-238** [^](#cite_ref-3) [^](#cite_ref-nvh1_4-0) [Tìm Hiểu Cộng Đồng Người Chăm Ở Việt Nam Bài 6: Bùng Lên Trước Khi Tàn Lụi](http://chamstudies.net/2016/02/10/tim-hieu-cong-dong-nguoi-cham-o-viet-nam/), Nguyễn Văn Huy, chamstudies **Whitmore, tr. 188** [^](#cite_ref-5) **Việt Nam sử lược, bản điện tử, tr. 71** [^](#cite_ref-6) **Georges Maspero, tr. 93** [^](#cite_ref-7) **喬治·馬司培羅《占婆史》第九章，臺灣商務印書館中譯本，95-99頁。** [^](#cite_ref-9)
- ^
**a** [Đại Việt Sử ký Toàn thư, quyển VIII, bản điện tử, 270](#cite_ref-TT270_10-1) **ă** **Maspero, tr. 92-94** [^](#cite_ref-11) **Đại Việt Sử ký Toàn thư, quyển VIII, bản điện tử, tr. 272** [^](#cite_ref-12) **Maspero, tr. 94** [^](#cite_ref-13) **Đại Việt Sử ký Toàn thư, quyển VIII, bản điện tử, tr. 274** [^](#cite_ref-14) **Maspero, tr. 107-109** [^](#cite_ref-15) **Tran Ky Phuong, Bruce Lockhart, tr. 196** [^](#cite_ref-16)
- ^
**a** **ă** [Đại Việt Sử ký Toàn thư, quyển VIII, bản điện tử, tr. 283](#cite_ref-TT283_17-2) **â** **Nghiêm Tòng Giản, tr. 247** [^](#cite_ref-18) **《明實錄‧太祖實錄》洪武六年八月戊戌條，茲據《明實錄類纂·涉外史料卷》，武漢出版社版，558頁。** [^](#cite_ref-19) **喬治·馬司培羅《占婆史》第九章，臺灣商務印書館中譯本，96頁。** [^](#cite_ref-20) **Trần Xuân Sinh, sách đã dẫn, tr 385** [^](#cite_ref-21)
- Tài liệu tham khảo
*, quyển VIII, bản điện tử* [Đại Việt Sử ký Toàn thư](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_k%C3%BD_to%C3%A0n_th%C6%B0) [Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục](/wiki/Kh%C3%A2m_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Vi%E1%BB%87t_s%E1%BB%AD_Th%C3%B4ng_gi%C3%A1m_c%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BB%A5c)
- Trần Xuân Sinh (2006),
*Thuyết Trần*, Nhà xuất bản Hải Phòng [Coedès, George](/w/index.php?title=George_Coed%C3%A8s&action=edit&redlink=1)(1968). Walter F. Vella, biên tập. *The Indianized States of Southeast Asia*. trans.Susan Brown Cowing. University of Hawaii Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-8248-0368-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-8248-0368-1).
- Maspero, Georges, 2002,
*The Champa Kingdom*, Bangkok: White Lotus Co., Ltd., [ISBN 9747534991](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9747534991)
- John K. Whitmore:
*The Last Great King of Classical Southeast Asia in The Cham of Vietnam: History, society and art*, Nhà xuất bản NUS
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ch%E1%BA%BF_B%E1%BB%93ng_Nga&action=edit§ion=13)]
|Tiền nhiệm:
||
|Vua của
1360–1390
|Kế nhiệm:
|

X-Cache: cp1053 hit/1, cp1067 miss


markdown:
# Clavicoccus
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Clavicoccus
|
|[Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Arthropoda](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_Ch%C3%A2n_kh%E1%BB%9Bp) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Insecta](/wiki/C%C3%B4n_tr%C3%B9ng) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Hemiptera](/wiki/B%E1%BB%99_C%C3%A1nh_n%E1%BB%ADa) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Pseudococcidae](/w/index.php?title=Pseudococcidae&action=edit&redlink=1) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) **Clavicoccus**
Ferris, 1948
* là một chi Clavicoccus* [côn trùng](/wiki/C%C3%B4n_tr%C3%B9ng)thuộc họ [Pseudococcidae](/w/index.php?title=Pseudococcidae&action=edit&redlink=1). Chi này có các loài sau:

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.04:-77.49:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Content-Language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp1067 miss, cp1067 miss

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Accept-Ranges: bytes


markdown:
# Hoài Nam Tử
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
* (淮南子) là những bộ sách quan trọng của Hoài Nam Tử* [Đạo giáo](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_gi%C3%A1o) [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)do Hoài Nam Vương [Lưu An](/wiki/L%C6%B0u_An)đã tập hợp các học giả lại để biên soạn. *Hoài Nam Tử*có nhiều điểm tương đồng với các quan niệm về [triết học](/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc)tự nhiên của các triết gia [Hy Lạp](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p)cùng thời, cùng với [Đạo Đức Kinh](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_%C4%91%E1%BB%A9c_kinh)và [Nam Hoa Kinh](/wiki/Nam_Hoa_kinh)( [南華經](//vi.wikisource.org/wiki/zh:%E5%8D%97%E8%8F%AF%E7%B6%93)) tạo nên hệ thống quan điểm của Đạo giáo.
## Khái niệm chủ yếu[
[sửa](/w/index.php?title=Ho%C3%A0i_Nam_T%E1%BB%AD&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ho%C3%A0i_Nam_T%E1%BB%AD&action=edit§ion=1)] *(Nam đi thuyền, Bắc đi ngựa) – Trong chương Tề Tục (* **"Nam thuyền bắc mã"** [齊俗](//vi.wikisource.org/wiki/zh:%E6%B7%AE%E5%8D%97%E5%AD%90/%E9%BD%8A%E4%BF%97%E8%A8%93)): *Hồ nhân tiện ư mã, Việt nhân tiện ư chu*( [胡人便於馬](//vi.wikisource.org/wiki/zh:%E6%B7%AE%E5%8D%97%E5%AD%90/%E9%BD%8A%E4%BF%97%E8%A8%93)、 [越人便於舟](//vi.wikisource.org/wiki/zh:%E6%B7%AE%E5%8D%97%E5%AD%90/%E9%BD%8A%E4%BF%97%E8%A8%93)), nghĩa là " [Người Hồ](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%E1%BB%93)tiện dụng bằng ngựa, [người Việt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t)tiện dụng bằng thuyền". *(Trăm sông về biển) - Trong chương* **"Bách xuyên quy hải"** [Phiếm Luận Huấn](/w/index.php?title=Phi%E1%BA%BFm_Lu%E1%BA%ADn_Hu%E1%BA%A5n&action=edit&redlink=1)( [氾論訓](//en.wikisource.org/wiki/zh:%E6%B7%AE%E5%8D%97%E5%AD%90/%E6%B0%BE%E8%AB%96%E8%A8%93)): *Bách xuyên dị nguyên, nhi giai quy ư hải*(百川異源、而 [皆歸於海](//en.wikisource.org/wiki/zh:%E6%B7%AE%E5%8D%97%E5%AD%90/%E6%B0%BE%E8%AB%96%E8%A8%93)), nghĩa là "Trăm sông khác nguồn nhưng đều đổ về biển cả". *(Than giá yêu nhau) - Trong chương* **"Băng thán tương ái"** [Thuyết Sơn Huấn](/w/index.php?title=Thuy%E1%BA%BFt_S%C6%A1n_Hu%E1%BA%A5n&action=edit&redlink=1)( [說山訓](//en.wikisource.org/wiki/zh:%E6%B7%AE%E5%8D%97%E5%AD%90/%E8%AA%AA%E5%B1%B1%E8%A8%93)): *Thiên hạ mạc tương tăng ư giao tất, nhi mạc tương ái ư băng thán*(天下莫相憎於膠漆、而莫 [相愛於冰炭](//en.wikisource.org/wiki/zh:%E6%B7%AE%E5%8D%97%E5%AD%90/%E8%AA%AA%E5%B1%B1%E8%A8%93)), nghĩa là "Dưới trời chẳng có sự ghét nhau giữa bạn thân, và chẳng có sự yêu nhau giữa than và giá".

X-Cache: cp1066 hit/1, cp1067 miss


markdown:
# Thông trắng Yakushima
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Pinus amamiana
|
|![]()
[Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *divisio*) [Pinophyta](/wiki/Ng%C3%A0nh_Th%C3%B4ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Pinopsida](/wiki/B%E1%BB%99_Th%C3%B4ng) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Pinales](/wiki/B%E1%BB%99_Th%C3%B4ng) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Pinaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_Th%C3%B4ng) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Pinus](/wiki/Pinus) [Phân chi](/wiki/Ph%C3%A2n_chi)( *subgenus*) [Ducampopinus](/w/index.php?title=Ducampopinus&action=edit&redlink=1) [Đoạn](/w/index.php?title=%C4%90o%E1%BA%A1n_(th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)&action=edit&redlink=1)( *section*) [Quinquefoliae](/w/index.php?title=Quinquefoliae&action=edit&redlink=1) [Phân đoạn](/w/index.php?title=Ph%C3%A2n_%C4%91o%E1%BA%A1n_(th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)&action=edit&redlink=1)( *subsection*) [Strobi](/w/index.php?title=Strobi&action=edit&redlink=1) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **P. amamiana** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Pinus amamiana* [Koidz.](/w/index.php?title=Gen-ichi_Koidzumi&action=edit&redlink=1), 1924 ![ 2013-07-12 14 01 15 Gnarled Whitebark Pine in the Copper Mountains of Nevada.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f5/2013-07-12_14_01_15_Gnarled_Whitebark_Pine_in_the_Copper_Mountains_of_Nevada.jpg/280px-2013-07-12_14_01_15_Gnarled_Whitebark_Pine_in_the_Copper_Mountains_of_Nevada.jpg)
![ 2013-07-12 14 01 15 Gnarled Whitebark Pine in the Copper Mountains of Nevada.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f5/2013-07-12_14_01_15_Gnarled_Whitebark_Pine_in_the_Copper_Mountains_of_Nevada.jpg/280px-2013-07-12_14_01_15_Gnarled_Whitebark_Pine_in_the_Copper_Mountains_of_Nevada.jpg)
**Thông trắng Yakushima** ( [danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n): *) là loài thông bản địa của miền nam Pinus amamiana* [Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), trên các [đảo](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o) [Yakushima](/wiki/Yakushima)và [Tanegashima](/wiki/Tanegashima)ở phía nam [Kyūshū](/wiki/Kyushu). Nó cũng được trồng tại các công viên của Nhật. Loài thông này có thể cao tới 25 m với đường kính thân cây tới 1 m. Loài này được Koidz. miêu tả khoa học đầu tiên năm 1924. [[1]](#cite_note-1)
## Mục lục
## Mô tả[
[sửa](/w/index.php?title=Th%C3%B4ng_tr%E1%BA%AFng_Yakushima&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%B4ng_tr%E1%BA%AFng_Yakushima&action=edit§ion=1)]
Các lá kim mọc thành bó gồm 5 lá với các nón dài 5–8 cm.
Loài cây này trong
[tiếng Nhật](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nh%E1%BA%ADt) gọi là Amami-goyamatsu, Amami-goyo, Yakutune-goyo.
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Th%C3%B4ng_tr%E1%BA%AFng_Yakushima&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%B4ng_tr%E1%BA%AFng_Yakushima&action=edit§ion=2)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Th%C3%B4ng_tr%E1%BA%AFng_Yakushima&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%B4ng_tr%E1%BA%AFng_Yakushima&action=edit§ion=3)] **The Plant List (2010).** [^](#cite_ref-1) [“](http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2563532). Truy cập ngày 9 tháng 8 năm 2013. *Pinus amamiana*”
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Th%C3%B4ng_tr%E1%BA%AFng_Yakushima&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%C3%B4ng_tr%E1%BA%AFng_Yakushima&action=edit§ion=4)]
Phương tiện liên quan tới
[Pinus amamiana](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Pinus_amamiana)tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)
Dữ liệu liên quan tới
[Pinus amamiana](//species.wikimedia.org/wiki/Pinus_amamiana)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies) [Vườn thực vật hoàng gia Kew](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_ho%C3%A0ng_gia_Kew); [Đại học Harvard](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Harvard); [Australian Plant Name Index](/wiki/Australian_Plant_Name_Index)(biên tập). [“Pinus amamiana”](http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=676999-1). *. Truy cập ngày 9 tháng 8 năm 2013.* [International Plant Names Index](/wiki/International_Plant_Names_Index)
- Conifer Specialist Group (2000).
*.* [Pinus amamiana](http://www.iucnredlist.org/search/details.php/34180/all) *.* [Sách đỏ](/wiki/S%C3%A1ch_%C4%91%E1%BB%8F)2006 [IUCN](/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n_thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)2006. Truy cập ngày 11 tháng 5 năm 2006. Liệt kê là đang nguy cấp (EN C1 v2.3)

X-Cache: cp1055 miss, cp1067 miss