markdown:
# Nghệ thuật Phật giáo
|Bài viết này cần thêm
|
|
|![]()
|
|Bài viết này có nhiều yêu cầu
Xin giúp
**Nghệ thuật Phật giáo** là sự [phản ánh](/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A3n_%C3%A1nh&action=edit&redlink=1) các [khái niệm](/wiki/Kh%C3%A1i_ni%E1%BB%87m) trong [đạo Phật](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) dưới các hình thức [nghệ thuật](/wiki/Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt) khác nhau – nhất là các lĩnh vực [kiến trúc](/wiki/Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc), [điêu khắc](/wiki/%C4%90i%C3%AAu_kh%E1%BA%AFc) và [hội họa](/wiki/H%E1%BB%99i_h%E1%BB%8Da) có liên quan đến [Phật](/wiki/Ph%E1%BA%ADt), [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p_(Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o)) và [Tăng](/wiki/T%C4%83ng) – bắt đầu từ thời ban sơ trước đây 2.500 năm đã phát triển một hệ thống đồ tượng biểu trưng đa dạng và phức tạp. Nghệ thuật [Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) bắt nguồn từ tiểu lục địa [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), ngay sau khi Phật [Thích-ca Mâu-ni](/wiki/T%E1%BA%A5t-%C4%91%E1%BA%A1t-%C4%91a_C%E1%BB%93-%C4%91%C3%A0m) (≈ [563](/w/index.php?title=563_TCN&action=edit&redlink=1)– [483 TCN](/wiki/483_TCN)) viên tịch.
Trong thời kì tối sơ, nghệ thuật Phật giáo thuộc loại
*phi thánh tượng* ( [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): *aniconic*), như vậy là chưa thể hiện *hình tượng Phật dưới hình người* [. Thời kì hưng thịnh của nghệ thuật Phật giáo đầu tiên có lẽ là thời vua [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [A-dục](/wiki/A-d%E1%BB%A5c_v%C6%B0%C6%A1ng)trị vì (≈ [268](/wiki/268_TCN)– [232 TCN](/wiki/232_TCN)), ông đã đóng góp rất nhiều cho việc truyền bá [Phật giáo tại Ấn Độ](/w/index.php?title=Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_t%E1%BA%A1i_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99&action=edit&redlink=1)cũng như phổ biến đến các khu vực khác như [Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81), [Tích Lan](/wiki/Sri_Lanka), và ngay cả khu vực [Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81)như các ghi nhận trong lịch sử [. *]* [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)
Những hình tượng đầu tiên, đặc biệt là các tượng tạc hình Phật, xuất hiện vào khoảng
[thế kỉ thứ 1](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_1) CN ở các vùng [Càn-đà-la](/wiki/C%C3%A0n-%C4%91%C3%A0-la) ( *Gandhāra*) và Ma-thâu-la ( *Mathurā*) [. Với việc phổ biến Phật giáo đến những vùng [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [Trung](/wiki/Trung_%C3%81), [Đông](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%81), và Đông Nam Á thì nghệ thuật Phật giáo lại trải qua nhiều ảnh hưởng của các nền văn hóa khác, thu nhận chúng và phát triển một hệ thống đồ tượng tinh tế và phức tạp.
## Mục lục
[1 Thời kì phi thánh tượng – thế kỉ thứ 5 TCN đến thế kỉ thứ 1 CN](#Th.E1.BB.9Di_k.C3.AC_phi_th.C3.A1nh_t.C6.B0.E1.BB.A3ng_.E2.80.93_th.E1.BA.BF_k.E1.BB.89_th.E1.BB.A9_5_TCN_.C4.91.E1.BA.BFn_th.E1.BA.BF_k.E1.BB.89_th.E1.BB.A9_1_CN) [2 Thời kì thánh tượng - thế kỉ thứ 1 đến nay](#Th.E1.BB.9Di_k.C3.AC_th.C3.A1nh_t.C6.B0.E1.BB.A3ng_-_th.E1.BA.BF_k.E1.BB.89_th.E1.BB.A9_1_.C4.91.E1.BA.BFn_nay) [3 Nghệ thuật Phật giáo đương đại](#Ngh.E1.BB.87_thu.E1.BA.ADt_Ph.E1.BA.ADt_gi.C3.A1o_.C4.91.C6.B0.C6.A1ng_.C4.91.E1.BA.A1i) [4 Tài liệu tham khảo](#T.C3.A0i_li.E1.BB.87u_tham_kh.E1.BA.A3o) [5 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [6 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Thời kì phi thánh tượng – thế kỉ thứ 5 TCN đến thế kỉ thứ 1 CN[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit§ion=1)]
Người ta không thể xác định rõ ràng nguồn gốc của nghệ thuật Phật giáo. Những tác phẩm nghệ thuật đầu tiên được xem là thuộc về Phật giáo xuất phát từ lĩnh vực kiến trúc. Đó là những
[Tháp-bà](/wiki/Ph%C3%B9_%C4%91%E1%BB%93) (zh. 塔婆, sa. *stūpa*, pi. *thūpa*), thường được gọi tắt là "tháp", ban đầu có cấu trúc vòm và là nơi chứa [Xá-lợi](/wiki/X%C3%A1_l%E1%BB%8B) (sa. *śarīra*) của Phật. Ở các tháp này, người ta cũng tìm thấy những minh họa nghệ thuật cổ nhất dưới dạng chạm trổ ( *relief sculpture*). Tuy nhiên, các tác phẩm này không có những nội dung đặc thù Phật giáo – có nhiều cảnh được miêu tả rất có thể có nguồn trước Phật giáo, ví dụ như hình của một [phụ nữ](/wiki/Ph%E1%BB%A5_n%E1%BB%AF) đang sầu muộn, lõa thể với búi tóc xõa, hoặc các loại [La-sát](/w/index.php?title=La-s%C3%A1t&action=edit&redlink=1), những thần linh đã có trong truyền thống [Ấn Độ giáo](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o). Nhiều hình chạm trổ mang những nét đặc thù Phật giáo xuất hiện trong thế kỉ thứ 2 TCN.
Mặc dù nghệ thuật Ấn Độ đã có truyền thống điêu khắc hình người trước đó rất lâu, nhưng Phật ban đầu không được trình bày dưới hình người, mà thông qua các hình ảnh ẩn dụ như hoa sen, cây bồ đề, bánh xe pháp thuật. Thường thì Phật và giáo lí của Phật được thể hiện bằng những biểu trưng khác nhau và chúng đã trở thành những thành phần chính trong nghệ thuật Phật giáo đến ngày nay.
**(liên hoa 蓮華, sa.** [Hoa Sen](/wiki/Hoa_sen_(Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o)) *padma*, *kamala*, *puṇḍarīka*): vì không để nước và chất bẩn bám vào lá, là biểu tượng của sự trong sạch và Phật tính trong mỗi chúng sinh. Hoa sen dưới dạng mãn khai hoặc dạng bán khai cũng là biểu tượng của sự hạ sinh của thái tử [Tất-đạt-đa Cồ-đàm](/wiki/T%E1%BA%A5t-%C4%91%E1%BA%A1t-%C4%91a_C%E1%BB%93-%C4%91%C3%A0m). **(zh. 菩提樹, sa.** [Bồ-đề thụ](/wiki/%C4%90%E1%BB%81_(th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt)) *aśvattha*, *bodhiruma*, *bodhitaru*, lat. *ficus religiosa*). Tương truyền Phật đắc đạo dưới cây này và vì vậy nó mang tên " [bồ-đề](/wiki/B%E1%BB%93-%C4%91%E1%BB%81)", là cách phiên âm của từ " [giác ngộ](/wiki/Gi%C3%A1c_ng%E1%BB%99)". Nhưng biểu tượng này cũng đã có nguồn từ những phong tục tín ngưỡng lực phồn thực vốn sẵn có trong xã hội Ấn Độ trước Phật giáo, được xem là "cây của sự sống". Thỉnh thoảng người ta cũng thấy cách trình bày một toà ngồi trống dưới cây bồ-đề, nhắc đến sự thành đạo của Phật. **(zh. 法輪, sa.** [Pháp luân](/wiki/Ph%C3%A1p_lu%C3%A2n) *dharmacakra*) - bánh xe ( *cakra*) [pháp](/wiki/Ph%C3%A1p_(Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o))( *dharma*), tượng trưng cho [Tứ thánh đế](/wiki/T%E1%BB%A9_di%E1%BB%87u_%C4%91%E1%BA%BF)và [Bát chính đạo](/wiki/B%C3%A1t_ch%C3%ADnh_%C4%91%E1%BA%A1o). Nhưng Pháp luân cũng nhắc đến lần Phật thuyết pháp đầu tiên tại Lộc Dã uyển, được gọi là lần đầu tiên "quay bánh xe pháp" (zh. 轉法輪, sa. *dharmacakrapravartana*) và qua đó, phổ biến Phật pháp khắp nơi trên thế gian. Pháp luân vừa được thể hiện qua những hình điêu khắc nổi, vừa được chạm trổ trên đỉnh các cột trụ mà vua [A-dục](/wiki/A-d%E1%BB%A5c_v%C6%B0%C6%A1ng)đã dựng trên khắp vương quốc của ông (xem thêm [A-dục vương thạch khắc văn](/w/index.php?title=A-d%E1%BB%A5c_v%C6%B0%C6%A1ng_th%E1%BA%A1ch_kh%E1%BA%AFc_v%C4%83n&action=edit&redlink=1)). **(zh. 獅子, sa.** [Sư tử](/wiki/S%C6%B0_t%E1%BB%AD) *siṃha*), biểu tượng của sự cai trị và hoàng gia của vị Phật lịch sử [Thích-ca Mâu-ni](/wiki/T%E1%BA%A5t-%C4%91%E1%BA%A1t-%C4%91a_C%E1%BB%93-%C4%91%C3%A0m)("Trí giả trầm lặng của dòng Thích-ca"). Thời vua A-dục, người ta cũng gọi Phật là Thích-ca Sư tử (sa. *śākyasiṃha*), "Sư tử xuất thân từ dòng Thích-ca". Tương tự Pháp luân, sư tử cũng là một biểu tượng của Phật giáo được vua A-dục đặt trên những cột trụ của ông. Quốc huy Ấn Độ hiện nay là một cột trụ có hình sư tử xuất phát từ [Sarnath](/wiki/Sarnath). **(zh. 佛足石, sa.** [Phật túc thạch](/w/index.php?title=Ph%E1%BA%ADt_t%C3%BAc_th%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1) *buddhapada*)- bàn chân Phật trên đá, được xem là một biểu trưng cho sự "khắc Phật pháp" vào thế giới của Phật Thích-ca. Thông thường, biểu tượng này thường đi cùng với hàng loạt biểu tượng khác, ví như pháp luân, bát cát tường (zh. 八吉祥, sa. *aṣṭamaṅgala*), v.v. **(zh. 塔婆, sa.** [Tháp-bà](/wiki/Ph%C3%B9_%C4%91%E1%BB%93) *stūpa*, pi. *thūpa*), tượng trưng cho vũ trụ, đặc biệt là [Niết-bàn](/wiki/Ni%E1%BA%BFt-b%C3%A0n).
Trong thế kỉ thứ 2 và đầu thế kỉ 1 TCN, các tác phẩm hình tượng, điêu khắc, và hội họa dưới nhiều dạng như đai viền trang trí (en.
*frieze*), bài vị thờ cúng (en. *votive tablet*) miêu tả các giai đoạn trong cuộc đời đức Phật, ngày càng quan trọng và phổ biến vì chúng được xem là những tác phẩm nghệ thuật minh họa Phật pháp cho người không biết đọc. Mặc dù hình người được trình bày trong các tác phẩm này nhưng Phật vẫn được miêu tả bằng những biểu tượng nêu trên. Nguyên nhân ở đây có thể là một lời nói của Phật trong * và theo đó, Phật không tán thành việc trình bày ngài trong tranh tượng sau khi ngài nhập Niết-bàn. Theo các nhà sử học tôn giáo Trường bộ kinh* [thì có lẽ các nghệ nhân, tăng sĩ thời đó thấy việc miêu tả một nhân vật đã vượt ra khỏi vòng sống *]* [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) [chết](/wiki/Ch%E1%BA%BFt), đã lìa xa tất cả những việc đời thường cũng như vật chất, tâm thức,... bằng hình tượng là một việc không thể thực hiện.
## Thời kì thánh tượng - thế kỉ thứ 1 đến nay[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit§ion=2)]
Tại Nam Ấn Độ, truyền thống biểu hiện Phật bằng biểu tượng vẫn còn được gìn giữ đến thế kỉ thứ 2 (xem trường phái
[A-ma-la-bà-đề](/wiki/A-ma-la-b%C3%A0-%C4%91%E1%BB%81), sa. *amāravatī*). Nhưng trong thế kỉ 1, hình tượng trình bày đức Phật đầu tiên đã xuất hiện ở hai khu vực miền Bắc Ấn. Một số nhà nghiên cứu [ cho rằng, hình tượng Phật có thể đã xuất hiện trước đó nữa, nhưng vì được khắc hoặc vẽ trên những vật liệu nhanh mục như [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [gỗ](/wiki/G%E1%BB%97), [vải](/wiki/V%E1%BA%A3i)hoặc lá [cọ](/wiki/C%E1%BB%8D)nên chúng không thể lưu dấu tích để chứng minh. Tuy nhiên, cho đến bây giờ người ta vẫn chưa tìm được một bằng chứng cho giả thuyết này từ phía [khảo cổ học](/wiki/Kh%E1%BA%A3o_c%E1%BB%95_h%E1%BB%8Dc).
### Càn-đà-la và Ma-thâu-la[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit§ion=3)]
Tại khu vực
[Càn-đà-la](/wiki/C%C3%A0n-%C4%91%C3%A0-la) (vị trí hiện nay là miền Đông [Afghanistan](/wiki/Afghanistan), miền Tây Bắc [Pakistan](/wiki/Pakistan) và có thời kì lấn sâu vào [Punjab](/wiki/Punjab)) và [Ma-thâu-la](/w/index.php?title=Ma-th%C3%A2u-la&action=edit&redlink=1) (phía nam thủ đô [Delhi](/wiki/Delhi) của Ấn Độ ngày nay), các trào lưu nghệ thuật trình bày Phật dưới hình người xuất hiện gần như cùng lúc và ảnh hưởng lẫn nhau. Nhưng người ta vẫn chưa xác định được việc trình bày Phật dưới hình người thực sự có trước ở miền nào. Trong mọi trường hợp, phong cách của các nghệ nhân Ma-thâu-la chịu ảnh hưởng Ấn Độ giáo truyền thống trong khi nghệ thuật Càn-đà-la lại phản ánh ảnh hưởng của nghệ thuật [Hi Lạp](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p) vốn đã có mặt ở đó hơn vài thế kỉ [. Trong cuộc viễn chinh cuối [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [Alexander Đại đế](/wiki/Alexandros_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF)(356 – 323 TCN) đã chiếm đóng được [Taxila](/wiki/Taxila)(gần [Peshawar](/wiki/Peshawar)), là thủ đô kể từ thời vua người Achaemenid là [Darius I](/wiki/Darius_I_c%E1%BB%A7a_Ba_T%C6%B0)(549 - 486 TCN). Càn-đà-la trở thành một phần của khu vực cai trị rộng lớn của Alexander Đại đế và tiếp tục là khu vực cai trị của Hi Lạp sau khi ông qua đời. Do vậy, ở nơi này, tín ngưỡng Phật giáo và truyền thống nghệ thuật cũng như mĩ học Cổ Hi Lạp và sau đó mĩ học địa phương La Mã đã hòa hợp nhau. Trong thế kỉ 1, cả Càn-đà-la và Ma-thâu-la đều bị vương triều Quý Sương (zh. 貴霜王朝, *Kuṣāṇa*) chiếm đóng và chịu ảnh hưởng của nó nhiều thế kỉ (tk. thứ 5 vương triều mới rơi vào tay quân Bạch Hung - *Hephthalite*). Trong thời gian này, vua Ca-nị-sắc-ca (zh. 迦膩色迦, sa. *Kaniṣka*) giữ một vai trò quan trọng với việc ủng hộ Phật giáo nói chung và nghệ thuật Phật giáo nói riêng.
Sự hòa hợp và ảnh hưởng lẫn nhau của nghệ thuật mang đậm sắc thái Ấn Độ tại Ma-thâu-la và của nghệ thuật mang dấu ấn Hi Lạp tại Càn-đà-la đã tạo ra một dạng nghệ thuật căn bản cho tất cả các trường phái nghệ thuật Phật giáo sau này, đó là
**. Phật giáo Hy Lạp**
Mặc dù không xác định được những đồ tượng miêu tả Phật dưới nhân dạng xuất phát từ nơi nào, nhưng trong các tượng được tạc, người ta vẫn thấy được những dấu tích của hai truyền thống nguyên thuỷ: tóc xoắn, pháp y che hai vai, giày hoặc những nét trang trí với những chiếc lá Acanthus được xếp theo trật tự Ca-lâm-đa (
*Corinthian order*) được xem là bắt nguồn từ Càn-đà-la. Ngược lại, pháp y với những nét tinh tế hơn và chỉ che bên vai trái, đài hoa sen làm chỗ ngồi của Phật cũng như [Pháp luân](/wiki/Ph%C3%A1p_lu%C3%A2n) trong bàn tay của ngài được xem có nguồn từ Ma-thâu-la.
Tại Ấn Độ, nghệ thuật Phật giáo tiếp tục phát triển trong các thế kỉ tiếp theo trên cơ sở này. Đáng kể là nghệ thuật của các nhà tạc tượng tại Ma-thâu-la, đặc biệt là việc sử dụng sa thạch đỏ làm chất liệu trong thời kì vương triều Cấp-đa (
*Gupta*, tk 4-6). Nơi đây, các sắc thái nghệ thuật chính được kết tụ trong thế kỉ thứ 7-8, được xem là tiêu chuẩn cho hầu hết tất cả những nước ở châu Á có truyền thống Phật giáo sau này: thân và tứ chi của Phật thanh nhã và cân xứng, lỗ tai dài có lỗ bấm nhắc đến thời kì ngài còn là thái tử [Tất-đạt-đa](/w/index.php?title=T%E1%BA%A5t-%C4%91%E1%BA%A1t-%C4%91a&action=edit&redlink=1), búi tóc trên đầu gợi nhớ lại thời Phật tu khổ hạnh như một [Du-già sư](/w/index.php?title=Du-gi%C3%A0_s%C6%B0&action=edit&redlink=1) (sa. *yogin*) và cuối cùng, cặp mắt chỉ hé mở, không nhìn người đối diện mà chỉ hướng nội thiền định. Từ đó về sau, cách trình bày Phật đều mang những nét hiện thực được lí tưởng hóa.
Tại Ấn Độ, từ thế kỉ thứ 10 trở đi, Phật giáo và nền nghệ thuật hệ thuộc dần dần bị
[Ấn Độ giáo](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o) trong lúc đang phục hưng lấn át. Sau đó, Ấn Độ bị [Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) từ phương Tây xâm chiếm, Phật giáo gần như hoàn toàn bị mai một ở xứ Ấn.
Cùng với sự phổ biến Phật giáo, nhiều trường phái nghệ thuật Phật giáo xuất hiện song song với các trường phái giáo lí Phật giáo lớn như là
[Tiểu thừa](/wiki/Ti%E1%BB%83u_th%E1%BB%ABa), [Đại thừa](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_th%E1%BB%ABa) và [Kim cương thừa](/wiki/Kim_c%C6%B0%C6%A1ng_th%E1%BB%ABa). Các trường phái này có nhiều điểm giống nhau, nhưng mặt khác cũng phát triển những nét rất đặc thù. Thông thường, người ta phân biệt giữa hai nhánh chính, đó là Nghệ thuật Phật giáo Bắc truyền (Đại thừa) và Nghệ thuật Phật giáo Nam truyền (Tiểu thừa). Trong khi các thành phần đối xứng và tư thế ngày càng được nghệ thuật Bắc truyền lí tưởng hóa nhằm ứng đáp quan điểm Phật là "xuất thế nhân", mang những đặc tướng siêu việt thì các trường phái Nam truyền có vẻ vẫn biểu hiện Phật với những nét của "thế nhân", xem Phật vẫn là một người, mang thân thể của con người [. [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
### Phật giáo Bắc truyền[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit§ion=4)]
Phật giáo Bắc truyền dưới dạng
[Đại thừa](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_th%E1%BB%ABa) được truyền bá có gốc xuất phát là Càn-đà-la, trước hết xuyên [Con đường tơ lụa](/wiki/Con_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_t%C6%A1_l%E1%BB%A5a) đến [Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81) và [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), sau đó tiếp tục đến [Hàn Quốc](/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c), [Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) và [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). Một cung cách riêng với hệ thống đồ tượng rất đa dạng và đặc thù được tìm thấy trong [Kim cương thừa](/wiki/Kim_c%C6%B0%C6%A1ng_th%E1%BB%ABa) tại [Tây Tạng](/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng). Phật giáo Bắc truyền, như trường hợp Đại thừa nói chung, được đánh dấu bằng một hệ thống đồ tượng phức tạp với rất nhiều vị [Phật](/wiki/Ph%E1%BA%ADt) và [Bồ Tát](/wiki/B%E1%BB%93_T%C3%A1t) khác nhau.
#### Trung Á[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit§ion=5)]
Khu vực ảnh hưởng Phật giáo Càn-đà-la tồn tại đến thế kỉ thứ 7, khi Hồi giáo bắt đầu chiếm lĩnh phần lớn khu vực
[Trung Á](/wiki/Trung_%C3%81). Song song với những tác phẩm xác lập phong cách của các nhà điêu khắc, các tượng Phật tại Ba-mễ-dương ( *Bāmiyān*) cũng thuộc vào những di sản của nền văn hóa Phật giáo đầu mùa này.
Vì địa thế đặc biệt nên Trung Á luôn là một địa điểm hội tụ của các nền văn minh cổ -
[văn minh Trung Hoa](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_Trung_Qu%E1%BB%91c) bên phía Đông, [văn minh Ấn Độ](/wiki/V%C4%83n_minh_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) và [Ba Tư](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Ba_T%C6%B0&action=edit&redlink=1) ở miền Nam, sau đó là các nước dưới quyền [Alexander Đại đế](/wiki/Alexandros_%C4%90%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BA%BF), vương triều Tắc-lưu-tây (en. *seleucid*), và cuối cùng là [văn minh La Mã](/wiki/V%C4%83n_minh_La_M%C3%A3_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i) từ miền Tây. [Người Hán](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_H%C3%A1n) đã tiếp xúc với [văn minh Hy Lạp](/wiki/N%E1%BB%81n_v%C4%83n_minh_Hy_L%E1%BA%A1p) trong thế kỉ thứ 2 TCN trong thời kì bành trướng sang hướng Tây. Những mối quan hệ ngoại giao được thành lập và cuối cùng, các tuyến lộ thương mại xuất hiện, được biết đến ngày nay dưới tên " [Con đường tơ lụa](/wiki/Con_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_t%C6%A1_l%E1%BB%A5a)". Phật giáo được phổ biến dọc theo con đường này. Tháp, tự viện, và một số vương quốc Phật giáo nhỏ được kiến lập trong những [ốc đảo](/wiki/%E1%BB%90c_%C4%91%E1%BA%A3o) bên cạnh Con đường tơ lụa. Rất nhiều công trình kiến trúc và đồ tượng của thời kì này còn được tìm thấy tại nhiều vùng phía đông của Trung Á, miền Tây Bắc Trung Quốc hiện nay (Thổ Nhĩ Kỳ Tư Thản - * - Bồn địa Tháp-lí-mộc - Turkestan* *Tarim Basin*- và [Tân Cương](/wiki/T%C3%A2n_C%C6%B0%C6%A1ng)), chẳng hạn như những bức hoạ và chạm trổ trên tường trong một loạt tự viện được xây trong hang đá, những bức tranh được vẽ trên vải, tượng đá và những khí cụ được dùng trong nghi lễ. Đặc biệt là những tác phẩm cổ nhất ở đây cho thấy rõ ảnh hưởng của nghệ thuật Càn-đà-la. Ngay cả văn bản được viết bằng chữ Kharoṣṭhī của vùng Càn-đà-la cũng được tìm thấy ở những ốc đảo. Với sự phát triển quan hệ thương mại, ảnh hưởng của Trung Quốc tăng trưởng rất nhanh, văn hóa và nghệ thuật của những dân tộc sống dọc theo Con đường tơ lụa sau cũng biến đổi theo.
#### Trung Quốc[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit§ion=6)]
Truyền thuyết cho rằng, thời vua A-dục trị vì (thế kỉ thứ 3 TCN) đã cử nhiều vị tăng đến
[Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) truyền đạo. Việc truyền bá Phật giáo đến Trung Quốc được ghi nhận rõ ràng bắt đầu vào thế kỉ thứ 1 CN. Từ thế kỉ thứ 4 trở đi, người ta có thể tìm thấy một nghệ thuật Phật giáo tự lập và đa dạng, đặc biệt trong lĩnh vực tạc tượng, vẽ tranh trên tường và sau đó, dưới dạng tranh cuốn ( [Thangka](/w/index.php?title=Thangka&action=edit&redlink=1)). Ngoài vị Phật lịch sử [Thích-ca Mâu-ni](/wiki/T%E1%BA%A5t-%C4%91%E1%BA%A1t-%C4%91a_C%E1%BB%93-%C4%91%C3%A0m), tranh tượng còn trình bày Phật [A-di-đà](/wiki/A-di-%C4%91%C3%A0), [Đại Nhật](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_Nh%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1) và các vị [Bồ Tát](/wiki/B%E1%BB%93_T%C3%A1t) khác ( [Quán Thế Âm](/wiki/Qu%C3%A1n_Th%E1%BA%BF_%C3%82m),...). **Các vương triều miền Bắc** - Bao gồm khu vực cai trị của các vương triều ( [Bắc Ngụy](/wiki/B%E1%BA%AFc_Ng%E1%BB%A5y) 北魏, [Đông Ngụy](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Ng%E1%BB%A5y) 東魏, [Tây Ngụy](/wiki/T%C3%A2y_Ng%E1%BB%A5y) 西魏, [Bắc Tề](/wiki/B%E1%BA%AFc_T%E1%BB%81) 北齊, [Bắc Chu](/wiki/B%E1%BA%AFc_Chu) 北周) về mặt địa lí đều rất xa nguồn gốc Phật giáo tại Ấn Độ. Trong thế kỉ thứ 5-6, một phong cách nghệ thuật rất đặc thù được hình thành, bao gồm những thành phần biểu đạt trừu tượng có tính chất sơ đồ. Ban đầu, cách trình bày còn mang những đặc điểm được tìm thấy trong các hình tượng thần linh truyền thống bản địa: trán rộng, sống mũi thon, sắc nét và miệng nhỏ cười mỉm. Hào quang không tròn với mũi nhọn đưa lên tương tự một chiếc lá. Chỗ thờ cúng và tưởng niệm thường được trình bày trong hang động theo truyền thống Ấn Độ (xem [A-chiên-đà](/w/index.php?title=A-chi%C3%AAn-%C4%91%C3%A0&action=edit&redlink=1)). Các hình tượng thường được biểu hiện dưới dạng chạm trổ, đục từ vách đá ra. Những di tích quan trọng và nổi tiếng nhất được tìm thấy trong những hang đá tại Long Môn ( [Long Môn thạch quật](/wiki/Hang_%C4%91%C3%A1_Long_M%C3%B4n), bắt đầu từ thế kỉ thứ 5 nhà Bắc Nguỵ, nhà Đường; gần Lạc Dương, tỉnh [Hà Nam](/wiki/H%C3%A0_Nam_(Trung_Qu%E1%BB%91c))). Đến thế kỉ thứ 6 người ta còn tìm thấy nhiều hình tượng được làm bằng đất nung, sau đó tượng [đồng](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng) ngày càng xuất hiện nhiều hơn và cũng được truyền đến Hàn Quốc. ** - Hai vương triều kế đến là nhà Tùy và nhà Đường lại chú tâm đến các tài liệu gốc Ấn Độ hơn. Nhiều cao tăng Trung Quốc đã sang Ấn Độ trong thời gian giữa thế kỉ thứ 4 và 11. Một trong những cao tăng du học trong thế kỉ thứ 7 được nhắc đến là Nhà Đường** [Huyền Trang](/wiki/Huy%E1%BB%81n_Trang)và nhờ vị này mà người ta có được một bài tường thuật về các tượng Phật tại Ba-mễ-dương. Cuộc giao lưu văn hóa giữa Trung Quốc và Ấn Độ dưới vương triều Cấp-đa đã dẫn đến sự một kiện quan trọng là: từ lúc này, nghệ thuật Phật giáo Trung Quốc ngày càng có xu hướng đi sát với nghệ thuật Ấn Độ; Nếu tranh tượng của các vị Phật và Bồ Tát trước đây thon gầy và theo truyền thống Càn-đà-la, mang pháp y có nhiều nếp pli phủ từ cổ xuống chân, thì giờ đây, thân thể của chư vị có vẻ "mập" hơn và cũng có một phần thân không được che phủ (vai bên phải, bán thân phía trên). Cổ của chư vị có ba "ngấn thẩm mĩ", mô típ hoa sen ngày càng được dùng như một thành phần trang trí, hào quang giờ đây có hình tròn. Mặc dù tư thế được trình bày vẫn còn cứng và không tự nhiên, nhưng gương mặt lại mang những nét dễ gần và tự nhiên hơn. Kể từ thế kỉ thứ 7 người ta lại thấy một phong cách nghệ thuật mới: gương mặt tròn trịa, bộ tóc được trang điểm phức tạp hơn với nhiều trang vật khác nhau. Song song với nghệ thuật tạc tượng, ban đầu hội hoạ trên vách của các tự viện và thạch động là chủ yếu. Nhưng đến cuối đời nhà Đường thì một phong cách hội hoạ đặc thù được phát triển trên những bức tranh cuốn. Các nghệ nhân thời đó thường lấy hình tượng các vị Bồ Tát hoặc chư thiên, hộ thần đã được thuyết phục ủng hộ Phật pháp - vốn được trang trí rực rỡ hơn - làm mô típ thay vì lấy hình tượng giản dị của Phật Thích-ca Mâu-ni. Nhà Đường rất rộng mở cho những ảnh hưởng bên ngoài. Trong thế kỉ thứ 9, vào khoảng cuối nhà Đường, sự phóng khoáng nghệ thuật này cuối cùng đã chuyển biến thành cực biên khác. Vào năm 845, [Đường Vũ Tông](/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_V%C5%A9_T%C3%B4ng)(武宗 814–846, tức Lí Viêm 李炎) ra lệnh đàn áp tất cả những "tôn giáo ngoại lai" như Cảnh giáo (景教, *Nestorianism*), Toả-la-á-tư-đức giáo (瑣羅亞斯德教, *Zoroastrianism*) và Phật giáo. Tự viện Phật giáo bị đóng cửa và Phật tử giờ đây bị đàn áp, buộc phải ẩn náu tu hành. Phần lớn những thành tích nghệ thuật đời Đường chỉ trong vài năm đã bị phá huỷ. Qua Pháp nạn này, sự phát triển của nghệ thuật Phật giáo tại Trung Quốc cũng bị đình chỉ gần như hoàn toàn. ** - Là một trong những tông phái Phật giáo sống sót sau Pháp nạn 845, Thiền tông đã được chấn hưng vào đời Thiền tông** [nhà Tống](/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng)(1126-1279). Các thiền viện lúc này cũng được xem là trung tâm của văn hóa và giáo dục. Từ thế kỉ 13 trở đi, Thiền tông chính thức được truyền sang [Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n).
Xem thêm
[Phật giáo Trung Quốc](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_Trung_Qu%E1%BB%91c)
#### Hàn Quốc[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit§ion=7)]
Phật giáo được truyền sang
[Hàn Quốc](/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c) trong thế kỉ thứ 6 từ Trung Quốc qua sự tiếp xúc với những bộ tộc thảo nguyên tại Trung Á và Bắc Á. Ban đầu, nghệ thuật Phật giáo Hàn Quốc chịu ảnh hưởng Trung Quốc cũng như ảnh hưởng của nghệ thuật truyền thống bản xứ: hình dạng trừu tượng nhưng đồng thời mang nhiều trang vật truyền thống. Tuy nhiên, khác với những hình tượng mang nhiều trang vật sặc sỡ của nghệ nhân Trung Quốc, người Hàn chuộng phong cách đơn giản, rõ ràng hơn như có thể thấy được ở phong cách biểu hiện các vị Phật siêu việt như [Đại Nhật Phật](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_Nh%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1). Truyền thống nghệ thuật này sau cũng có ảnh hưởng lớn tới nền [Phật giáo Nhật Bản](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n).
#### Nhật Bản[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit§ion=8)]
Phật giáo cũng được truyền sang
[Nhật Bản](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) vào thế kỉ thứ 6 qua các tăng sĩ Hàn Quốc và Trung Quốc và đã được phổ biến trong thế kỉ 7. Vì địa thế ốc đảo đặc biệt, là miền cực Đông của [Con đường tơ lụa](/wiki/Con_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng_t%C6%A1_l%E1%BB%A5a) nên nhiều truyền thống Phật giáo cũng như nghệ thuật Phật giáo vẫn được lưu tồn ở đây trong khi bị đàn áp và suy tàn ở những khu vực phương Tây khác như Ấn Độ, Trung Á và Trung Quốc. Trong lĩnh vực nghệ thuật thì ban đầu, phong cách Hàn Quốc được tiếp nối và có phần bị ảnh hưởng bởi phong cách nghệ thuật truyền thống Nhật Bản thời Minh Nhật (明日, ja. *asuka*, 593-710). **Thời đại Nại Lương** (奈良, ja. *nara*, [710](/wiki/710)– [794](/wiki/794)), nhiều nghệ nhân và tăng sĩ sang Trung Quốc học hỏi và mang các tranh tượng cũng như văn bản về bản xứ. Thời kỳ nhà Đường, nghệ thuật Phật giáo Trung Quốc mang nặng ảnh hưởng của vương triều Cấp-đa (sa. *gupta*) tại Ấn Độ, và vì vậy, ảnh hưởng này cũng được truyền sang Nhật Bản: Các bức tranh trên tường có nhiều nét giống các bức tranh trong những hang động tại A-chiên-đà (zh. 阿旃陀, sa. *ajantā*); nhiều nét của chủ nghĩa hiện thực - vốn đã có mặt trong thời Minh Nhật và chịu ảnh hưởng Hàn Quốc rõ rệt - tiếp tục được nhấn mạnh; các nếp pli (nếp xếp) của pháp y được đơn giản hóa và được làm rõ ràng hơn, đồng thời nụ cười mỉm trong các gương mặt đã nhường chỗ cho nét mặt yên tĩnh, êm dịu. Từ thế kỉ thứ 8, nghệ thuật Phật giáo Nhật Bản bắt đầu khác biệt phong cách của các nước láng giềng phương Tây. Các tượng Phật giờ đây có thân thể và tư thế hùng vĩ. Các bức tượng ngày càng được tạo với số lượng lớn bằng đất nung và gỗ (với kĩ thuật sơn đặc biệt của người Nhật) thay vì bằng đồng. Một trong những tượng Phật lớn và quan trọng nhất còn được đúc bằng đồng là tượng Đại Phật (ja. *daibutsu*) tại [Đông Đại tự](/wiki/T%C5%8Ddai-ji) (zh. 東大寺, ja. *tōdai-ji*), được hoàn tất năm 749. Nhưng song song với đó, nhiều tự viện được kiến lập với những kiến trúc đặc biệt như Tháp ngũ tầng (Ngũ trùng tháp 五重塔 *gojū-tō*) tại Nại Lương, Đại Kim đường (大金堂, ja. *daikondō*) tại [Pháp Long tự](/wiki/H%C5%8Dry%C5%AB-ji) (zh. 法隆寺, ja. *hōryū-ji*) hoặc [Hưng Phúc tự](/w/index.php?title=H%C6%B0ng_Ph%C3%BAc_t%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1) (興福寺, ja. *kōfuku-ji*). Hội hoạ và tranh thuỷ mặc (có phần được tô màu) hay được dùng để minh hoạ các bộ kinh, thường theo những mô típ và phong cách của nghệ thuật Trung Quốc và Trung Á. **Thời đại Bình An** (平安, ja. *heian*, [794](/wiki/794)– [1185](/wiki/1185)) được đánh dấu bởi sự chuyên chú vào các nhánh [Mật giáo](/wiki/M%E1%BA%ADt_t%C3%B4ng) với nhiều vị Phật siêu việt ( [Đại Nhật Phật](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_Nh%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1), [A-di-đà Phật](/wiki/A-di-%C4%91%C3%A0), [Di-lặc](/wiki/Di-l%E1%BA%B7c) v.v...) và các vị [Bồ Tát](/wiki/B%E1%BB%93_T%C3%A1t). Cùng với khuynh hướng này, một phong cách thoát li ảnh hưởng cũ (Đường, Cấp-đa) xuất hiện. Thời đại Bình An được xem là thời vàng son của nghệ thuật Phật giáo tại Nhật. Vật liệu điêu khắc được chuộng nhất là gỗ, thường được mạ vàng hoặc được sơn. Chỉ gỗ có hương mới được để nguyên không xử lí. Trong lĩnh vực hội hoạ, nhiều [Mạn-đà-la](/wiki/M%E1%BA%A1n-%C4%91%C3%A0-la) xuất hiện, được các thế hệ sau xem là tiêu chuẩn và được sao lại rất nhiều. Kể từ thế kỉ 12, nghệ thuật tạo hình Nhật Bản tập trung vào cách trình bày này những mô típ thuộc trường phái tôn xưng Phật A-di-đà, tức là [Tịnh độ tông](/wiki/T%E1%BB%8Bnh_%C4%91%E1%BB%99_t%C3%B4ng) hoặc [Tịnh độ chân tông](/wiki/T%E1%BB%8Bnh_%C4%91%E1%BB%99_ch%C3%A2n_t%C3%B4ng).
Nghệ thuật Phật giáo Nhật đạt đến đỉnh cao tột độ trong
**thời đại Liêm Thương** (鐮倉, ja. *kamakura*, [1185](/wiki/1185)– [1333](/wiki/1333)). Đặc biệt trong lĩnh vực tạc tượng, các nghệ nhân đã hoàn tất nhiều bức tượng đặc biệt tả chân bằng gỗ, thường được tô họa và trang trí với cặp mắt bằng thủy tinh. Ngoài các vị Phật và Bồ Tát, người ta cũng bắt đầu tạo tượng của các vị Cao tăng. Thêm vào đó, tuy không nhiều, một số tượng Phật vĩ đại được đúc tạo, ví dụ như tượng Đại Phật cao 11m tại [viện Cao Đức](/w/index.php?title=Cao_%C4%90%E1%BB%A9c_vi%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1) (高徳院, ja. *kōtokuin*, [1252](/wiki/1252)). Trong các bức tranh, khuynh hướng hiện thực được nhấn mạnh quá mức và nhiều bức tranh giờ đây xem lại lại giống như biếm hoạ.
Kể từ thế kỉ 12 và 13, một dạng Phật giáo rất đặc thù phát triển song song với các trường phái Tịnh độ tại Nhật, đó là
[Thiền tông](/wiki/Thi%E1%BB%81n_t%C3%B4ng). Thiền sư [Minh Am Vinh Tây](/wiki/Minh_Am_Vinh_T%C3%A2y) (明菴栄西, ja. *myōan eisai*) đã học Thiền tại Trung Quốc và sau đó khai sáng [Lâm Tế tông](/wiki/L%C3%A2m_T%E1%BA%BF_t%C3%B4ng) tại Nhật. [Đạo Nguyên Hi Huyền](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1o_Nguy%C3%AAn_Hi_Huy%E1%BB%81n) (道元希玄, ja. *dōgen kigen*) - một thời cũng là đệ tử của Vinh Tây - trở thành tổ khai sáng [Tào Động tông](/wiki/T%C3%A0o_%C4%90%E1%BB%99ng_t%C3%B4ng) sau đó. Nghệ thuật Thiền phát triển một loạt phong cách, hình thức rất đặc biệt, chẳng hạn như: [Thư đạo](/wiki/Th%C6%B0_ph%C3%A1p) (書道, ja. *shodō*), Nghệ thuật vườn Nhật (Nhật Bản đình viên 日本庭園), tranh mực tàu (mặc hội 墨絵, ja. *sumi-e*) hoặc thơ Bài cú (俳句, ja. *haiku*). Đặc điểm chung của tất cả các nghệ thuật trên là sự cố gắng thể hiện "bản chất" của các hiện tượng trên thế gian theo chủ nghĩa ấn tượng, không màu mè và nguyên lí bất nhị. Quá trình "tạo" một sản phẩm nghệ thuật ở đây không chỉ là một hành động sáng tạo đơn thuần, mà hơn nữa, được xem như một tiến trình tu tập, là biểu thị của tâm thức nỗ lực tiến đến giác ngộ "lập tức". Chính từ cơ sở này mà xuất phát nhiều nhánh nghệ thuật khác như Nghệ thuật cắm hoa (生け花, [ikebana](/wiki/Ikebana)), [Trà đạo](/wiki/Tr%C3%A0_%C4%91%E1%BA%A1o) (茶道, ja. *sadō*) hoặc nghệ thuật bắn cung, [Cung đạo](/w/index.php?title=Cung_%C4%91%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1) (弓道, ja. *kyūdō*). Cuối cùng thì, theo quan điểm nhà Thiền, mỗi hành động đều có thể được xem là một nghệ thuật hàm dung ý nghĩa thẩm mĩ và ý nghĩa tâm linh.
Ngày nay, tính về mặt dân số thì Nhật Bản là một trong những quốc gia Phật giáo lớn nhất. Người ta liệt kê được ở Nhật khoảng 80.000 ngôi chùa, trong đó có nhiều tự viện rất cổ, được kiến tạo bằng gỗ và được trùng tu đều đặn.
#### Tây Tạng và khu vực
[Hi Mã Lạp Sơn](/wiki/Himalaya)[ [sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit§ion=9)]
Phật giáo
[Kim cương thừa](/wiki/Kim_c%C6%B0%C6%A1ng_th%E1%BB%ABa) - thường được các nhà Phật học châu Âu cho là một dạng Phật giáo "bí mật", dùng "huyền thuật" - là sự phối hợp giữa truyền thống [Bà-la-môn](/wiki/B%C3%A0-la-m%C3%B4n)/ [Ấn Độ giáo](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o) (dùng [Chân ngôn](/wiki/Ch%C3%A2n_ng%C3%B4n), các phép [Du-già](/wiki/Yoga), tế lễ), cũng được gọi là [Đát-đặc-la giáo](/w/index.php?title=%C4%90%C3%A1t-%C4%91%E1%BA%B7c-la_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1) (sa. *tantrayāna*), và giáo lí truyền thống của đức Phật. Trong thế kỉ thứ 8-9, Kim cương thừa được Đại sư [Liên Hoa Sinh](/wiki/Li%C3%AAn_Hoa_Sinh) (sa. *padmasambhava*), vốn xuất thân từ khu vực Càn-đà-la, truyền sang [Tây Tạng](/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng). Ban đầu, nghệ thuật Phật giáo Kim vương thừa Tây Tạng chịu ảnh hưởng của nghệ thuật [Phật giáo Hy Lạp](/w/index.php?title=Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_Hy_L%E1%BA%A1p&action=edit&redlink=1) cũng như ảnh hưởng của [Bengal](/wiki/Bengal) và Trung Quốc [. [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Một trong những phát triển nghệ thuật quan trọng nhất của Phật giáo Tây Tạng là các
[Mạn-đà-la](/wiki/M%E1%BA%A1n-%C4%91%C3%A0-la) (sa. *maṇḍala*). Mạn-đà-la là việc miêu tả một cách rất chính xác và rõ ràng các "cung điện của thiên giới" với trung tâm là một hình vuông được bao bọc bằng một hình tròn trình bày một vị Phật hoặc Bồ Tát. Khu vực vây quanh - thường là một hình tròn - được một số hình tượng chiếm giữ tùy theo mô típ (các vị Phật, Bồ Tát, chư thiên, Hộ Pháp, La-sát... hoặc Cao tăng) hoặc các biểu tượng khác (khí cụ được dùng trong lúc thực hiện nghi lễ, tòa kiến trúc, các mẫu hình trừu tượng). Phong cách của các Mạn-đà-la thường được bắt chước nghệ thuật Ấn Độ thời Cấp-đa và nghệ thuật Ấn Độ giáo. Mạn-đà-la xưa nay được dùng làm đối tượng thiền quán, giúp thiền giả tập trung vào mô típ nhất định và qua đó, tập trung vào nội dung giáo lí gắn liền với nó.
Song song với các Mạn-đà-la dưới dạng hình cuốn (xem thêm Thăng-ca) và tranh treo tường, một dạng đặc biệt khác cũng được phát triển, đó là Mạn-đà-la cát. Một Mạn-đà-la cát được nhiều tăng sĩ cùng nhau tạo trong phạm vi của một nghi lễ lớn nhất định nào đó. Thông thường, họ cần nhiều ngày liên tục để tạo Mạn-đà-la và sau khi hoàn tất thì nó bị phá hủy ngay - cát được gom lại và rắc xuống sông hay được chia nhỏ ra cho các Phật tử chiêm bái.
Mạn-đà-la cũng được dùng như một sơ đồ mặt bằng cho các cấu trúc trong một tự viện. Các cổng vào, chỗ ở, chỗ thắp hương niệm Phật và chính điện được sắp xếp như trong một Mạn-đà-la và người ta quả thực đã tạo nhiều sản phẩm nghệ thuật, đền thờ, tự viện không gian ba chiều theo những Mạn-đà-la mặt phẳng hai chiều.
Hình tượng tại Tây Tạng thường được tạo bằng gỗ hoặc kim loại, ít khi bằng đá. Sau thế kỉ 16, ảnh hưởng nghệ thuật Phật giáo Trung Quốc tăng dần.
#### Việt Nam[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit§ion=10)]
Tuy nằm trong khu vực Đông Nam Á cũng như thuộc về những nước Phật giáo Nam truyền về mặt địa lí, nhưng
[Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) được xếp vào những nước theo Phật giáo [Đại thừa](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_th%E1%BB%ABa), nghĩa là Phật giáo Bắc truyền. Từ thế kỉ thứ nhất đến thế kỉ thứ 9, Bắc Việt trực thuộc [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) và đã thừa kế truyền thống [Nho giáo](/wiki/Nho_gi%C3%A1o) và [Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) Đại thừa từ xứ này - và cùng với Phật giáo, nghệ thuật Phật giáo cũng được truyền bá tại Việt Nam.
Tại miền Nam Việt Nam hiện nay - thời xưa một phần thuộc về vương quốc
[Phù Nam](/wiki/Ph%C3%B9_Nam), một phần thuộc về vương quốc [Champa](/wiki/Ch%C4%83m_Pa) - chịu ảnh hưởng văn hóa Ấn Độ du nhập trực tiếp bằng đường biển. Vì vậy, Phật giáo Đại thừa đã được biết đến rất sớm [, nhưng tôn giáo chính ở đây vẫn là [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] [Ấn Độ giáo](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o).
Phong cách nghệ thuật "Ấn Độ hóa" tại miền Nam - vốn có nhiều điểm giống với nghệ thuật
[Khmer](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Khmer) thời kì Angkor. Cả hai đều chịu ảnh hưởng của nghệ thuật Java (Indonesia) - tồn tại đến thế kỉ 15, khi Champa bị Việt Nam xâm chiếm (1471), và cuối cùng, bị tiêu diệt hoàn toàn vào khoảng 1720. Nhiều di tích nghệ thuật của vương quốc Champa còn tồn tại, ví dụ như một số đền thờ (tháp Chàm) và hình tượng bằng đá cát. Ngoài ra, gỗ cũng sớm được dùng cho những tác phẩm nghệ thuật. Di tích cổ nhất là một bức tượng Phật bằng gỗ, được tạc trong thế kỉ thứ 6 và hiện đang được lưu giữ trong viện Bảo tàng Lịch sử tại [Thành phố Hồ Chí Minh](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh).
Đời
[nhà Mạc](/wiki/Nh%C3%A0_M%E1%BA%A1c) (1527-1592) và [nhà Hậu Lê](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%ADu_L%C3%AA) (1533-1788) được xem là thời kì vàng son của nghệ thuật Phật giáo. Tượng [Quán Thế Âm](/wiki/Qu%C3%A1n_Th%E1%BA%BF_%C3%82m) nghìn tay nghìn mắt tại chùa Bút Tháp được nghệ nhân Trương Thọ Nam đúc vào năm 1656 là một trong những tác phẩm nghệ thuật Phật giáo quan trọng nhất của Việt Nam. Tuy có khác chút ít về chi tiết, nhưng tượng Quán Thế Âm tại chùa Bút Tháp có thể được xem là được đúc theo một mô hình Ấn Độ. Đây là bức tượng được triều đình cung tiến cho chùa, nên có sự đầu tư lớn và là bức tượng duy nhất trong hệ thống tượng cổ Việt Nam có ghi niên đại năm tạc, danh tính người tạc. Trên tượng có ghi: "Tuế thứ Bính Thân niên, thu nguyệt, cốc nhật doanh tạo. Nam Đông Giao Thọ nam tiên sinh phụng khắc". Tượng phối hợp cả hai dạng xuất hiện của Quán Thế Âm, đó là Quán Thế Âm [Thập nhất diện đại bi thế tự tại](/w/index.php?title=Th%E1%BA%ADp_nh%E1%BA%A5t_di%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_bi_th%E1%BA%BF_t%E1%BB%B1_t%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) (zh. 十一面大悲世自在, sa. *ekādaśamahākāruṇika-lokeśvara*) với 8 tay và [Thiên thủ thiên nhãn thế tự tại](/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_th%E1%BB%A7_thi%C3%AAn_nh%C3%A3n_th%E1%BA%BF_t%E1%BB%B1_t%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) (zh. 千手千眼世自在, sa. *sahasrabhuja-lokeśvara*) với gần 1000 cánh tay, đồng thời, trong lòng mỗi bàn tay đều có chạm một con mắt, làm cho bức tượng mang ý nghĩa kép. Những cánh tay ở đây vừa là ánh hào quang độ lượng của Phật, vừa tượng trưng cho những bàn tay dang ra cứu vớt đời, vừa là những con mắt thấu suốt coi sóc đến chúng sinh. (Riêng tượng Quan Âm ở [chùa Mễ Sở](/w/index.php?title=Ch%C3%B9a_M%E1%BB%85_S%E1%BB%9F&action=edit&redlink=1), [Hưng Yên](/wiki/H%C6%B0ng_Y%C3%AAn) thì có hơn 1000 cánh tay và mắt). Truyền thuyết kể lại rằng, khi nhìn nỗi khổ của chúng sinh trong [địa ngục](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_ng%E1%BB%A5c), ngài kinh hoảng đến mức đầu vỡ tung thành 10 mảnh. [A-di-đà](/wiki/A-di-%C4%91%C3%A0), vị Phật đỡ đầu của ngài, biến mỗi mảnh đầu vỡ đó thành một đầu (hoặc gương mặt) nguyên vẹn. 9 gương mặt hiền hậu, gương mặt thứ 10 là hung tợn vì người ta cho rằng, với một gương mặt hung tợn Bồ Tát dễ xua đuổi các loại tà ma. Gương mặt thứ 11 (hoặc nguyên hình tượng) là Phật A-di-đà. Trong tượng "nghìn tay nghìn mắt" (một con số lí tưởng không thể thực hiện được) thì mỗi tay của Quán Thế Âm cầm một con mắt, tượng trưng cho lòng đại bi của ngài, vốn không loại chúng sinh nào ra; cho biết là lòng quan tâm của ngài đi đến mọi nơi và ngài có đủ phương tiện để cứu độ tất cả chúng sinh đúng theo lời nguyện của một vị [Bồ Tát](/wiki/B%E1%BB%93_T%C3%A1t).
### Phật giáo Nam truyền[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit§ion=11)]
Phật giáo được truyền sang
[Tích Lan](/wiki/Sri_Lanka) vào thế kỉ thứ 3 TCN, và trong thiên niên kỉ đầu đã được truyền từ [Ấn Độ](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) đến các nước Đông Nam Á khác dọc theo đường biển từ Ấn Độ đến Trung Quốc. Đại thừa - ban đầu là tông phái chủ yếu ở đó - cũng như [Thượng toạ bộ](/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%8Da_b%E1%BB%99) và Ấn Độ giáo đều có tín đồ ở [Pagan](/wiki/Bagan) ( [Miến Điện](/wiki/Myanma)), [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan) hiện nay, [Campuchia](/wiki/Campuchia) trước đây (Vương quốc [Phù Nam](/wiki/Ph%C3%B9_Nam)), [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) ( [Champa](/wiki/Ch%C4%83m_Pa)) và Indonesia. Trong khi [Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) chiếm chỗ Phật giáo tại Indonesia và bán đảo Mã Lai thì khoảng giữa thiên niên kỉ thứ hai, [Thượng toạ bộ](/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%8Da_b%E1%BB%99) có gốc từ Tích Lan trở thành tông phái chính tại Đông Nam Á. Cùng với những hệ thống tôn giáo Ấn Độ, ngôn ngữ và chữ viết ( [tiếng Phạn](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%E1%BA%A1n), [tiếng Pali](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Pali), chữ [Thiên thành](/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_th%C3%A0nh_t%E1%BB%B1_th%E1%BB%83&action=edit&redlink=1),...) cũng như các sắc thái nghệ thuật của tiểu lục địa Ấn Độ đã được phổ biến tại Đông Nam Á. Mối quan hệ trực tiếp với các thương gia và học giả từ các khu vực Ấn Độ sau hơn 1.000 năm đã gây ảnh hưởng rất nhiều đến sự phát triển văn hóa tại Đông Nam Á, nhưng mặt khác, các nền văn hóa tại đây cũng đã phát triển những phong cách, những truyền thống rất đặc thù để lưu lại đời sau. **Thế kỉ 1 đến thế kỉ 8**: Trong thời gian này, các vương quốc lớn đầu tiên xuất hiện tại Đông Nam Á. Vương quốc Phù Nam được thành lập trên khu vực miền Nam Việt Nam và miền Đông Nam Campuchia. Về hướng Tây, khu vực Miến Điện bây giờ và vùng đất phía sau là [vương quốc Môn](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4n&action=edit&redlink=1). Các vương quốc này chịu ảnh hưởng của vương triều Cấp-đa. Ngoài những đồ tượng được tìm thấy (tượng Phật, bài vị thờ cúng) và những bia văn được viết bằng tiếng Phạn, người ta còn tìm thấy nhiều tranh tượng của các [thần thể](/wiki/Th%E1%BA%A7n_th%E1%BB%83) Ấn Độ giáo trong khu vực này. **Thế kỉ 9 đến thế kỉ 13**: Vào khoảng thế kỉ thứ 9, trên các đảo miền Tây của Indonesia hiện nay xuất hiện hai vương quốc [Sri Vijaya](/w/index.php?title=Sri_Vijaya&action=edit&redlink=1) và [Sailendra](/wiki/Sailendra). Hai vương triều này đã sản sinh nhiều tác phẩm nghệ thuật và kiến trúc Phật giáo (xem [Borobudur](/wiki/Borobudur)). Ở miền Bắc, vùng đại lục, thì vương quốc Khmer tại [Angkor](/wiki/Angkor) trở thành một vương quốc hùng mạnh, đứng ngang hàng với vương quốc Champa nằm phía Đông. Vương quốc Angkor và Champa ban đầu mang đậm sắc thái [Ấn Độ giáo](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o), nhưng lại có tính dung hòa, tìm cách kết hợp những thành phần Ấn giáo, Phật giáo và các truyền thống bản xứ. Cả hai đều phát triển những phong cách nghệ thuật giống nhau, có thể được kiểm nhận qua những công trình kiến trúc còn tồn tại. Vào cuối thời kì này, tất cả những vương quốc nêu trên đều chuyển sang Đại thừa Phật giáo, nhưng cuối cùng, kể từ thế kỉ 13 thì Thượng toạ bộ lại trở thành tông phái chủ yếu. Ngay những vương quốc mới phát sinh của dân tộc Thái là ( [Sukhothai](/wiki/Sukhothai) và sau đó là [Ayutthaya](/wiki/Ayutthaya)) phía Tây Angkor cũng lấy Thượng toạ bộ làm tông chỉ. **Từ thế kỉ 14**: Trong khi [Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) chiếm chỗ Phật giáo và Ấn Độ giáo gần như toàn vẹn ở những miền phía Nam của [Malaysia](/wiki/Malaysia), ở [Indonesia](/wiki/Indonesia) và [Philippines](/wiki/Philippines) thì Phật giáo Thượng toạ bộ trên châu lục vẫn là tôn giáo chủ yếu, ngày càng được phát triển và phổ biến ( [Campuchia](/wiki/Campuchia), [Lào](/wiki/L%C3%A0o), [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan), [Miến Điện](/wiki/Myanma)).
#### Tích Lan[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit§ion=12)]
Khi ảnh hưởng Phật giáo tại Ấn Độ giảm dần, vào khoảng cuối vương triều Cấp-đa, thì Thượng toạ bộ đã đạt vị trí vững chắc tại
[Tích Lan](/wiki/Sri_Lanka) từ nhiều thế kỉ và cũng đã ảnh hưởng lớn đến nền văn hóa và nghệ thuật xứ này. Nơi đây, [Xá-lợi](/wiki/X%C3%A1_l%E1%BB%8B) đóng một vai trò đặc biệt trong truyền thống tín ngưỡng, ví dụ như một chiếc răng của Phật được bảo tồn trong tại Dalada Maligava, "Chùa Răng Phật", hoặc [cây Bồ-đề](/wiki/%C4%90%E1%BB%81_(th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt)) trong một tự viện ở cố đô [Anuradhapura](/wiki/Anuradhapura), được xem là phát sinh từ một nhánh của cây bồ-đề mẹ tại [Bồ-đề đạo trường](/w/index.php?title=B%E1%BB%93-%C4%91%E1%BB%81_%C4%91%E1%BA%A1o_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng&action=edit&redlink=1) ( *bodhgayā*), nơi Phật Thích-ca thành đạo. Một thành phần mới xuất hiện trong lĩnh vực kiến trúc Phật giáo Tích Lan: *Bodhighara*, "đền thờ cây bồ-đề" và *Āsanaghara*, "đền thờ chỗ ngồi của Phật". Thay vì tôn xưng cây bồ-đề một cách trừu tượng như tại Ấn Độ thì giờ đây, một cây bồ-đề sống được tôn thờ ngay giữa *Bodhi-Ghara*.
Một trong những phát triển quan trọng nhất của nghệ thuật tôn giáo Ấn Độ là việc tiếp tục phát triển kiến trúc
[tháp-bà](/wiki/Ph%C3%B9_%C4%91%E1%BB%93). Nguyên có dạng vòm cung bán nguyệt, giờ đây các bảo tháp được kéo dài lên trên, có hình chuông và được gọi là [Dāgäba](/w/index.php?title=D%C4%81g%C3%A4ba&action=edit&redlink=1) (thường được phát âm như *Dagoba*; nguyên là từ gốc Tích Lan, xuất phát bởi hai từ [tiếng Phạn](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%E1%BA%A1n) là *dhātu*, *garbha*). Các nghệ nhân không chạm trổ bên ngoài và trang trí các cổng đi vào như người Ấn, qua đó họ đề cao cao vẻ đẹp tổng thể giản dị của bảo tháp. Cùng với [Thượng toạ bộ](/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%8Da_b%E1%BB%99), kiến trúc bảo tháp của Tích Lan được phổ biến khắp Đông Nam Á và được xem là mô hình kiến trúc cho các [Chedi](/w/index.php?title=Chedi&action=edit&redlink=1) tại Thái Lan và [That](/w/index.php?title=That&action=edit&redlink=1) tại [Lào](/wiki/L%C3%A0o).
Người ta có thể tìm thấy những nét điêu khắc rất tinh tế trên những "nguyệt thạch", là các viên đá mỏng hình bán nguyệt được xếp đặt theo hình vòng cung trước ngưỡng cửa ra vào của các tự viện. Chúng cho thấy nhiều mô típ được chạm trổ rất đẹp và công phu như hoa, thực vật (
[sen](/wiki/Sen), chùm [nho](/wiki/Nho), hoa, lá...) và thú vật ( [bò](/wiki/B%C3%B2), [voi](/wiki/Voi), [sư tử](/wiki/S%C6%B0_t%E1%BB%AD), [ngan](/wiki/Ngan_b%C6%B0%E1%BB%9Bu_m%C5%A9i)...). Ý nghĩa của chúng là cho người bước lên cảm nhận được sự biến chuyển trọng đại khi họ bước qua ngưỡng cửa vào chùa, đi vào một cõi nội tâm thanh tịnh sau khi gác qua thế giới hiện hữu với tất cả những gì hệ thuộc.
Tượng Phật tại Tích Lan chịu ảnh hưởng của nghệ thuật
[A-ma-la-bà-đề](/wiki/A-ma-la-b%C3%A0-%C4%91%E1%BB%81) và [Cấp-đa](/w/index.php?title=C%E1%BA%A5p-%C4%91a&action=edit&redlink=1); Phật thường được trình bày dưới dạng ngồi thiền (thế ngồi [Kết già phu toạ](/w/index.php?title=K%E1%BA%BFt_gi%C3%A0_phu_to%E1%BA%A1&action=edit&redlink=1), hai tai xếp lại dưới rốn), nhưng cũng có lúc ngài nằm bên phải, miêu tả thời điểm ngài nhập [Niết-bàn](/wiki/Ni%E1%BA%BFt-b%C3%A0n)
#### Miến Điện[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit§ion=13)]
Là láng giềng của Ấn Độ nên các khu vực của
[Miến Điện](/wiki/Myanma) hiện nay đã sớm chịu ảnh hưởng của xứ này. Theo truyền thuyết thì [người Môn](/wiki/M%C3%B4n), vốn cư trú từ khu vực biển Andaman phía Nam cho đến miền Bắc lấn tới vùng núi thuộc Thái Lan hiện nay, đã tiếp xúc với Phật giáo trong thế kỉ thứ 3 TCN qua sứ giả truyền giáo của vua [A-dục](/wiki/A-d%E1%BB%A5c_v%C6%B0%C6%A1ng). Các ngôi chùa cổ nhất ở đây được kiến lập từ thế kỉ 1-5. Nghệ thuật Phật giáo của người Môn chịu ảnh hưởng của phong cách Cấp-đa và những thời đại kế thừa. Cùng với việc di cư khắp vùng Đông Nam Á của người Môn thì phong cách nghệ thuật Môn cũng đã ảnh hưởng trực tiếp đến truyền thống của những nơi họ đến. Có hàng nghìn bảo tháp và tự viện đã được kiến tạo tại vương quốc [Pagan](/w/index.php?title=Pagan_(Mi%E1%BA%BFn_%C4%90i%E1%BB%87n)&action=edit&redlink=1) từ thế kỉ 11 đến 13 và trong đó, trên 2000 di tích vẫn còn tồn tại đến ngày nay. Các viện bảo tàng tại [Yangoon](/w/index.php?title=Yangoon&action=edit&redlink=1) và [Mandalay](/wiki/Mandalay) vẫn còn bảo tồn nhiều bức tượng được trang trí và mạ vàng rất tinh vi được kiến tạo trong thời kì này hoặc thậm chí trễ hơn nữa, sau khi Pagan bị quân [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) xâm chiếm ( [1287](/wiki/1287)).
#### Indonesia[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit§ion=14)]
Từ thế kỉ 1, các nền văn minh
[Indonesia](/wiki/Indonesia) đã chịu ảnh hưởng của văn hóa [Phật giáo Ấn Độ](/w/index.php?title=Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99&action=edit&redlink=1) (đặc biệt là hai đảo lớn [Java](/wiki/Java) và [Bali](/wiki/Bali)) và chúng sau này cũng ảnh hưởng đến nghệ thuật tạo hình của Đông Nam Á đại lục (kiến trúc, điêu khắc) [. [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Trong khi các vương quốc tại Đông Nam Á lục địa như như Phù Nam và Angkor theo
[Ấn Độ giáo](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o) thì tại Indonesia, trung tâm Bali, vương quốc Phật giáo [Sri Vijaya](/w/index.php?title=Sri_Vijaya&action=edit&redlink=1) (~tk. 8 đến tk. 13) được hình thành. Vương quốc biển với khu vực cai trị lan rộng đến bán đảo Mã Lai này đã tiếp thụ truyền thống [Đại thừa](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_th%E1%BB%ABa) và [Kim cương thừa](/wiki/Kim_c%C6%B0%C6%A1ng_th%E1%BB%ABa) dưới triều đại [Sailendra](/wiki/Sailendra). Những di tích quan trọng nhất của nghệ thuật Phật giáo Indonesia là hệ thống tự viện Phật giáo lớn nhất thế giới, được kiến lập trên một hòn núi tại Borobudur, và một bức tượng trình bày Bồ Tát [Bát-nhã-ba-la-mật-đa](/wiki/B%C3%A1t-nh%C3%A3-ba-la-m%E1%BA%ADt-%C4%91a) rất đặc sắc.
#### Campuchia[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit§ion=15)]
Vào khoảng thế kỉ 1, một trong những vương quốc tồn tại sớm nhất tại Đông Nam Á đã ra đời trên khu vực Nam Việt Nam hiện nay và
[Campuchia](/wiki/Campuchia), đó là Phù Nam. Vào thời hưng thịnh, biên giới phía Tây vương quốc này là Miến Điện và phía Nam là Mã Lai. Phù Nam là vương quốc sống bằng thương mại và nằm trên tuyến đường biển giữa Ấn Độ và Trung Quốc. Ấn Độ đặc biệt đã gây ảnh hưởng lớn: chữ viết, tôn giáo và nghệ thuật được tiếp nhận và cùng với sự hòa hợp với truyền thống bản xứ, nhiều phong cách biểu đạt đã phát sinh. Khác với trường hợp Phật giáo Bắc truyền, tư tưởng và nghệ thuật Phật giáo du nhập Đông Nam Á trực tiếp từ Ấn Độ bằng đường biển. Mặc dù Ấn Độ giáo là tôn giáo chủ yếu trong một thời gian dài, nhưng Phật giáo Đại thừa từ ban đầu cũng đã có nhiều tín đồ.
Trong thế kỉ thứ 9, vương quốc Khmer xuất hiện trên khu vực Angkor, thừa kế vương quốc Phù Nam. Nơi đây, thần
[Thấp-bà](/w/index.php?title=Th%E1%BA%A5p-b%C3%A0&action=edit&redlink=1) (sa. *śiva*) và [Tì-thấp-nô](/w/index.php?title=T%C3%AC-th%E1%BA%A5p-n%C3%B4&action=edit&redlink=1) (sa. *viṣṇu*, là vị thần chính được tôn xưng tại di tích nghệ thuật [Angkor Wat](/wiki/Angkor_Wat)) là hai vị được tôn thờ nhiều nhất. Từ thế kỉ 12 trở đi, Phật giáo hưng thịnh dưới sự cai trị của vua Jayavarman VII. Nhiều công trình kiến trúc được thực hiện như đền [Bayon](/wiki/Bayon) với nhiều rất nhiều tháp nhỏ hệ thuộc và mỗi tháp đều được chạm khắc khuôn mặt Bồ Tát [Quán Thế Âm](/wiki/Qu%C3%A1n_Th%E1%BA%BF_%C3%82m) (sa. *avalokiteśvara*) với chiều cao vài thước (ở đây được gọi là *Lokeśvara*, là Thế tự tại chủ, "đấng tự tại trên thế gian"), hoặc Đại học Phật giáo [Ta Prohm](/wiki/Ta_Prohm) được phụng hiến cho Bồ Tát [Bát-nhã-ba-la-mật-đa](/wiki/B%C3%A1t-nh%C3%A3-ba-la-m%E1%BA%ADt-%C4%91a). Nghệ thuật Khmer được phổ biến qua sự bành trướng của vương quốc Khmer trên các khu vực Đông Nam Á, trở thành phong cách tiêu chuẩn cho nghệ thuật Phật giáo Thái Lan, Lào và Champa (Việt Nam). Đặc điểm của tranh tượng Phật giáo tại Angkor là gương mặt thoát li thế gian của các vị Phật, các vị Bồ Tát cũng như tính rõ ràng của các nét thẳng không được trang trí như có thể thấy được tại Trung Quốc. Trong lúc giao thời của thế kỉ 13 và 14 thì Śrīndravarman lên trị vì, và ông cũng là quốc vương Khmer đầu tiên theo Phật giáo Nam tông là Thượng toạ bộ. Đồng thời, vương quốc Angkor cũng dần dần mất vai trò chủ yếu trên khu vực này, cũng một phần vì các vương quốc Thái phương Tây ngày càng lớn mạnh. Sự biến đổi này cũng để lại dấu tích trong nghệ thuật. Các công trình tự viện lớn đều bị đình chỉ và hình tượng Bồ Tát Quán Thế Âm được ưa chuộng trước đây giờ bị rơi vào lãng quên. Tượng Phật còn được tạo, nhưng chỉ được đúc bằng [đồng](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng) hoặc [vàng](/wiki/V%C3%A0ng), không còn được tạc bằng đá. Về mặt phong cách thì các tượng Phật này giống các tượng tại Lào và Thái vốn có truyền thống theo Thượng toạ bộ: tượng thon, thanh nhã với những nét rõ ràng mạch lạc. Phong cách nghệ thuật này được xem là dấu ấn của nghệ thuật tôn giáo Campuchia cho đến ngày nay.
#### Thái Lan và Lào[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit§ion=16)]
Trong những vương quốc cổ trên địa phận
[Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan) hiện nay, đặc biệt là các vương quốc được dân tộc Môn sáng lập, đã có sự giao lưu văn hóa với Ấn Độ trên cơ sở thương mại. Tương tự trường hợp Miến Điện, nghệ thuật nơi đây chịu ảnh hưởng của thời đại Cấp-đa tại Ấn Độ [. Một số hình tượng và kiến trúc đặc sắc được kiến tạo, ví dụ như bảo tháp ( [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] *Chedi*) của [Nakhon Pathom](/w/index.php?title=Nakhon_Pathom&action=edit&redlink=1), cao 127m, được xem là kiến trúc Phật giáo cao nhất thế giới.
Từ thế kỉ thứ 9 trở đi thì các truyền thống nghệ thuật Thái chịu ảnh hưởng của các vương quốc láng giềng như Angkor miền Đông và
[Sri Vijaya](/w/index.php?title=Sri_Vijaya&action=edit&redlink=1) ở miền Nam. Trong thời gian này, Phật giáo Đại thừa là giáo lí chính, được thể hiện qua nhiều hình tượng của các vị Bồ Tát khác nhau.
Đầu thế kỉ 13,
[Thượng toạ bộ](/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%8Da_b%E1%BB%99) gốc Tích Lan lại được phổ biến và dần dần nắm ưu thế, tương tự như ở một số quốc gia khác thuộc khu vực Đông Nam Á. Đồng thời, vương quốc [Sukhothai](/wiki/Sukhothai) được kiến lập. Về mặt nghệ thuật thì người ta thấy được một sự chuyển biến từ phong cách giống nghệ thuật Khmer đến một phong cách biểu đạt rõ ràng, ít rườm rà, thậm chí có tính chất hình học trừu tượng. Các tượng Phật được biểu hiện với những sắc thái thanh nhã, trôi chảy, với pháp y trông như trong suốt và đầu hình oval với đỉnh đầu là một ngọn lửa (sa. *ketumālā*). Trong triều đại kế đến là [Ayutthaya](/wiki/Ayutthaya) (tk. 14-18) thì mô típ này càng được trau chuốt tinh tế hơn, nhiều hình tượng thường được mạ vàng và được chạm gắn với đá quý. Thời kì này được xem là thời kì kiến lập phong cách và gây ảnh hưởng đến ngày nay. Một điểm đặc biệt của nghệ thuật Phật giáo Thái Lan là miêu tả Phật đang đi trong tranh tượng.
Sự xuất hiện và phát triển của nghệ thuật Phật giáo tại
[Lào](/wiki/L%C3%A0o) có mối tương quan mật thiết với các vương quốc Thái láng giềng. Vật liệu được dùng cho các công trình kiến trúc và điêu khắc là gỗ, thường được sơn và vẽ. Đến thế kỉ thứ 15 thì các tác phẩm nghệ thuật ở đây rất giống các tác phẩm của Sukhothai. Nhưng kể từ thế kỉ 16 trở đi thì một phong cách đặc thù được xác lập: tượng Phật ngày càng thon dần với tay chân rất dài [. [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
## Nghệ thuật Phật giáo đương đại[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit§ion=17)]
Nhìn chung việc sáng tạo chân dung, tranh, đồ tế lễ hoặc công trình kiến trúc ở các nước châu Á, nơi phần lớn có hơn ngàn năm văn hóa phật giáo, thường mang đậm dấu ấn truyền thống. Những đặc điểm chân dung của Đức Phật như tư thế cơ thể và các
[thủ ấn](/wiki/Th%E1%BB%A7_%E1%BA%A5n) (sa. *mudrā*), một số chi tiết nhỏ như đôi tai và kiểu tóc cũng như các biểu tượng ( [bồ-đề thụ](/wiki/%C4%90%E1%BB%81_(th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt)), [liên hoa](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_hoa&action=edit&redlink=1), [pháp luân](/wiki/Ph%C3%A1p_lu%C3%A2n)…) đều mang ý nghĩa tôn giáo thiêng liêng và hình thức biểu đạt không thay đổi. Các tác phẩm tranh tượng mới đều tuân theo những khuôn mẫu truyền thống, trong đó những yếu tố mang tính tượng trưng vốn đã có sẵn đóng vai trò chủ đạo chứ không phải là sự biểu đạt nghệ thuật mang dấu ấn cá nhân của người nghệ sĩ.
Bên cạnh nền nghệ thuật truyền thống này, nhiều phương thức biểu đạt hiện đại cũng đã phát sinh thông qua sự tiếp xúc với nền văn hóa Tây phương. Đặc biệt ở các nước như Nhật Bản, Thái Lan, Hàn Quốc hay Indonesia (Bali), nơi có sự giao lưu mạnh mẽ với các nền văn hóa Tây phương, các nghệ nhân lấy những mô típ có gốc từ hệ thống đồ giải Phật giáo, kết hợp nó một phần với các phương thức biểu đạt nghệ thuật Tây phương, một phần với sự phát triển kế thừa của phong cách nghệ thuật của địa phương. Qua đó, hình thái nghệ thuật này đã tạo nên được những tác phẩm nghệ thuật Phật giáo mới mẻ và hiện đại. Tuy nhiên, những tác phẩm mới này gần như luôn luôn chỉ là "nghệ thuật thuần túy", dĩ nhiên có nền tảng tôn giáo nhưng thường là để "trang trí" chứ không phải được tạo ra để phục vụ thực hành tín ngưỡng. Trong các tác phẩm nghệ thuật này, ở cả mảng điêu khắc lẫn hội họa, chân dung của Đức Phật, các biểu trưng Phật giáo hoặc các bức tượng được vẽ lại nhưng khuynh hướng sáng tác vị nghệ thuật cao hơn mục đích tôn giáo
[. [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Phật giáo từ thế kỷ thứ 12 đã biến mất khỏi Ấn Độ, ngoại trừ một số khu vực trong
[dãy Himalaya](/wiki/Himalaya). Mãi cho đến khi chính quyền thực dân [Anh](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Irland&action=edit&redlink=1) quan tâm đến các ngôi chùa phần lớn đã đổ nát hoang tàn này, người ta đã phát hiện và bắt đầu công việc trùng tu các chùa (tại [Kiến-chí](/wiki/Sanchi) ( *kāñcī*), [A-chiên-đà](/w/index.php?title=A-chi%C3%AAn-%C4%91%C3%A0&action=edit&redlink=1) ( *ajantā*), chùa [Đại Bồ-đề](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_B%E1%BB%93-%C4%91%E1%BB%81&action=edit&redlink=1) tại [Bồ-đề đạo trường](/w/index.php?title=B%E1%BB%93-%C4%91%E1%BB%81_%C4%91%E1%BA%A1o_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng&action=edit&redlink=1) ( *bodhgayā*)). Giữa thế kỷ 20 những người ủng hộ nhà cải cách Bhimrao Ramji Ambedkar (Bộ trưởng Tư pháp đầu tiên của đất nước Ấn Độ độc lập - người đã tuyên truyền rằng việc cải đạo sang Phật giáo là con đường giải thoát cho tầng lớp khốn cùng - *Dalit* - hay còn gọi là những người không được xếp vào tầng lớp nào trong xã hội) đã làm hồi sinh lại truyền thống đã và đang tiếp tục bị lãng quên. Cùng với phong trào này là sự bắt đầu các phương thức nhân bản và ghi lại các chân dung cổ của Đức Phật phục vụ cho mục đích thực hành tín ngưỡng. Tương tự, tại một số nước Phật giáo khác, đặc biệt là [Nhật](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), [Tây Tạng](/wiki/T%C3%A2y_T%E1%BA%A1ng), [Tích Lan](/wiki/Sri_Lanka) ( *śrīlaṅkā*) và [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan), các phật tử dùng tranh tượng cúng dường để trang trí các chùa chiền mới được dựng theo mô hình kiến trúc cũ. Bên cạnh đó, ngay chính ở Ấn Độ việc vẽ các chân dung Phật cũng được bắt đầu khôi phục trở lại [. Vì nền văn hóa Phật giáo mới của Ấn Độ còn tương đối non trẻ nên chưa có chuẩn tắc đồ giải ( [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)] *Ikonographie*) đậm nét nào hình thành. Do đó, phong cách và các đặc trưng truyền thống được pha lẫn với phương thức biểu đạt đầy màu sắc của nghệ thuật thường nhật của [Ấn Độ giáo](/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o)tại đất nước này.
|Bảng các chữ viết tắt|
|
|bo.: Bod skad བོད་སྐད་, ja.: 日本語 ko.: 한국어, pi.: Pāli, sa.: Sanskrit संस्कृतम्, zh.: 中文
## Tài liệu tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit§ion=18)] [Robert E. Fisher](/w/index.php?title=Robert_E._Fisher&action=edit&redlink=1): *Buddhist Art and Architecture*, Thames & Hudson, London 1993, [ISBN 0500202656](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0500202656) [Louis Frédéric](/w/index.php?title=Louis_Fr%C3%A9d%C3%A9ric&action=edit&redlink=1): *Buddhismus - Götter, Bilder und Skulpturen*, Éditions Flammarion, Paris 2003, [ISBN 2080210017](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/2080210017) [Anke Kausch](/w/index.php?title=Anke_Kausch&action=edit&redlink=1): *Seidenstraße - Von China durch die Wüsten Gobi und Taklamakan über den Karakorum Highway nach Pakistan*, DuMont, Köln 2001, [ISBN 3770152433](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3770152433) [Meher McArthur](/w/index.php?title=Meher_McArthur&action=edit&redlink=1): *Reading Buddhist Art*, Thames & Hudson, London 2002, [ISBN 0500284288](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0500284288) [Hans W. Schumann](/w/index.php?title=Hans_W._Schumann&action=edit&redlink=1): *Buddhistische Bilderwelt. Ein ikonographisches Handbuch des Mahayana- und Tantrayana-Buddhismus*. Hugendubel, München 1993, [ISBN 3-424-00897-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3424008974)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit§ion=19)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&veaction=edit&vesection=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit§ion=20)]
|
|![]()
[Nghệ thuật Phật giáo](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Buddhist_art?uselang=vi) **Tổng quát** [Photo Dictionary of Japanese Buddhist & Shinto Deities](http://www.onmarkproductions.com/html/buddhism.shtml)Một trang rất bao quát với nhiều hình ảnh và ghi chú, đặc biệt chuyên về Nhật Bản những cũng có giá trị nghệ thuật Phật giáo chung (Anh ngữ). **Càn-đà-la** [Gallery of threatened Afghan Graeco-Buddhist art](http://www.unesco.org/bpi/eng/unescopress/2001/taliban-crisis.shtml)UNESCO (Anh ngữ) **Ấn Độ** [Buddhist Monuments at Sanchi](http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=524&l=en)UNESCO World Heritage List (en) **Nhật Bản** [Religion in Japan / Ikonographie](http://homepage.univie.ac.at/bernhard.scheid/rel_vo/ikon/ikonografie.htm)Universität Wien (de) [emuseum.jp](http://www.emuseum.jp/)Những vật quý được trưng bày của Nhật Bản, đặc biệt nhiều bảo vật thuộc Phật giáo(Nhật ngữ, Anh ngữ và Pháp ngữ) **Hàn Quốc** [Korean Buddhist Temples](http://www.buddhapia.com/buddhapi/eng/temple/korexp/html/)(Anh ngữ) **Tây Tạng** [Grundlagen tibetischer Ikonographie](http://www2.bremen.de/info/nepal/Inhalt-D3.htm)Dharmapala Thangka Center, Bremen (Đức ngữ) [Himalayan Art](http://www.himalayanart.org/)Shelley & Donald Rubin Foundation (Anh ngữ), rất bao quát & nhiều hình ảnh. **Hiện đại** [Art and identity: The rise of a new Buddhist imagery](http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ADM/tartakow.htm)"Phục hưng" Phật giáo tại Ấn Độ (Anh ngữ) [The Flying Celestial Beings of the Still Thoughts Hall](http://taipei.tzuchi.org.tw/tzquart/2001wi/qw5.htm)Về việc kiến lập một ngôi chùa mới tại Trung Quốc (Anh ngữ) [Nghệ Thuật Phật giáo](http://daitangkinhvietnam.org/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=13&Itemid=59)
|
|![]()

X-Cache: cp1053 hit (1), cp1052 frontend miss (0)


markdown:
# Niccolò Paganini
|Niccolò Paganini|
|
|![]()
[27 tháng 10](/wiki/27_th%C3%A1ng_10), [1782](/wiki/1782) ![ Flag of Genoa.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/73/Flag_of_Genoa.svg/22px-Flag_of_Genoa.svg.png)
![ Flag of Genoa.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/73/Flag_of_Genoa.svg/22px-Flag_of_Genoa.svg.png)
[Genova](/wiki/Genova), [Cộng hòa Genova](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Genova) [Nice](/wiki/Nice), [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Nhà soạn nhạc](/wiki/Nh%C3%A0_so%E1%BA%A1n_nh%E1%BA%A1c), [nhạc sĩ violin](/w/index.php?title=Nh%E1%BA%A1c_s%C4%A9_violin&action=edit&redlink=1) [Thể loại](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i_nh%E1%BA%A1c) [Lãng mạn](/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%C3%AC_L%C3%A3ng_m%E1%BA%A1n) *1793-1840* [fl. ca.](/w/index.php?title=Fl._ca.&action=edit&redlink=1) **Violin**
Antonio Amati 1600
Nicolò Amati 1657
*Paganini-Desaint* 1680 Stradivari
*Maia Bang* Stradivari 1694
Guarneri-filius Andrea 1706
*Vuillaume* 1720c Bergonzi
*Hubay* 1726 Stradivari
*Comte Cozio di Salabue* 1727
* 1764 Il Cannone Guarnerius* **Viola** *Countess of Flanders*1582 da Salò-di Bertolotti *Mendelssohn*1731 Stradivari **Cello** *Piatti*1700 Goffriller *Stanlein*1707 Stradivari *Ladenburg*1736 Stradivari **Guitar** *Grobert of Mirecourt*1820 **Niccolò** (hay **Nicolò**) **Paganini** ( [27 tháng 10](/wiki/27_th%C3%A1ng_10) năm [1782](/wiki/1782) – [27 tháng 5](/wiki/27_th%C3%A1ng_5) năm [1840](/wiki/1840)) là một nghệ sĩ chơi [violin](/wiki/V%C4%A9_c%E1%BA%A7m), [viola](/wiki/Viola), [guitar](/wiki/Ghi-ta) và [nhà soạn nhạc](/wiki/Nh%C3%A0_so%E1%BA%A1n_nh%E1%BA%A1c) người [Ý](/wiki/%C3%9D). Ông được coi là một trong những nghệ sĩ violin vĩ đại nhất trong lịch sử, dù rằng không thể xác thực điều này do không có được những băng ghi âm các tác phẩm ông trình diễn. Mặc dù thế kỉ 19 ở châu Âu có một số nghệ sĩ violon xuất chúng, nhưng Paganini là nghệ sĩ bậc thầy ở thế kỉ này. Có những lời đồn đại đương thời rằng ông đã "bán linh hồn cho quỷ dữ" để có được khả năng thần kì này.
## Mục lục
## Cuộc đời[
[sửa](/w/index.php?title=Niccol%C3%B2_Paganini&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Niccol%C3%B2_Paganini&action=edit§ion=1)]
Niccolò Paganini sinh tại
[Genova](/wiki/Genova), [Ý](/wiki/%C3%9D) ngày [27 tháng 10](/wiki/27_th%C3%A1ng_10) năm [1782](/wiki/1782), con trai của Antonio và Teresa Paganini. Paganini học chơi [mandolin](/wiki/Mandolin) với cha khi mới 5 tuổi, chuyển sang học violin lúc lên 7, và bắt đầu sáng tác vào năm 8 tuổi. Ông có buổi biểu diễn đầu tiên trước công chúng năm 11 tuổi. Ngay từ thời thơ ấu Paganini đã học nhạc với nhiều thầy giáo, trong đó có [Giovanni Servetto](/w/index.php?title=Giovanni_Servetto&action=edit&redlink=1) và [Alessandro Rolla](/wiki/Alessandro_Rolla). Cậu thiếu niên Paganini đã không khỏi choáng ngợp trước những thành công và đến năm 16 tuổi sa vào [cờ bạc](/wiki/%C4%90%C3%A1nh_b%E1%BA%A1c) và rượu chè. Một thiếu phụ vô danh đã cứu sự nghiệp của Paganini khi đưa ông về [điền trang](/wiki/Trang_tr%E1%BA%A1i) của mình. Ở đó ông từ bỏ khỏi các tật xấu, tiếp tục học violin trong 3 năm. Trong thời gian này ông đồng thời học cả [guitar](/wiki/Ghi-ta).
Sau 3 năm này ông tiếp tục đi du lịch và biểu diền violin, sau đó quay trở lại Genova năm 1804, bắt đầu sáng tác một số tác phẩm. Thời gian này ông để ý tài năng của một cô bé học trò 7 tuổi của mình Catarina Calcagno, cô bé sau này trở thành nhạc công violin dàn nhạc giao hưởng rất nổi tiếng.
[[1]](http://www.closelinks.com/facts.php?id=2200)
Ông tái xuất hiện trước công chúng vào năm 23 tuổi: năm 1805, vùng Lucca bị
[Napoleon](/wiki/Napol%C3%A9on_Bonaparte) kiểm soát, ông trở thành nhạc trưởng cho em gái của Napoleon, [Elisa Baciocchi](/w/index.php?title=Elisa_Bonaparte&action=edit&redlink=1), [Công nương Lucca](/w/index.php?title=C%C3%B4ng_n%C6%B0%C6%A1ng_Lucca&action=edit&redlink=1) mỗi khi ông không đi diễn. Ông trở nên nổi tiếng với vai trò nghệ sĩ violin, xuất hiện lần đầu trước công chúng [Milano](/wiki/Milano) năm 1813, [Viên](/wiki/Vi%C3%AAn) năm 1828, [London](/wiki/Lu%C3%A2n_%C4%90%C3%B4n) và [Paris](/wiki/Paris) năm 1831. Paganini là một trong những nhạc công đầu tiên, nếu không nói là người đầu tiên đi lưu diễn với vai trò [nghệ sĩ độc tấu](/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_s%C4%A9_%C4%91%E1%BB%99c_t%E1%BA%A5u&action=edit&redlink=1) không có những nghệ sĩ khác đi kèm. Ông có khả năng thu hút đông đảo khán giả và trở thành một siêu sao giàu có.
Nhạc cụ ưa thích của ông là cây violin
[Il Cannone](/w/index.php?title=Il_Cannone_Guarnerius&action=edit&redlink=1) được làm năm 1742 bởi [Giuseppe Antonio Guarnieri del Gesù](/w/index.php?title=Giuseppe_Antonio_Guarnieri&action=edit&redlink=1), được ông đặt tên là *The Cannon* do với nó ông có thể tạo ra những âm hưởng mạnh mẽ. Các dây đàn gần như nằm trên một [mặt phẳng](/wiki/M%E1%BA%B7t_ph%E1%BA%B3ng), khác với phần lớn các loại violin khác đặt các dây theo hình vòng cung để tránh chạm phải các dây không mong muốn khi chơi đàn. Cách đặt dây của cây *Il Cannone* cho phép Paganini cùng lúc đánh 3 hoặc 4 dây cùng lúc. Cây *Il Cannone* bây giờ được trưng bày trong tòa thị chính thành phố Genova, mỗi tháng người trông giữ nó lấy ra chơi một lần, và cho các cầm thủ nổi tiếng thuê theo định kì.
Năm 1833 tại Paris, ông đặt
[Hector Berlioz](/wiki/Hector_Berlioz) viết một bản [viola concerto](/w/index.php?title=Viola_concerto&action=edit&redlink=1). Berlioz viết * nhưng Paganini chẳng bao giờ chơi bản nhạc. Harold in Italy*
Sức khỏe ông suy giảm dần do
[ngộ độc thủy ngân](/w/index.php?title=Ng%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%99c_th%E1%BB%A7y_ng%C3%A2n&action=edit&redlink=1)có trong thuốc chữa bệnh giang mai thời đó. Bệnh tật làm ông mất khả năng chơi violin, ông ngừng diễn năm 1834.
Ngày 27 tháng 5 năm 1840 ông mất tại
[Nice](/wiki/Nice)nước [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p)
## Paganini và sự phát triển của kĩ thuật violin[
[sửa](/w/index.php?title=Niccol%C3%B2_Paganini&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Niccol%C3%B2_Paganini&action=edit§ion=2)]
Cầm thủ violin người Israel
[Ivry Gitlis](/w/index.php?title=Ivry_Gitlis&action=edit&redlink=1) nói: "Paganini là hiện tượng kì lạ chứ không là sự phát triển...đã có những vĩ cầm thủ (trước Paganini) và rồi là Paganini." Dù rằng các kĩ thuật Paganini sử dụng đã có trước đó nhưng phần lớn các tay violin đương thời vẫn chú tâm vào âm điệu và kĩ thuật kéo [vĩ](/w/index.php?title=V%C4%A9&action=edit&redlink=1) (gọi là "kĩ thuật tay phải" cho cầm thủ bộ dây) là hai vấn đề cơ bản cho vĩ cầm thủ cho đến ngày nay. Cụ thể: [Arcangelo Corelli](/wiki/Arcangelo_Corelli) (1653-1713) được xem như là người cha của kĩ thuật violin, ông đã biến vai trò cây violin từ nhạc cụ chỉ ở trong dàn nhạc trở thành nhạc cụ đơn tấu. Khoảng trong thời gian đó khả năng biểu đạt phức điệu của cây violin được khẳng định bằng các tác phẩm như [Sonatas and partitas](/w/index.php?title=Sonatas_and_partitas&action=edit&redlink=1) dành cho violin đơn tấu BWV 1001-1006 của [Johann Sebastian Bach](/wiki/Johann_Sebastian_Bach) (1685-1750). Còn các tay violin nổi danh khác như [Antonio Vivaldi](/wiki/Antonio_Vivaldi) (1678-1741) and [Giuseppe Tartini](/wiki/Giuseppe_Tartini) (1692-1770). Mặc dù vậy tiến bộ của kĩ thuật violin vẫn chậm trong giai đoạn này. Kĩ thuật đòi hỏi sự nhanh nhẹn của ngón tay cũng như của cây vĩ vẫn không được thừa nhận và khuyến khích bởi những hội nghệ sĩ violin. [Pietro Locatelli](/wiki/Pietro_Locatelli) (1693-1746) sáng tác 24 bản [caprice](/w/index.php?title=Caprice&action=edit&redlink=1) mà tại thời điểm viết ra rất khó để chơi, được xem như là cuộc khám khá thấu đáo đầu tiên các kĩ năng của cây violin. [August Duranowski](/wiki/August_Duranowski) đã sáng tác những tác phẩm sử dụng bước đầu các hòa âm và cách móc dây bằng tay trái, cùng được xem như đã tìm ra những kĩ thuật trên.
Như vậy có thể nghi ngờ rằng Paganini đã phát hiện ra những kĩ thuật tiên phong nhưng không nghi ngờ rằng ông là người đầu tiên phổ biến rộng rãi chúng ra trước công chúng và đưa vào những tác phẩm phổ thông.
Paganini có khả năng chơi 3 quãng tám trên 4 dây trong khoảng 1 gang tay, cho đến nay vẫn còn xem như là bất khả thi. Các ngón tay dẻo và dài khác thường của ông được cho là hậu quả của hội chứng Marfan hay hội chứng Ehlers-Danlos. Các kĩ thuật ngón được xem là của ông gồm: chơi 2 nốt trên 2 dây cùng lúc (
[double stops](/w/index.php?title=Double_stops&action=edit&redlink=1)), chơi quãng đôi, kĩ thuật móc tay trái mà ngày nay được các cầm thủ violin tập luyện thường xuyên
## Ảnh hưởng của Paganini đối với âm nhạc và sáng tác[
[sửa](/w/index.php?title=Niccol%C3%B2_Paganini&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Niccol%C3%B2_Paganini&action=edit§ion=3)]
Âm nhạc dành cho violin đã thay đổi nhiều từ khi có Paganini. Ngay từ thời trẻ, Paganini đã có khả năng dùng violin bắt chước những âm thanh khác như tiếng sáo, tiếng chim..., bởi tính gợi tưởng tượng phong phú sinh động, những tác phẩm của Paganini không được xem là phức điệu thực sự.
[Eugène Ysaÿe](/w/index.php?title=Eug%C3%A8ne_Ysa%C3%BFe&action=edit&redlink=1) từng phê phán rằng nhạc đệm cho nhạc của Paganini "quá giống guitar", thiếu các yếu tố của phức điệu. Ngoài ra ông còn đưa âm sắc của nhạc cụ violin lên mức trước đây chưa từng có.
Phần dành cho giàn nhạc trong các tác phẩm của Paganini rất khiêm tốn, chủ yếu măng tính chất hỗ trợ. Các nhà phê bình cho rằng các tác phẩm
[concerto](/wiki/Concerto) của Paganini dài dòng và công thức. Phần nhạc dành cho violin trong các bản concerto được ông giữ bí mật. Ông không bao giờ biểu diễn hết các đoạn violin trong khi tập thử. Sau khi ông mất chỉ có 2 trong số đó được xuất bản. Người thừa kế của Paganini đã rất dè dặt, cẩn trọng khi phát hành các bản concerto. Cho đến nay đã xuất bản tổng cộng 6 bản trong đó 2 bản cuối mất phần dành cho dàn nhạc. Các tác phẩm riêng tư dành cho guitar và các nhạc cụ dây, đặc biệt là violin, chưa bao giờ trở thành các tiết mục trình tấu chuẩn.
Paganini đã phát triển thể loại biến tấu giao hưởng cho violin trên nét chính là sử dụng chủ đề đơn giản ngây thơ cộng với các biến tấu lời trữ tình.
Paganini ảnh hưởng đến nhiều nhà soạn nhạc xuất chúng khác. Bản "La Campanella" và bản caprice số 24 được nhiều nhà soạn nhạc dựa viết các khúc biến tấu, trong số đó có
[Franz Liszt](/wiki/Franz_Liszt), [Johannes Brahms](/wiki/Johannes_Brahms), [Sergei Rachmaninoff](/wiki/Sergei_Vasilievich_Rachmaninoff), [Boris Blacher](/w/index.php?title=Boris_Blacher&action=edit&redlink=1), [Andrew Lloyd Webber](/w/index.php?title=Andrew_Lloyd_Webber&action=edit&redlink=1), [George Rochberg](/w/index.php?title=George_Rochberg&action=edit&redlink=1) và [Witold Lutosławski](/wiki/Witold_Lutos%C5%82awski) và nhiều người khác nữa.
## Danh mục tác phẩm[
[sửa](/w/index.php?title=Niccol%C3%B2_Paganini&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Niccol%C3%B2_Paganini&action=edit§ion=4)]
- 24
[caprice](/w/index.php?title=Capriccio_(music)&action=edit&redlink=1), cho violin đơn tấu, Op. 1
- No. 1 in E major (
*The Arpeggio*)
- No. 2 in B minor
- No. 3 in E minor (
*La Campanella*)
- No. 4 in C minor
[No. 5 in A minor](/w/index.php?title=Fifth_Caprice&action=edit&redlink=1)
- No. 6 in G minor (
*The Trill*)
- No. 7 in A minor
- No. 8 in E-flat major
- No. 9 in E major (
*The Hunt*)
- No. 10 in G minor
- No. 11 in C major
- No. 12 in A-flat major
[No. 13 in B-flat major (](/w/index.php?title=No._13_in_B-flat_major_(Devil%27s_Laughter)&action=edit&redlink=1) *Devil's Laughter*)
- No. 14 in E-flat major
- No. 15 in E minor
- No. 16 in G minor
- No. 17 in E-flat major
- No. 18 in C major
- No. 19 in E-flat major
- No. 20 in D major
- No. 21 in A major
- No. 22 in F major
- No. 23 in E-flat major
[No. 24 in A minor](/w/index.php?title=24th_Caprice&action=edit&redlink=1)( *Tema con variazioni*)
- No. 1 in E major (
[Concerto for violin No. 1](/w/index.php?title=Violin_Concerto_No._1_(Paganini)&action=edit&redlink=1), in D major, Op. 6 (1817) [Concerto for violin No. 2](/wiki/Violin_Concerto_No._2_(Paganini)), in B minor, Op. 7 (1826) ( *, 'The little bell')* [La Campanella](/wiki/La_Campanella) [Concerto for violin No. 3](/w/index.php?title=Violin_Concerto_No._3_(Paganini)&action=edit&redlink=1), in E major (1830) [Concerto for violin No. 4](/w/index.php?title=Violin_Concerto_No._4_(Paganini)&action=edit&redlink=1), in D minor (1830) [Concerto for violin No. 5](/w/index.php?title=Violin_Concerto_No._5_(Paganini)&action=edit&redlink=1), in A minor (1830) [Concerto for violin No. 6](/w/index.php?title=Violin_Concerto_No._6_(Paganini)&action=edit&redlink=1), in E minor (1815?) đoạn cuối được hoàn thành bởi một người khác.
- 6 sonata dành cho violin và guitar, Op. 2&3
- Op. 2, No. 1 in A major
- Op. 2, No. 2 in C major
- Op. 2, No. 3 in D minor
- Op. 2, No. 4 in A major
- Op. 2, No. 5 in D major
- Op. 2, No. 6 in A minor
- Op. 3, No. 1 in A major
- Op. 3, No. 2 in G major
- Op. 3, No. 3 in D major
- Op. 3, No. 4 in A minor
- Op. 3, No. 5 in A major
- Op. 3, No. 6 in E minor
- 18 Centone di Sonate, dành cho violin và guitar
- Các tác phẩm đã phân loại
- Dạo đầu, chủ đề và biến tấu trên 'La bella molinara' (
*Nel cor più non mi sento*) in G major và A major (Đơn tấu Violin với violin và cello đệm) của Paisiello.
- Dạo đầu và biến tấu trên giai điệu 'Cenerentola' (
*Non più mesta*) của Rossini.
- Dạo đầu và biến tấu trên giai điệu 'Moses' (
*Dal tuo stellato soglio*) của Rossini
- Dạo đầu và biến tấu trên giai điệu 'Tancredi' (
*Di tanti palpiti*) của Rossini
- Maestoso sonata sentimentale (Biến tấu trên quốc ca Áo)
- Biến tấu
[God Save the King](/wiki/God_Save_the_Queen)
- Dạo đầu, chủ đề và biến tấu trên 'La bella molinara' (
- Các tác phẩm khác
- I Palpiti
- Perpetuela (Sonata Movimento Perpetuo)
- La Primavera
- Theme from "Witches' Dance"
- Sonata con variazioni (
*Sonata Militaire*)
- Napoleon Sonata
- Variations,
*Le Streghe*
- Cantabile in D major
- Moto Perpetuo in C major
- Romanze in A minor
- Tarantella in A minor
- Grand sonata cho violin và guitar, in A major
- Sonata cho Viola in C minor
- Sonata in C cho violin đơn tấu
- 60 biến tấu của Barucaba
- 12 khúc tứ tấu for Violin, Guitar, Viola và Cello, Op. 4
- No. 1 in A minor
- No. 2 in C major
- No. 3 in A major
- No. 4 in D major
- No. 5 in C major
- No. 6 in D major
- No. 7 in E major
- No. 8 in A major
- No. 9 in D major
- No. 10 in A major
- No. 11 in B major
- No. 12 in A minor
- No. 13 in F minor
- No. 14
- No. 15 in A Major
## Các tác phẩm dựa trên Paganini[
[sửa](/w/index.php?title=Niccol%C3%B2_Paganini&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Niccol%C3%B2_Paganini&action=edit§ion=5)]
Cuộc đời Paganini là đề tài cho nhiều phim và chương trình truyền hình. Nổi tiếng nhất là loạt chương trình
*Niccolo Paganini* của Liên Xô năm 1982, trong đó Paganini được đóng bởi nghệ sĩ sân khấu người [Armenia](/wiki/Armenia), [Vladimir Msryan](/w/index.php?title=Vladimir_Msryan&action=edit&redlink=1), vào vai [Armen Dzhigarkhanyan](/w/index.php?title=Armen_Dzhigarkhanyan&action=edit&redlink=1) một quan chức [Jesuit](/w/index.php?title=Jesuit&action=edit&redlink=1). Nội dung chính tập trung vào sự cáo buộc Paganini của Giáo hội công giáo La Mã, phim có nhiều chi tiết thật cũng như các huyền thoại về người nhạc sĩ. Trong đó đáng nhớ nhất là đoạn kẻ thù của Paganini phá hoại cây violin của ông trước một buổi diễn thế nhưng khi sợi dây thứ nhất đứt, Paganini tiếp tục chơi trên cây violin 3 dây, rồi 2 dây, rồi chỉ 1 dây duy nhất.
Năm 1989 diễn viên Đức
[Klaus Kinski](/w/index.php?title=Klaus_Kinski&action=edit&redlink=1) đóng vai Paganini trong phim *. Kinski Paganini*
## Thư mục[
[sửa](/w/index.php?title=Niccol%C3%B2_Paganini&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Niccol%C3%B2_Paganini&action=edit§ion=6)]
- Leopold Auer,
*Violin playing as I teach it*, Stokes, 1921 (reprint Dover, 1980).
- Alberto Bachmann,
*An Encyclopedia of the violin*, Da Capo, 1925.
- Boscassi Angelo,
*Il Violino di Niccolò Paganini conservato nel Palazzo Municipale di Genova*, Fratelli Pagano, 1909.
- Yehudi Menuhin and William Primrose,
*Violin and viola*, MacDonald and Jane's, 1976.
- Yehudi Menuhin and Curtis W. Davis,
*The Music of man*, Methuen, 1979.
- John Sugden,
*Paganini*, Omnibus Press, 1980.
- Bruno Monsaingeon,
*The Art of violin*, NVC Arts (on film), 2001.
- Masters of the Nineteenth Century Guitar, Mel Bay Publications.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Niccol%C3%B2_Paganini&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Niccol%C3%B2_Paganini&action=edit§ion=7)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Niccol%C3%B2_Paganini&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Niccol%C3%B2_Paganini&action=edit§ion=8)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Niccol%C3%B2_Paganini&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Niccol%C3%B2_Paganini&action=edit§ion=9)] [The Best of Paganini](http://www.youtube.com/watch?v=Pl4oD_K0eKE) [Niccolo Paganini - 24 Caprices Op.1](http://www.youtube.com/watch?v=x8j1x3pTOyo) [Nicolo Paganini - Capriccio n º 24 en la menor](http://www.youtube.com/watch?v=h6LKYiE0d9E) [Bản mẫu:IckingArchive](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:IckingArchive&action=edit&redlink=1) [Viola in music](http://www.viola-in-music.com/nicolo-paganini.html)- Niccolò Paganini [Nicolo Paganini Documentary - "Paganini's Daemon"](http://youtube.com/watch?v=Os2tQz3YyAw&mode=related&search=)on YouTube [Free scores by Paganini](http://imslp.org/wiki/Category:Paganini,_Niccol%C3%B2)tại [International Music Score Library Project](/w/index.php?title=International_Music_Score_Library_Project&action=edit&redlink=1) [[2]](http://www.thehumanmarvels.com/2007/05/niccolo-paganini-devils-violinist.html)- The Human Marvels entry. J. Tithonus Pednaud [www.closelinks.com Free Family Tree](http://www.closelinks.com/facts.php?id=2200)
|
|![]()

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1065 hit (1), cp1052 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Set-Cookie: WMF-Last-Access=06-Oct-2015;Path=/;HttpOnly;Expires=Sat, 07 Nov 2015 12:00:00 GMT


markdown:
*Turdus boulboul*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Turdus boulboul
|
|[Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Aves](/wiki/Chim) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Passeriformes](/wiki/B%E1%BB%99_S%E1%BA%BB) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Turdidae](/wiki/H%E1%BB%8D_Ho%C3%A9t) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Turdus](/wiki/Turdus) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **T. boulboul** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Turdus boulboul* * là một loài Turdus boulboul* [chim](/wiki/Chim)trong họ [Turdidae](/wiki/H%E1%BB%8D_Ho%C3%A9t). [[1]](#cite_note-1)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Turdus_boulboul&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Turdus_boulboul&action=edit§ion=1)] **Clements, J. F., T. S. Schulenberg, M. J. Iliff, B.L. Sullivan, C. L. Wood, and D. Roberson (2012).** [^](#cite_ref-1) [“The eBird/Clements checklist of birds of the world: Version 6.7.”](http://www.birds.cornell.edu/clementschecklist/downloadable-clements-checklist). Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2012.

X-Cache: cp1052 miss (0), cp1052 frontend miss (0)


markdown:
# Warka
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Warka|
|
|
![]()
|Quốc gia||
|![]()
|
|[Mazowieckie](/wiki/Mazowieckie) [Huyện](/wiki/Ph%C3%A2n_c%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_Ba_Lan#C.E1.BA.A5p_huy.E1.BB.87n) [Grójecki](/wiki/Gr%C3%B3jecki) 2(10 mi 2) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(1,110/mi 2) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CET](/wiki/Gi%E1%BB%9D_chu%E1%BA%A9n_Trung_%C3%82u)( [UTC+1](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) [CEST](/wiki/Gi%E1%BB%9D_M%C3%B9a_h%C3%A8_Trung_%C3%82u)( [UTC+2](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) **Warka** là một thị trấn thuộc huyện [Grójecki](/wiki/Gr%C3%B3jecki), tỉnh [Mazowieckie](/wiki/Mazowieckie) ở trung-đông [Ba Lan](/wiki/Ba_Lan). Thị trấn có diện tích 27 km². Đến ngày 1 tháng 1 năm 2011, dân số của thị trấn là 11435 người và mật độ 427 người/km². [[1]](#cite_note-1)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Warka&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Warka&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [. 10 tháng 8 năm 2011.](http://www.stat.gov.pl/gus/5840_908_ENG_HTML.htm) *Area and Population in the Territorial Profile in 2011* [ISSN](/wiki/ISSN) [1505-5507](//www.worldcat.org/issn/1505-5507). Truy cập ngày 11 tháng 5 năm 2012.

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1052 frontend miss (0)


markdown:
# Wichita Falls, Texas
|Wichita Falls, Texas|
|—
|[Vị trí trong Quận Wichita, Texas](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:T%E1%BA%A3i_l%C3%AAn&wpDestFile=Wichita_County_Wichita_Falls.svg)
Vị trí trong
[Quận Wichita](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Wichita,_Texas), [Texas](/wiki/Texas) ![ Vị trí quận Wichita trong tiểu bang Texas ở Hoa Kỷ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cc/Map_of_USA_TX.svg/250px-Map_of_USA_TX.svg.png)
![ Vị trí quận Wichita trong tiểu bang Texas ở Hoa Kỷ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cc/Map_of_USA_TX.svg/250px-Map_of_USA_TX.svg.png)
Vị trí quận Wichita trong tiểu bang Texas ở Hoa Kỷ
[Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Texas](/wiki/Texas) [Quận](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BA%ADn_%E1%BB%9F_Texas&action=edit&redlink=1) [Quận Wichita](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Wichita,_Texas) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CST](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_Trung_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-6](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) **CDT**( [UTC-5](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) [Fürstenfeldbruck](/wiki/F%C3%BCrstenfeldbruck) **Wichita Falls** là một [thành phố](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_t%E1%BA%A1i_Hoa_K%E1%BB%B3) thuộc [quận Wichita](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Wichita,_Texas), tiểu bang [Texas](/wiki/Texas), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Năm 2010, dân số của xã này là 104553 người. [[1]](#cite_note-1)
## Mục lục
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Wichita_Falls,_Texas&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Wichita_Falls,_Texas&action=edit§ion=1)]
Những người da đỏ Choctaw định cư khu vực trong đầu thế kỷ 18. Người định cư da trắng đến đây vào những năm 1860 để thành lập các trại chăn nuôi. Thành phố Wichita Falls đã được chính thức ra đời vào ngày 27 tháng 9 năm 1872. Vào thời điểm đó, một cuộc bán các lô đất thị trấn đã được tổ chức ở nơi ngày nay là góc của phố thứ 7 và phố Ohio - nơi khai sinh thành phố. Tuyến đường ray Fort Worth và Denver chạy qua đây vào năm 1882, cùng năm thành phố trở thành thủ phủ quận của
[quận Wichita](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Wichita,_Texas). Thành phố phát triển về phía tây từ kho tàu hỏa. Khu vực này hiện nay được gọi là khu lịch sử quảng trường, đã được tuyên bố là một địa danh lịch sử của tiểu bang Texas. Một cơn lũ năm 1886 đã phá hủy thác nước ban đầu trên [sông Wichita](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Wichita&action=edit&redlink=1). Sau gần 100 không có thác cho du khách tham quan, thành phố xây dựng một thác nước nhân tạo bên cạnh dòng sông trong công viên Lucy.
## Dân số[
[sửa](/w/index.php?title=Wichita_Falls,_Texas&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Wichita_Falls,_Texas&action=edit§ion=2)]
- Dân số năm 2000: 104197 người.
- Dân số năm 2010: 104553 người.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Wichita_Falls,_Texas&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Wichita_Falls,_Texas&action=edit§ion=3)] [^](#cite_ref-1) [“2010 Census Gazetteer Files”](http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/gazetteer2010.html). [Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3). Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2012.


markdown:
nephritis
Từ điển mở Wiktionary
Bước tới:
dẫn lái
,
tìm
Mục lục
1
Tiếng Anh
1.1
Cách phát âm
1.2
Danh từ
1.3
Tham khảo
Tiếng Anh
[
sửa
]
Cách phát âm
[
sửa
]
IPA
:
/nɪ.ˈfrɑɪ.təs/
Danh từ
[
sửa
]
nephritis
/nɪ.ˈfrɑɪ.təs/
(
Y học
)
Viêm
thận
.
Tham khảo
[
sửa
]
Hồ Ngọc Đức,
Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí
(
chi tiết
)
Lấy từ “
https://vi.wiktionary.org/w/index.php?title=nephritis&oldid=1612136
”
Thể loại
:
Mục từ tiếng Anh
Danh từ
Danh từ tiếng Anh
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Mục từ
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Tra
Sửa đổi
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Chuyển hướng
Trang Chính
Cộng đồng
Thay đổi gần đây
Mục từ ngẫu nhiên
Trợ giúp
Thảo luận chung
Quyên góp
Chỉ mục
Ngôn ngữ
Chữ cái
Bộ thủ
Từ loại
Chuyên ngành
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản in được
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Tải tập tin lên
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Trích dẫn trang này
Ngôn ngữ định nghĩa
Català
Ελληνικά
English
Eesti
Ido
Kurdî
தமிழ்
中文
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 12:47 ngày 31 tháng 8 năm 2015.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wiktionary
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Phiên bản di động

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1065 frontend miss (0)


markdown:
## Dave Neale - Động vật, sự cảm thông và các vấn đề đạo đức chia rẽ chúng ta
### 07 July 2014
**Dave Neale, Giám đốc Phúc lợi động vật Tổ chức Động vật Châu Á, chia sẻ quan điểm cá nhân về việc xem động vật có quyền bình đẳng thay vì chỉ tồn tại đơn thuần để phục vụ lợi ích cá nhân của chúng ta.**
Tại sao thế, mỗi khi ở trong một nhà hàng, nhìn vào thực đơn, tôi lại cảm thấy nỗi tuyệt vọng và khổ đau của các loài động vật, những con vật bị giết để cung cấp lựa chọn trước mặt tôi, trong khi những người xung quanh thì thảo luận về việc họ muốn con vật được nấu “chín vừa hay chín tái”?
Tại sao thế, tôi cứ thấy hổ thẹn và trống rỗng khi tôi nhìn vào đôi mắt của một con bò cái đang trên đường bị đưa đến lò mổ, trong khi những người khác nói: “Thì đó là lý do vì sao chúng được sinh ra mà”?
Tất cả chúng ta, một cách có chủ ý hay vô thức, đều đặt các loài động vật lên những cái thang “đạo đức” chủ quan của chính mình. Trên đỉnh cái thang, phần lớn chúng ta đặt bản thân mình và đồng loại của mình lên đó và trên đường đi xuống, ta đặt các loài vật khác nhau ở các bậc khác nhau tùy vào sự cảm thông và kết nối của ta với chúng.
Nhìn chung, chúng ta đặt loài vật mà chúng ta nhận thấy là thông minh hơn ở cao hơn trên thang đạo đức của mình và từ đó ta gán cho những loài vật này một tập hợp các quyền lợi cao hơn so với các loài vật mà chúng ta coi là kém thông minh hơn.
Xét về theo khía cạnh này, chúng ta đang tạo ra thước đo đạo đức chủ quan của chính mình dựa trên kiến thức của chúng ta về khả năng nhận thức của một loài vật, ban cho các loài vật một giá trị đạo đức cao hơn nếu chúng chứng tỏ được năng lực nhận thức lớn hơn. Theo cách này, con người chúng ta gán cho tinh tinh một giá trị cao hơn gà. Vì vậy phần lớn mọi người vui vẻ ăn thịt gà nhưng khó lòng ủng hộ việc nuôi và giết thịt tinh tinh để làm thực phẩm.
“Vấn đề” ở đây là – nếu chúng ta thực sự muốn khắc phục nỗi đau khổ mà các loài vật phải chịu đựng mỗi ngày trên một quy mô rộng lớn ở mức toàn cầu (và nhiều người trong chúng ta nói rằng chúng ta thực sự muốn ngăn chặn điều đó) -
**chúng ta cần thay đổi mạnh mẽ hơn phương pháp “gán giá trị đạo đức” này, và thông qua giáo dục chúng ta cần ngăn ngừa việc con em chúng ta tự động tiếp nhận quan điểm tương tự.**
Bởi tôi không đồng tình với việc chúng ta dùng khả năng nhận thức của động vật để cố gắng tạo ra sự tôn trọng nhiều hơn và sự đồng cảm hơn với chúng, tôi đề nghị chúng ta nhìn vào một điều gì đó cơ bản hơn một chút khi chúng ta đưa ra các quyết định và các lựa chọn thuộc về đạo đức. Tại sao chúng ta gắn cho loài vật các cấp bậc, giá trị khác nhau trong khi tất cả chúng đều có khả năng cảm nhận những đau đớn chúng phải chịu đựng?
Các loài động vật có thể cảm nhận đau đớn cả về thể xác lẫn tinh thần. Điều này đã được khoa học chứng minh ở các động vật có vú, chim, bò sát, các loài lưỡng cư và gần đây là ở cá và động vật giáp xác. Tuy nhiên, mặc kệ thông tin này, phần lớn con người - khi được đưa cho lựa chọn giữa ăn thịt hay không ăn thịt một con vật - đều chọn ăn thịt, ngay cả khi họ biết rằng cơ hội gần như chắc chắn là con vật này đã chịu đựng mọi nỗi thống khổ và đau đớn.
Tôi tin rằng tất cả các loài vật xứng đáng được sống một cuộc sống giống như tôi. Điều này có nghĩa rằng các loài vật có quyền được tiếp tục cuộc sống của chúng, bất kể chúng có quan tâm tới điều đó hay không. Chúng có quyền xây dựng mối quan hệ với các loài vật khác, thứ mang lại cho chúng sự thoải mái, an toàn, và nguồn vui, nguồn hạnh phúc mà tôi nhận được từ những mối quan hệ như thế, và cũng cần được tự do đưa ra lựa chọn và có những kiểm soát nhất định nào đó đối với môi trường của chúng.
Vì vậy, xét về mặt đạo đức, các đặc tính hợp lý trong khuôn khổ đạo đức của tôi là khả năng cảm nhận niềm vui và nỗi đau đớn, và đối với động vật là có thể sống một cuộc sống mà ở đó lợi ích của chúng, chứ không phải lợi ích của tôi, được đáp ứng.
Động vật mà chúng ta nuôi để lấy thịt có khả năng cảm nhận đau đớn và niềm vui, và có các quyền lợi như những cá nhân riêng biệt. Bằng việc nuôi chúng và tiêu thụ chúng, ta đang hành động một cách vô đạo đức, hay nói rộng hơn, chúng ta hoặc trực tiếp, hoặc gián tiếp gây ra nỗi đau đớn cho chúng và phủ nhận sự quan tâm thích đáng đối với quyền lợi của chúng. Thậm chí nếu chúng ta nuôi động vật với tiêu chuẩn phúc lợi cao nhất, trong đó các nhu cầu của chúng được đáp ứng (một trạng thái mà chỉ có thể đạt được ở một quy mô rất nhỏ và là không thể đối với việc chăn nuôi quy mô lớn, cho dù là dưới hình thức “chăn thả tự do”), diễn giải về mặt kinh tế học của hình thái này, là để sinh lời thì một số lượng lớn vật nuôi là điều kiện cần, vì thế, những động vật này gần như chắc chắn phải chịu đựng khổ sở ở một giai đoạn nào đó trong cuộc đời chúng), kết thúc cuộc sống khi chúng đủ trọng lượng và hoàn toàn bị tước bỏ mối quan tâm về quyền được tiếp tục cuộc sống của mình.
Điều này dẫn tôi tới câu hỏi
**“Có phải lợi ích của các động vật không phải người (non-human animals), như quyền không phải chịu đau khổ và quyền không phải chết, kém quan trọng hơn các quyền đó của con người?”**
Những động vật không phải người (non-human animals) thực sự không khác biệt nhiều so với chúng ta. Tất cả chúng ta đều có một khao khát là không bị giam cầm. Sự giam cầm ngăn cản chúng ta làm những việc mà ta muốn làm, và những việc chúng ta cần phải làm. Nó cản trở khát vọng của chúng ta và ngăn không cho chúng ta làm tròn bổn phận của mình với những người khác. Chúng ta có các mối quan hệ với những người khác, chúng ta quý trọng tự do và khả năng đưa ra các lựa chọn của mình. Chúng ta cần ở bên cạnh bạn bè, gia đình và đồng loại của mình.
Nếu chúng ta bị giam giữ trong những điều kiện khiến ta không thể thự hiện nhu cầu của mình, chúng ta sẽ trở nên buồn chán, chán nản, cô đơn, tức giận và tuyệt vọng. Chúng ta thậm chí có thể chết.
Khi chúng ta chối bỏ các quyền lợi cơ bản của những loài vật có tri giác, chúng ta khiến chúng chịu đau đớn về cảm xúc, về thể xác hoặc cả hai. Chúng ta khiến chúng bị tổn hại. Cái khó của vật nuôi ở trang trại là chúng sử dụng các tiếng kêu, hét và tiếng hú mà chúng ta không thể hiểu và phần nhiều xảy ra sau những cánh cửa khép kín, khi chúng ta không biết đến.
Tôi đề nghị rằng mỗi lần chúng ta chuẩn bị hành động theo một cách mà sẽ gây tác động xấu lên một con vật, mọi người hãy dành một chút thì giờ để hình dung ra liệu hành động của ta sẽ ảnh hưởng như thế nào lên các cá nhân này, rồi cùng lúc đó đưa ra lựa chọn xem lợi ích của con vật này, như quyền không phải chịu đau đớn, có kém quan trọng hơn quyền đó của chính chúng ta hay không.
Nếu chúng ta có thể học cách đặt bản thân mình, về mặt tinh thần, vào hoàn cảnh của người khác và cảm nhận các phản ứng xúc cảm sẽ là gì nếu như chúng ta là cá nhân đó, tôi tin chúng ta có thể giúp nâng chúng lên cao trên chiếc thang đạo đức của riêng mình.
Khi chúng ta xác định các loài vật không phải người hoàn toàn xứng đáng đối với mối quan tâm về đạo đức của chúng ta bởi vì chúng là những sinh vật mà chúng ta có thể cảm thông, thì chúng không còn đơn thuần chỉ được coi là thực phẩm.
Nếu ban đầu bản thân chúng ta tiếp nhận phương pháp đạo đức này, ta có thể xây dựng nó thêm trong hệ thống giáo dục của mình. Những sinh viên lớn lên cùng với sự hiểu biết về khả năng tri giác của động vật và lòng cảm thông đối với chúng sẽ xem động vật như những cá nhân độc lập và dành tình thương cho những con vật đó.
Và một thế giới nơi có nhiều hơn những đứa trẻ xem gà và bò như những cá thể độc lập thay vì một nguồn thức ăn nhanh hay đồ uống chắc chắn phải là một thế giới tốt đẹp hơn.
[LƯNG](media/news/news-archive/) **

WARC-Truncated: length

Server: Apache

Set-Cookie: PHPSESSID=aasb2g30ou7a3i3ksjpbo016e1; expires=Tue, 13-Oct-2015 16:22:56 GMT; path=/; HttpOnly

Vary: Accept-Encoding

Connection: Close


markdown:
-
Chào bạn,
Hãy đăng nhập hoặc click vào nút "Đăng ký" để tạo tài khoản và tham gia giao lưu với các thành viên diễn đàn LÀM CHA MẸ.
Hoặc tham khảo
[Hướng dẫn dành cho người mới](https://www.lamchame.com/forum/threads/chao-mung-ban-den-voi-dien-dan-lam-cha-me-xin-danh-vai-phut-de-tim-hieu-quy-dinh.17378/), [Hướng dẫn tìm kiếm thông tin](https://www.lamchame.com/forum/threads/huong-dan-ban-lam-the-nao-de-tim-nhanh-tren-dien-dan-lam-cha-me.17902/), [Quy định chung](https://www.lamchame.com/forum/threads/cac-quy-dinh-va-huong-dan-su-dung-dien-dan.1/).
-
Mời các bạn bán hàng tham gia
[Hội chợ Giao lưu LÀM CHA MẸ - mùa đông 2015](https://www.lamchame.com/forum/threads/lieu-co-nen-tiep-tuc-to-chuc-hoi-cho-giao-luu-lam-cha-me-vao-dip-cuoi-thang-10.1774712/)
# 3 tháng đầu: Thuoc tay giun voi ba bau
Thảo luận trong '
[Mang thai](forums/mang-thai.100/)' bởi [me GAU-BONG](members/me-gau-bong.956/), [11/4/2006](threads/thuoc-tay-giun-voi-ba-bau.3087/).

Cache-control: private, max-age=0

Set-Cookie: xf_session=100b1f188b427c4c22258c7e4b708d5e; path=/; secure; httponly

X-Frame-Options: SAMEORIGIN