text:
thời đại mới
TẠP CHÍ
NGHIÊN CỨU & THẢO LUẬN
Số 6 - Tháng 11/2005
Góp vài suy nghĩ để cùng
tư duy tiếp tục về đổi mới*
(và vài điều bàn thêm)
Phan Đình Diệu
Đại học Quốc gia (Hà Nội)
1. Khoa học về phức tạp và đổi mới tư
duy
Đổi
mới tư duy là một hoạt động thường xuyên và liên tục của con người, đặc biệt là
trong thời đại ngày nay, khi mà thế giới và những vấn đề từ thế giới đặt ra cho
cuộc sống con người luôn nẩy sinh hàng ngày, đổi thay từng ngày, luôn đòi hỏi
con người phải có cách nhìn mới, cách nghĩ mới, và từ đó, các cách xử lý mới,
thích hợp, để có thể tiếp tục tồn tại và phát triển. Từ nhiều thế kỷ nay, theo
một “khung mẫu” chung của “tư duy cơ giới” mà các yếu tố chủ yếu là quan điểm
phân tích, giả thuyết về tính tất định trong các quan hệ
nhân-quả giữa các hiện tượng, với việc sử dụng rộng rãi các phương pháp toán học
trên các mô hình tuyến tính và các phép suy luận duy lý của
lôgích hình thức, v.v..., nhiều “lý thuyết khoa học” không những trong các lĩnh
vực của vật lý và tự nhiên, mà cả trong các lĩnh vực của kinh tế, xã hội đã lần
lượt ra đời và được phát triển mạnh mẽ, cung
cấp cho con người những kiến thức phong phú để phát triển sản xuất và công nghệ,
cải thiện liên tục các cách thức tổ chức và quản lý kinh tế, xã hội, đưa nền
kinh tế và xã hội toàn cầu đến bước phát triển và chuyển biến hiện nay. Tuy
nhiên, khung mẫu tư duy cơ giới đã quy giản cách nhìn, cách hiểu của con người
về thực tế vào những mô hình tất định tuyến tính và quan điểm phân tích, kiểu tư
duy đó đã càng ngày càng được chứng tỏ là không còn thích hợp khi nhận thức của
con người chuyển sang một giai đoạn mới với những yêu cầu hiểu biết về thực tế
vốn rất phức tạp một cách đầy đủ và sâu sắc hơn. Và để đáp ứng những yêu cầu
nhận thức đó, khoa học cần phải vượt qua những giới hạn của tư duy cơ giới để
tìm kiếm một “khung mẫu” mới cho mình. Quá trình tìm kiếm và thay đổi đó được
đánh dấu bởi những sự kiện quan trọng như sự ra đời của thuyết tương đối và cơ
học lượng tử trong các thập niên đầu của thế kỷ 20, sự phát minh các định lý
Gödel về tính không đầy đủ của các hệ toán học hình thức vào thập niên 1930, sự
ra đời của các lý thuyết về hệ thống, về thông tin, về điều khiển học vào cuối
thập niên 1940, sự phát hiện hiện tượng “hỗn độn tất định” và do đó sự ra đời lý
thuyết hỗn độn vào thập niên 1970, và sau đó sự hình thành hướng nghiên cứu về
“phức tạp” và các “hệ thống thích nghi phức tạp” vào giữa những năm 1980; đó là
chưa kể nhiều biến chuyển và đổi thay trong các lý thuyết về sinh học, sinh thái
học, kinh tế học, v.v… Những đổi thay đó mang nhiều nét đặc thù thuộc riêng từng
chuyên ngành, nhưng cũng đã bắt đầu cùng góp phần tạo nên những nét chung của
một “khung mẫu tư duy” mới mà ngày nay nhiều tác giả đã quen gọi là “tư duy hệ
thống”.
Trong một bài viết
trước đây,[1]
tôi đã trình bày một số suy nghĩ về tư duy hệ thống và đổi mới tư duy nói chung.
Trong bài này tôi xin tự hạn chế vào một vài hiểu biết về các quan điểm tư duy
được rút ra từ các nghiên cứu gần đây về các đối tượng phức tạp để tiếp tục đóng
góp vào việc đổi mới tư duy. Phức tạp là nội dung chủ yếu của khoa học hệ
thống hiện đại; các hệ thống thực tế trong tự nhiên, vũ trụ, trong cuộc sống,
trong kinh tế, trong xã hội loài người, về bản chất đều là những hệ thống phức
tạp, vượt ra ngoài khả năng nhận thức của tư duy cơ giới; vì vậy, khoa học về
phức tạp tuy đang trong giai đoạn hình thành cũng đã được các nhà khoa học
đặt nhiều kỳ vọng, xem đó sẽ là khoa học của thế kỷ 21.
Đối tượng của khoa học
này là các hệ thống phức tạp, theo nghĩa là các hệ thống bao gồm rất nhiều thành
phần vận động và tương tác với nhau và với môi trường theo nhiều kiểu
quan hệ, chủ yếu là các quan hệ phi tuyến; vì các hệ thống như vậy không
thể được nhận thức bằng tư duy phân tích nên chúng cần được nghiên cứu từ
quan điểm toàn thể của tư duy hệ thống, lấy các thuộc tính hợp trội
của toàn thể, chứ không phải các thuộc tính riêng lẻ của các thành phần, làm đối
tượng nghiên cứu chính. Từ mấy thế kỷ nay, tuân theo hình mẫu Newton về vũ trụ,
bằng con đường phân tích ta đã tìm hiểu được khá sâu về thuộc tính của các thành
phần như của một hạt cơ bản, một nguyên tử, một phân tử, một tế bào, một
nơ-ron,…; nhưng nay đã đến lúc ta không phải chỉ muốn hiểu một vật, một phân tử,
một hạt cơ bản, một tế bào, một nơ-ron,…làm gì, mà là cần hiểu hàng nghìn hàng
triệu vật như vậy cùng làm gì. Từ nhiều nghiên cứu và khảo sát ở các lĩnh
vực khác nhau người ta nhận thấy rằng các thuộc tính hợp trội của các hệ thống
trong toàn thể thường được hình thành qua quá trình hoạt động liên kết và tương
tác giữa các thành phần, và thực chất của các hoạt động đó là làm tăng năng lực
thích nghi của các thành phần của hệ thống cũng như của hệ thống với môi
trường, nên trong thời gian gần đây, một loại mô hình có tên là “các hệ thống
thích nghi phức tạp” (complex adaptive systems) đã được đề xuất và được sử dụng
rộng rãi như là mô hình chung của các hệ thống phức tạp của khoa học về phức tạp
hiện nay. Các hệ thống thích nghi phức tạp đã được nghiên cứu có thể là các hệ
được mô hình hoá từ thực tế, hoặc cũng có thể là các hệ hình thức, nhân tạo như
các ôtômat mạng lưới, các mạng nơ-ron hình thức, v.v… Sự liên kết giữa các thành
phần trong các hệ thống này thường được quy ước là giữa các thành phần lân cận
nhau, các tương tác địa phương được xét có thể là đơn giản nhưng chủ yếu phải là
phi tuyến. Mặc dầu với những giả thiết đơn giản hoá đó, các hệ thống thích nghi
phức tạp đã được nghiên cứu cũng đã có những hành vi khác xa với những hệ thống
động lực tuyến tính mà ta quen nghiên cứu trong các lý thuyết cổ điển theo khung
mẫu của tư duy cơ giới. Ở đây, phương pháp nghiên cứu cũng không thể hạn chế
trong phạm vi của các phương pháp phân tích định lượng và suy luận theo lô gích
hình thức, mà phải được bổ sung thêm, thậm chí phải sử dụng chủ yếu các phương
pháp mô phỏng (bằng máy tính) và các suy luận, phán đoán một cách định tính, kể
cả các cảm nhận trực giác.
Những kết quả nghiên
cứu thu được của khoa học về phức tạp trong vài ba thập niên gần đây tuy chưa
đầy đủ, nhưng cũng đã rất phong phú, có thể cung cấp cho chúng ta nhiều căn cứ
để có những tư duy đổi mới, sau đây là một vài điều cốt yếu:
• Cái quan trọng nhất
ở một hệ thống là các thuộc tính hợp trội của nó. Các thuộc tính hợp trội
được tạo nên do sự liên kết và tương tác của các thành phần. Các mối liên kết và
tương tác đó hình thành nên mạng lưới các dòng vào, dòng ra của sự trao đổi vật
chất, năng lượng và thông tin bên trong hệ thống và giữa hệ thống với môi
trường. Các thuộc tính hợp trội làm nên các đặc tính của trật tự và tổ chức
của từng hệ thống.
• Các dòng vào, ra của
sự trao đổi nói trên hình thành nên nhiều vòng liên hệ phản hồi của hệ
thống. Một vòng liên hệ phản hồi đi từ một đầu ra đến một đầu vào, được gọi là
âm nếu nó làm giảm bớt tác động của đầu vào, và là dương nếu nó
làm tăng thêm tác động đó. Các vòng phản hồi âm có tác dụng duy trì tính cân
bằng và ổn định của hệ thống, và ngược lại, các vòng phản hồi dương thường có
tác dụng phá vỡ tính cân bằng và ổn định của hệ thống. Các hệ động lực tuyến
tính thường có trạng thái cân bằng và có khả năng được điều khiển về trạng thái
cân bằng đó một cách ổn định, còn đối với các hệ phức tạp có nhiều tương tác phi
tuyến tạo nên các dòng phản hồi dương thì thường không có các trạng thái cân
bằng để nó hướng tới một cách ổn định. Lý thuyết hỗn độn cho ta biết rằng các hệ
động lực phi tuyến thường có các “tập hút hỗn độn”, tức là các tập hút không
phải là những điểm cân bằng cũng không phải là các tập hữu hạn điểm mà hệ thống
bị hút tới một cách tuần hoàn. Tính “hỗn độn” của các hệ động lực phi tuyến được
đặc trưng bởi tính “phụ thuộc nhậy cảm vào điều kiện ban đầu” và tính “không dự
đoán được”, là các tính chất mà các hệ tuyến tính không có.
• Các hệ thống phức
tạp thường chứa trong nó cả những thành phần tuân theo các luật động lực tuyến
tính và những thành phần tuân theo các luật động lực phi tuyến, do đó có cả
những dòng phản hồi âm và dương, tạo nên những hành vi địa phương rất đa dạng và
khác nhau rồi tương tác với nhau để làm nên hành vi phức tạp của toàn hệ thống.
Có thể có nhiều dạng hành vi toàn thể phức tạp rất khác nhau của hệ thống, trong
đó có ba dạng đáng chú ý nhất là: (1) dạng cân bằng, ổn định, có thể dự đoán
được, đó là trường hợp khi hệ là tuyến tính, có tập hút là một điểm cân bằng;
(2) dạng có nhiều tập hút lạ, hỗn độn ở mức cục bộ, nhưng đồng thời vẫn có những
yếu tố cân bằng và ổn định ở mức toàn thể; và (3) dạng hành vi ở trong trạng
thái “hỗn độn sâu” hay khủng hoảng, không còn có khả năng giữ được một sự cân
bằng ổn định nào nữa. Dạng thứ nhất là dạng quy giản về mô hình các hệ thống
tuyến tính đã được nghiên cứu nhiều trong phạm vi tư duy cơ giới, khó có thể
thích hợp cho việc nghiên cứu các hệ thống phức tạp trong thực tế hiện nay. Ở
một cực đoan khác, dạng thứ ba là dành cho các hệ thống khi rơi vào hỗn độn và
khủng hoảng, chỉ còn có ngẫu nhiên và hỗn loạn thống trị, khi trật tự cũ đã tan
rã nhưng chưa hình thành được một trật tự mới thay thế; tuy nhiên đối với các hệ
thích nghi phức tạp thì rơi vào dạng hành vi đó cũng có nghĩa là rơi vào một
giai đoạn chuyển tiếp để cho mầm non của một trật tự mới chớm nở và phát sinh từ
trong tan vỡ của trật tự cũ. Dạng hành vi thứ hai là dạng phổ biến nhất đối với
các hệ thích nghi phức tạp, khi trật tự cũ chưa mất, nhưng hệ đã có nhiều yếu tố
gây nên hỗn độn, đòi thay đổi trật tự cũ và cạnh tranh nhau, làm cho hệ trở nên
bất định, không chắc chắn, khó mà tiên đoán được xu thế phát triển; trạng thái
đó thường được gọi là ở bên bờ hỗn độn (at the edge of chaos); đó cũng là
môi trường làm nẩy nở các hoạt động tích cực của những yếu tố sáng tạo, đổi mới,
những khả năng thích nghi, để góp phần làm nên những hợp trội tạo thành trật tự
mới của hệ thống.
• Đối với các hệ thống
thích nghi phức tạp, không có các trạng thái cân bằng ổn định, không có trật tự
nào là ổn định lâu dài, do đó trạng thái gần như thường xuyên của hệ thống là ở
bên bờ hỗn độn, tại đó các thành phần của hệ thống tương tác với nhau, có cạnh
tranh, có hiệp tác, vận dụng các năng lực thích nghi,… để rồi tạo nên trật tự
mới, đặc trưng bởi những thuộc tính mới, hệ thống chuyển sang một giai đoạn ổn
định tạm thời trong trật tự mới, rồi tiếp tục các hoạt động tương tác mới, và sẽ
lại dẫn đến một trạng thái “ở bên bờ hỗn độn” mới, v.v… Toàn bộ quá trình đó ta
gọi chung là quá trình tiến hoá của hệ thống. Ta hy vọng rằng, từng là
nguồn gốc tạo nên các loài theo học thuyết tiến hoá Darwin, tiến hoá với cơ chế
thích nghi cũng là nguồn gốc tạo nên các trật tự mới, các trình độ tổ chức mới
của các hệ phức tạp trong tự nhiên cũng như trong kinh tế, xã hội.
• Tuy nhiên, nếu trong
học thuyết tiến hoá sinh học, cơ chế thích nghi chủ yếu được thể hiện bằng các
hình thức cạnh tranh sinh tồn và chọn lọc tự nhiên, qua chọn lọc tự nhiên mà giữ
lại những gì có khả năng thích nghi nhất và loại bỏ những gì không có khả năng
đó, thì theo khoa học về phức tạp hiện nay, cơ chế thích nghi được hiểu rộng hơn
theo nghĩa là tăng cường khả năng học để nâng cao năng lực sáng tạo và
đổi mới và thực sự tìm kiếm được cho mình giải pháp thích nghi với những đòi hỏi
của tình hình để tiếp tục tồn tại và phát triển trong xu thế trật tự mới của hệ
thống. Thích nghi là học, bởi vì không có một thực thể sống, một tổ chức
nào trong thế giới, trong vũ trụ chúng ta chịu đứng yên để cho bất kỳ một luật
cạnh tranh và chọn lọc nào đó loại bỏ và huỷ diệt, mà luôn học để tìm cách thích
ứng, tồn tại và phát triển. Học là tích luỹ thêm hiểu biết, kinh nghiệm,
học từ những từng trải của bản thân mình, học từ giao tiếp với đối tác, v.v…, và
như vậy, học là để nâng cao thêm chất lượng của tính tổ chức và trật tự trong
bản thân mình, và do đó góp phần cùng nâng cao phẩm chất của tính trật tự và tổ
chức của toàn hệ thống. Và vì vậy, tiến hoá không chỉ là một quá trình chắt lọc
cái này và loại bỏ cái kia (và cũng là làm nghèo đi cái phong phú chung của
toàn thể), mà tiến hoá về thực chất là đồng tiến hoá, trình độ trật tự và
tổ chức của cái toàn thể tăng lên trong sự tăng lên của tính đa dạng và chất
lượng tổ chức của các thành phần. Ngày nay, trong nhiều lĩnh vực ta thường nghe
nói đến việc tìm các chiến lược “thắng/thắng” hay các bên cùng thắng thay cho
chiến lược “ai thắng ai”, chính là theo tinh thần đó của tiến hoá.
• Tiến hoá là một quá
trình liên tục làm tăng thêm độ phức tạp toàn thể của hệ thống, bằng việc làm
nẩy sinh thêm nhiều yếu tố mới, nhiều mối tương tác mới, tạo thêm khả năng xuất
hiện nhiều thuộc tính hợp trội mới; tuy nhiên nếu đối với các hệ tuyến tính,
đích đến có thể là một trạng thái cân bằng ổn định, ta có thể nói đến việc dự
đoán và điều khiển hệ thống tiến đến mục đích đó, thì nói chung đối với các hệ
thích nghi phức tạp (phi tuyến), mục tiêu là bất định theo nghĩa không xác định
được trước một cách chắc chắn, không dự đoán được, mọi thành phần của hệ thống
luôn luôn ở trong tình trạng đứng trước một miền đất chưa khai phá, chưa có sẵn
bản đồ, do đó luôn cần có một tầm nhìn và những năng lực thích nghi, sáng tạo,
tự vạch đường mà đi, tự bươn chải trong môi trường của những khả năng cạnh tranh
và hiệp tác, v.v…, để rồi cùng nhau sáng tạo nên những chất lượng mới của những
thuộc tính hợp trội mới, của trật tự mới. Trật tự mới, tổ chức mới là do các
thành phần liên kết, tương tác với nhau mà cùng tạo thành, chứ không phải được
lập nên do một mệnh lệnh nào từ bên ngoài, ở bên trên quyết định. Như vậy, các
trật tự do hợp trội mà thành, các thuộc tính do hợp trội mà có, trước hết là sản
phẩm của bottom-up, từ dưới lên, chứ không phải là do top-down, từ
trên xuống. Bottom-up là thực chất của dân chủ, là việc tôn trọng quyền của bên
dưới, của các thành viên, được tự do suy nghĩ và hành động, tự do lựa chọn tương
lai riêng cho mình, và tự do lựa chọn cả những giải pháp liên kết, cạnh tranh và
hiệp tác, tự do sáng tạo và thích nghi,…; và trật tự tạo thành sẽ là kết quả hợp
trội của tổng thể các ý chí và hành động của tất cả các thành viên của hệ
thống.
Trên đây là trình bày
sơ lược một vài đặc điểm của các hệ thống thích nghi phức tạp. Đó là các kết quả
được rút ra từ những khảo sát trên các hệ thống thực tế, hoặc từ những quan sát
thực nghiệm trên các mô hình của các hệ thống nhân tạo được mô phỏng bằng máy
tính, v.v… kết hợp với những suy luận định tính và những cảm nhận trực giác của
người nghiên cứu; có thể trên đường đi đến những kết luận đó có sử dụng đây đó
những suy luận định lượng và những lập luận phân tích của khoa học truyền thống
nhưng không là cơ bản, do vậy nói chung các kết luận đó không có các chứng minh
chặt chẽ như đối với các định lý toán học. Nhưng ta nhớ rằng khi đã xem là cần
thiết phải vượt ra ngoài khuôn khổ của khung mẫu tư duy cơ giới thì cũng có
nghĩa là ta đã chấp nhận con người khó có thể đạt được các “chân lý khách quan”
và khoa học; đối với chúng ta, không nhằm tìm kiếm các “chân lý khách quan” xa
vời đó, mà là tìm kiếm các lời giải cho những bài toán mà ta cần giải quyết
trong cuộc sống của mình. Và, với cách hiểu đó thì ta hy vọng rằng những kết quả
nghiên cứu về các hệ thống thích nghi phức tạp nói chung và những điều trình bày
trên đây nói riêng có thể giúp ta có thêm căn cứ để đổi mới tư duy của chúng ta
về những vấn đề thực tế mà chúng ta gặp phải trong cuộc sống.
2. Tiếp tục đổi mới tư duy về
phát triển kinh tế
Kinh tế là lĩnh vực
hoạt động sôi động nhất, có nhiều biến chuyển nhất của xã hội loài người trong
thời đại chúng ta. Tiếp sau những nghiên cứu khởi đầu đặt nền móng cho các lý
thuyết kinh tế vào thế kỷ 19, thế kỷ 20 đã thực sự là một thế kỷ phát triển mạnh
mẽ với nhiều thành tựu rực rỡ của các lý thuyết “khoa học” về kinh tế, từ các lý
thuyết về kinh tế thị trường, kinh tế kế hoạch hoá, đến các lý thuyết về tổ chức
và quản lý kinh tế. Với niềm tin rằng “có những luật tự nhiên thống trị xã hội
loài người tương tự như đã thống trị thế giới vật lý”, các nhà khoa học trong
các lĩnh vực kinh tế, xã hội đã hăng hái đi theo cách mà Newton xây dựng khoa
học vật lý để phát triển các lý thuyết khoa học về kinh tế và xã hội. Và trong
xu thế đó, khoa học kinh tế đã đạt được một trình độ “toán học hoá” sâu sắc
trong mọi địa hạt nghiên cứu của mình. Các lý thuyết khoa học về kinh tế đã có
nhiều cống hiến quan trọng trong việc lý giải các hiện tượng trong đời sống kinh
tế, góp phần đề xuất nhiều chính sách và biện pháp tổ chức hoạt động kinh tế, và
đặc biệt đã phát triển nhiều lý thuyết toán học và phương pháp tính toán nhằm
giải quyết các bài toán làm quyết định trong điều hành và quản lý kinh tế.
Trong thế kỷ 20, các
nền kinh tế của các quốc gia trên thế giới đã đi theo hai hướng tổ chức chính:
một là hướng phổ biến của kinh tế thị trường, và hai là hướng phát triển kinh tế
kế hoạch hoá tập trung theo mô hình xã hội chủ nghĩa ở Nga và các nước “xã hội
chủ nghĩa”. Hai hệ thống này là đối lập nhau, tuy nhiên ở một số giai đoạn phát
triển nhất định và về cấu trúc nội tại của nền kinh tế, cũng có nhiều bài toán
cần được giải quyết giống nhau. Các tư tưởng kinh tế được phát sinh và phát
triển mạnh nhất từ trong khối các nước có kinh tế thị trường, và đây cũng là nơi
phát triển các mô hình và phương pháp giải các bài toán quy hoạch và kế hoạch
hoá trong kinh tế nói chung. Chịu ảnh hưởng của tư duy cơ giới Newton và tất
định luận Laplace, người ta đã xây dựng hàng loạt các mô hình toán học trong các
lý thuyết kinh tế để mô tả các quan hệ giữa các đại lượng kinh tế như tổng cung,
tổng cầu và giá cả của một loại hàng hoá trên thị trường; quan hệ giữa thu nhập
quốc dân, chi phí tiêu dùng và đầu tư; giữa lạm phát và thất nghiệp, quan hệ đầu
vào-đầu ra của các ngành trong một nền kinh tế, quan hệ giữa các yếu tố trong
một mô hình tăng trưởng, v.v… bằng các (hệ thống) phương trình đại số tuyến tính
đối với các mô hình tĩnh, và bằng các (hệ thống) phương trình vi phân hoặc sai
phân tuyến tính đối với các mô hình động lực. Việc thu được các mô hình tuyến
tính trong các lý thuyết khoa học về kinh tế trước hết là do sự quy giản
nhận thức của ta về các quan hệ thực trong đời sống kinh tế, thí dụ như việc
chấp nhận tính phổ biến của luật về tỷ suất lợi nhuận biên giảm dần (law
of diminishing returns) trong sản xuất hàng hoá; mặt khác với sự quy giản đó thì
việc sử dụng các phương pháp phân tích và tính toán định lượng mới dễ được thực
hiện. Có lẽ các tác giả của những mô hình tuyến tính quy giản cũng biết rằng các
mô hình đó không mô tả chính xác thực tế, nhưng dầu sao cũng là những mô hình
gần đúng có thể chấp nhận được, và niềm tin đó trong một thời gian dài đã được
củng cố bởi những thành tựu tuyệt vời thu được qua ứng dụng, đặc biệt là qua
việc chứng minh sự tồn tại của những trạng thái cân bằng và ổn định của các hệ
thống kinh tế. Việc nghiên cứu tính cân bằng ổn định, và cùng với nó là tính dự
đoán được, tính điều khiển được,… trong một thời gian dài đã là trung tâm của
nhiều lý thuyết về phân tích động lực học của các hệ thống kinh tế. Các mô hình
tất định tuyến tính chỉ tạo ra được các hành vi cực kỳ đơn giản, không phù hợp
với thực tế, vì vậy, đôi khi người ta thêm vào cho mô hình một đại lượng nhiễu
ngẫu nhiên, nhưng do yếu tố nhiễu đó là đưa từ ngoài vào cho nên “hành vi ngẫu
nhiên” của hệ thống mà ta quan sát được trên các mô hình đó cũng không phản ánh
được cái bản chất phức tạp từ bên trong.
Nếu thế kỷ 20 đã là thế
kỷ của sự phát triển bùng nổ của các lý thuyết khoa học về kinh tế, thì đó cũng
là thế kỷ của các cuộc cách mạng trong tư duy khoa học, và những cuộc cách mạng
tư duy này cũng đã có những ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển các lý thuyết
kinh tế. Một trong những đặc điểm chủ yếu của các cuộc cách mạng tư duy này là
phủ định vai trò độc tôn của tư duy cơ giới với các giả thuyết về tất định và
tuyến tính,… trong khoa học như đã được trình bày trong một phần trên. Trong
lĩnh vực kinh tế, yêu cầu “đổi mới tư duy” này cũng xuất hiện trước hết do sự
bất lực của các mô hình tuyến tính trong việc mô tả và nhận thức thực tế phát
triển kinh tế. Ngay từ những thập niên đầu thế kỷ 20, nền kinh tế thị trường thế
giới đã liên tục có nhiều biến chuyển. Các nhân tố đổi mới công nghệ và cải tiến
quản lý đã có ảnh hưởng ngày càng lớn đến sự tăng trưởng và phát triển kinh tế,
các nền kinh tế trên thế giới phát triển mạnh trong xu thế có ít cân bằng và ổn
định hơn, và rồi đến những năm kết thúc thế kỷ 20, xu thế chuyển biến đến một
nền kinh tế tri thức và một thị trường toàn cầu hoá đã chi phối sự phát triển
của kinh tế thế giới trong thế kỷ mới mà ta đang sống.
Đặc điểm của các nền
kinh tế trong thời đại ngày nay là những hệ thống cực kỳ phức tạp, bao gồm một
số rất lớn thành phần vận động không theo các luật tuyến tính, và tương tác với
nhau trong một toàn thể khó có thể nhận thức được qua con đường phân tích. Nhiều
yếu tố mới được phát hiện trong họat động thực tế của các nền kinh tế hiện đại,
như việc sản xuất hàng hóa tuân theo luật tỷ suất lợi nhuận biên tăng dần (law
of increasing returns),[2]
các hệ có cơ chế tự tăng cường, phụ thuộc nhạy cảm vào lịch sử, có khả năng khóa
chặt thị trường vào một công nghệ chiếm được ưu thế cạnh tranh, những biến động
thất thường của các thị trường tài chính, của các ngành sản xuất với công nghệ
cao, v.v…Trong những trường hợp đó, hành vi của hệ thống không còn tuân theo các
luật tuyến tính, hệ có những vòng liên hệ phản hồi dương, không hướng tới những
điểm cân bằng một cách ổn định mà có thể hoặc có nhiều điểm cân bằng địa phương
tạm thời hoặc có tập hút hỗn độn, hành vi của hệ thống là hoàn toàn không chắc
chắn, không dự đoán được, một sai khác nhỏ ban đầu có thể được khuếch đại nhanh
chóng thành những khác biệt rất lớn trong tương lai. Như vậy là, các hệ thống
kinh tế trong thực tế vốn đã có nhiều phức tạp chưa được nhận thức đầy đủ từ
trước lại có thêm nhiều tính chất phức tạp mới trong điều kiện hiện đại, càng
đòi hỏi phải được tư duy và nhận thức theo cách mới thích hợp hơn. Tư duy hệ
thống, khung mẫu tư duy về cái phức tạp, dẫu chưa hoàn thiện và đầy đủ, cũng đã
được xem là một đề xuất cho sự đổi mới tư duy đó. Trong khung mẫu tư duy mới đó,
trong vài thập niên gần đây, nhiều nghiên cứu mới về các hệ thống kinh tế, đặc
biệt về những đặc điểm mới của thị trường, về thị trường tài chính, về kinh tế
thông tin và tri thức, nhất là về vấn đề quản lý kinh tế trong môi trường mới,
đã được phát triển mạnh mẽ và thu được nhiều kết quả đáng chú ý. Quản lý kinh tế
trong môi trường mới dựa trên khung mẫu tư duy phi tuyến và phức tạp có những
đặc điểm đáng chú ý như: khác với việc quản lý theo kế hoạch được vạch sẵn một
cách tập trung, quản lý theo tư duy mới là một cách quản lý sáng tạo và đổi mới:
sáng tạo trật tự mới bắt nguồn từ tình trạng vô trật tự hay “bên bờ hỗn độn” của
thực tế, mục tiêu của quản lý là sáng tạo nên những luật mới, mở ra những thị
trường mới từ trong môi trường của những bất định; theo tư duy mới cần chấp nhận
những động thái bất thường và dễ thay đổi trong một môi trường luôn có nhiễu
loạn, phải tăng cường khả năng tạo ra những vòng phản hồi phi tuyến và phản ứng
linh hoạt trong trạng thái phi cân bằng; việc quản lý cần dựa vào khả năng học,
của cá nhân, của tập thể, của tổ chức, học để thêm năng lực tự tổ chức, tăng khả
năng hợp tác và đối thoại, thích nghi với môi trường, học những điều mới nẩy
sinh từ yêu cầu của “văn hóa phi tuyến” có ảnh hưởng đến việc làm quyết định;
việc quản lý không chỉ căn cứ vào các kết quả phân tích trên các mô hình định
lượng mà còn cần tìm kiếm các mô hình định tính có thể chỉ cho ta những hiểu
biết khái lược về toàn thể nhưng có thể mang đến cho trực cảm của ta những điều
cần thiết để có những quyết định kịp thời; và sau rốt một điều quan trọng cần
chú ý là việc quản lý phải linh hoạt, tránh mọi chuyên quyền và áp đặt từ trên,
mọi trật tự mới được sáng tạo nên đều chủ yếu là do bottom-up, nói cách khác là
phải tôn trọng nguyên tắc dân chủ trong quản lý.
Đối với sự phát triển kinh tế của nước ta, trong
nhiều bản tham luận của các anh chị nghiên cứu kinh tế[3]
đã có những phân tích và góp ý sâu sắc và xác đáng. Nền kinh tế nước ta đang
ở giai đoạn đầu của quá trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường, hiện đang đứng
trước nhiều đòi hỏi gay gắt của việc hoàn chỉnh cơ chế thị trường, của sự hội
nhập vào xu thế toàn cầu hóa và cả vào xu thế phát triển chung của kinh tế thế
giới trong thế kỷ mới. Đáp ứng các đòi hỏi đó cũng đang được xác định là những
nhiệm vụ cấp bách của sự tiếp tục công cuộc cải cách và đổi mới kinh tế của nước
ta. Vận dụng những quan điểm của khung mẫu tư duy mới về phức tạp vào những vấn
đề của nền kinh tế nước ta hiện nay có thể cho chúng ta nhiều hiểu biết sâu sắc
mới, nhưng cũng cần có thêm nhiều nghiên cứu mới; tuy nhiên có một số vấn đề khá
rõ ràng mà “tư duy mới” có thể củng cố thêm các nhận thức vốn đã có của chúng ta
mà ta có thể kể đến như sau:
Từ đầu công cuộc đổi
mới, ta đã xác định nền kinh tế nước ta sẽ là một nền kinh tế thị trường định
hướng xã hội chủ nghĩa. Từ một nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung quan liêu
chuyển sang, cái vế “kinh tế thị trường” đã tạo ra một động lực to lớn cho đổi
mới và phát triển, và quả thực nền kinh tế nước ta đã thu được nhiều kết quả rất
ngoạn mục. Nhưng rồi đã đến lúc cái vế thứ hai “định hướng xã hội chủ nghĩa” đã
phát huy tác động cản trở của nó, vì định hướng xã hội chủ nghĩa là chịu sự chỉ
huy tuyệt đối của Đảng và hệ thống các cơ quan Đảng, trong kinh tế có một thành
phần nhà nước to lớn nắm quyền chủ đạo, được hưởng mọi ưu tiên của Nhà nước,
v.v… Hệ thống kinh tế thị trường của đất nước là một hệ thống phức tạp, lẽ ra
phải được phát triển trên cơ sở nguyên tắc tự do và bình đẳng của mọi chủ thể
kinh doanh, mọi công dân trong xã hội, mọi trật tự tự nhiên sẽ được tạo nên từ
sự hợp trội của toàn hệ thống; nhưng với “định hướng” nói trên, nguyên tắc quyết
định từ dưới lên (bottom-up) đã bị lấn át một cách độc đoán bởi thế lực từ trên
xuống (top-down), quá trình tiến hóa và hợp trội bị xuyên tạc méo mó làm cho cái
trật tự được tạo nên không còn là cái trật tự xã hội muốn hướng tới mà là cái
trật tự do quyền lực muốn sắp đặt. Dù quyền lực luôn khẳng định rằng cái mà nó
muốn sắp đặt cũng trùng với cái mà xã hội mong hướng tới, nhưng trong thực tế
không có gì bảo đảm cho điều đó, khi mà cái xảy ra phổ biến lại là những phân
biệt đối xử với các doanh nghiệp thuộc một thành phần doanh nghiệp này và những
thiên vị với một thành phần khác. Sự phân biệt đối xử và thiên vị đó càng bộc lộ
rõ tác hại đối với những lĩnh vực kinh doanh các sản phẩm và dịch vụ công nghệ
cao hoặc đòi hỏi nhiều tri thức mà hiện nay ta đang đặc biệt khuyến khích, bởi
vì đối với các doanh nghiệp trong những lĩnh vực này, yêu cầu sống còn là phải
nâng cao được nhanh chóng các năng lực học, sáng tạo và thích nghi để tìm được
các chiến lược hiệp tác trong tiến hoá; bất kỳ một tác động nào từ bên ngoài làm
ảnh hưởng đến các năng lực đó của các doanh nghiệp cũng có thể làm méo mó các
kết quả của hợp trội, chuyển từ khả năng hiệp tác sang tình thế cạnh tranh đối
kháng, kết quả là hợp trội từ khả năng tích cực dễ biến thành tiêu cực.
Từ vài thập niên gần
đây ta thường thấy khẩu hiệu “dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn
minh” luôn đi kèm với “định hướng xã hội chủ nghĩa”. Có phải là người ta muốn
cái nội dung của “định hướng xã hội chủ nghĩa” thực sự được hiểu như khẩu hiệu
nói trên? Nếu quả vậy thì thật phúc đức cho đất nước ta, và trong tình hình mà
thuật ngữ “xã hội chủ nghĩa” còn được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau, nên chăng
hãy mạnh dạn thay thế câu “xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa” bằng câu “xây dựng nền kinh tế thị trường, hướng tới mục tiêu dân giàu
nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”. Trong câu này nghĩa của nhiều
từ trong phần mục tiêu còn mơ hồ, như các từ "công bằng", "dân chủ",…; nhưng nếu
ta hiểu rằng hệ thống kinh tế xã hội là một hệ thống cực kỳ phức tạp, thì việc
xác định trước một mục tiêu chắc chắn là không thể được, ta chỉ có thể nói đến
một hướng mục tiêu, tính mơ hồ hay không chắc chắn của nó sẽ được khắc phục dần
trên các chặng đường tiến hoá của hệ thống, nội dung cụ thể của công bằng, dân
chủ sẽ được xác định dần từng bước qua hoạt động tương tác của những thích nghi
và hợp trội ở từng giai đoạn tiến hoá của xã hội.
3. Tiếp tục đổi mới tư duy về
vấn đề dân chủ
Cùng với những đổi mới
tư duy về kinh tế đã mang lại cho đất nước ta những đổi thay to lớn trong gần
hai chục năm qua, chúng ta cũng đã thường nhắc đến sự cần thiết của đổi mới tư
duy về chính trị, tuy nhiên điều đáng tiếc là trong lĩnh vực này ta gần như chưa
xác lập được những nội dung cần thiết của tư duy đổi mới, ngoài sự khẳng định
lại một cách kiên quyết việc tiếp tục duy trì vị trí thống trị độc tôn của chủ
nghĩa Marx-Lenin và sự lãnh đạo toàn diện và tuyệt đối của một Đảng Cộng Sản.
Mặc dù ngày nay trong xã hội ta chẳng còn mấy ai tin vào tính chân lý của chủ
nghĩa Marx-Lenin, và thực tế Đảng Cộng Sản cũng không còn là thuần tuý cộng sản
nữa, nhưng bản thân việc dùng quyền lực để duy trì vị trí độc tôn nói trên cũng
đủ sức kéo lùi lại bánh xe tiến lên của công cuộc đổi mới. Tôi nhớ lời của một
nhà chính trị, tổng thống Nga V. Putin khi ông nhận định rằng xa lộ chính của
văn minh nhân loại trong thế kỷ vừa qua là “thị trường và dân chủ”, và xem rằng
70 năm của chính quyền cộng sản tại Nga đã là “70 năm chúng ta đi theo ngõ cụt,
cách xa xa lộ chính của văn minh”, và ông nói thêm: “Con đường đến thị trường và
dân chủ té ra không đơn giản cho các nước bước vào nó trong những năm 90”, và
đối chiếu với tình hình Việt Nam, ta càng thấy rõ là đến với “thị trường” đã
khó, nhưng để đến được với “dân chủ” khó khăn còn lớn hơn nhiều.[4]
Trước sự phê phán của thế giới ta thường biện bạch rằng mỗi nước có một quan
niệm riêng về dân chủ, ở nước tôi cũng có dân chủ, chỉ đơn giản vì tôi cho rằng
có một đảng cộng sản duy nhất lãnh đạo là dân chủ rồi, thì anh bảo sao nào? Với
lý lẽ đó thì ai cũng phải chào thua! Nhưng chắc nhân dân và lịch sử sẽ không dễ
chào thua như vậy. Khái niệm “dân chủ” dẫu chưa có (và có thể còn mãi chưa có)
một định nghĩa chính xác, rõ ràng để có thể cân, đong, đo, đếm được, nhưng từ
nhiều thế kỷ nay, nó đã là chuẩn mực cho đa số thể chế xã hội trên thế giới này,
và tuy chưa có định nghĩa chính xác, nhưng đã có những phẩm chất được mọi người
thừa nhận. Theo một tài liệu tổng hợp được công bố gần đây,[5]
chất lượng của một nền dân chủ được xác định trên 8 tiêu chí sau đây: (1) tính
pháp trị của thể chế nhà nước thể hiện ở chỗ có một hệ thống luật pháp rõ
ràng, minh bạch, ổn định,…và mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật; (2)
tính tham gia thể hiện ở chỗ bảo đảm cho mọi công dân quyền được sử dụng
các quyền hợp pháp của mình để gây ảnh hưởng đến các tiến trình làm quyết định
bằng cách bỏ phiếu, hội họp, lập tổ chức, phản đối, và vận động cho lợi ích hoặc
ý kiến của mình, trong đó quyền lập các đảng chính trị hoặc tổ chức xã hội dân
sự là hết sức quan trọng; (3) tính cạnh tranh trong các lựa chọn xã hội,
đặc biệt là sự cạnh tranh giữa các đảng chính trị trong các cuộc bầu cử thường
kỳ, tự do và trung thực; (4) tính chịu trách nhiệm theo chiều dọc tức là
việc các nhà lãnh đạo chính trị phải trả lời các chất vấn của cử tri và quần
chúng; (5) tính chịu trách nhiệm theo chiều ngang tức là có chế độ kiểm
tra lẫn nhau giữa các cơ quan khác nhau cùng cấp trong hệ thống quyền lực; (6)
các quyền tự do dân sự, chính trị và xã hội của công dân; (7)
quyền bình đẳng trong xã hội; (8) và cuối cùng là tính phù hợp với
nguyện vọng nhân dân trong các chủ trương chính sách của nhà nước. Đây chỉ
là một bản tổng hợp của một nhóm nghiên cứu mà ta có thể tham khảo. Khái niệm
“dân chủ” đã trải qua một quá trình tiến hoá liên tục và lâu dài, ít nhất là từ
cuối thế kỷ 18 đến nay, nếu không kể nguồn gốc từ thời cổ Hy Lạp của thế kỷ thứ
4 trước Công nguyên, và chắc chắn sẽ còn tiếp tục con đường tiến hoá lâu dài nữa
trong tương lai. Dù có theo các tiêu chí kể trên thì có thể nói cho đến nay cũng
chưa có quốc gia nào có dân chủ đầy đủ cả. Nói chung, bản thân tính “dân chủ”
cũng như các tiêu chí của dân chủ đều là các thuộc tính hợp trội của một hệ
thống cực kỳ phức tạp là xã hội loài người. Nội dung của các thuộc tính hợp trội
đó như thế nào là tuỳ thuộc vào chính quá trình vận động và tương tác giữa các
thành phần của hệ thống phức tạp đó. Nếu hạn chế hoặc thủ tiêu các quan hệ trao
đổi và tương tác, và do đó tước bỏ cái đa dạng tự nhiên vốn có của hệ thống, thì
tất nhiên kết quả của hợp trội cũng sẽ nghèo nàn; vì vậy nếu muốn xã hội phát
triển phong phú và giàu có, tức là muốn quá trình hợp trội tạo nên được những
trật tự mới có chất lượng cao hơn thì phải phát huy mạnh mẽ các tính tham gia
và cạnh tranh, các quyền tự do dân sự và chính trị của mọi công dân;
nói cách khác, dân chủ là cần thiết cho phát triển, và hạn chế dân chủ là gây
tổn thất cho phát triển. Mọi trật tự có chất lượng cao đều là do hợp trội mà
thành, mà hợp trội là kết quả của bottom-up, của một tiến trình tổng hợp “từ
dưới lên”, chứ không thể chỉ là của top-down, của chỉ đạo từ trên xuống. Trong
xã hội ta hiện nay, dân chủ là cực kỳ cần thiết cho việc giải phóng mọi năng lực
trí tuệ, mọi tiềm năng của tự do suy nghĩ, sáng tạo, mọi ham muốn của tinh thần
tham gia, cạnh tranh và hiệp tác, v.v… trong mọi lĩnh vực, không có bất kỳ sự
hạn chế nào, để cùng tham gia tích cực vào một tiến trình hợp trội chung của
toàn đất nước, đưa đất nước đến những bước phát triển mới. Tôi tin rằng trong
tiến trình hợp trội rộng lớn đó, những nhân tố hiệp tác sẽ tìm được nhiều cơ hội
để hợp lực với nhau, và những nhân tố cạnh tranh sẽ không tạo nên những đối
kháng mà là những bổ sung lành mạnh qua các khả năng học và thích nghi, bởi vì
ta có một điều may mắn lớn là ngày nay, về nguyên tắc đất nước ta đã có được một
lẽ đồng thuận lớn về hướng mục tiêu dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân
chủ, văn minh. Để cho niềm tin vào lẽ đồng thuận đó không biến thành ảo
tưởng, thì trước hết cần tôn trọng và phát huy đầy đủ mọi năng lực tham gia
của xã hội. Ta thường đề cao tinh thần đại đoàn kết của toàn dân tộc, nhưng từ
trước đến nay sự đoàn kết đó đều được hiểu là đoàn kết để tập hợp thành một khối
nhất trí tuân theo sự chỉ huy của một đảng, để thực hiện chủ trương, chỉ thị của
một đảng, tức đoàn kết là phải biến nhiều thành một, biến muôn triệu thành một.
Điều đó có thể biện minh được trong tình thế chiến tranh; nhưng trong điều kiện
phát triển hiện nay, biến nhiều thành một là làm nghèo đi cả một dân tộc, là một
tội lớn đối với đất nước. Hợp trội nếu bị buộc theo hướng biến nhiều thành một
là một sự huỷ diệt, là sự giết chết của toàn thể hệ thống. Không thể chấp nhận
một kiểu “hợp trội” như vậy, mà thực tế cũng khó có một hệ thống tự nhiên nào
hợp trội theo kiểu đó. “Nhiều” phải được biến thành nhiều hơn, mỗi cái một trong
hệ thống qua tự do tương tác và trao đổi, qua thích nghi, phải học được từ những
cái một khác nhiều điều mới để trở thành lớn hơn chính mình, nhiều hơn chính
mình, và qua hợp trội, một phải biến thành nhiều, để toàn hệ thống biến thành
phong phú hơn, giàu có hơn chính mình qua mỗi chu trình tiến hoá. Ý nghĩa của
dân chủ, của đoàn kết phải là như vậy.
Hệ thống xã hội chủ
nghĩa thế giới vào thập niên cuối của thế kỷ 20 đã sụp đổ, là do, như lời của V.
Putin, đã đi lạc vào ngõ cụt xa rời xa lộ chính của văn minh nhân loại là thị
trường và dân chủ. Tất cả các nước xã hội chủ nghĩa cũ, bằng cách này hay cách
khác đều tìm đường quay trở lại xa lộ chính đó, có người nhanh kẻ chậm, có người
đi thẳng, có kẻ đi vòng. Nước ta cũng không thể tự xem là một ngoại lệ, và trên
thực tế ta cũng đã chấp nhận hội nhập vào dòng người trên xa lộ đó. Và thực tiễn
cũng đã dạy ta rằng con đường hội nhập là đầy khó khăn, riêng đối với nước ta
khó khăn còn ở chỗ khi quay về với xa lộ chính, điểm xuất phát của ta về nhiều
mặt kinh tế, xã hội, văn hoá,… đều còn thấp. Đòi hỏi ngay lập tức kịp theo người
ta là ảo tưởng, nhưng tự mình làm chậm bước đi của mình thì không chấp nhận
được. Ta đã thường nói đổi mới tư duy là nhân tố hàng đầu quyết định tốc độ của
đổi mới nói chung. Vì vậy, ta phải tìm kiếm trong những dòng tư duy đổi mới rất
phong phú trên thế giới hiện nay những gì có thể giúp ích cho đổi mới tư duy của
ta. Xin được xem một số điều trình bày trong bài này là những đóng góp nhỏ bé
(và có thể còn quá sơ sài) của một công dân bình thường trong quá trình chung
của sự hợp sức tìm kiếm đó.
Xin chân thành cảm ơn.
Vài điều bàn thêm
Sau khi bài tham luận trên đây được phổ biến
trên trang web của Hội thảo Hè Đà Nẵng 2005, tôi có hân hạnh được đọc một số bài
góp ý và phê phán, trong đó có bài của tác giả Nguyễn Trung Lương[6]
và của tác giả Hồng Việt[7]
có những ý kiến phê phán và bàn luận trực tiếp với bài tham luận của tôi mà tôi
muốn sớm có vài lời trao đổi sau đây để tránh hiểu lầm và được tiếp tục cùng
nhau bàn luận.
Trước hết xin nói về "đổi mới tư duy" và vai trò
của khoa học trong sự đổi mới đó. Chắc ai cũng đồng ý rằng nếu không có đổi mới
tư duy, đặc biệt là đổi mới tư duy về kinh tế, thì khó mà có được những cải cách
kinh tế như đã xảy ra ở nước ta trong hai chục năm qua. Và vì những cải cách đó
tuy đã mang lại nhiều biến chuyển to lớn về phát triển kinh tế nhưng chưa đủ để
tạo nên những chuyển đổi cần thiết cho sự phát triển xã hội trong xu thế hiện
đại hoá và hội nhập hiện nay, nên cần “tiếp
tục đổi mới tư duy” để có thêm những căn cứ
suy nghĩ mới giúp ta “tư duy tiếp tục về đổi
mới”, xác định được con đường cần tiếp tục
cho sự nghiệp đổi mới mà chúng ta phải đi. Dựa vào đâu để tiếp tục đổi mới tư
duy? Tất nhiên phải dựa vào hướng mục tiêu mà ta muốn đi đến, dựa vào sự phân
tích tình trạng phát triển kinh tế xã hội của ta hiện nay, vào xu thế phát triển
của thế giới, vào những hiểu biết và kinh nghiệm mà ta đã tích luỹ được, vân
vân... Và trong những thứ mà ta “dựa vào”
đó, khoa học cũng là một căn cứ mà ta cần tính đến. Khoa học vốn từ đầu đã được
phát triển để nghiên cứu về tự nhiên và trong lĩnh vực đó nó đã đạt được nhiều
kết quả “chính xác”
đến mức kỳ diệu, và rồi về sau, chủ yếu từ đầu thế kỷ 20, đã được mở rộng sang
các nghiên cứu về kinh tế, xã hội. Trong các lĩnh vực mới này, khoa học không
đạt được những kết quả “chính xác”
như đối với khoa học tự nhiên, vì nhiều lẽ mà quan trọng nhất là do các phương
pháp khoa học truyền thống (khảo sát thực nghiệm, suy luận lôgích,...) không đủ
sức vươn tới cái phong phú hết sức đa dạng, phức tạp và biến hoá khôn lường của
các hệ thống thực tế trong kinh tế, xã hội. Nhưng khoa học không đứng yên một
chỗ. Từ các thập niên cuối thế kỷ 20 đến nay, khoa học đang cố thoát ra khỏi cái
khuôn khổ vàng son một thời của mình để hy vọng thấu hiểu được cái giàu có đầy
phức tạp và đa dạng của cả tự nhiên và xã hội. Và trong xu thế đó, khoa học về
phức tạp là một hướng cố gắng có nhiều triển vọng. Như vậy, ta không xem khoa
học là căn cứ tuyệt đối chính xác cho “đổi
mới tư duy” của ta, nhưng cũng nên tìm kiếm
trong sự phát triển của khoa học những nguồn ý tưởng mà ta thấy là phù hợp và
hữu ích cho những suy nghĩ mới của chúng ta. Ngày nay ta có cái
“may mắn”
là không phải tin vào bất kỳ một thứ “chân
lý tuyệt đối” nào cả, kể cả cái gọi là chân
lý khoa học, khoa học được phát triển không phải để ban cho con người các chân
lý, mà khiêm tốn hơn, để cho con người các hiểu biết nhằm tìm kiếm các giải pháp
mà con người gặp phải trong cuộc sống của mình, vậy thôi. Cũng vì hiểu như vậy
về sứ mệnh của khoa học, nên tôi khá ngạc nhiên khi được tác giả Nguyễn Trung
Lương gán cho quan điểm “tư duy khoa học (tự
nhiên) sẽ giúp ta thoát ra khỏi sự mù quáng trước thực tại phức tạp, giúp ta
nhận thức và giải quyết những vấn đề nhân sinh (kinh tế, chính trị, xã hội) hoàn
thiện hơn”, và tác giả Hồng Việt phê phán
trong phần đầu của bài đó. Cũng xin nói thêm là tôi không hề nêu lên bất kỳ
“luận đề”
nào về việc “một nước có nhiều nhà khoa học
lỗi lạc, một nền khoa học tiên tiến thì ắt phải có một xã hội dân chủ tiến bộ”
cả, như được phê phán trong bài Nguyễn Trung Lương.
Một vấn đề quan trọng mà tôi muốn được bàn luận
thêm là về mục tiêu trước mắt của việc tiếp tục đổi mới và cách thức đi đến đó.
Nói gọn theo kiểu ông Putin là “thị trường
và dân chủ” hay theo cách nói của ta
“dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân
chủ văn minh” thì về thực chất cũng là một
thứ “xã hội chủ nghĩa dân chủ”,
cơ bản không khác gì nhiều lắm với quan niệm của các đảng xã hội dân chủ và Quốc
tế xã hội về khái niệm đó. Ở nước ta, bao lâu nay vẫn thịnh hành một cách hiểu
mập mờ về các khái niệm này. Người ta nói “xây
dựng một nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường
định hướng xã hội chủ nghĩa có sự quản lý của nhà nước, với hướng mục tiêu là
dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ văn minh”,
mập mờ là ở cụm từ “định hướng xã hội chủ
nghĩa” vẫn (muốn) được hiểu là do một đảng
cộng sản lãnh đạo, một chế độ kiểu chuyên chính vô sản, một nền kinh tế có lãnh
đạo với hình thức sở hữu nhà nước là chủ đạo, v.v... Tiếp tục đổi mới tư duy
trong lúc này là cần phải giải quyết những mập mờ và mâu thuẫn này để đất nước
vững bước tiếp tục con đường của “thị trường
và dân chủ”, hay con đường chủ nghĩa xã hội
dân chủ là cái đích thực tế gần nhất mà công cuộc đổi mới của ta cần đi tới. Đất
nước ta từ vài chục năm nay đã không hoàn toàn là một
“xã hội quan liêu”
(chữ dùng trong bài của Nguyễn Trung Lương) nữa, trong xã hội đã xuất hiện một
tầng lớp doanh nhân hoạt động trong những lĩnh vực tương đối tiên tiến của nền
kinh tế, kết cấu xã hội đang có những biến đổi. Dân chủ, với những thuộc tính cơ
bản của nó như tự do tư tưởng, tự do ngôn luận và báo chí, tự do lập hội, tự do
ứng cử và bầu cử, v.v..., đang càng ngày càng trở thành đòi hỏi tự nhiên của sự
phát triển xã hội.
Trong thực tế xã hội ta hiện nay, Đảng Cộng Sản
đang nắm độc quyền lãnh đạo, một tư duy đổi mới theo hướng tạo nên một cuộc
chuyển đổi trong hoà bình, hoà hợp và hoà giải dân tộc, theo tôi nghĩ và đã
nhiều lần phát biểu từ cuối những năm 1980 đến nay, phải được xuất phát từ chính
lực lượng đang nắm quyền lãnh đạo đó. Có thể là tôi quá lạc quan, nhưng một đảng
đã thực hiện công cuộc đổi mới từ hai chục năm nay, tại sao lại không thể tiếp
tục đổi mới tư duy để tiếp tục con đường đổi mới cần thiết trong những chặng
đường trước mắt? Kinh nghiệm chuyển đổi ở nhiều nước xã hội chủ nghĩa cũ, của
các nước theo chủ nghĩa xã hội dân chủ, sự biến đổi ở nhiều đảng cộng sản trong
thời gian gần đây[8]
chắc chắn cũng là những kinh nghiệm quí giá đáng được học hỏi. Tôi tán thành ý
kiến của anh Cao Huy Thuần trong một phỏng vấn báo chí gần đây,[9]
khi anh nói “...bước đi đầu tiên hiển nhiên
là ý muốn thực sự đến từ bên trên. Chừng nào tôi chưa thấy ý muốn đó, mọi
bàn luận chỉ là viển vông”. Chính vì với ý
nghĩ (hay mong muốn) đó mà tôi cho rằng khởi đầu cho một giải pháp thực tế hiện
nay là Đảng Cộng Sản Việt Nam tự chuyển đổi thành một đảng xã hội dân chủ, chấp
nhận một chủ nghĩa xã hội dân chủ, đó là khởi đầu chứ không phải là "giải pháp
trọn vẹn" như bị phê phán trong bài của Nguyễn Trung Lương. Tất nhiên sau cái
khởi đầu đó (nếu có) thì hẳn còn nhiều chuyện phải làm, nhưng sẽ dễ dàng hơn rất
nhiều!
Trên đây là một vài ý kiến mà tôi mong được bàn
thêm. Về các vấn đề khác, xin có dịp sau này sẽ được tiếp tục bàn đến.
8/11/2005
* Bản duyệt lại của bài phát biểu tại Hội Thảo Hè
2005 “Tiếp Tục Đổi Mới Kinh Tế và Xã Hội để Phát Triển”,
tổ chức tại Đà Nẵng ngày 28-30/7/2005 với sự hỗ trợ của VAPEC, Vietnamese
Heritage Institute và Đại học Đà Nẵng.
[1]
Phan Đình Diệu, 2002,
“Tư
duy hệ thống và đổi mới tư duy", Thời Đại, số 6, năm
2002, trang 87-116 [http://www.thoidai.org/TD6_PhanDinhDieu.pdf]
[2]
Một
trong những công trình đầu tiên nghiên cứu luật tỷ suất lợi nhuận biên
tăng dần là của A. A. Young, 1928, “Increasing Returns and Economic Progress”,
The Economic Journal, bộ 38, tr. 527-542. Luật tỷ suất
lợi nhuận tăng, các vòng liên hệ phản hồi dương trong kinh tế, v.v… đã
được nhiều nhà kinh tế học quan tâm nghiên cứu trong vài thập niên gần
đây.
[3]
Xem bài tham luận của Vũ Quang Việt,
Võ Đại Lược, Nguyễn Xuân Thắng,
v.v…trong
Hội thảo.
[http://hoithao.viet-studies.org/Hoithao2005.htm]
[4]
Vladimir
Putin. “Nước Nga trước ngưỡng cửa thiên niên kỷ thứ ba”. Báo
Độc Lập, Nga. Bản dịch tiếng Việt của Thông tấn xã Việt Nam.
[5]
Xem Larry
Diamond và Leonardo Morlino, 2004, “The Quality of Democracy. An Overview”,
Journal of Democracy, bộ 15, số 4, tr. 20-32.
[6]
Nguyễn Trung Lương, 2005,
“Suy luận về
“Đổi mới”. Xin bàn với ông Phan Đình
Diệu”, talawas
ngày 22
tháng 10 [http://www.talawas.org/talaDB/suche.php?res=5607&rb=0403]
[7]
Hồng Việt, 2005, “Phê phán sự phê phán của bài báo
“Thực chất của cái gọi là khung mẫu
tư duy mới”
”,
talawas
ngày 13 tháng 9
[http://www.talawas.org/talaDB/suche.php?res=5342&rb=0307]
[8]
Theo tài liệu của Quốc tế xã hội thì trong các năm gần đây, Đảng Cộng
Sản Trung Quốc cũng đã tham gia các hoạt động của Quốc tế xã hội (dù chỉ
mới với tư cách quan sát viên). Đảng Cộng Sản Nhật Bản, trong Tuyên ngôn
gần đây của mình, đã công khai chấp nhận xây dựng một chủ nghĩa xã hội
dân chủ đa đảng, có đảng đối lập và có thể có sự thay đổi chính phủ qua
bầu cử tự do (tham khảo các website của Quốc tế xã hội và Đảng Cộng Sản
Nhật Bản).
[9]
Cao Huy Thuần, 2005, “Bổ
túc một bài phỏng vấn”, Thời Đại
Mới, số 6, tháng 11.
© Thời Đại Mới
Trở về trang chủ Thời Đại Mới
12-12-05

markdown:
|
|
(và vài điều bàn thêm)
Trong một bài viết
trước đây,
Đối tượng của khoa học
này là các hệ thống phức tạp, theo nghĩa là các hệ thống bao gồm rất nhiều thành
phần vận động và
Những kết quả nghiên cứu thu được của khoa học về phức tạp trong vài ba thập niên gần đây tuy chưa đầy đủ, nhưng cũng đã rất phong phú, có thể cung cấp cho chúng ta nhiều căn cứ để có những tư duy đổi mới, sau đây là một vài điều cốt yếu:
• Cái quan trọng nhất
ở một hệ thống là các thuộc tính
• Các dòng vào, ra của
sự trao đổi nói trên hình thành nên nhiều vòng liên hệ
• Các hệ thống phức
tạp thường chứa trong nó cả những thành phần tuân theo các luật động lực tuyến
tính và những thành phần tuân theo các luật động lực phi tuyến, do đó có cả
những dòng phản hồi âm và dương, tạo nên những hành vi địa phương rất đa dạng và
khác nhau rồi tương tác với nhau để làm nên hành vi phức tạp của toàn hệ thống.
Có thể có nhiều dạng hành vi toàn thể phức tạp rất khác nhau của hệ thống, trong
đó có ba dạng đáng chú ý nhất là: (1) dạng cân bằng, ổn định, có thể dự đoán
được, đó là trường hợp khi hệ là tuyến tính, có tập hút là một điểm cân bằng;
(2) dạng có nhiều tập hút lạ, hỗn độn ở mức cục bộ, nhưng đồng thời vẫn có những
yếu tố cân bằng và ổn định ở mức toàn thể; và (3) dạng hành vi ở trong trạng
thái “hỗn độn sâu” hay khủng hoảng, không còn có khả năng giữ được một sự cân
bằng ổn định nào nữa. Dạng thứ nhất là dạng quy giản về mô hình các hệ thống
tuyến tính đã được nghiên cứu nhiều trong phạm vi tư duy cơ giới, khó có thể
thích hợp cho việc nghiên cứu các hệ thống phức tạp trong thực tế hiện nay. Ở
một cực đoan khác, dạng thứ ba là dành cho các hệ thống khi rơi vào hỗn độn và
khủng hoảng, chỉ còn có ngẫu nhiên và hỗn loạn thống trị, khi trật tự cũ đã tan
rã nhưng chưa hình thành được một trật tự mới thay thế; tuy nhiên đối với các hệ
thích nghi phức tạp thì rơi vào dạng hành vi đó cũng có nghĩa là rơi vào một
giai đoạn chuyển tiếp để cho mầm non của một trật tự mới chớm nở và phát sinh từ
trong tan vỡ của trật tự cũ. Dạng hành vi thứ hai là dạng phổ biến nhất đối với
các hệ thích nghi phức tạp, khi trật tự cũ chưa mất, nhưng hệ đã có nhiều yếu tố
gây nên hỗn độn, đòi thay đổi trật tự cũ và cạnh tranh nhau, làm cho hệ trở nên
bất định, không chắc chắn, khó mà tiên đoán được xu thế phát triển; trạng thái
đó thường được gọi là
• Đối với các hệ thống
thích nghi phức tạp, không có các trạng thái cân bằng ổn định, không có trật tự
nào là ổn định lâu dài, do đó trạng thái gần như thường xuyên của hệ thống là ở
bên bờ hỗn độn, tại đó các thành phần của hệ thống tương tác với nhau, có cạnh
tranh, có hiệp tác, vận dụng các năng lực thích nghi,… để rồi tạo nên trật tự
mới, đặc trưng bởi những thuộc tính mới, hệ thống chuyển sang một giai đoạn ổn
định tạm thời trong trật tự mới, rồi tiếp tục các hoạt động tương tác mới, và sẽ
lại dẫn đến một trạng thái “ở bên bờ hỗn độn” mới, v.v… Toàn bộ quá trình đó ta
gọi chung là quá trình
• Tuy nhiên, nếu trong
học thuyết tiến hoá sinh học, cơ chế thích nghi chủ yếu được thể hiện bằng các
hình thức cạnh tranh sinh tồn và chọn lọc tự nhiên, qua chọn lọc tự nhiên mà giữ
lại những gì có khả năng thích nghi nhất và loại bỏ những gì không có khả năng
đó, thì theo khoa học về phức tạp hiện nay, cơ chế thích nghi được hiểu rộng hơn
theo nghĩa là tăng cường
• Tiến hoá là một quá
trình liên tục làm tăng thêm độ phức tạp toàn thể của hệ thống, bằng việc làm
nẩy sinh thêm nhiều yếu tố mới, nhiều mối tương tác mới, tạo thêm khả năng xuất
hiện nhiều thuộc tính hợp trội mới; tuy nhiên nếu đối với các hệ tuyến tính,
đích đến có thể là một trạng thái cân bằng ổn định, ta có thể nói đến việc dự
đoán và điều khiển hệ thống tiến đến mục đích đó, thì nói chung đối với các hệ
thích nghi phức tạp (phi tuyến), mục tiêu là bất định theo nghĩa không xác định
được trước một cách chắc chắn, không dự đoán được, mọi thành phần của hệ thống
luôn luôn ở trong tình trạng đứng trước một miền đất chưa khai phá, chưa có sẵn
bản đồ, do đó luôn cần có một tầm nhìn và những năng lực thích nghi, sáng tạo,
tự vạch đường mà đi, tự bươn chải trong môi trường của những khả năng cạnh tranh
và hiệp tác, v.v…, để rồi cùng nhau sáng tạo nên những chất lượng mới của những
thuộc tính hợp trội mới, của trật tự mới. Trật tự mới, tổ chức mới là do các
thành phần liên kết, tương tác với nhau mà cùng tạo thành, chứ không phải được
lập nên do một mệnh lệnh nào từ bên ngoài, ở bên trên quyết định. Như vậy, các
trật tự do hợp trội mà thành, các thuộc tính do hợp trội mà có, trước hết là sản
phẩm của
Trên đây là trình bày sơ lược một vài đặc điểm của các hệ thống thích nghi phức tạp. Đó là các kết quả được rút ra từ những khảo sát trên các hệ thống thực tế, hoặc từ những quan sát thực nghiệm trên các mô hình của các hệ thống nhân tạo được mô phỏng bằng máy tính, v.v… kết hợp với những suy luận định tính và những cảm nhận trực giác của người nghiên cứu; có thể trên đường đi đến những kết luận đó có sử dụng đây đó những suy luận định lượng và những lập luận phân tích của khoa học truyền thống nhưng không là cơ bản, do vậy nói chung các kết luận đó không có các chứng minh chặt chẽ như đối với các định lý toán học. Nhưng ta nhớ rằng khi đã xem là cần thiết phải vượt ra ngoài khuôn khổ của khung mẫu tư duy cơ giới thì cũng có nghĩa là ta đã chấp nhận con người khó có thể đạt được các “chân lý khách quan” và khoa học; đối với chúng ta, không nhằm tìm kiếm các “chân lý khách quan” xa vời đó, mà là tìm kiếm các lời giải cho những bài toán mà ta cần giải quyết trong cuộc sống của mình. Và, với cách hiểu đó thì ta hy vọng rằng những kết quả nghiên cứu về các hệ thống thích nghi phức tạp nói chung và những điều trình bày trên đây nói riêng có thể giúp ta có thêm căn cứ để đổi mới tư duy của chúng ta về những vấn đề thực tế mà chúng ta gặp phải trong cuộc sống.
Kinh tế là lĩnh vực hoạt động sôi động nhất, có nhiều biến chuyển nhất của xã hội loài người trong thời đại chúng ta. Tiếp sau những nghiên cứu khởi đầu đặt nền móng cho các lý thuyết kinh tế vào thế kỷ 19, thế kỷ 20 đã thực sự là một thế kỷ phát triển mạnh mẽ với nhiều thành tựu rực rỡ của các lý thuyết “khoa học” về kinh tế, từ các lý thuyết về kinh tế thị trường, kinh tế kế hoạch hoá, đến các lý thuyết về tổ chức và quản lý kinh tế. Với niềm tin rằng “có những luật tự nhiên thống trị xã hội loài người tương tự như đã thống trị thế giới vật lý”, các nhà khoa học trong các lĩnh vực kinh tế, xã hội đã hăng hái đi theo cách mà Newton xây dựng khoa học vật lý để phát triển các lý thuyết khoa học về kinh tế và xã hội. Và trong xu thế đó, khoa học kinh tế đã đạt được một trình độ “toán học hoá” sâu sắc trong mọi địa hạt nghiên cứu của mình. Các lý thuyết khoa học về kinh tế đã có nhiều cống hiến quan trọng trong việc lý giải các hiện tượng trong đời sống kinh tế, góp phần đề xuất nhiều chính sách và biện pháp tổ chức hoạt động kinh tế, và đặc biệt đã phát triển nhiều lý thuyết toán học và phương pháp tính toán nhằm giải quyết các bài toán làm quyết định trong điều hành và quản lý kinh tế.
Trong thế kỷ 20, các
nền kinh tế của các quốc gia trên thế giới đã đi theo hai hướng tổ chức chính:
một là hướng phổ biến của kinh tế thị trường, và hai là hướng phát triển kinh tế
kế hoạch hoá tập trung theo mô hình xã hội chủ nghĩa ở Nga và các nước “xã hội
chủ nghĩa”. Hai hệ thống này là đối lập nhau, tuy nhiên ở một số giai đoạn phát
triển nhất định và về cấu trúc nội tại của nền kinh tế, cũng có nhiều bài toán
cần được giải quyết giống nhau. Các tư tưởng kinh tế được phát sinh và phát
triển mạnh nhất từ trong khối các nước có kinh tế thị trường, và đây cũng là nơi
phát triển các mô hình và phương pháp giải các bài toán quy hoạch và kế hoạch
hoá trong kinh tế nói chung. Chịu ảnh hưởng của tư duy cơ giới Newton và tất
định luận Laplace, người ta đã xây dựng hàng loạt các mô hình toán học trong các
lý thuyết kinh tế để mô tả các quan hệ giữa các đại lượng kinh tế như tổng cung,
tổng cầu và giá cả của một loại hàng hoá trên thị trường; quan hệ giữa thu nhập
quốc dân, chi phí tiêu dùng và đầu tư; giữa lạm phát và thất nghiệp, quan hệ đầu
vào-đầu ra của các ngành trong một nền kinh tế, quan hệ giữa các yếu tố trong
một mô hình tăng trưởng, v.v… bằng các (hệ thống) phương trình đại số tuyến tính
đối với các mô hình tĩnh, và bằng các (hệ thống) phương trình vi phân hoặc sai
phân tuyến tính đối với các mô hình động lực. Việc thu được các mô hình
Nếu thế kỷ 20 đã là thế kỷ của sự phát triển bùng nổ của các lý thuyết khoa học về kinh tế, thì đó cũng là thế kỷ của các cuộc cách mạng trong tư duy khoa học, và những cuộc cách mạng tư duy này cũng đã có những ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển các lý thuyết kinh tế. Một trong những đặc điểm chủ yếu của các cuộc cách mạng tư duy này là phủ định vai trò độc tôn của tư duy cơ giới với các giả thuyết về tất định và tuyến tính,… trong khoa học như đã được trình bày trong một phần trên. Trong lĩnh vực kinh tế, yêu cầu “đổi mới tư duy” này cũng xuất hiện trước hết do sự bất lực của các mô hình tuyến tính trong việc mô tả và nhận thức thực tế phát triển kinh tế. Ngay từ những thập niên đầu thế kỷ 20, nền kinh tế thị trường thế giới đã liên tục có nhiều biến chuyển. Các nhân tố đổi mới công nghệ và cải tiến quản lý đã có ảnh hưởng ngày càng lớn đến sự tăng trưởng và phát triển kinh tế, các nền kinh tế trên thế giới phát triển mạnh trong xu thế có ít cân bằng và ổn định hơn, và rồi đến những năm kết thúc thế kỷ 20, xu thế chuyển biến đến một nền kinh tế tri thức và một thị trường toàn cầu hoá đã chi phối sự phát triển của kinh tế thế giới trong thế kỷ mới mà ta đang sống.
Đặc điểm của các nền
kinh tế trong thời đại ngày nay là những hệ thống cực kỳ phức tạp, bao gồm một
số rất lớn thành phần vận động không theo các luật tuyến tính, và tương tác với
nhau trong một toàn thể khó có thể nhận thức được qua con đường phân tích. Nhiều
yếu tố mới được phát hiện trong họat động thực tế của các nền kinh tế hiện đại,
như việc sản xuất hàng hóa tuân theo luật tỷ suất lợi nhuận biên tăng dần (law
of increasing returns),
Đối với sự phát triển kinh tế của nước ta, trong
nhiều bản tham luận của các anh chị nghiên cứu kinh tế
Từ đầu công cuộc đổi
mới, ta đã xác định nền kinh tế nước ta sẽ là một nền kinh tế thị trường
Từ vài thập niên gần đây ta thường thấy khẩu hiệu “dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” luôn đi kèm với “định hướng xã hội chủ nghĩa”. Có phải là người ta muốn cái nội dung của “định hướng xã hội chủ nghĩa” thực sự được hiểu như khẩu hiệu nói trên? Nếu quả vậy thì thật phúc đức cho đất nước ta, và trong tình hình mà thuật ngữ “xã hội chủ nghĩa” còn được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau, nên chăng hãy mạnh dạn thay thế câu “xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” bằng câu “xây dựng nền kinh tế thị trường, hướng tới mục tiêu dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”. Trong câu này nghĩa của nhiều từ trong phần mục tiêu còn mơ hồ, như các từ "công bằng", "dân chủ",…; nhưng nếu ta hiểu rằng hệ thống kinh tế xã hội là một hệ thống cực kỳ phức tạp, thì việc xác định trước một mục tiêu chắc chắn là không thể được, ta chỉ có thể nói đến một hướng mục tiêu, tính mơ hồ hay không chắc chắn của nó sẽ được khắc phục dần trên các chặng đường tiến hoá của hệ thống, nội dung cụ thể của công bằng, dân chủ sẽ được xác định dần từng bước qua hoạt động tương tác của những thích nghi và hợp trội ở từng giai đoạn tiến hoá của xã hội.
Cùng với những đổi mới
tư duy về kinh tế đã mang lại cho đất nước ta những đổi thay to lớn trong gần
hai chục năm qua, chúng ta cũng đã thường nhắc đến sự cần thiết của đổi mới tư
duy về chính trị, tuy nhiên điều đáng tiếc là trong lĩnh vực này ta gần như chưa
xác lập được những nội dung cần thiết của tư duy đổi mới, ngoài sự khẳng định
lại một cách kiên quyết việc tiếp tục duy trì vị trí thống trị độc tôn của chủ
nghĩa Marx-Lenin và sự lãnh đạo toàn diện và tuyệt đối của một Đảng Cộng Sản.
Mặc dù ngày nay trong xã hội ta chẳng còn mấy ai tin vào tính chân lý của chủ
nghĩa Marx-Lenin, và thực tế Đảng Cộng Sản cũng không còn là thuần tuý cộng sản
nữa, nhưng bản thân việc dùng quyền lực để duy trì vị trí độc tôn nói trên cũng
đủ sức kéo lùi lại bánh xe tiến lên của công cuộc đổi mới. Tôi nhớ lời của một
nhà chính trị, tổng thống Nga V. Putin khi ông nhận định rằng xa lộ chính của
văn minh nhân loại trong thế kỷ vừa qua là “thị trường và dân chủ”, và xem rằng
70 năm của chính quyền cộng sản tại Nga đã là “70 năm chúng ta đi theo ngõ cụt,
cách xa xa lộ chính của văn minh”, và ông nói thêm: “Con đường đến thị trường và
dân chủ té ra không đơn giản cho các nước bước vào nó trong những năm 90”, và
đối chiếu với tình hình Việt Nam, ta càng thấy rõ là đến với “thị trường” đã
khó, nhưng để đến được với “dân chủ” khó khăn còn lớn hơn nhiều.
Hệ thống xã hội chủ nghĩa thế giới vào thập niên cuối của thế kỷ 20 đã sụp đổ, là do, như lời của V. Putin, đã đi lạc vào ngõ cụt xa rời xa lộ chính của văn minh nhân loại là thị trường và dân chủ. Tất cả các nước xã hội chủ nghĩa cũ, bằng cách này hay cách khác đều tìm đường quay trở lại xa lộ chính đó, có người nhanh kẻ chậm, có người đi thẳng, có kẻ đi vòng. Nước ta cũng không thể tự xem là một ngoại lệ, và trên thực tế ta cũng đã chấp nhận hội nhập vào dòng người trên xa lộ đó. Và thực tiễn cũng đã dạy ta rằng con đường hội nhập là đầy khó khăn, riêng đối với nước ta khó khăn còn ở chỗ khi quay về với xa lộ chính, điểm xuất phát của ta về nhiều mặt kinh tế, xã hội, văn hoá,… đều còn thấp. Đòi hỏi ngay lập tức kịp theo người ta là ảo tưởng, nhưng tự mình làm chậm bước đi của mình thì không chấp nhận được. Ta đã thường nói đổi mới tư duy là nhân tố hàng đầu quyết định tốc độ của đổi mới nói chung. Vì vậy, ta phải tìm kiếm trong những dòng tư duy đổi mới rất phong phú trên thế giới hiện nay những gì có thể giúp ích cho đổi mới tư duy của ta. Xin được xem một số điều trình bày trong bài này là những đóng góp nhỏ bé (và có thể còn quá sơ sài) của một công dân bình thường trong quá trình chung của sự hợp sức tìm kiếm đó.
Xin chân thành cảm ơn.
Sau khi bài tham luận trên đây được phổ biến
trên trang web của Hội thảo Hè Đà Nẵng 2005, tôi có hân hạnh được đọc một số bài
góp ý và phê phán, trong đó có bài của tác giả Nguyễn Trung Lương
Trước hết xin nói về "đổi mới tư duy" và vai trò của khoa học trong sự đổi mới đó. Chắc ai cũng đồng ý rằng nếu không có đổi mới tư duy, đặc biệt là đổi mới tư duy về kinh tế, thì khó mà có được những cải cách kinh tế như đã xảy ra ở nước ta trong hai chục năm qua. Và vì những cải cách đó tuy đã mang lại nhiều biến chuyển to lớn về phát triển kinh tế nhưng chưa đủ để tạo nên những chuyển đổi cần thiết cho sự phát triển xã hội trong xu thế hiện đại hoá và hội nhập hiện nay, nên cần “tiếp tục đổi mới tư duy” để có thêm những căn cứ suy nghĩ mới giúp ta “tư duy tiếp tục về đổi mới”, xác định được con đường cần tiếp tục cho sự nghiệp đổi mới mà chúng ta phải đi. Dựa vào đâu để tiếp tục đổi mới tư duy? Tất nhiên phải dựa vào hướng mục tiêu mà ta muốn đi đến, dựa vào sự phân tích tình trạng phát triển kinh tế xã hội của ta hiện nay, vào xu thế phát triển của thế giới, vào những hiểu biết và kinh nghiệm mà ta đã tích luỹ được, vân vân... Và trong những thứ mà ta “dựa vào” đó, khoa học cũng là một căn cứ mà ta cần tính đến. Khoa học vốn từ đầu đã được phát triển để nghiên cứu về tự nhiên và trong lĩnh vực đó nó đã đạt được nhiều kết quả “chính xác” đến mức kỳ diệu, và rồi về sau, chủ yếu từ đầu thế kỷ 20, đã được mở rộng sang các nghiên cứu về kinh tế, xã hội. Trong các lĩnh vực mới này, khoa học không đạt được những kết quả “chính xác” như đối với khoa học tự nhiên, vì nhiều lẽ mà quan trọng nhất là do các phương pháp khoa học truyền thống (khảo sát thực nghiệm, suy luận lôgích,...) không đủ sức vươn tới cái phong phú hết sức đa dạng, phức tạp và biến hoá khôn lường của các hệ thống thực tế trong kinh tế, xã hội. Nhưng khoa học không đứng yên một chỗ. Từ các thập niên cuối thế kỷ 20 đến nay, khoa học đang cố thoát ra khỏi cái khuôn khổ vàng son một thời của mình để hy vọng thấu hiểu được cái giàu có đầy phức tạp và đa dạng của cả tự nhiên và xã hội. Và trong xu thế đó, khoa học về phức tạp là một hướng cố gắng có nhiều triển vọng. Như vậy, ta không xem khoa học là căn cứ tuyệt đối chính xác cho “đổi mới tư duy” của ta, nhưng cũng nên tìm kiếm trong sự phát triển của khoa học những nguồn ý tưởng mà ta thấy là phù hợp và hữu ích cho những suy nghĩ mới của chúng ta. Ngày nay ta có cái “may mắn” là không phải tin vào bất kỳ một thứ “chân lý tuyệt đối” nào cả, kể cả cái gọi là chân lý khoa học, khoa học được phát triển không phải để ban cho con người các chân lý, mà khiêm tốn hơn, để cho con người các hiểu biết nhằm tìm kiếm các giải pháp mà con người gặp phải trong cuộc sống của mình, vậy thôi. Cũng vì hiểu như vậy về sứ mệnh của khoa học, nên tôi khá ngạc nhiên khi được tác giả Nguyễn Trung Lương gán cho quan điểm “tư duy khoa học (tự nhiên) sẽ giúp ta thoát ra khỏi sự mù quáng trước thực tại phức tạp, giúp ta nhận thức và giải quyết những vấn đề nhân sinh (kinh tế, chính trị, xã hội) hoàn thiện hơn”, và tác giả Hồng Việt phê phán trong phần đầu của bài đó. Cũng xin nói thêm là tôi không hề nêu lên bất kỳ “luận đề” nào về việc “một nước có nhiều nhà khoa học lỗi lạc, một nền khoa học tiên tiến thì ắt phải có một xã hội dân chủ tiến bộ” cả, như được phê phán trong bài Nguyễn Trung Lương.
Một vấn đề quan trọng mà tôi muốn được bàn luận thêm là về mục tiêu trước mắt của việc tiếp tục đổi mới và cách thức đi đến đó. Nói gọn theo kiểu ông Putin là “thị trường và dân chủ” hay theo cách nói của ta “dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ văn minh” thì về thực chất cũng là một thứ “xã hội chủ nghĩa dân chủ”, cơ bản không khác gì nhiều lắm với quan niệm của các đảng xã hội dân chủ và Quốc tế xã hội về khái niệm đó. Ở nước ta, bao lâu nay vẫn thịnh hành một cách hiểu mập mờ về các khái niệm này. Người ta nói “xây dựng một nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có sự quản lý của nhà nước, với hướng mục tiêu là dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ văn minh”, mập mờ là ở cụm từ “định hướng xã hội chủ nghĩa” vẫn (muốn) được hiểu là do một đảng cộng sản lãnh đạo, một chế độ kiểu chuyên chính vô sản, một nền kinh tế có lãnh đạo với hình thức sở hữu nhà nước là chủ đạo, v.v... Tiếp tục đổi mới tư duy trong lúc này là cần phải giải quyết những mập mờ và mâu thuẫn này để đất nước vững bước tiếp tục con đường của “thị trường và dân chủ”, hay con đường chủ nghĩa xã hội dân chủ là cái đích thực tế gần nhất mà công cuộc đổi mới của ta cần đi tới. Đất nước ta từ vài chục năm nay đã không hoàn toàn là một “xã hội quan liêu” (chữ dùng trong bài của Nguyễn Trung Lương) nữa, trong xã hội đã xuất hiện một tầng lớp doanh nhân hoạt động trong những lĩnh vực tương đối tiên tiến của nền kinh tế, kết cấu xã hội đang có những biến đổi. Dân chủ, với những thuộc tính cơ bản của nó như tự do tư tưởng, tự do ngôn luận và báo chí, tự do lập hội, tự do ứng cử và bầu cử, v.v..., đang càng ngày càng trở thành đòi hỏi tự nhiên của sự phát triển xã hội.
Trong thực tế xã hội ta hiện nay, Đảng Cộng Sản
đang nắm độc quyền lãnh đạo, một tư duy đổi mới theo hướng tạo nên một cuộc
chuyển đổi trong hoà bình, hoà hợp và hoà giải dân tộc, theo tôi nghĩ và đã
nhiều lần phát biểu từ cuối những năm 1980 đến nay, phải được xuất phát từ chính
lực lượng đang nắm quyền lãnh đạo đó. Có thể là tôi quá lạc quan, nhưng một đảng
đã thực hiện công cuộc đổi mới từ hai chục năm nay, tại sao lại không thể tiếp
tục đổi mới tư duy để tiếp tục con đường đổi mới cần thiết trong những chặng
đường trước mắt? Kinh nghiệm chuyển đổi ở nhiều nước xã hội chủ nghĩa cũ, của
các nước theo chủ nghĩa xã hội dân chủ, sự biến đổi ở nhiều đảng cộng sản trong
thời gian gần đây
Trên đây là một vài ý kiến mà tôi mong được bàn thêm. Về các vấn đề khác, xin có dịp sau này sẽ được tiếp tục bàn đến.
8/11/2005
* Bản duyệt lại của bài phát biểu tại Hội Thảo Hè
2005 “
© Thời Đại Mới
12-12-05


text:
Thứ sáu,
24/02/2017.
Bản đồ Website
Webmail
Google +
- - - Liên kết hữu ích - - -
Sơn epoxy
Thiết Kế Website
Wed Design
Liên hệ
Giới thiệu
Công trình
TƯ VẤN
QUY TRÌNH
THI CÔNG SƠN EPOXY
SƠN SÀN EPOXY
SƠN EPOXY
Trang chủ
Sơn Epoxy
Sơn epoxy Nanpao lót epoxy 711 trong suốt
Sơn sàn epoxy tự phẳng Nanpao Sunday 932
Sơn epoxy hệ lăn 926 gốc dung môi Sunday Paint
Sơn epoxy Nanpao lót epoxy 711 trong suốt
Sơn Epoxy Rainbow cho nền bê tông xi măng 1001 - 18L
Sơn sàn epoxy tự san phẳng Aica JE2500 - 16,8kg/bộ
Sơn lăn Epoxy Aica JE 10 - 18,2kg
Sơn sàn epoxy tự phẳng Nanpao Sunday 932
Sơn epoxy hệ lăn 926 gốc dung môi Sunday Paint
Sơn epoxy lớp giữa gia cố sàn bê tông
Sơn epoxy lót nền xi măng Sunday 711 - 16,4kg/bộ
Mastic epoxy Kova trám phẳng sàn bê tông
1
2
3
4
5
›
Liên hệ phòng kinh doanh :
Mr.Trường
:
0935.118.118
Mr.Lâm
:
0903.35.1930
Mr.Phúc
:
0968.488.488
Mr.Tài
:
01697.119.119
Sản phẩm
SƠN SÀN EPOXY
SƠN EPOXY SIKA
SƠN EPOXY KCC
SƠN EPOXY AICA
SƠN EPOXY JOTUN
SƠN EPOXY NIPPON
SƠN CÔNG NGHIỆP
SƠN EPOXY KOVA
SƠN EPOXY NANPAO
SƠN EPOXY RAINBOW
SƠN EPOXY ĐẠI BÀNG
SƠN EPOXY FLOWCRETE
SƠN EPOXY CHOKWANG
SƠN EPOXY INTERNATIONAL
CÔNG TY EPOTECH
Add :
42 Đường số 5, P.Bình An, Quận 2
Hotline:
0935.118.118
Tel :
(08) 37.407.749 - Fax: (08) 37.406.742
Email :
baogia@epoxy.vn
Web
:
www.epoxy.vn
Xem bản đồ
CHI NHÁNH HÀ NỘI
Add
:
Số 2, Ngõ 24, P.Xuân Phương, Q.Nam Từ Liêm, HN
Hotline:
0968.488.488
Tel
:
(04) 62.592.752- Fax: (04) 62.109.902
Email
:
baogia@epoxy.vn
Web
:
www.epoxy.vn
Xem bản đồ
Copyright © 2013
EPOTECH
Thiết kế web:
TRUST.vn

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Connection: close

Vary: Accept-Encoding,User-Agent

P3P: CP="NOI ADM DEV PSAi COM NAV OUR OTRo STP IND DEM"

Content-Type: text/html


text:
Thị trường chứng khoán
Tài chính quốc tế
Tài chính ngân hàng
Bất động sản
Hàng hóa - Nguyên liệu
Kinh tế - Đầu tư
Doanh nghiệp
Câu chuyện kinh doanh
Diễn đàn - Bạn đọc
Mới đây, Ngân hàng TMCP Bưu điện Liên Việt (LienVietPostBank) vừa báo lỗ kết quả hoạt động kinh doanh quý 3/2014. Trước đó, DongABank cũng có thông báo lỗ quý 3/2014…Nhìn nhận về hiện tượng này, TS. Nguyễn Đức Kiên nói:- Lỗ thì phải báo lỗ, lãi thì phải báo lãi. Đó là hoạt động thực chất của các ngân hàng đối với xã hội cũng như trách nhiệm của ngân hàng đối với cổ đông. Thế nên, có ngân hàng nào báo lỗ cũng tốt, cho người dân có thêm một sự lựa chọn.Theo ông, liệu các ngân hàng báo lỗ hoàn toàn là do khó khăn của nền kinh tế?Việc một số ngân hàng lỗ là vì họ tham quá. Không quản trị được mà cứ mở rộng quy mô ra, huy động thêm vốn. Trong khi đó, việc kiểm soát nguồn vốn vay của họ không tốt. Họ không kiểm soát được khách hàng dùng vốn vay đó để làm gì.Khách hàng vay tiền nói là để sản xuất kinh doanh nhưng lại mua ô tô vài chục tỷ để chạy, mua nhà hoành tráng, cho con đi học nước ngoài… Như vậy là không sử dụng tiền đúng với mục đích vay. Thực tế đó cho thấy việc giám sát các khoản vay của những tổ chức tín dụng đó có vấn đề.Hoặc có thể, khách hàng thỏa thuận với người cho vay với tỷ lệ trích vài % trong khoản vay để không giám sát việc chi tiêu khoản vay đó, chứ không phải là các tổ chức tín dụng không biết.Có những ngân hàng gặp vấn đề về quản trị nhưng vẫn mở rộng quy mô bằng cách sáp nhập với tổ chức tín dụng khác. Ông bình luận gì về hiện tượng này?Có thể, trước khi sáp nhập với nhau họ quản trị không tốt, theo kiểu ngân hàng quản trị tốt nhưng không có vốn, ngân hàng có vốn nhưng quản trị không tốt. Hai bên hợp lại để bổ sung những thiếu sót của nhau.Ông đánh giá thế nào về 8 tổ chức tín dụng đã thực hiện tái cơ cấu theo hướng sáp nhập, hợp nhất thời gian qua? Đến nay những ngân hàng này đã ổn định chưa?Quan trọng là tái cơ cấu để cho những tổ chức tín dụng đó sống lành mạnh. Giải pháp đó đã giúp ngăn ngừa "bệnh" không lây sang ngân hàng khác.Thực tế cho thấy, trước đây nợ xấu của những ngân hàng này rất lớn, khả năng mất thanh khoản có thực. Sau khi sáp nhập thanh khoản ổn định, tình hình hoạt động ổn định, nợ xấu từ từ giảm.Quan trọng nhất là sau khi sáp nhập, các tổ chức tín dụng đó buộc phải giảm lãi suất xuống, giảm lãi xuống. Việc giảm lãi đó bao gồm cả phải thực hiện trích lập dự phòng rủi ro đầy đủ, bao gồm cả thanh toán, xử lý nợ xấu giữa các tổ chức tín dụng với nhau.Điều tôi thấy lớn nhất đó là sau khi sáp nhập không có ngân hàng nào bị phá sản, tính thanh khoản ổn định, các phòng giao dịch của những ngân hàng này vẫn hoạt động bình thường. Còn việc lỗ lãi thì kể cả các tổ chức tín dụng lớn thì có thể năm trước có lãi, năm sau lại bị lỗ. Đó là việc bình thường trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.Lãi suất vẫn còn caoÔng đánh giá thế nào về giải pháp xử lý nợ xấu, khi mà bản thân các tổ chức tín dụng dường như vẫn còn e ngại về con số nợ xấu thực?Nếu không tin thì đưa giải pháp ra làm gì? Khi đưa ra những giải pháp đó, là Chính phủ đã lường trước những khó khăn để có thể đưa nợ xấu xuống 3%. Nếu không đưa xuống được, thì đợt bỏ phiếu tín nhiệm lần tới thì sẽ bị làm sao thì họ đã hiểu. Nghị quyết của Quốc hội đã biểu quyết hạ nợ xấu xuống 3% vào 2015, ai không làm được thì cuối năm sẽ kiểm điểm.Với Việt Nam thì liệu cần bao nhiêu năm để giải quyết được vấn đề sở hữu chéo trong lĩnh vực ngân hàng?Không nói thời gian được. Mình phải nói sở hữu chéo tồn tại trong bất cứ nền kinh tế thị trường nào. Vấn đề cần nói ở đây là sở hữu chéo tạo nên tài sản ảo của các tổ chức tín dụng mới là cái chúng ta đang nói.Còn sở hữu chéo nước nào cũng có, điển hình là nước Nhật. Sở hữu chéo của Nhật là doanh nghiệp sở hữu ngân hàng, ngân hàng sở hữu doanh nghiệp, để hai bên hỗ trợ nhau. Nhưng vấn đề là họ không tạo ra tài sản ảo, vốn ảo.Thế nên, vấn đề ở Việt Nam là xử lý tài sản ảo. Vấn đề là mình phải làm cho vốn ngân hàng, tài sản ngân hàng phải là thật và đi vào sản xuất thật, chứ không phải là vốn ảo.Theo ông, hoạt động năm 2015 của hệ thống ngân hàng sẽ như thế nào?Vẫn phải tiếp tục ổn định giá trị đồng tiền. Từ đầu năm đến nay đồng tiền ổn định là từ tác động ngân hàng. Nhưng từ giữa tháng 11 đến nay thị trường ngoại hối có giao dịch. Có sự giao dịch này là vì thường cuối năm bao giờ cũng có dao động, nó phụ thuộc vào năng lực sản xuất của các doanh nghiệp. Như vậy, đây là một quy luật bình thường, nó đang diễn ra lặp đi lặp lại theo chu kỳ.Một câu chuyện nữa, nếu giữ được lạm phát thấp như thế này thì lãi suất cho vay như thế nào? Nếu lãi suất cho vay trong năm 2015 giảm xuống thì lãi suất huy động có giảm nữa không? Bởi vì, nếu lãi suất huy động 5,5%, lạm phát là 3% thì mức chênh lệch đã là 2,5% rồi. Trong thời điểm hiện nay, mức lãi suất như vậy có chấp nhận được không? Cao quá. Trong điều kiện như vậy thì lãi suất huy động phải hạ thêm nữa.Tuy nhiên, có nhiều lo ngại rằng nếu lãi suất huy động hạ thêm nữa sẽ ảnh hưởng tới tỷ giá...Mọi người cứ lo. Nếu chúng ta xử lý tốt tỷ giá thì cần phải hạ lãi suất xuống để cho dòng tiền không chảy vào tiết kiệm mà chảy vào đầu tư, đây là một hình thức hỗ trợ cho thị trường tài chính, để người dân tham gia vào thị trường tài chính. Đây cũng là một trong những điều kiện để doanh nghiệp có thể huy động được vốn trên thị trường tài chính.Ông nghĩ, việc giảm lãi suất cho vay phải bắt đầu từ đâu?Vấn đề lãi suất huy động và lãi suất tiền gửi phụ thuộc vào nền kinh tế. Chúng ta đặt vấn đề là tại sao ở các nước phát triển như Mỹ và Châu Âu lãi suất huy động chỉ có 0,7%%/năm, thậm chí có thời điểm chỉ có 0%/năm trong khi tốc độ tăng trưởng vẫn ở 2 - 2,3%.Căn cứ vào những số liệu đó để chúng ta xem là việc hạ lãi suất của chúng ta, kể cả lãi suất tiền gửi, lãi suất cho vay phải phù hợp với sức khỏe của nền kinh tế, đảm bảo dòng tiền chảy vào nền kinh tế không bị ngừng trệ.Khi hạ lãi suất xuống thì ta phải có cái đỡ là thị trường tài chính. Có nghĩa, chúng ta phải bơm cho thị trường chứng khoán tăng lên, bây giờ vẫn loanh quanh ở mức 600 điểm. 1,5 năm nay thị trường chứng khoán vẫn loanh quanh ở mức 600 - 650 điểm, nếu chúng ta đẩy nó lên được từ 800 - 900 điểm thì chắc chắn nền kinh tế sẽ khác.
Theo TRẦN GIANG
Diễn đàn đầu tư

Cache-Control: private

Content-Type: application/xhtml+xml; charset=utf-8


text:
Trở thành fan của Báo điện tử Tiền Phong trên Facebook để nhận tin hot nhất từ tienphong.vn
Báo điện tử Tiền Phong luôn mong muốn được nhận phản hồi từ bạn đọc! Mọi ý kiến hoặc bài vở đóng góp, xin vui lòng gửi về địa chỉ email:
Nếu bạn có tin tức thời sự nóng cần phản ánh trực tiếp, vui lòng liên lạc qua số điện thoại nóng sau:
01274.91.91.91

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Set-Cookie: .ASPXANONYMOUS=b3P8Itrw74a3O8gtm7ETdXQeeBfcIpqPSB0xcEsLudGtao2PjkFbulyG2dYpYKXkHBqVpJe1NVtjKueYrRLp4g8Kd-cOC4SlszPQqlMpQAqsM5AlS9ogcY4Lk2e6yBq88dNLGJtKxOFXQMAmkGdvoQ2; domain=tienphong.vn; expires=Thu, 04-May-2017 07:35:25 GMT; path=/; HttpOnly

X-Cache: MISS from xCache11-01


text:
Game hành động |
game chiến thuật |
game đào vàng |
game kim cương |
game kinh doanh |
game chiến tranh |
game line
Game nấu ăn |
game bạn gái |
game trang điểm |
game thời trang |
game làm bánh |
game tô màu |
game doraemon |
game dora |
game làm tóc
Game đua xe
| game mario |
game người nhện |
game ninja |
game phiêu lưu |
game pikachu |
game pokemon |
game samurai |
game sonic |
game trí tuệ |
game Ben 10 |
game đột kích
Các nàng tiên cá và cô công chúa nhỏ được 16 tuổi. Điều này cần phải có thời gian cho lễ kỷ niệm tuyệt vời và một bữa tiệc tuyệt vời. Ariel dễ thương muốn có cái nhìn tuyệt vời và cô ấy cần phải chọn một bộ trang phục thú vị cho dịp đặc biệt này trong cuộc sống thời trẻ của mình. Một cái nhìn tuyệt vời nên bao gồm một kiểu tóc đẹp, lễ phục tuyệt đẹp và phụ kiện lấp lánh. Bắt đầu trò chơi rất vui vẻ và chọn một cái gì đó tuyệt vời cho các nàng tiên cá xinh đẹp. Chúc bạn thật nhiều niềm vui khi chơi game Thiết kế người mẫu 272 (Now and then ariel sweet sixteen) tại website chơi game của Trò Chơi Vui.
Ngoài ra, bạn có thể lựa chọn thêm nhiều chủ đề game hấp dẫn khác như bắn xe tăng, dàn trận, bắn súng, đào vàng, đấu võ, đua xe,..

markdown:
|
|
##
|
|![]()
|
|![]()
|
|
![]()
![]()
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|![]()
|
|
## Trò chơi Thiết kế người mẫu 272 - Mã số trò chơi: 18410
## Game thuộc chủ đề Thiết kế người mẫu
|
|
## Hướng dẫn chơi game
|
|![]()
|Tham gia những trò chơi vui nhộn với kho game lớn nhất hiện nay với trên 20.520 trò chơi hấp dẫn dành cho máy tính và điện thoại có hỗ trợ công nghệ Flash, chơi game miễn phí và cực nhanh trên TroChoiVui.com. Những ngày lễ hội đặc biệt trong năm, chúng tôi đều cập nhật nhiều trò chơi hấp dẫn cho lễ hội Valentine, Halloween, Noel,.. Tham gia với các nhân vật hoạt hình được nhiều người yêu thích như Doraemon, Mario, Sonic, Pikachu, Dora, Ben10, Scooby Doo, Simpson, Pou,.. Mỗi ngày, chúng tôi luôn cập nhật số lượng lớn các trò chơi đa dạng ở nhiều thể loại như game đánh nhau, đấu võ, dàn trận, kinh doanh, đua xe, bạn gái, văn phòng, trẻ em, tô màu, phiêu lưu, bắn súng, nấu ăn, thời trang, xếp hình, xếp gạch, trang điểm, xếp bi, cá lớn nuốt cá bé, bắn xe tăng, bắn máy bay, bắn súng, bắn cung, bắn ná, đấu kiếm, ném đồ vật, rắn săn mồi, mặt trăng ăn vàng, hứng đồ vật, thiết kế người mẫu, sơn móng tay chân, câu cá, trượt tuyết, lướt ván, khúc côn cầu, bóng đá, bóng chuyền, bóng rổ, bóng bàn, cầu lông, tennis, cờ vua, cờ tướng, domino,.. Chắc chắn bạn sẽ có những giây phút thú vị khi chơi game tại trochoivui.com hàng ngày.|
|
Kết nối với chúng tôi qua |
Bản quyền thuộc về
Giấy phép ICP số 181/GP-CBC. Cơ quan chủ quản: Công ty TNHH Không Gian Việt - Website:

WARC-Truncated: length


text:
Game hành động |
game chiến thuật |
game đào vàng |
game kim cương |
game kinh doanh |
game chiến tranh |
game line
Game nấu ăn |
game bạn gái |
game trang điểm |
game thời trang |
game làm bánh |
game tô màu |
game doraemon |
game dora |
game làm tóc
Game đua xe
| game mario |
game người nhện |
game ninja |
game phiêu lưu |
game pikachu |
game pokemon |
game samurai |
game sonic |
game trí tuệ |
game Ben 10 |
game đột kích
Đón và chuyên chở xe đến chỗ đậu xe đúng nơi qui định. Tránh va chạm với các xe khác và các chướng ngại vật. Đậu xe phải được chính xác đúng theo yêu cầu. Chúc bạn thật nhiều niềm vui khi chơi game Đậu xe đúng chỗ 257 (Tow truck operator) tại website chơi game của Trò Chơi Vui.
Ngoài ra, bạn có thể lựa chọn thêm nhiều chủ đề game hấp dẫn khác như bắn xe tăng, dàn trận, bắn súng, đào vàng, đấu võ, đua xe,..

markdown:
|
|
##
|
|![]()
|
|![]()
|
|
![]()
![]()
|
|
|
|
|
|
|
||
|
|
|![]()
|
|
## Trò chơi Đậu xe đúng chỗ 257 - Mã số trò chơi: 18868
## Game thuộc chủ đề Thử tài lái xe
|
|
## Hướng dẫn chơi game
|
|![]()
|Tham gia những trò chơi vui nhộn với kho game lớn nhất hiện nay với trên 20.520 trò chơi hấp dẫn dành cho máy tính và điện thoại có hỗ trợ công nghệ Flash, chơi game miễn phí và cực nhanh trên TroChoiVui.com. Những ngày lễ hội đặc biệt trong năm, chúng tôi đều cập nhật nhiều trò chơi hấp dẫn cho lễ hội Valentine, Halloween, Noel,.. Tham gia với các nhân vật hoạt hình được nhiều người yêu thích như Doraemon, Mario, Sonic, Pikachu, Dora, Ben10, Scooby Doo, Simpson, Pou,.. Mỗi ngày, chúng tôi luôn cập nhật số lượng lớn các trò chơi đa dạng ở nhiều thể loại như game đánh nhau, đấu võ, dàn trận, kinh doanh, đua xe, bạn gái, văn phòng, trẻ em, tô màu, phiêu lưu, bắn súng, nấu ăn, thời trang, xếp hình, xếp gạch, trang điểm, xếp bi, cá lớn nuốt cá bé, bắn xe tăng, bắn máy bay, bắn súng, bắn cung, bắn ná, đấu kiếm, ném đồ vật, rắn săn mồi, mặt trăng ăn vàng, hứng đồ vật, thiết kế người mẫu, sơn móng tay chân, câu cá, trượt tuyết, lướt ván, khúc côn cầu, bóng đá, bóng chuyền, bóng rổ, bóng bàn, cầu lông, tennis, cờ vua, cờ tướng, domino,.. Chắc chắn bạn sẽ có những giây phút thú vị khi chơi game tại trochoivui.com hàng ngày.|
|
Kết nối với chúng tôi qua |
Bản quyền thuộc về
Giấy phép ICP số 181/GP-CBC. Cơ quan chủ quản: Công ty TNHH Không Gian Việt - Website:


text:
Công ty Cổ phần Vật Giá Việt Nam. Số GCNDT: 011032001615, cấp ngày 21/06/2012, nơi cấp: UBND thành phố Hà Nội
Trụ sở chính: phố Thái Thịnh, phường Trung Liệt, quận Đống Đa, Hà Nội - Chi nhánh Hồ Chí Minh: Đường Lữ Gia, Phường 15, Quận 11, Hồ Chí Minh
Trụ sở chính: phố Thái Thịnh, phường Trung Liệt, quận Đống Đa, Hà Nội - Chi nhánh Hồ Chí Minh: Đường Lữ Gia, Phường 15, Quận 11, Hồ Chí Minh
Minh Nguyệt 21/04/2012 - 17:11

Set-Cookie: u_nologin_id=831755769; expires=Sat, 03-Jun-2017 21:39:00 GMT; path=/; httponly

Server: Apache

Pragma: no-cache

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Vary: Accept-Encoding

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


text:
Giao thông
Pháp luật
Châu Âu
Xã hội
Môi trường
Trung Đông
Đời sống
Trung Hiền (Vietnam+)
19/11/2015 11:30 GMT+7
Bản in
Công nghệ
Tài chính
Công nghệ
Tài chính
Chính trị
Trung Đông
Truyền thông

Cache-Control: no-cache


text:
Giao thông
Pháp luật
Châu Âu
Xã hội
Môi trường
Trung Đông
Đời sống
Trương Anh Ngọc (TTXVN/Vietnam+)
09/02/2016 20:44 GMT+7
Bản in
Châu Phi
Kinh tế
Châu Âu
Chính trị
Trung Đông
Truyền thông

Connection: keep-alive


text:
Ông Nguyễn Hưng, Tổng Giám đốc TPBank chào mừng khách hàng thứ 1 triệu của ngân hàng. (Nguồn: TPBank)
Ngân hàng Thương mại Cổ phần Tiên Phong (TPBank) vừa tổ chức lễ chào mừng khách hàng thứ 1 triệu vào ngày 24/11 tại Hà Nội.
Với việc cán mốc 1 triệu khách hàng sớm hơn 2 tháng so với mục tiêu đề ra, cho thấy nỗ lực của TPBank trong các chương trình tiếp cận khách hàng hiệu quả, khẳng định vị thế của TPBank trên thị trường.
Việc chào mừng khách hàng thứ 1 triệu cũng thể hiện tăng trưởng khách hàng vượt bậc của TPBank từ sau tái cơ cấu, tăng hơn 14 lần so với thời điểm 30/6/2012.
Với định hướng “Vì chúng tôi hiểu bạn”, TPBank đã đưa ra các sản phẩm, dịch vụ đa dạng, thông minh đáp ứng tốt nhất các nhu cầu của khách hàng. Đặc biệt, TPBank chú trọng mang tới các trải nghiệm, tiện ích cho khách hàng theo định hướng ngân hàng số và hướng tới dịch vụ khách hàng hoàn hảo.
Đây cũng là lý do TPBank được vinh dự nhận giải thưởng quốc tế “Ngân hàng bán lẻ tốt nhất Việt Nam” do Tạp chí Global Financial Market Review (GFM) trao tặng cho các tổ chức xuất sắc trong khối ngân hàng bán lẻ, có sự vượt trội về hiệu suất kinh doanh cũng như sự hài lòng của khách hàng về sản phẩm, dịch vụ trong năm 2015.
Phát biểu lại buổi lễ, Tổng Giám đốc TPBank Nguyễn Hưng nhấn mạnh, đây là dấu mốc quan trọng trong quá trình tăng trưởng của TPBank. Đối với các ngân hàng thương mại của Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung thường tính mốc triệu khách hàng để đánh dấu mức phát triển.
Cũng theo ông Hưng, sau 7 năm, đặc biệt là sau cuộc tự tái cơ cấu “lột xác” ngoạn mục, từ 2012 đến nay, thì việc tăng trưởng khách hàng gấp hơn 14 lần thể hiện những nỗ lực không mệt mỏi và lòng quyết tâm cao của toàn thể cán bộ nhân viên TPBank để đạt được thành tựu này.
Chị Hoàng Thị Thương Huyền, khách thứ 1 triệu của TPBank chia sẻ: “Tôi rất vinh dự khi may mắn trở thành khách hàng 1 triệu của TPBank. Tuy đã là khách hàng của nhiều ngân hàng nhưng TPBank đã mang đến cho tôi cảm nhận về sự thân thiện, về một ngân hàng trẻ, năng động, luôn quan tâm thấu hiểu, cung cấp những sản phẩm dịch vụ tiện ích nhất cho khách hàng.”
Với đà phát triển vững vàng, TPBank xác định mục tiêu chiến lược từ nay đến 2020 sẽ trở thành một trong 15 ngân hàng hàng đầu Việt Nam, dẫn đầu về tính minh bạch, phát triển bền vững, an toàn lành mạnh và hiệu quả./.

markdown:
[Ông Nguyễn Hưng, Tổng Giám đốc TPBank chào mừng khách hàng thứ 1 triệu của ngân hàng. (Nguồn: TPBank)](http://img.vietnamplus.vn/t660/Uploaded/znaets/2015_11_25/fb421e16ab174e7b8f1ac20886741cc1.jpg) ![ ](http://img.vietnamplus.vn/t660/Uploaded/znaets/2015_11_25/fb421e16ab174e7b8f1ac20886741cc1.jpg)
![ ](http://img.vietnamplus.vn/t660/Uploaded/znaets/2015_11_25/fb421e16ab174e7b8f1ac20886741cc1.jpg)
Ngân hàng Thương mại Cổ phần Tiên Phong (TPBank) vừa tổ chức lễ chào mừng khách hàng thứ 1 triệu vào ngày 24/11 tại Hà Nội.
Với việc cán mốc 1 triệu khách hàng sớm hơn 2 tháng so với mục tiêu đề ra, cho thấy nỗ lực của TPBank trong các chương trình tiếp cận khách hàng hiệu quả, khẳng định vị thế của TPBank trên thị trường.
Việc chào mừng khách hàng thứ 1 triệu cũng thể hiện tăng trưởng khách hàng vượt bậc của TPBank từ sau tái cơ cấu, tăng hơn 14 lần so với thời điểm 30/6/2012.
Với định hướng “Vì chúng tôi hiểu bạn”, TPBank đã đưa ra các sản phẩm, dịch vụ đa dạng, thông minh đáp ứng tốt nhất các nhu cầu của khách hàng. Đặc biệt, TPBank chú trọng mang tới các trải nghiệm, tiện ích cho khách hàng theo định hướng ngân hàng số và hướng tới dịch vụ khách hàng hoàn hảo.
Đây cũng là lý do TPBank được vinh dự nhận giải thưởng quốc tế “Ngân hàng bán lẻ tốt nhất Việt Nam” do Tạp chí Global Financial Market Review (GFM) trao tặng cho các tổ chức xuất sắc trong khối ngân hàng bán lẻ, có sự vượt trội về hiệu suất kinh doanh cũng như sự hài lòng của khách hàng về sản phẩm, dịch vụ trong năm 2015.
Phát biểu lại buổi lễ, Tổng Giám đốc TPBank Nguyễn Hưng nhấn mạnh, đây là dấu mốc quan trọng trong quá trình tăng trưởng của TPBank. Đối với các ngân hàng thương mại của Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung thường tính mốc triệu khách hàng để đánh dấu mức phát triển.
Cũng theo ông Hưng, sau 7 năm, đặc biệt là sau cuộc tự tái cơ cấu “lột xác” ngoạn mục, từ 2012 đến nay, thì việc tăng trưởng khách hàng gấp hơn 14 lần thể hiện những nỗ lực không mệt mỏi và lòng quyết tâm cao của toàn thể cán bộ nhân viên TPBank để đạt được thành tựu này.
Chị Hoàng Thị Thương Huyền, khách thứ 1 triệu của TPBank chia sẻ: “Tôi rất vinh dự khi may mắn trở thành khách hàng 1 triệu của TPBank. Tuy đã là khách hàng của nhiều ngân hàng nhưng TPBank đã mang đến cho tôi cảm nhận về sự thân thiện, về một ngân hàng trẻ, năng động, luôn quan tâm thấu hiểu, cung cấp những sản phẩm dịch vụ tiện ích nhất cho khách hàng.”
Với đà phát triển vững vàng, TPBank xác định mục tiêu chiến lược từ nay đến 2020 sẽ trở thành một trong 15 ngân hàng hàng đầu Việt Nam, dẫn đầu về tính minh bạch, phát triển bền vững, an toàn lành mạnh và hiệu quả./.


text:
Loading...
- Hoạt động cuối:
- 27/12/11
- Tham gia ngày:
- 27/12/11
- Bài viết:
- 0
- Đã được thích:
- 0
- Điểm thành tích:
- 0
Chia sẻ trang này
Amative
Mới Tập Cầu Lông
- Amative được nhìn thấy lần cuối:
- 27/12/11
-
- Đang tải...
- Đang tải...
-
Tương tác
Mới Tập Cầu Lông

markdown:
Loading...
![](http://vnbadminton.com/logovnb/tet2017.jpg)
![](http://vnbadminton.com/logovnb/tet2017.jpg)
![ Amative](http://cdn.vnbadminton.com/styles/baisik/xenforo/avatars/avatar_l.png)
- Hoạt động cuối:
- 27/12/11
- Tham gia ngày:
- 27/12/11
- Bài viết:
- 0
- Đã được thích:
- 0
- Điểm thành tích:
[0](members/amative.83/trophies)
### Chia sẻ trang này
# Amative
Mới Tập Cầu Lông
- Amative được nhìn thấy lần cuối:
- 27/12/11
-
- Đang tải...
- Đang tải...
-
### Tương tác

Cache-control: private, max-age=0

Server: nginx

X-Frame-Options: SAMEORIGIN


text:
Loading...
- Hoạt động cuối:
- 10/5/15
- Tham gia ngày:
- 17/10/13
- Bài viết:
- 212
- Đã được thích:
- 17
- Điểm thành tích:
- 18
Người theo dõi 1
- Sinh nhật:
- 14/2/88 (Age: 29)
Chia sẻ trang này
shop cầu lông BMT
VĐV Phong Trào, 29
- shop cầu lông BMT được nhìn thấy lần cuối:
- 10/5/15
-
- Đang tải...
- Đang tải...
-
Giới thiệu
- Sinh nhật:
- 14/2/88 (Age: 29)
Tương tác
Chữ ký
- SHOP CẦU LÔNG BMT (BADMINTON) - 0908.777.128 : Mr Hùng
http://votcaulongbmt.com
http://giaycaulongbmt.com
Đ/c: 61/13 Hùng Vương, Phường 4, Quận 5, TP.HCM (khúc đường nằm giữa Trần Bình Trọng và Lê Hồng Phong).
BÁN GIÀY CẦU LÔNG TẤT CẢ CÁC HÃNG: LINING, KAWASAKI, VICTOR, APACS, MMOA v.v....
BÁN VỢT CẦU LÔNG TẤT CẢ CÁC HÃNG: LINING, APACS, VICTOR, PROACE, FORZA
BÁN SỈ & LẺ QUẦN ÁO CẦU LÔNG CÁC LOẠI.
BÁN SỈ& LẺ CƯỚC YONEX
- ĐAN VỢT CẦU LÔNG LẤY LIỀN 24/24, CẢ 30 NGÀY TRONG THÁNG VÀ 12 THÁNG 1 NĂM
CUNG CẤP CÁC PHỤ KIỆN CẦU LÔNG : MÓC KHÓA, VỚ, LÓT ĐẾ V.V....

markdown:
Loading...
![](http://vnbadminton.com/logovnb/tet2017.jpg)
![](http://vnbadminton.com/logovnb/tet2017.jpg)
![ shop cầu lông BMT](http://www.vnbadminton.com/data/avatars/l/18/18907.jpg?1400394091)
- Hoạt động cuối:
- 10/5/15
- Tham gia ngày:
- 17/10/13
- Bài viết:
- 212
- Đã được thích:
- 17
- Điểm thành tích:
[18](members/shop-cau-long-bmt.18907/trophies)
###
Người theo dõi
[1](members/shop-cau-long-bmt.18907/followers)
- Sinh nhật:
- 14/2/88 (Age: 29)
### Chia sẻ trang này
# shop cầu lông BMT
VĐV Phong Trào, 29
- shop cầu lông BMT được nhìn thấy lần cuối:
- 10/5/15
-
- Đang tải...
- Đang tải...
-
### Giới thiệu
- Sinh nhật:
- 14/2/88 (Age: 29)
### Tương tác
### Chữ ký
- SHOP CẦU LÔNG BMT (BADMINTON) - 0908.777.128 : Mr Hùng
[http://votcaulongbmt.com](http://votcaulongbmt.com/)
[http://giaycaulongbmt.com](http://giaycaulongbmt.com/)
**Đ/c: 61/13 Hùng Vương, Phường 4, Quận 5, TP.HCM (khúc đường nằm giữa Trần Bình Trọng và Lê Hồng Phong).**
BÁN GIÀY CẦU LÔNG TẤT CẢ CÁC HÃNG: LINING, KAWASAKI, VICTOR, APACS, MMOA v.v....
BÁN VỢT CẦU LÔNG TẤT CẢ CÁC HÃNG: LINING, APACS, VICTOR, PROACE, FORZA
BÁN SỈ & LẺ QUẦN ÁO CẦU LÔNG CÁC LOẠI.
BÁN SỈ& LẺ CƯỚC YONEX
**ĐAN VỢT CẦU LÔNG LẤY LIỀN**24/24, CẢ 30 NGÀY TRONG THÁNG VÀ 12 THÁNG 1 NĂM
CUNG CẤP CÁC PHỤ KIỆN CẦU LÔNG : MÓC KHÓA, VỚ, LÓT ĐẾ V.V....


text:
Loading...
Bad10
Thảo luận trong 'Tuyển thành viên đánh cầu & Tìm nhóm đánh cầu' bắt đầu bởi Hoa Sen, 23/4/12.
Trang 14 của 14 trang
Trang 14 của 14 trang
Thảo luận trong 'Tuyển thành viên đánh cầu & Tìm nhóm đánh cầu' bắt đầu bởi Hoa Sen, 23/4/12.

markdown:
Loading...
![](http://vnbadminton.com/logovnb/tet2017.jpg)
![](http://vnbadminton.com/logovnb/tet2017.jpg)
# Bad10
Thảo luận trong '
[Tuyển thành viên đánh cầu & Tìm nhóm đánh cầu](forums/tuyen-thanh-vien-danh-cau-tim-nhom-danh-cau.88/)' bắt đầu bởi [Hoa Sen](members/hoa-sen.993/), [23/4/12](threads/bad10.2056/).
Trang 14 của 14 trang
Trang 14 của 14 trang
Thảo luận trong '
[Tuyển thành viên đánh cầu & Tìm nhóm đánh cầu](forums/tuyen-thanh-vien-danh-cau-tim-nhom-danh-cau.88/)' bắt đầu bởi [Hoa Sen](members/hoa-sen.993/), [23/4/12](threads/bad10.2056/).


text:
Oanh Yến gợi cảm cùng bikini
Trang 1 trong tổng số 1 trang • Share •
Oanh Yến gợi cảm cùng bikini
Gương mặt lạnh ấn tượng, Oanh Yến - Top 15 Hoa hậu thế giới người Việt 2010 xuất hiện vô cùng nóng bỏng trong bộ sưu tập bikini dành cho phái nữ trong mùa hè 2011.
___________________________________
trungnguyen
- Top Poster
-
Points : 30584000
Posts : 10649
Birthday : 30/01/1990
Location : HCM city, Vietnam
Join date : 20/10/2010
Reputation : 1
-
Re: Oanh Yến gợi cảm cùng bikini
Oanh Yến có gương mặt rất xinh. Cô ấy năm nay 25 tuổi. Cơ hội cuối cùng dành cho cô là ở MTQI 2011 này. Mong ai đó sẽ cử cô đi thi cho đỡ phí nhan sắc đẹp thế này
bienbeo
- Typical Member
-
Points : 22045961
Posts : 5857
Birthday : 21/04/1991
Gold Key :
Location : hà nội
Join date : 07/12/2009
Reputation : 33
-
Similar topics
» Flaviana Matata - MISS TANZANIA UNIVERSE 2007
» Road to Miss Universe Sweden 2014- Camilla Hansson Won!!
» Road to Miss Venezuela 2013 - Migbelis Castellanos Won!!
» Miss USA 2015
» NUESTRA BELLEZA LATINA 2014- PUERTO RICO!!
» Road to Miss Universe Sweden 2014- Camilla Hansson Won!!
» Road to Miss Venezuela 2013 - Migbelis Castellanos Won!!
» Miss USA 2015
» NUESTRA BELLEZA LATINA 2014- PUERTO RICO!!
Trang 1 trong tổng số 1 trang
Permissions in this forum:Bạn không có quyền trả lời bài viết
Today at 1:15 am by quyen_nguyen
» 2016 l MU l Thailand l Chalita Suansanae
Today at 1:07 am by congiovotinh
» 2017 | Miss Universe Malaysia | 3rd Runner Up | Laura Simon
Yesterday at 11:33 pm by Miko Ruan
» 2016 | Mister International | Poland | Jan Dratwicki
Yesterday at 11:13 pm by Bum Bum
» 2016 l MW l Japan l Priyanka Yoshikawa
Yesterday at 11:10 pm by Miko Ruan
» 2017 | MW | Chad | Mingar Beimbaye
Yesterday at 11:06 pm by Miko Ruan
» 2016 | MW | Venezuela | Diana Croce
Yesterday at 10:15 pm by will lê
» 2016 l Mister International l Japan l Masaya Yamagishi
Yesterday at 10:13 pm by Miko Ruan

markdown:
[Oanh Yến gợi cảm cùng bikini](/t18927-topic)
Trang
**1**trong tổng số **1**trang • [Share](#)•
[Oanh Yến gợi cảm cùng bikini](/t18927-topic#212614)
Gương mặt lạnh ấn tượng, Oanh Yến - Top 15 Hoa hậu thế giới người Việt 2010 xuất hiện vô cùng nóng bỏng trong bộ sưu tập bikini dành cho phái nữ trong mùa hè 2011.
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
![]()
___________________________________
![ ](http://4.bp.blogspot.com/-pg3c7eFEFo0/UN9Ki-z0_FI/AAAAAAAACP4/fso70Lwz6uM/s1600/full-kate-moss-1227790656.jpg)
**trungnguyen**
- Top Poster
-
Points : 30584000
Posts : 10649
Birthday : 30/01/1990
Location : HCM city, Vietnam
Join date : 20/10/2010
Reputation : 1
[Re: Oanh Yến gợi cảm cùng bikini](/t18927-topic#212629)
Oanh Yến có gương mặt rất xinh. Cô ấy năm nay 25 tuổi. Cơ hội cuối cùng dành cho cô là ở MTQI 2011 này. Mong ai đó sẽ cử cô đi thi cho đỡ phí nhan sắc đẹp thế này
**bienbeo**
- Typical Member
-
Points : 22045961
Posts : 5857
Birthday : 21/04/1991
Gold Key :
Location : hà nội
Join date : 07/12/2009
Reputation : 33
[Similar topics](javascript:ShowHideLayer('ptrafic_open','ptrafic_close');) ![ -](https://illiweb.com/fa/empty.gif)
![ -](https://illiweb.com/fa/empty.gif)
»
»
»
»
»
[Flaviana Matata - MISS TANZANIA UNIVERSE 2007](http://essenceoflatinas.forumotion.org/viewtopic?t=740&topic_name)
»
[Road to Miss Universe Sweden 2014- Camilla Hansson Won!!](http://essenceoflatinas.forumotion.org/viewtopic?t=733&topic_name)
»
[Road to Miss Venezuela 2013 - Migbelis Castellanos Won!!](http://essenceoflatinas.forumotion.org/viewtopic?t=442&topic_name)
»
[Miss USA 2015](http://4everfriends.forumvi.com/viewtopic?t=2338&topic_name)
»
[NUESTRA BELLEZA LATINA 2014- PUERTO RICO!!](http://essenceoflatinas.forumotion.org/viewtopic?t=635&topic_name)
Trang
**1**trong tổng số **1**trang
Bạn
**Permissions in this forum:** **không có quyền**trả lời bài viết
» 2016 l MU l Thailand l Chalita Suansanae
congiovotinh
» 2017 | Miss Universe Malaysia | 3rd Runner Up | Laura Simon
Miko Ruan
» 2016 | Mister International | Poland | Jan Dratwicki
Bum Bum
» 2016 l MW l Japan l Priyanka Yoshikawa
Miko Ruan
» 2017 | MW | Chad | Mingar Beimbaye
Miko Ruan
» 2016 | MW | Venezuela | Diana Croce
will lê
» 2016 l Mister International l Japan l Masaya Yamagishi
Miko Ruan

X-XSS-Protection: 1; mode=block

Cache-Control: post-check=0, pre-check=0

X-Content-Type-Options: nosniff

Vary: User-Agent

P3P: CP="IDC DSP COR ADM DEVi TAIi PSA PSD IVAi IVDi CONi HIS OUR IND CNT"