text:
Địa lý Đài Loan
Đài Loan là tên gọi của một hòn đảo và một quần đảo tại Đông Á, bao gồm đảo Đài Loan và một số đảo nhỏ hơn xung quanh như quần đảo Bành Hồ, Lan tự, Lục đảo, và Tiểu Lưu Cầu. Hòn đảo chính nằm cách bờ biển đông nam Trung Quốc đại lục qua eo biển Đài Loan khoảng 180 kilômét (112 dặm). Đài Loan có diện tích 35.883 km2 (13.855 sq mi) và có Chí tuyến Bắc đi ngang qua. Quần đảo tạo thành phần lớn lãnh thổ của Trung Hoa Dân Quốc (cũng thường gọi là "Đài Loan"), sau khi chính quyền này để mất Trung Quốc đại lục trong Nội chiến Trung Quốc.
Đài Loan có biển Hoa Đông nằm ở phía bắc, biển Philippine nằm ở phía đông, eo biển Luzon nằm thẳng hướng nam và biển Đông nằm ở phía tây nam. Hòn đảo có sự tương phản, hai phần ba phía đông chủ yếu là vùng núi non hiểm trở thuộc năm dãy núi chạy từ phía bắc đến mũi phía nam của đảo, trong khi phía Tây là các đồng bằng từ bằng phẳng đến lượn sóng thoai thoải - nơi sinh sống của hầu hết dân cư Đài Loan. Đỉnh núi cao nhất Đài Loan là Ngọc Sơn với cao độ 3.952 mét (12.966 ft), và có năm đỉnh núi khác cao trên 3500 mét. Điều này đã khiến cho Đài Loan trở thành đảo cao thứ tư thế giới.[2]
Mục lục
Ranh giới tự nhiên[sửa | sửa mã nguồn]
Đảo Đài Loan là đảo chính của quần đảo cùng tên, chiếm khoảng 99% tổng diện tích[3] của các lãnh thổ do Trung Hoa Dân Quốc quản lý; 1% còn lại bao gồm các đảo nhỏ hơn trong quần đảo như Lan tự và quần đảo Bành Hồ, cũng như - Lục đảo và Tiểu Lưu Cầu. Quần đảo tách rời khỏi Trung Quốc lục địa qua eo biển Đài Loan, dao động từ 220 km (137 mi) tại điểm rộng nhất đến 130 km (81 mi) ở điểm hẹp nhất.[4] Đài Loan được bao bọc bởi eo biển Luzon ở phía nam, biển Hoa Đông ở phía bắc, và Thái Bình Dương (biển Philippines) ở phía đông.[5] Hình dạng của đảo chính Đài Loan tương tự như một củ khoai lang nếu nhìn theo hướng bắc-nam, và do đó, người Đài Loan, đặc biệt là cộng đồng Mân Nam, thường tự gọi họ là "đứa con của Khoai Lang."[6]
Các đảo Kim Môn, Mã Tổ, Ô Khâu, nằm ở phía bên kia của eo biển Đài Loan, và quần đảo Đông Sa và đảo Thái Bình (Việt Nam gọi là Ba Bình) trên biển Đông, đều do chính quyền Trung Hoa Dân Quốc quản lý. Tuy nhiên, các đảo này không phải là một phần của quần đảo Đài Loan.
Diện tích Đài Loan là 35.980 km2 (13.892 sq mi) trong đó 32.260 km2 (12.456 sq mi) là đất liền và 3.720 km2 (1.436 sq mi) là diện tích vùng lãnh hải tự tuyên bố, hòn đảo hơi nhỏ hơn so với diện tích của đồng bằng sông Cửu Long, và lớn hơn một chút so với diện tích nước Bỉ. Đảo Đài Loan dài 394 km (245 mi) và rộng 144 km (89 mi). Đường bờ biển của đảo dài 1.566,3 km (973,3 mi). Trung Hoa Dân Quốc tuyên bố vùng đặc quyền kinh tế rộng 200 nmi (370,4 km; 230,2 mi) và lãnh hải rộng 12 nmi (22,2 km; 13,8 mi).[7]
Địa chất[sửa | sửa mã nguồn]
Hòn đảo Đài Loan được tạo thành từ xấp xỉ 4 đến 5 triệu năm trước tại một ranh giới hội tụ phức tạp giữa mảng biển Philippine và mảng Á-Âu. Trong một ranh giới chạy dọc theo chiều dài hòn đảo và tiếp tục chạy theo hướng nam đến cung núi lửa Luzon (bao gồm Lục đảo và Lan tự), mảng Á-Âu trượt bên dưới mảng biển Philippine. Phần phía tây của hòn đảo, và phần lớn dãy núi trung tâm, gồm các cặn trầm tích bị vỡ vụn ra từ mép đi xuống của mảng Á-Âu. Ở phía đông bắc hòn đảo, và tiếp tục theo hướng đông tại Cung núi lửa Ryukyu, mảng biển Philippine trượt bên dưới mảng Á-Âu.[8][9]
Ranh giới kiến tạo vẫn tiếp tục hoạt động, và Đài Loan phải chịu từ 15.000 đến 18.000 trận động đất mỗi năm, trong đó từ 800 đến 1.000 trận người dân có thể nhận biết. Trận động đất thảm khốc nhất trong thời gian gần đây là động đất Tập Tập, xảy ra tại trung tâm của đảo Đài Loan vào ngày 21 tháng 9 năm 1999, khiến trên 2.400 người thiệt mạng.[10][11] Ngày 4 tháng 3 năm 2010, một trận động đất lớn đã xảy ra tại miền Nam Đài Loan.[12]
Địa hình[sửa | sửa mã nguồn]
Địa hình của Đài Loan được phân thành hai phần: các đồng bằng bằng phẳng cho đến lượn sóng thoai thoải ở phía tây, nơi có đến 90% cư dân sinh sống, và hầu hết các dãy núi gồ ghề có rừng bao phủ nằm ở hai phần ba phía đông của đảo.
Phần phía đông của đảo bị năm dãy núi thống trị, các dãy núi này chạy từ bắc-đông bắc đến nam-tây nam, gần như song song với bờ biển phía đông của đảo. Nếu được coi là một nhóm, chúng trải dài 330 kilômét (210 mi) từ bắc đến nam và có chiều đông-tây trung bình là khoảng 80 kilômét (50 mi). Chúng bao gồm trên 200 đỉnh núi có độ cao trên 3.000 m (9.843 ft).
- Dãy núi Trung ương (中央山脈) trải dài từ Tô Áo ở đông bắc đến mũi Nga Loan ở cực nam của đảo, tạo thành một dãy gồm các ngọn núi cao và là lưu vực chính của các sông và suối trên đảo. Dãy núi chủ yếu bao gồm đá cứng tạo thành sự kháng lại phong hóa và xói mòn, mặc dù mưa lớn đã tạo ra các vách núi lởm chởm sâu thẳm ở các bên với những hẻm núi và thung lũng hạ độ cao đột ngột. Vườn quốc gia Taroko nằm ở vùng núi phía đông hòn đảo, là một ví dụ tốt nhất đối với địa hình đồi núi, các hẻm núi và xói mòn gây ra bởi một con sông chảy nhanh. Sự khác nhau tương đối về độ cao của địa hình thường có phạm vi rộng, và các dãy núi với rừng che phủ cùng sự gồ ghề tột cùng của nó hầu như là không thể đi qua được. Phần phía đông của dãy núi Trung ương là sườn núi dốc nhất tại Đài Loan, với các dốc đứng đứt đoạn cao từ 120 đến 1.200 m (3.937 ft).
- Dãy núi Tuyết Sơn (雪山山脈) nằm ở tây bắc của dãy núi Trung ương, bắt đầu ở Tam Điêu Giác tại đông bắc và có độ cao tăng lên khi kéo dài về phía tây nam. Tuyết Sơn, đỉnh núi chính, có chiều cao 3.886 m (12.749 ft).
- Dãy núi Ngọc Sơn (玉山山脈) chạy dọc theo sườn tây nam của dãy núi Trung ương. Dãy núi này có đỉnh núi cao nhất trên đảo, Ngọc Sơn với cao độ 3.952 m (12.966 ft).[13]
- Dãy núi A Lý Sơn (阿里山山脈) nằm ở phía tây dãy núi Ngọc Sơn, độ cao chủ yếu là từ 1.000 đến 2.000 m (6.562 ft). Đỉnh núi chính, Đại Tháp Sơn (大塔山), cao 2.663 m (8.737 ft).
- Dãy núi Hải Ngạn (海岸山脈) trải dài từ cửa sông Hoa Liên ở phía bắc đến huyện Đài Đông ở phía nam, và chủ yếu bao gồm sa thạch và đá phiến sét. Mặc dù Tân Cảng Sơn (新港山), đỉnh cao nhất, đạo đến cao độ 1.682 m (5.518 ft), song dãy núi hầu hết là các ngọn đồi lớn. Những dòng suối nhỏ đã phát triển ở hai bên sườn, song chỉ một con sông lớn cắt qua dãy núi. Vùng đất cằn nằm ở chân núi phía tây của dãy núi Hải Ngạn, nơi mực nước ngầm là thấp nhất và đá hình thành có sự kháng cự thấp nhất với thời tiết. Việc các rạn san hô được nâng cao lên dọc theo bờ biển phía đông và thường xuyên xảy ra động đất trong thung lũng đứt đoạn đã cho thấy rằng khối đứt gãy này vẫn đang nâng lên.
Khí hậu[sửa | sửa mã nguồn]
Khí hậu trên đảo nói chung là khí hậu đại dương và biến đổi nhiều theo mùa ở phần phía bắc và các khu vực đồi núi. Tuy nhiên, ở phía nam, thuộc vành đai nhiệt đới. Từ tháng 5 đến tháng 6 là mùa mưa, và hầu hết các ngày đều có mưa. Từ tháng 7 đến tháng 10, các cơn bão nhiệt đới có nhiều khả năng sẽ tấn công hòn đảo, với trung bình khoảng 4 cơn tấn công trực tiếp mỗi năm. Tại phần phía bắc của Đài Loan, tình trạng mây mù kéo dài dai dẳng trong năm; song ở phía nam thì những ngày mưa gần như luôn xảy ra vào mùa hè (90%). Lượng mưa hàng năm thường là hơn 2.500 mm (98,4 in), thậm chí là gần 5.000 mm (196,9 in) ở một số nơi tại phía Đông.
Động thực vật[sửa | sửa mã nguồn]
Các khu rừng núi phía tây rất đa dạng về chủng loài, với một số loài đặc hữu như Chamaecyparis formosensis và Abies kawakamii, trong khi long não (Cinnamomum camphora) từng phát triển rộng rãi tại các vùng đất thấp (nay phần lớn đã bị khai phá để làm đất nông nghiệp). Trước khi Đài Loan đạt được thành công lớn về kinh tế, các khu vực đồi núi có một số loài và phân loài động vật đặc hữu, như gà lôi Swinhoe (Lophura swinhoii), Ác là xanh Đài Loan (Urocissa caerulea), gấu đen Đài Loan (Selanarctos thibetanus formosanus), hươu sao Đài Loan (Cervus nippon taiwanensis hay Cervus nippon taiouanus) và cá hồi Đài Loan (Oncorhynchus masou formosanus). Một số loài trong số đó nay đã tuyệt chủng, và một số loài khác được coi là loài nguy cấp.
Bảy vườn quốc gia tại Đài Loan có địa hình và hệ động thực vật đa dạng. Vườn quốc gia Khẩn Đinh ở mũi phía nam của Đài Loan có các rạn san hô được thúc đẩy kiến tạo, rừng nhiệt đới lá rộng và hệ sinh thái hải dương. Vườn quốc gia Ngọc Sơn có địa hình núi cao, các loại rừng khác nhau theo độ cao, và còn lại những con đường cổ xưa. Vườn quốc gia Dương Minh Sơn có địa chất núi lửa cùng các suối nước nóng, thác nước và rừng cây. Vườn quốc gia Taroko có các hẻm núi, vách núi và khe núi có đá cẩm thạch. Vườn quốc gia Tuyết Bá có hệ sinh thái núi cao và các thung lũng suối. Vườn quốc gia Kim Môn có các hồ nước, đất ngập nước, địa hình ven biển. Vườn Hải dương Quốc gia Đông Sa có các đảo san hô vòng còn nguyên vẹn, một hệ sinh thái biển độc đáo, có sự đa dạng sinh học, và là một môi trường sống quan trọng.[14]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “Taiwan”. The World Factbook. CIA. Ngày 18 tháng 4 năm 2012. Truy cập ngày 6 tháng 5 năm 2012.
- ^ “Tallest Islands of the World — World Island Info web site”. Worldislandinfo.com. Truy cập ngày 1 tháng 8 năm 2010.
- ^ diện tích đảo Đài Loan là 35.980 km2，tổng diện tích các lãnh thổ do Trung Hoa Dân Quốc kiểm soát là 36.191 km2.
- ^ Government Information Office, Republic of China (Taiwan). “Geography”. Truy cập 21 tháng 5 năm 2007.
- ^ National Taiwan Normal University, Geography Department. “Geography of Taiwan: A Summary”. Truy cập 21 tháng 5 năm 2007.
- ^ Chao, Kang; Johnson, Marshall (2000). "Nationalist Social Sciences and the Fabrication of Subimperial Subjects in Taiwan." Positions 8(1) p. 167.
- ^ “Luật về vùng Đặc quyền kinh tế và Thềm lục địa của Trung Hoa Dân Quốc (中華民國專屬經濟海域及大陸礁層法)”. Truy cập 21 tháng 5 năm 2007.
- ^ “The Geology of Taiwan”. Department of Geology, Đại học Sư phạm Quốc lập Đài Loan.
- ^ “Geology of Taiwan”. Ban Địa chất, Đại học Arizona.
- ^ “Chapter 1: Geography” (PDF). The Republic of China Yearbook 2011. Government Information Office, Republic of China (Taiwan).
- ^ “GSHAP Region 8: Eastern Asia”. Global Seismic Hazard Assessment Program.
- ^ Theodorou, Christine; Lee, Andrew (ngày 3 tháng 3 năm 2010). “6.4-magnitude quake hits southern Taiwan”. CNN.com. Truy cập ngày 4 tháng 3 năm 2010.
- ^ Reported by Taiwan's National Geographic Information System Steering Committee (NGISSC)
- ^ National Parks of Taiwan

markdown:
# Địa lý Đài Loan
|Đài Loan
|
|
|![]()
[Quần đảo Bành Hồ](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_B%C3%A0nh_H%E1%BB%93)nằm ở phía tây đảo Đài Loan ![ LocationTaiwan.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/73/LocationTaiwan.svg/250px-LocationTaiwan.svg.png)
![ LocationTaiwan.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/73/LocationTaiwan.svg/250px-LocationTaiwan.svg.png)
[Đông Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%81)hay [Đông Nam Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81) [[1]](#cite_note-1) [23°46′B 121°0′Đ / 23,767°B 121°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_%C4%90%C3%A0i_Loan¶ms=23_46_N_121_0_E_) [Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [23°46′B 121°0′Đ / 23,767°B 121°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_%C4%90%C3%A0i_Loan¶ms=23_46_N_121_0_E_) 2(13.822,8 mi 2) [Ngọc Sơn](/wiki/Ng%E1%BB%8Dc_S%C6%A1n_(n%C3%BAi))
|Tên gọi Đài Loan|
|
|![]()
[Phồn thể](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_ph%E1%BB%93n_th%E1%BB%83) [Giản thể](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83)
|Phiên âm|
|
|[Bính âm](/w/index.php?title=Ph%C6%B0%C6%A1ng_%C3%A1n_b%C3%ADnh_%C3%A2m_Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) [Quan thoại](/wiki/Quan_tho%E1%BA%A1i) [Bính âm Hán ngữ](/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF) [Bính âm thông dụng](/w/index.php?title=B%C3%ADnh_%C3%A2m_th%C3%B4ng_d%E1%BB%A5ng&action=edit&redlink=1) [Wade–Giles](/wiki/Wade%E2%80%93Giles) [Bản đồ bưu chính](/w/index.php?title=B%C3%ADnh_%C3%A2m_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_ti%E1%BA%BFng_H%C3%A1n&action=edit&redlink=1) [Quốc ngữ La Mã tự](/wiki/Qu%E1%BB%91c_Ng%E1%BB%AF_La_M%C3%A3_T%E1%BB%B1) [MPS2](/w/index.php?title=Ch%C3%BA_%C3%A2m_ph%C3%B9_hi%E1%BB%87u_Qu%E1%BB%91c_ng%E1%BB%AF_c%C3%A1ch_th%E1%BB%A9_2&action=edit&redlink=1) [Chú âm phù hiệu](/wiki/Ch%C3%BA_%C3%A2m_ph%C3%B9_hi%E1%BB%87u) [Tiếng Mân](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_M%C3%A2n) [Bạch thoại tự](/wiki/B%E1%BA%A1ch_tho%E1%BA%A1i_t%E1%BB%B1) [tiếng Mân Tuyền Chương](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_M%C3%A2n_Tuy%E1%BB%81n_Ch%C6%B0%C6%A1ng) [Đài La](/w/index.php?title=Ph%C6%B0%C6%A1ng_%C3%A1n_b%C3%ADnh_%C3%A2m_La_M%C3%A3_t%E1%BB%B1_ti%E1%BA%BFng_M%C3%A2n_Nam_%C4%90%C3%A0i_Loan&action=edit&redlink=1) [Bình thoại tự](/wiki/B%C3%ACnh_tho%E1%BA%A1i_t%E1%BB%B1) [tiếng Mân Đông](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_M%C3%A2n_%C4%90%C3%B4ng) [Tiếng Ngô](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ng%C3%B4) [Bính âm](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ng%C3%B4) [[d̥e uɛ]](/w/index.php?title=WP:IPA&action=edit&redlink=1) [Tiếng Quảng Đông](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng) [Việt bính](/wiki/Vi%E1%BB%87t_b%C3%ADnh) 4Waan 1 [tiếng Bồ Đào Nha](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha): *(Ilha) Formosa* [Phồn thể](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_ph%E1%BB%93n_th%E1%BB%83) [福爾摩沙](https://vi.wiktionary.org/wiki/%E7%A6%8F%E7%88%BE%E6%91%A9%E6%B2%99) [Giản thể](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83) [福尔摩沙](https://vi.wiktionary.org/wiki/%E7%A6%8F%E5%B0%94%E6%91%A9%E6%B2%99)
|Phiên âm|
|
|[Bính âm Hán ngữ](/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF) [Bính âm thông dụng](/w/index.php?title=B%C3%ADnh_%C3%A2m_th%C3%B4ng_d%E1%BB%A5ng&action=edit&redlink=1) [Wade–Giles](/wiki/Wade%E2%80%93Giles) [Quốc ngữ La Mã tự](/wiki/Qu%E1%BB%91c_Ng%E1%BB%AF_La_M%C3%A3_T%E1%BB%B1) [MPS2](/w/index.php?title=Ch%C3%BA_%C3%A2m_ph%C3%B9_hi%E1%BB%87u_Qu%E1%BB%91c_ng%E1%BB%AF_c%C3%A1ch_th%E1%BB%A9_2&action=edit&redlink=1) [Chú âm phù hiệu](/wiki/Ch%C3%BA_%C3%A2m_ph%C3%B9_hi%E1%BB%87u) [Tiếng Quảng Đông](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Qu%E1%BA%A3ng_%C4%90%C3%B4ng) [Việt bính](/wiki/Vi%E1%BB%87t_b%C3%ADnh) 1ji 5mo 1saa 1 ** là tên gọi của một hòn đảo và một Đài Loan** [quần đảo](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o)tại [Đông Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%81), bao gồm đảo Đài Loan và một số đảo nhỏ hơn xung quanh như [quần đảo Bành Hồ](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_B%C3%A0nh_H%E1%BB%93), [Lan tự](/wiki/Lan_T%E1%BB%B1), [Lục đảo](/wiki/L%E1%BB%A5c_%C4%90%E1%BA%A3o), và [Tiểu Lưu Cầu](/wiki/L%C6%B0u_C%E1%BA%A7u,_B%C3%ACnh_%C4%90%C3%B4ng). Hòn đảo chính nằm cách bờ biển đông nam [Trung Quốc đại lục](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c_%C4%91%E1%BA%A1i_l%E1%BB%A5c)qua [eo biển Đài Loan](/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%A0i_Loan)khoảng 180 kilômét (112 dặm). Đài Loan có diện tích 35.883 km 2(13.855 sq mi) và có [Chí tuyến Bắc](/wiki/Ch%C3%AD_tuy%E1%BA%BFn_B%E1%BA%AFc)đi ngang qua. Quần đảo tạo thành phần lớn lãnh thổ của [Trung Hoa Dân Quốc](/wiki/Trung_Hoa_D%C3%A2n_Qu%E1%BB%91c)(cũng thường gọi là "Đài Loan"), sau khi chính quyền này để mất [Trung Quốc đại lục](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c_%C4%91%E1%BA%A1i_l%E1%BB%A5c)trong [Nội chiến Trung Quốc](/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Trung_Qu%E1%BB%91c).
Đài Loan có
[biển Hoa Đông](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Hoa_%C4%90%C3%B4ng) nằm ở phía bắc, [biển Philippine](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Philippine) nằm ở phía đông, [eo biển Luzon](/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_Luzon) nằm thẳng hướng nam và [biển Đông](/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%B4ng) nằm ở phía tây nam. Hòn đảo có sự tương phản, hai phần ba phía đông chủ yếu là vùng núi non hiểm trở thuộc năm dãy núi chạy từ phía bắc đến mũi phía nam của đảo, trong khi phía Tây là các đồng bằng từ bằng phẳng đến lượn sóng thoai thoải - nơi sinh sống của hầu hết dân cư Đài Loan. Đỉnh núi cao nhất Đài Loan là [Ngọc Sơn](/wiki/Ng%E1%BB%8Dc_S%C6%A1n_(n%C3%BAi)) với cao độ 3.952 mét (12.966 ft), và có năm đỉnh núi khác cao trên 3500 mét. Điều này đã khiến cho Đài Loan trở thành [đảo cao thứ tư thế giới](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_%C4%91%E1%BA%A3o_x%E1%BA%BFp_theo_%C4%91i%E1%BB%83m_cao_nh%E1%BA%A5t). [[2]](#cite_note-2)
## Mục lục
## Ranh giới tự nhiên[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_%C4%90%C3%A0i_Loan&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_%C4%90%C3%A0i_Loan&action=edit§ion=1)]
Đảo Đài Loan là đảo chính của quần đảo cùng tên, chiếm khoảng 99% tổng diện tích
của các lãnh thổ do Trung Hoa Dân Quốc quản lý; 1% còn lại bao gồm các đảo nhỏ hơn trong quần đảo như [3] [Lan tự](/wiki/Lan_T%E1%BB%B1)và quần đảo [Bành Hồ](/wiki/B%C3%A0nh_H%E1%BB%93), cũng như - [Lục đảo](/wiki/L%E1%BB%A5c_%C4%90%E1%BA%A3o)và [Tiểu Lưu Cầu](/wiki/L%C6%B0u_C%E1%BA%A7u,_B%C3%ACnh_%C4%90%C3%B4ng). Quần đảo tách rời khỏi Trung Quốc lục địa qua [eo biển Đài Loan](/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%A0i_Loan), dao động từ 220 km (137 mi) tại điểm rộng nhất đến 130 km (81 mi) ở điểm hẹp nhất. Đài Loan được bao bọc bởi [[4]](#cite_note-4) [eo biển Luzon](/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_Luzon)ở phía nam, [biển Hoa Đông](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Hoa_%C4%90%C3%B4ng)ở phía bắc, và [Thái Bình Dương](/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng)( [biển Philippines](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Philippines)) ở phía đông. Hình dạng của đảo chính Đài Loan tương tự như một củ [[5]](#cite_note-5) [khoai lang](/wiki/Khoai_lang)nếu nhìn theo hướng bắc-nam, và do đó, người Đài Loan, đặc biệt là cộng đồng [Mân Nam](/wiki/M%C3%A2n_Nam), thường tự gọi họ là "đứa con của Khoai Lang." [[6]](#cite_note-6)
Các đảo
[Kim Môn](/wiki/Kim_M%C3%B4n), [Mã Tổ](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_M%C3%A3_T%E1%BB%95), [Ô Khâu](/wiki/%C3%94_Kh%C3%A2u,_Kim_M%C3%B4n), nằm ở phía bên kia của [eo biển Đài Loan](/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%A0i_Loan), và [quần đảo Đông Sa](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_%C4%90%C3%B4ng_Sa) và [đảo Thái Bình](/wiki/Ba_B%C3%ACnh) ( [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) gọi là Ba Bình) trên biển Đông, đều do chính quyền Trung Hoa Dân Quốc quản lý. Tuy nhiên, các đảo này không phải là một phần của quần đảo Đài Loan.
Diện tích Đài Loan là 35.980 km
2 (13.892 sq mi) trong đó 32.260 km 2 (12.456 sq mi) là đất liền và 3.720 km 2 (1.436 sq mi) là diện tích vùng [lãnh hải](/wiki/L%C3%A3nh_h%E1%BA%A3i) tự tuyên bố, hòn đảo hơi nhỏ hơn so với diện tích của [đồng bằng sông Cửu Long](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng_s%C3%B4ng_C%E1%BB%ADu_Long), và lớn hơn một chút so với diện tích nước [Bỉ](/wiki/B%E1%BB%89). Đảo Đài Loan dài 394 km (245 mi) và rộng 144 km (89 mi). Đường bờ biển của đảo dài 1.566,3 km (973,3 mi). Trung Hoa Dân Quốc tuyên bố [vùng đặc quyền kinh tế](/wiki/V%C3%B9ng_%C4%91%E1%BA%B7c_quy%E1%BB%81n_kinh_t%E1%BA%BF) rộng 200 [nmi](/wiki/H%E1%BA%A3i_l%C3%BD) (370,4 km; 230,2 mi) và lãnh hải rộng 12 nmi (22,2 km; 13,8 mi). [[7]](#cite_note-7)
## Địa chất[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_%C4%90%C3%A0i_Loan&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_%C4%90%C3%A0i_Loan&action=edit§ion=2)]
Hòn đảo Đài Loan được tạo thành từ xấp xỉ 4 đến 5 triệu năm trước tại một
[ranh giới hội tụ](/wiki/Ranh_gi%E1%BB%9Bi_h%E1%BB%99i_t%E1%BB%A5) phức tạp giữa [mảng biển Philippine](/wiki/M%E1%BA%A3ng_Philippin) và [mảng Á-Âu](/wiki/M%E1%BA%A3ng_%C3%81-%C3%82u). Trong một ranh giới chạy dọc theo chiều dài hòn đảo và tiếp tục chạy theo hướng nam đến cung núi lửa Luzon (bao gồm [Lục đảo](/wiki/L%E1%BB%A5c_%C4%90%E1%BA%A3o) và [Lan tự](/wiki/Lan_T%E1%BB%B1)), mảng Á-Âu trượt bên dưới mảng biển Philippine. Phần phía tây của hòn đảo, và phần lớn dãy núi trung tâm, gồm các cặn trầm tích bị vỡ vụn ra từ mép đi xuống của mảng Á-Âu. Ở phía đông bắc hòn đảo, và tiếp tục theo hướng đông tại Cung núi lửa [Ryukyu](/wiki/Ryukyu), mảng biển Philippine trượt bên dưới mảng Á-Âu. [[8]](#cite_note-8) [[9]](#cite_note-9)
Ranh giới kiến tạo vẫn tiếp tục hoạt động, và Đài Loan phải chịu từ 15.000 đến 18.000 trận
[động đất](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t) mỗi năm, trong đó từ 800 đến 1.000 trận người dân có thể nhận biết. Trận động đất thảm khốc nhất trong thời gian gần đây là [động đất Tập Tập](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_T%E1%BA%ADp_T%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1), xảy ra tại trung tâm của đảo Đài Loan vào ngày 21 tháng 9 năm 1999, khiến trên 2.400 người thiệt mạng. [[10]](#cite_note-yearbook-10) Ngày 4 tháng 3 năm 2010, [11] [một trận động đất](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_Cao_H%C3%B9ng_2010)lớn đã xảy ra tại miền [Nam Đài Loan](/wiki/Nam_%C4%90%C3%A0i_Loan). [[12]](#cite_note-12)
## Địa hình[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_%C4%90%C3%A0i_Loan&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_%C4%90%C3%A0i_Loan&action=edit§ion=3)]
Địa hình của Đài Loan được phân thành hai phần: các đồng bằng bằng phẳng cho đến lượn sóng thoai thoải ở phía tây, nơi có đến 90% cư dân sinh sống, và hầu hết các dãy núi gồ ghề có rừng bao phủ nằm ở hai phần ba phía đông của đảo.
Phần phía đông của đảo bị năm dãy núi thống trị, các dãy núi này chạy từ bắc-đông bắc đến nam-tây nam, gần như song song với bờ biển phía đông của đảo. Nếu được coi là một nhóm, chúng trải dài 330 kilômét (210 mi) từ bắc đến nam và có chiều đông-tây trung bình là khoảng 80 kilômét (50 mi). Chúng bao gồm trên 200 đỉnh núi có độ cao trên 3.000 m (9.843 ft).
[Dãy núi Trung ương](/w/index.php?title=D%C3%A3y_n%C3%BAi_Trung_%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1)(中央山脈) trải dài từ [Tô Áo](/wiki/T%C3%B4_%C3%81o,_Nghi_Lan)ở đông bắc đến [mũi Nga Loan](/wiki/M%C5%A9i_Nga_Loan)ở cực nam của đảo, tạo thành một dãy gồm các ngọn núi cao và là lưu vực chính của các sông và suối trên đảo. Dãy núi chủ yếu bao gồm đá cứng tạo thành sự kháng lại phong hóa và xói mòn, mặc dù mưa lớn đã tạo ra các vách núi lởm chởm sâu thẳm ở các bên với những hẻm núi và thung lũng hạ độ cao đột ngột. [Vườn quốc gia Taroko](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Taroko)nằm ở vùng núi phía đông hòn đảo, là một ví dụ tốt nhất đối với địa hình đồi núi, các hẻm núi và xói mòn gây ra bởi một con sông chảy nhanh. Sự khác nhau tương đối về độ cao của địa hình thường có phạm vi rộng, và các dãy núi với rừng che phủ cùng sự gồ ghề tột cùng của nó hầu như là không thể đi qua được. Phần phía đông của dãy núi Trung ương là sườn núi dốc nhất tại Đài Loan, với các dốc đứng đứt đoạn cao từ 120 đến 1.200 m (3.937 ft). [Dãy núi Tuyết Sơn](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Tuy%E1%BA%BFt_S%C6%A1n)(雪山山脈) nằm ở tây bắc của dãy núi Trung ương, bắt đầu ở Tam Điêu Giác tại đông bắc và có độ cao tăng lên khi kéo dài về phía tây nam. Tuyết Sơn, đỉnh núi chính, có chiều cao 3.886 m (12.749 ft). [Dãy núi Ngọc Sơn](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Ng%E1%BB%8Dc_S%C6%A1n)(玉山山脈) chạy dọc theo sườn tây nam của dãy núi Trung ương. Dãy núi này có đỉnh núi cao nhất trên đảo, [Ngọc Sơn](/wiki/Ng%E1%BB%8Dc_S%C6%A1n_(n%C3%BAi))với cao độ 3.952 m (12.966 ft). [[13]](#cite_note-13) [Dãy núi A Lý Sơn](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_A_L%C3%BD_S%C6%A1n)(阿里山山脈) nằm ở phía tây dãy núi Ngọc Sơn, độ cao chủ yếu là từ 1.000 đến 2.000 m (6.562 ft). Đỉnh núi chính, Đại Tháp Sơn (大塔山), cao 2.663 m (8.737 ft). [Dãy núi Hải Ngạn](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_H%E1%BA%A3i_Ng%E1%BA%A1n)(海岸山脈) trải dài từ cửa sông Hoa Liên ở phía bắc đến huyện Đài Đông ở phía nam, và chủ yếu bao gồm sa thạch và đá phiến sét. Mặc dù Tân Cảng Sơn (新港山), đỉnh cao nhất, đạo đến cao độ 1.682 m (5.518 ft), song dãy núi hầu hết là các ngọn đồi lớn. Những dòng suối nhỏ đã phát triển ở hai bên sườn, song chỉ một con sông lớn cắt qua dãy núi. Vùng đất cằn nằm ở chân núi phía tây của dãy núi Hải Ngạn, nơi mực nước ngầm là thấp nhất và đá hình thành có sự kháng cự thấp nhất với thời tiết. Việc các rạn san hô được nâng cao lên dọc theo bờ biển phía đông và thường xuyên xảy ra động đất trong thung lũng đứt đoạn đã cho thấy rằng khối đứt gãy này vẫn đang nâng lên.
## Khí hậu[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_%C4%90%C3%A0i_Loan&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_%C4%90%C3%A0i_Loan&action=edit§ion=4)]
Khí hậu trên đảo nói chung là
[khí hậu đại dương](/wiki/Kh%C3%AD_h%E1%BA%ADu_%C4%91%E1%BA%A1i_d%C6%B0%C6%A1ng) và biến đổi nhiều theo mùa ở phần phía bắc và các khu vực đồi núi. Tuy nhiên, ở phía nam, thuộc vành đai nhiệt đới. Từ tháng 5 đến tháng 6 là mùa mưa, và hầu hết các ngày đều có mưa. Từ tháng 7 đến tháng 10, các cơn bão nhiệt đới có nhiều khả năng sẽ tấn công hòn đảo, với trung bình khoảng 4 cơn tấn công trực tiếp mỗi năm. Tại phần phía bắc của Đài Loan, tình trạng mây mù kéo dài dai dẳng trong năm; song ở phía nam thì những ngày mưa gần như luôn xảy ra vào mùa hè (90%). Lượng mưa hàng năm thường là hơn 2.500 mm (98,4 in), thậm chí là gần 5.000 mm (196,9 in) ở một số nơi tại phía Đông.
## Động thực vật[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_%C4%90%C3%A0i_Loan&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_%C4%90%C3%A0i_Loan&action=edit§ion=5)]
Các khu rừng núi phía tây rất đa dạng về chủng loài, với một số loài
[đặc hữu](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_h%E1%BB%AFu) như * và Chamaecyparis formosensis* *, trong khi* [Abies kawakamii](/wiki/Abies_kawakamii) [long não](/wiki/Long_n%C3%A3o_(c%C3%A2y)) *(Cinnamomum camphora)*từng phát triển rộng rãi tại các vùng đất thấp (nay phần lớn đã bị khai phá để làm đất nông nghiệp). Trước khi Đài Loan đạt được thành công lớn về kinh tế, các khu vực đồi núi có một số loài và phân loài động vật đặc hữu, như [gà lôi Swinhoe](/w/index.php?title=G%C3%A0_l%C3%B4i_Swinhoe&action=edit&redlink=1)( *Lophura swinhoii*), [Ác là xanh Đài Loan](/w/index.php?title=%C3%81c_l%C3%A0_xanh_%C4%90%C3%A0i_Loan&action=edit&redlink=1)( *Urocissa caerulea*), [gấu đen Đài Loan](/w/index.php?title=G%E1%BA%A5u_%C4%91en_%C4%90%C3%A0i_Loan&action=edit&redlink=1)( *Selanarctos thibetanus formosanus*), [hươu sao](/wiki/H%C6%B0%C6%A1u_sao)Đài Loan ( *Cervus nippon taiwanensis*hay *Cervus nippon taiouanus*) và [cá hồi Đài Loan](/wiki/Oncorhynchus_masou_formosanus)( *Oncorhynchus masou formosanus*). Một số loài trong số đó nay đã tuyệt chủng, và một số loài khác được coi là [loài nguy cấp](/wiki/Lo%C3%A0i_nguy_c%E1%BA%A5p).
Bảy vườn quốc gia tại Đài Loan có địa hình và hệ động thực vật đa dạng.
[Vườn quốc gia Khẩn Đinh](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Kh%E1%BA%A9n_%C4%90inh&action=edit&redlink=1) ở mũi phía nam của Đài Loan có các [rạn san hô](/wiki/R%E1%BA%A1n_san_h%C3%B4) được thúc đẩy kiến tạo, rừng nhiệt đới lá rộng và hệ sinh thái hải dương. [Vườn quốc gia Ngọc Sơn](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Ng%E1%BB%8Dc_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1) có địa hình núi cao, các loại rừng khác nhau theo độ cao, và còn lại những con đường cổ xưa. [Vườn quốc gia Dương Minh Sơn](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_D%C6%B0%C6%A1ng_Minh_S%C6%A1n&action=edit&redlink=1) có địa chất núi lửa cùng các suối nước nóng, thác nước và rừng cây. [Vườn quốc gia Taroko](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Taroko) có các hẻm núi, vách núi và khe núi có đá cẩm thạch. [Vườn quốc gia Tuyết Bá](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Tuy%E1%BA%BFt_B%C3%A1&action=edit&redlink=1) có hệ sinh thái núi cao và các thung lũng suối. [Vườn quốc gia Kim Môn](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Kim_M%C3%B4n&action=edit&redlink=1) có các hồ nước, đất ngập nước, địa hình ven biển. [Vườn Hải dương Quốc gia Đông Sa](/w/index.php?title=V%C6%B0%E1%BB%9Dn_H%E1%BA%A3i_d%C6%B0%C6%A1ng_Qu%E1%BB%91c_gia_%C4%90%C3%B4ng_Sa&action=edit&redlink=1) có các đảo san hô vòng còn nguyên vẹn, một hệ sinh thái biển độc đáo, có sự đa dạng sinh học, và là một môi trường sống quan trọng. [[14]](#cite_note-14)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_%C4%90%C3%A0i_Loan&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_%C4%90%C3%A0i_Loan&action=edit§ion=6)] [^](#cite_ref-1) [“Taiwan”](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tw.html). *The World Factbook*. CIA. Ngày 18 tháng 4 năm 2012. Truy cập ngày 6 tháng 5 năm 2012. [^](#cite_ref-2) [“Tallest Islands of the World — World Island Info web site”](http://www.worldislandinfo.com/TALLESTV1.htm). Worldislandinfo.com. Truy cập ngày 1 tháng 8 năm 2010. **diện tích đảo Đài Loan là 35.980 km2，tổng diện tích các lãnh thổ do Trung Hoa Dân Quốc kiểm soát là 36.191 km2.** [^](#cite_ref-3) **Government Information Office, Republic of China (Taiwan).** [^](#cite_ref-4) [“Geography”](http://www.gio.gov.tw/ct.asp?xItem=32610&ctNode=2581). Truy cập 21 tháng 5 năm 2007. [^](#cite_ref-5) [National Taiwan Normal University](/w/index.php?title=National_Taiwan_Normal_University&action=edit&redlink=1), Geography Department. [“Geography of Taiwan: A Summary”](http://twgeog.geo.ntnu.edu.tw/english/General/general.htm). Truy cập 21 tháng 5 năm 2007. **Chao, Kang; Johnson, Marshall (2000). "Nationalist Social Sciences and the Fabrication of Subimperial Subjects in Taiwan."** [^](#cite_ref-6) *Positions* **8**(1) p. 167. [^](#cite_ref-7) [“Luật về vùng Đặc quyền kinh tế và Thềm lục địa của Trung Hoa Dân Quốc (中華民國專屬經濟海域及大陸礁層法)”](http://law.moj.gov.tw/Eng/Fnews/FnewsContent.asp?msgid=1116&msgType=en). Truy cập 21 tháng 5 năm 2007. [^](#cite_ref-8) [“The Geology of Taiwan”](http://twgeog.geo.ntnu.edu.tw/english/geology/geology.htm). Department of Geology, [Đại học Sư phạm Quốc lập Đài Loan](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_S%C6%B0_ph%E1%BA%A1m_Qu%E1%BB%91c_l%E1%BA%ADp_%C4%90%C3%A0i_Loan&action=edit&redlink=1). [^](#cite_ref-9) [“Geology of Taiwan”](http://www.geo.arizona.edu/~anderson/taiwan/tai_index.html). Ban Địa chất, Đại học Arizona. [^](#cite_ref-yearbook_10-0) [“Chapter 1: Geography”](http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/yearbook/docs/ch01.pdf)(PDF). [. Government Information Office, Republic of China (Taiwan).](http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/yearbook/) *The Republic of China Yearbook 2011* [^](#cite_ref-11) [“GSHAP Region 8: Eastern Asia”](http://www.seismo.ethz.ch/GSHAP/eastasia/). Global Seismic Hazard Assessment Program. **Theodorou, Christine; Lee, Andrew (ngày 3 tháng 3 năm 2010).** [^](#cite_ref-12) [“6.4-magnitude quake hits southern Taiwan”](http://www.cnn.com/2010/WORLD/americas/03/03/taiwan.quake/index.html?hpt=T1). *CNN.com*. Truy cập ngày 4 tháng 3 năm 2010. **Reported by Taiwan's National Geographic Information System Steering Committee (** [^](#cite_ref-13) [NGISSC](http://www.land.moi.gov.tw/landdatabase/enhtml/index.asp)) [^](#cite_ref-14) [National Parks of Taiwan](http://np.cpami.gov.tw/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=146&Itemid=10004)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_%C4%90%C3%A0i_Loan&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Ba_l%C3%BD_%C4%90%C3%A0i_Loan&action=edit§ion=7)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|[Taiwan Yearbook 2006 -- Geography](http://www.gio.gov.tw/taiwan-website/5-gp/yearbook/01Geography.htm) [Các vườn quốc gia của Đài Loan](http://np.cpami.gov.tw/en/) [Clip giới thiệu các vườn quốc gia của Đài Loan](http://np.cpami.gov.tw/en/index.php?option=com_content&task=view&id=436&Itemid=60)

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Cache-Status: hit

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish-v4, 1.1 varnish-v4

Content-Language: vi

X-Cache: cp1053 hit/1, cp1067 miss

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Accept-Ranges: bytes


text:
Cộng đồng Valencia
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Cộng đồng Valencia (tiếng Tây Ban Nha: Comunidad Valenciana, IPA: [komuniˈðað βalenˈθjana]) là một lãnh thổ tự trị của Tây Ban Nha nằm ở miền trung và đông-nam bán đảo Iberia. Thủ phủ và thành phố lớn nhất của nó là Valencia. Vùng này được chia làm 3 tỉnh: Alicante, Castellón và Valencia.
Lãnh thổ thành lập năm 1982 của Cộng đồng tự trị phần lớn là tương ứng với của Vương quốc cũ của Valencia.
Ngôn ngữ[sửa | sửa mã nguồn]
Phần lớn khu vực thuộc vùng ngôn ngữ của Tiếng Valencia, thuộc Tiếng Catalunya. Bên cạnh tiếng Tây Ban Nha, Tiếng Valencia được xem là ngôn ngữ chính thức. Dân cư trên bờ biển nói tiếng Valencia, Tây Ban Nha, trong khi dân cư sâu trong nội địa và ở phía nam của khu tự trị chủ yếu nói tiếng Tây Ban Nha.

markdown:
# Cộng đồng Valencia
|Cộng đồng Valencia
|Comunidad Valenciana (tiếng Tây Ban Nha) Comunitat Valenciana (tiếng Valencia)
|—
|![ Palau generalitat9.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Palau_generalitat9.jpg/250px-Palau_generalitat9.jpg)
![ Palau generalitat9.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Palau_generalitat9.jpg/250px-Palau_generalitat9.jpg)
|
|![]()
**Cờ hiệu** ![ Coat-of-arms of the Valencian Community](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/Escudo_de_la_Comunidad_Valenciana.svg/80px-Escudo_de_la_Comunidad_Valenciana.svg.png)
![ Coat-of-arms of the Valencian Community](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/Escudo_de_la_Comunidad_Valenciana.svg/80px-Escudo_de_la_Comunidad_Valenciana.svg.png)
**Huy hiệu** ![ Map of the Valencian Community](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/10/Localitzaci%C3%B3_de_la_Comunitat_Valenciana_respecte_a_Espanya.svg/250px-Localitzaci%C3%B3_de_la_Comunitat_Valenciana_respecte_a_Espanya.svg.png)
![ Map of the Valencian Community](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/10/Localitzaci%C3%B3_de_la_Comunitat_Valenciana_respecte_a_Espanya.svg/250px-Localitzaci%C3%B3_de_la_Comunitat_Valenciana_respecte_a_Espanya.svg.png)
Map of the Valencian Community
[39°30′B 0°45′T / 39,5°B 0,75°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Valencia¶ms=39_30_N_0_45_W_type:city_region:ES) [Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [39°30′B 0°45′T / 39,5°B 0,75°T](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Valencia¶ms=39_30_N_0_45_W_type:city_region:ES) [Country](/wiki/Nh%E1%BA%A1c_%C4%91%E1%BB%93ng_qu%C3%AA) ![ Tây Ban Nha](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Spain.svg/23px-Flag_of_Spain.svg.png)
![ Tây Ban Nha](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Spain.svg/23px-Flag_of_Spain.svg.png)
[Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [Capital](/w/index.php?title=Capital_(political)&action=edit&redlink=1) [Valencia](/wiki/Valencia,_Spain) [Ximo Puig i Ferrer](/w/index.php?title=Ximo_Puig_i_Ferrer&action=edit&redlink=1)( [PSPV-PSOE](/w/index.php?title=PSOE&action=edit&redlink=1)) [Ranked 8th](/w/index.php?title=List_of_Spanish_autonomous_communities_by_area&action=edit&redlink=1)) 2(8,979 mi 2) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(560/mi 2) [Pop. rank](/w/index.php?title=List_of_Spanish_autonomous_communities_by_population&action=edit&redlink=1) [Demonym](/w/index.php?title=Demonym&action=edit&redlink=1) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [UTC+1](/wiki/UTC%2B01:00) [ISO 3166-2](/wiki/ISO_3166-2:ES) [Mã ISO 3166](/w/index.php?title=ISO_3166&action=edit&redlink=1) [Official languages](/w/index.php?title=Official_language&action=edit&redlink=1) [Tiếng Tây Ban Nha](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha)and [Valencian](/w/index.php?title=Valencian&action=edit&redlink=1) [Cortes Generales](/w/index.php?title=Cortes_Generales&action=edit&redlink=1) [Congress seats](/w/index.php?title=Congress_of_Deputies_(Spain)&action=edit&redlink=1) [Senate seats](/w/index.php?title=Spanish_Senate&action=edit&redlink=1) [Generalitat Valenciana](http://www.gva.es/) **Cộng đồng Valencia** ( [tiếng Tây Ban Nha](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha): *Comunidad Valenciana*, IPA: [komuniˈðað βalenˈθjana]) là một lãnh thổ tự trị của Tây Ban Nha nằm ở miền trung và đông-nam [bán đảo Iberia](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Iberia). Thủ phủ và thành phố lớn nhất của nó là [Valencia](/wiki/Valencia,_T%C3%A2y_Ban_Nha). Vùng này được chia làm 3 tỉnh: [Alicante](/wiki/Alicante_(t%E1%BB%89nh)), [Castellón](/wiki/Castell%C3%B3n_(t%E1%BB%89nh)) và [Valencia](/wiki/Valencia_(t%E1%BB%89nh)).
Lãnh thổ thành lập năm 1982 của Cộng đồng tự trị phần lớn là tương ứng với của
[Vương quốc cũ của Valencia](/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Valencia&action=edit&redlink=1).
## Ngôn ngữ[
[sửa](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Valencia&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Valencia&action=edit§ion=1)]
Phần lớn khu vực thuộc vùng ngôn ngữ của
[Tiếng Valencia](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Valencia&action=edit&redlink=1), thuộc [Tiếng Catalunya](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Catalunya). Bên cạnh [tiếng Tây Ban Nha](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha), Tiếng Valencia được xem là ngôn ngữ chính thức. Dân cư trên bờ biển nói tiếng Valencia, Tây Ban Nha, trong khi dân cư sâu trong nội địa và ở phía nam của khu tự trị chủ yếu nói tiếng Tây Ban Nha.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Valencia&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Valencia&action=edit§ion=2)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Valencia&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Valencia&action=edit§ion=3)]
|
|![]()
|
|
|
|

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

Connection: close

X-Cache-Status: miss

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp1068 miss, cp1067 miss

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


text:
Castillejo-Sierra
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Castillejo-Sierra là một đô thị trong tỉnh Cuenca, cộng đồng tự trị Castile-La Mancha Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích là 30,27 ki-lô-mét vuông, dân số năm 2009 là 38 người với mật độ 1,26 người/km². Đô thị này có cự ly km so với tỉnh lỵ Cuenca.

markdown:
# Castillejo-Sierra
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Castillejo-Sierra
|
Castillejo-Sierra
|
|![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Spain.svg/23px-Flag_of_Spain.svg.png)
[Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) [Tỉnh](/wiki/V%C3%B9ng_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) ![ Flag Cuenca Province.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Flag_Cuenca_Province.svg/20px-Flag_Cuenca_Province.svg.png)
![ Flag Cuenca Province.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Flag_Cuenca_Province.svg/20px-Flag_Cuenca_Province.svg.png)
[Cuenca](/wiki/Cuenca_(t%E1%BB%89nh)) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn)( *comarca*) [Thị trưởng](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) 2(1,169 mi 2) [Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(0/mi 2) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CET](/wiki/UTC%2B1)( [UTC+1](/wiki/UTC%2B1)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) [CEST](/wiki/UTC%2B2)( [UTC+2](/wiki/UTC%2B2)) [Mã bưu chính](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_c%E1%BB%A7a_T%C3%A2y_Ban_Nha&action=edit&redlink=1) [Tên gọi dân cư](/w/index.php?title=T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_d%C3%A2n_c%C6%B0&action=edit&redlink=1) **Castillejo-Sierra** là một đô thị trong [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) [Cuenca](/wiki/Cuenca_(t%E1%BB%89nh)), [cộng đồng tự trị](/wiki/V%C3%B9ng_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) [Castile-La Mancha](/wiki/Castile-La_Mancha) [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha). Đô thị này có diện tích là 30,27 [ki-lô-mét vuông](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng), dân số năm 2009 là 38 người với mật độ 1,26 người/km². Đô thị này có cự ly km so với tỉnh lỵ [Cuenca](/wiki/Cuenca_(th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91)).

X-Cache: cp1067 miss, cp1067 miss


text:
Gävleborg (hạt)
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Hạt Gävleborg (Gävleborgs län) là một hạt hay län bên bờ Biển Baltic của Thụy Điển. Hạt này giáp các hạt Uppsala, Västmanland, Dalarna, Jämtland và Västernorrland. Thủ phủ là Gävle.
Hạt Gävleborg (Gävleborgs län) là một hạt hay län bên bờ Biển Baltic của Thụy Điển. Hạt này giáp các hạt Uppsala, Västmanland, Dalarna, Jämtland và Västernorrland. Thủ phủ là Gävle.

markdown:
# Gävleborg (hạt)
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|![]()
*Bản đồ với vị trí hạt Gävleborg ở Thụy Điển* ![ Gävleborg län vapen.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/G%C3%A4vleborg_l%C3%A4n_vapen.svg/100px-G%C3%A4vleborg_l%C3%A4n_vapen.svg.png)
![ Gävleborg län vapen.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/G%C3%A4vleborg_l%C3%A4n_vapen.svg/100px-G%C3%A4vleborg_l%C3%A4n_vapen.svg.png)
[Hạt](/w/index.php?title=H%E1%BA%A1t_Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1) [SE-X](/w/index.php?title=ISO_3166-2:SE&action=edit&redlink=1), [SE063](/w/index.php?title=NUTS:SE&action=edit&redlink=1) [Thủ phủ](/w/index.php?title=%E1%BB%A6y_ban_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_h%E1%BA%A1t_Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1) [Gävle](/wiki/G%C3%A4vle) [Tỉnh](/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1) [Gästrikland](/wiki/G%C3%A4strikland) [Hälsingland](/wiki/H%C3%A4lsingland) [1762](/wiki/1762) [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)
-
-
xếp hạng thứ 7
[Dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91)
Reference: xếp hạng
[GRP](/wiki/GDP) [xếp hạng](/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n) **Hạt Gävleborg** ( *Gävleborgs län*) là một [hạt](/w/index.php?title=H%E1%BA%A1t_c%E1%BB%A7a_Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1) hay * bên bờ Biển Baltic của län* [Thụy Điển](/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n). Hạt này giáp các hạt [Uppsala](/wiki/Uppsala_(h%E1%BA%A1t)), [Västmanland](/wiki/V%C3%A4stmanland_(h%E1%BA%A1t)), [Dalarna](/wiki/Dalarna_(h%E1%BA%A1t)), [Jämtland](/wiki/J%C3%A4mtland_(h%E1%BA%A1t))và [Västernorrland](/wiki/V%C3%A4sternorrland_(h%E1%BA%A1t)). Thủ phủ là [Gävle](/wiki/G%C3%A4vle).
## Các đô thị[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A4vleborg_(h%E1%BA%A1t)&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A4vleborg_(h%E1%BA%A1t)&action=edit§ion=1)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A4vleborg_(h%E1%BA%A1t)&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A4vleborg_(h%E1%BA%A1t)&action=edit§ion=2)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=G%C3%A4vleborg_(h%E1%BA%A1t)&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=G%C3%A4vleborg_(h%E1%BA%A1t)&action=edit§ion=3)]
|
|
|
|
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|


text:
Họ Tô hạp
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Tô hạp còn có nghĩa khác, xem bài Tô hạp (định hướng).
Họ Tô hạp, danh pháp khoa học: Altingiaceae, trong một số tài liệu gọi là họ Sau sau, lấy theo tên gọi của chi Liquidambar, tuy nhiên Wikipedia luôn luôn ưu tiên cho tên gọi phù hợp với tên chi dẫn xuất khi có tên gọi tương ứng trong tiếng Việt (ở đây là chi Altingia), là một họ nhỏ của thực vật hai lá mầm thuộc bộ Tai hùm (Saxifragales), chỉ bao gồm 3 chi và khoảng 18 loài, tất cả đều là cây thân gỗ. Trong các hệ thống phân loại cũ, chúng thường được đặt trong họ Kim lũ mai (Hamamelidaceae).
- Các chi
- Altingia (11 loài ở khu vực đông nam châu Á): Các loại cây tô hạp.
- Liquidambar (4 loài ở miền đông Bắc Mỹ và Trung Mỹ, một loài ở Tây Nam Á, hai loài ở Đông Á). Các tên gọi là sau sau, lau thau, sau trắng, cổ yếm, phong hương, lộ lộ thông v.v
- Semiliquidambar (3 loài, tất cả là thực vật đặc hữu của Trung Quốc, tại đó người ta gọi là bán phong hạ - 半枫荷).

markdown:
# Họ Tô hạp
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Bài viết này
|cần thêm .
Tô hạp còn có nghĩa khác, xem bài
[Tô hạp (định hướng)](/wiki/T%C3%B4_h%E1%BA%A1p_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)).
|Họ Tô hạp|
|
|![]()
*Liquidambar styraciflua* [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Eudicots](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_hai_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m_th%E1%BA%ADt_s%E1%BB%B1) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Saxifragales](/wiki/B%E1%BB%99_Tai_h%C3%B9m) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) **Altingiaceae** [Lindl.](/w/index.php?title=John_Lindley&action=edit&redlink=1), 1846 [Chi điển hình](/wiki/Sinh_v%E1%BA%ADt_%C4%91i%E1%BB%83n_h%C3%ACnh) [Altingia](/wiki/Chi_T%C3%B4_h%E1%BA%A1p) [Noronha](/w/index.php?title=Francisco_Noronha&action=edit&redlink=1), 1790
Xem văn bản.
**Họ Tô hạp**, [danh pháp khoa học](/wiki/Danh_ph%C3%A1p): **Altingiaceae**, trong một số tài liệu gọi là **họ Sau sau**, lấy theo tên gọi của chi *, tuy nhiên Wikipedia luôn luôn ưu tiên cho tên gọi phù hợp với tên chi dẫn xuất khi có tên gọi tương ứng trong tiếng Việt (ở đây là chi Liquidambar* *), là một họ nhỏ của* [Altingia](/wiki/Chi_T%C3%B4_h%E1%BA%A1p) [thực vật hai lá mầm](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_hai_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m)thuộc [bộ Tai hùm](/wiki/B%E1%BB%99_Tai_h%C3%B9m)(Saxifragales), chỉ bao gồm 3 chi và khoảng 18 loài, tất cả đều là [cây thân gỗ](/wiki/C%C3%A2y_th%C3%A2n_g%E1%BB%97). Trong các hệ thống phân loại cũ, chúng thường được đặt trong [họ Kim lũ mai](/wiki/H%E1%BB%8D_Kim_l%C5%A9_mai)(Hamamelidaceae).
- Các chi
*(11 loài ở khu vực đông nam* [Altingia](/wiki/Chi_T%C3%B4_h%E1%BA%A1p) [châu Á](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81)): Các loại cây [tô hạp](/wiki/Chi_T%C3%B4_h%E1%BA%A1p). *(4 loài ở miền đông* [Liquidambar](/wiki/Liquidambar) [Bắc Mỹ](/wiki/B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9)và [Trung Mỹ](/wiki/Trung_M%E1%BB%B9), một loài ở [Tây Nam Á](/wiki/T%C3%A2y_Nam_%C3%81), hai loài ở [Đông Á](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%81)). Các tên gọi là sau sau, lau thau, sau trắng, cổ yếm, phong hương, lộ lộ thông v.v *(3 loài, tất cả là thực vật đặc hữu của* [Semiliquidambar](/wiki/Semiliquidambar) [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), tại đó người ta gọi là bán phong hạ - 半枫荷).
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=H%E1%BB%8D_T%C3%B4_h%E1%BA%A1p&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=H%E1%BB%8D_T%C3%B4_h%E1%BA%A1p&action=edit§ion=1)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

X-Cache: cp1054 miss, cp1067 miss


text:
Khu chế xuất Tân Thuận
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Khu chế xuất Tân Thuận là khu chế xuất đầu tiên của Việt Nam. Khu chế xuất Tân Thuận nằm ở Quận 7, Thành phố Hồ Chí Minh,diện tích 300ha, kề bên Khu đô thị Phú Mỹ Hưng. Các doanh nghiệp hoạt động trong khu chế xuất này chủ yếu là sản xuất để xuất khẩu. Hàng hóa, nguyên liệu... ra vào khu chế xuất này được xử lý như hàng hóa xuất khẩu và nhập khẩu. Các doanh nghiệp hoạt động trong khu chế xuất này được hưởng các ưu đãi về thuế suất xuất nhập khẩu.

markdown:
# Khu chế xuất Tân Thuận
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Khu chế xuất Tân Thuận** là [khu chế xuất](/wiki/Khu_ch%E1%BA%BF_xu%E1%BA%A5t) đầu tiên của [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). Khu chế xuất Tân Thuận nằm ở [Quận 7, Thành phố Hồ Chí Minh](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_7,_th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh),diện tích 300ha, kề bên [Khu đô thị Phú Mỹ Hưng](/wiki/Khu_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B_Ph%C3%BA_M%E1%BB%B9_H%C6%B0ng). Các doanh nghiệp hoạt động trong khu chế xuất này chủ yếu là sản xuất để xuất khẩu. Hàng hóa, nguyên liệu... ra vào khu chế xuất này được xử lý như hàng hóa [xuất khẩu](/wiki/Xu%E1%BA%A5t_kh%E1%BA%A9u) và [nhập khẩu](/wiki/Nh%E1%BA%ADp_kh%E1%BA%A9u). Các doanh nghiệp hoạt động trong khu chế xuất này được hưởng các ưu đãi về thuế suất xuất nhập khẩu.

X-Cache: cp1053 hit/2, cp1067 miss


text:
Luật hình sự
Khái niệm luật hình sự nói về những luật có chung tính chất là xác định những hành vi (tội) mà xã hội đó không muốn xảy ra, và đề ra những hình phạt riêng biệt và nặng nề hơn bình thường nếu thành viên xã hội đó phạm vào.
Tùy theo loại tội và thẩm quyền, sự trừng phạt (về mặt) hình sự bao gồm tử hình, giam giữ, bị quản thúc hoặc bị phạt vạ. Những tội cổ xưa như sát nhân (giết người), phản quốc.v.v. luật hình sự nơi nào cũng có. Nhưng cũng có nhiều tội ở nước này đưa vào luật hình sự mà nước khác thì không. Ngay cả trong các bộ luật đôi khi cũng không rõ ràng về ranh giới giữa dân sự và hình sự.
Luật hình sự thường được tiến hành khởi tố bởi chính quyền, không giống như luật dân sự thường được tiến hành khởi tố bởi người dân hay các pháp nhân khác.
Mục lục
- 1 Lịch sử Luật Hình sự (Hình Luật) ở Phương Tây
- 2 Hình phạt trong Luật Hình sự
- 3 Những khía cạnh và yếu tố cấu thành tội Hình sự
- 4 Quy trình thủ tục tố tụng Hình sự
- 5 Xem thêm
- 6 Tham khảo
- 7 Liên kết ngoài
Lịch sử Luật Hình sự (Hình Luật) ở Phương Tây[sửa | sửa mã nguồn]
Những nền văn minh xa xưa nói chung không phân biệt dân sự hay hình sự. Di chỉ khảo cổ tìm thấy những bộ luật đầu tiên của người Sumerians (khu vực Iran và Iraq ngày nay) soạn thảo. Khoảng thế kỷ 21 trước công nguyên (2000 năm trước CN), một người Sumerian (Ur) là vua Ur-Nammu đã ban hành bộ luật cổ nhất được phát hiện cho đến hôm nay - gọi là luật Ur-Nammu - dù rằng có nhiều tài liệu cho biết còn có một bộ luật cổ xưa hơn gọi là Urukagina xứ Lagash đã ra đời trước đó. Trong số các bộ luật cổ còn có Luật Hammurabi của người Babylon. Những bộ luật này không có phân biệt khái niệm dân sự và hình sự.
Những bộ luật sau đó như Thập Nhị Bảng (Twelve Tables) của đế chế La Mã đã có chuyển biến trong việc phân biệt tuy chưa rõ ràng. Ví dụ, tội ăn trộm là một sự sai trái dân sự. Đánh người và cướp có bạo lực được xem như là xâm phạm tài sản. Phạm các luật này thì phải bị phạt vạ (phạt tiền).
Những tín hiệu của sự phân biệt về án hình sự và án dân sự được nổi lên trong cuộc xâm chiếm Vương Quốc Anh năm 1066 của bộ tộc Norman (bộ tộc ở vùng Normandy, Pháp ngày nay). Về sau, khi phong trào Hậu Trí thức Tây Ban Nha (xem Alfonso de Castro) lan sang Âu Châu, khái niệm thần học về Sự Trừng Phạt Của Thượng đế lên những tâm hồn tội lỗi (luật ở thượng giới) được mang đưa vào giới luật (canon law) trước. Sau đó, khái niệm này được vay mượn đưa vào nhân luật (secular law) thành ra luật hình sự để trừng trị các hành vi phạm tội của con người.
Tuy vậy, phải đến thế kỷ 18, khái niệm về hình luật - trong đó bộ phận tòa án đóng vai trò bảo vệ công lý - được phát triển rõ rệt khi các quốc gia ở Âu châu thành lập lực lượng cảnh sát. Từ đó, luật hình sự (hình luật) đã nhanh chóng hình thành. Luật hình sự đã giúp hoàn thiện các cơ chế thực thi luật pháp của lực lượng cảnh sát và giúp lực lượng này trở thành một bộ phận thiết yếu của nhà nước phương Tây.
Hình phạt trong Luật Hình sự[sửa | sửa mã nguồn]
Luật hình sự mang đặc tính riêng của nó, đó là (1) Nêu ra cụ thể những hậu quả có thể xảy ra cho những ai không chấp hành nghiêm chỉnh và (2) nêu ra các yếu tố cấu thành tội. Những hậu quả có thể bao gồm tử hình, khổ sai (đánh đòn, hành hạ), cải tạo giam giữ hoặc không giam giữ (án treo cho tại ngoại) tùy theo các cấp thẩm quyền khác nhau. Thời gian cải tạo có thể từ vài ngày cho đến chung thân. Khi ra ngoài, tội nhân có thể còn chịu thêm thời gian quản thúc tại gia, hay phải báo cáo định kỳ với nhân viên tòa án tùy vào bản án. Phạm nhân có thể thương lượng với chính quyền về mức độ phạm tội, tội danh, án phạt... để đổi lại sự hợp tác, chỉ chứng hay cung cấp thông tin cho cơ quan tố tụng. Phạt và đền tiền cũng là một hình phạt phổ biến.
Tuy ở nhiều mức độ khác nhau, nhưng năm mục đích sau đây được chấp nhận rộng rãi trong hầu hết các bộ luật hình sự về mặt trừng trị tội phạm: báo oán (trả oán), răn đe, vô hiệu hóa, giúp cải tà quy chánh và đền bù thiệt hại.
- Báo oán (trả oán) - Phạm nhân phải chịu đau khổ dằn vặt trừng phạt do tội mình làm ra. Đây là một mục đích thường thấy nhất. Vì phạm nhân đã lạm dụng sai trái, hay gây ra tổn thất không đáng có cho những bên thiệt hại (làm lệch cán cân công bình xã hội) do đó luật hình sự phải đưa phạm nhân vào những tình huống khổ sai để làm quân bình cán cân công lý. Lý giải này dựa trên nguyên tắc: mọi công dân tuân theo luật pháp để mong được sự bảo vệ không bị giết hại, vì vậy nếu người nào bị kết tội giết người thì sẽ bị tước quyền được luật pháp che chở. Một người đi giết người thì có thể bị (nhà nước) giết lại. Giống như một cán cân bị lệch vì nhân mạng phải được đền bù bằng nhân mạng.
- Răn đe - Có 2 loại: răn đe cá nhân nhằm vào các phạm nhân với mục đích đưa ra mức phạt đủ nặng khiến những người này không dám phạm tội từ đây về sau. Còn răn đe xã hội nhằm vào toàn thể các công dân không trừ một ai với mục đích trừng phạt những ai đã phạm tội lẫn răn đe những ai có khả năng phạm tội.
- Vô hiệu hóa - được thiết kế với mục đích đơn giản là đưa người phạm tội ra khỏi xã hội để bảo vệ xã hội khỏi bị ảnh hưởng bởi những tội phạm do phạm nhân gây ra, thể hiện bằng án tù. Đây là lý do chính quyền cho xây các nhà tù, các trại tập trung cải tạo giam giữ. Các án tử hình và các lệnh cấm (quản chế) cũng nhằm mục đích này.
- Giúp cải tà quy chính - nhằm mục đích cải hóa phạm nhân trở lại thành một thành viên hữu ích trong xã hội. Phạm nhân phải trải qua một chương trình học tập, cải huấn (có hay không kèm giam giữ) ở nhiều mặt khác nhau để giúp phạm nhân nhận thức được sự sai trái những việc mình đã làm.
- Đền bù thiệt hại - đây là một lý thuyết về trừng phạt hướng về nạn nhân. Mục tiêu là nhà nước đứng ra quyết định loại hình và mức độ đền bù cho những đau khổ thiệt hại lên mình nạn nhân. Ví dụ, phạm nhân trộm công quỹ thường bị phạt phải trả lại tiền đã biển thủ. Đền bù thiệt hại thường được kết hợp với các mục đích khác của luật hình sự và bắt nguồn từ các khái niệm tương tự trong luật dân sự.
Những khía cạnh và yếu tố cấu thành tội Hình sự[sửa | sửa mã nguồn]
Theo nhiều bộ luật hình sự ở các nước, chính quyền (nhà nước) thực thi luật hình sự bằng cách đề ra những đe dọa hình sự. Hình thức và mức độ đe dọa khác nhau tùy theo văn hóa, lịch sử tư pháp và tôn giáo của mỗi nước.
Các bộ luật hình sự trên thế giới thể hiện hàng trăm quan điểm, lý luận khác nhau. Trong khuôn khổ giới hạn này rất khó thống kê hoàn chỉnh và đầy đủ mà không bị thiếu sót. Tuy vậy, những yếu tố và khía cạnh sau đây xuất hiện phổ biến trong các luật hình sự: hành vi cấm, sự cố ý, đối tượng bị thiệt hại, yếu tố đồng lõa, các yếu tố bào chữa, và mối liên hệ giữa các yếu tố nói trên.
Hành vi cấm[sửa | sửa mã nguồn]
Luật hình sự thường cấm những hành vi cụ thể. Do đó, chứng cứ phạm tội phải hợp lý minh chứng hành động do chính can phạm gây ra. Hành động cụ thể này gọi là hành vi phạm tội (guilty act - Latin: actus reus)
Hành vi phạm tội (hành vi cấm) có thể cấu thành bởi một hành động hay một hành động đe dọa, hay trong một số trường hợp hạn hữu, sự bất hành động (tức không làm một việc do mình chuyên trách) cũng là hành vi cấm. Ví dụ: cha mẹ bỏ đói trẻ sơ sinh, cũng là một hành vi cấm.
Nếu hành vi phạm tội là một sự bất hành động như nêu trên, thì cần phải đi kèm một trách nhiệm (duty). Trách nhiệm này có thể là do hợp đồng, do tự nguyện dấn thân, quan hệ huyết mạch và đôi khi là do chức vụ được giao. Trách nhiệm còn có thể hình thành nếu anh tự tạo ra một điều kiện nguy hiểm. Đôi khi, ở Mỹ hay Âu châu còn ràng buộc người qua đường phải giúp - trong một số trường hợp rất cụ thể - những người trong những tình huống bất khả kháng (ví dụ: giúp kêu xe cứu thương hay giúp trẻ em đang chết chìm ở sông cạn).
Một hành vi phạm tội có thể được bào chữa (hay được hủy bỏ) nếu cơ quan công tố không thể chứng minh liên hệ nhân quả của hành vi phạm tội của phạm nhân này đối với thiệt hại gây ra (causation). Nói cách khác, luật sư biện hộ có thể chỉ ra các yếu tố chứng minh hành vi của người này không phải là nguyên nhân duy nhất và trực tiếp nhất gây ra thiệt hại. Xem thêm phần yếu tố bào chữa ở dưới.
Sự cố ý[sửa | sửa mã nguồn]
Vì hình phạt nghiêm khắc của luật hình sự, các thẩm phán công minh đều đòi hỏi bên công tố phải chứng minh một ý thức cố ý phạm tội (guilty mind, Latin: mens rea). Ý thức phạm tội này được giải thích là sự cố ý trong khi làm một hành vi sai trái. Chú ý rằng trong luật hình sự, ý thức phạm tội hoàn toàn được tách ra khỏi ý đồ, động lực (motive) của nghi can. Nếu A cướp tài sản của B chia cho dân nghèo (cướp phú tế bần), thì hành động lấy đồ của B trong lúc A không phải là chủ sở hữu chứng tỏ A đã có ý thức cố ý muốn cướp tài sản của B. Ý đồ động lực giúp người nghèo tuy là ý tốt, nhưng không thể thay đổi sự cố ý phạm tội của A trong việc đánh cướp tài sản.
Sự cố ý phạm tội dễ dàng bị bên công tố chứng minh hơn nếu nghi can biết hành vi của mình sẽ gây nguy hiểm nhưng vẫn cứ tiến hành. Ví dụ: nghi can A xả chất thải độc hại xuống dòng sông và biết rằng các chất này có thể gây nhiễm độc nguồn nước cho dân cư 2 bên bờ sông, nhưng A vẫn cứ làm. Bị truy tố, A có thể bào chữa là mình không hề muốn đầu độc dòng sông (tức là không cố ý phạm tội), nhưng khi bên công tố dễ dàng chứng minh rằng, với cương vị của mình, A thừa biết các chất xả thải kia gây độc hại, là đã đủ cơ sở chứng minh A có yếu tố "cố ý phạm tội".
Khi xem xét yếu tố cố ý phạm tội, tòa án Phương Tây phải xét thêm khía cạnh nghi can khi hành động có thực sự "muốn" gây ra hậu quả cụ thể hay không. Ví dụ: trong tội giết người, sự "muốn" hay "không muốn" nạn nhân tử vong có thể chuyển từ tội cố sát (tử hình) sang tội ngộ sát (ở tù). Đây là một lãnh vực hết sức khó khăn để chứng minh lẫn bào chữa.
Mặt khác yếu tố cố ý phạm tội có thể bị "chuyển sang" nạn nhân thứ ba, dù rằng nghi can không hề cố ý gây hại cho người thứ ba (transfer malice). Ví dụ: A dùng súng bắn B đang đứng trong đám đông, nhưng không trúng B. Viên đạn lạc sang phía C và giết chết C. A có thể nói rằng mình không hề biết C và không có ý đồ giết C. Nhưng vì A chĩa súng vào đám đông có C nên ý đồ giết người của A đã được "chuyển sang" C, vì bất cứ ai trong đám đông ấy cũng có khả năng bị trúng đạn. A có thể bị truy tố tội cố ý giết C.
Đối tượng của xâm phạm[sửa | sửa mã nguồn]
Công dân hy sinh một phần quyền lợi của mình để tuân thủ luật pháp nhà nước nhằm mục đích được pháp luật bảo hộ không bị các hành vi phạm tội xâm phạm:
- Nhân Mạng - sát nhân (homocide) là một tội danh cổ xưa khi nghi can giết người phi pháp. Đây là một hành vi được các bộ luật hình sự rất chú trọng và thường được chia ra làm nhiều mức độ khác nhau với mức án khác nhau dựa trên việc có hay không có yếu tố "cố ý phạm tội". Nếu có thì tội và hình phạt trở đặc biệt nghiêm trọng (murder) và nếu không có thì có thể chỉ phạm vào tội ngộ sát. Trong trường hợp thiếu hẳn yếu tố "cố ý phạm tội", phía công tố có thể chuyển qua truy tố tội ngộ sát (manslaughter) hay là bất cẩn gây chết người (involuntary manslaugher) là những tội với hình phạt nhẹ hơn.
- Thân Thể - hầu hết các luật hình sự bảo vệ sự bất khả xâm phạm của cơ thể công dân nói chung. Hành vi "đánh người" (battery) là tội do bởi sự đụng chạm phi pháp và không được phép. Tội này không bao gồm các hành động đánh nhau khi thi đấu trên võ đài khi 2 người im lặng đồng ý khi đánh nhau trước đám đông. Mặc dù không đánh, nhưng nghi phạm vẫn có thể bị truy tố tội "tấn công" người khác (assault) nếu hành động của nghi phạm khiến nạn nhân có cảm giác "sợ bị đánh ngay lập tức" (fear of imminent battery). Quan hệ tình dục không đồng thuận hay quan hệ tình dục với trẻ em vị thành niên thường bị truy tố tội hiếp dâm (rape) - trong đó luật rất cụ thể chi li về các hành vi thể hiện sự hiếp dâm. Hiếp dâm là một dạng của tội đánh người.
- Tài Sản & Nơi Cư Trú - ở các nước Phương Tây, tài sản và nơi cư trú được bảo vệ bởi luật hình sự. Hành vi xuất hiện hay bước vào khu vực, đất, tư gia hay văn phòng không có phép của chủ nhân có thể bị truy tố tội xâm nhập trái phép (trespassing). Hành vi trộm cắp (theft), biển thủ công quỹ (embezzlement), lường gạt (conversion) đều liên quan đến sự cố ý chuyển nhượng, sử dụng trái phép tài sản thuộc chủ quyền của người khác. Nếu các hành vi trên có kèm sử dụng vũ lực thì lập tức chuyển thành tội danh ăn cướp (robbery). Với công chức Tây Phương còn có thêm hành vi gian dối, lợi dụng chức quyền lừa gạt (fraud) cũng bị truy tố hình sự.
- Đạo Đức - luật hình sự kế thừa vai trò lịch sử của các tổ chức tôn giáo trong việc điều chỉnh các hành vi con người theo giáo luật đã có từ ngàn xưa, khi nhà nước chưa tồn tại. Những hành vi tội phạm bị đa số các tôn giáo cấm như ngoại tình (adultery), đa phu hay đa thê (polygamy), loạn luân (incest), dụ dỗ tình dục (seduction), quan hệ tình dục trái tự nhiên (sodomy), bán dâm (prostitution), các hành vi tục tĩu (obscenity and indecency)... ngày nay được hầu hết các bộ luật hình sự ghi nhận.
- Trật Tự Công Cộng - luật hình sự đóng vai trò đảm bảo quyền công dân được sống trong một xã hội có trật tự và ổn định chung. Luật sẽ phạt những hành vi cố ý xâm phạm một cách không chính đáng và không hợp lệ các quyền lợi này. Những tội như đánh nhau ở nơi công cộng (public fighting), hù dọa (affray), bạo loạn (riot), phá hoại hội họp công cộng (disturbance of public assembly), bê bối nơi ở (disorderly house), xâm nhập và bắt người trái phép (forcible entry and detainer), lăng mạ xúc phạm nhân phẩm (libel/defamation), giấu vũ khí trái phép (illegal concealed weapon)... nhằm bảo vệ trị an cuộc sống.
- Quốc gia và Cơ quan Nhà nước - những hoạt động chính đáng của các cơ quan nhà nước nhằm phục vụ công dân và xã hội cần các cơ chế đảm bảo ổn định và trong sạch. Ví dụ các hệ thống tòa án phải có cơ chế đảm bảo tính công minh và độc lập, các cơ quan nhà nước dính líu đến việc quản lý phân phối tài sản có giá trị cần phải được minh bạch và tránh nạn tham nhũng từ bên ngoài lẫn từ bên trong. Xuất phát từ quá trình đấu tranh xây dựng bảo vệ tổ quốc, các bộ luật hình sự ngoài việc duy trì các hình phạt cổ xưa còn thiết lập thêm một số tội phạm hiện đại nhằm đảm bảo các hoạt động của các cơ quan nhà nước. Điển hình như các tội phạm phản quốc (treason), che giấu phản tặc (misprision of treason), lật đổ chính phủ (overthrow of government), gián điệp (espionage), thề dối (perjury), hối lộ (bribery), lạm dụng quyền hạn chức vụ (official misconduct), ảnh hưởng công chánh tư pháp (embracery), làm tiền giả (counterfeit), cưỡng lệnh (tòa) (contempt), phá hoại quá trình tư pháp (obstruction of justice), che giấu tội phạm (misprision of felony), cướp biển (piracy),... Tuy nhiên, cần đảm bảo quyền lợi của công dân không bị các quyền lợi nhà nước xâm phạm lẫn nhau.
Đồng lõa[sửa | sửa mã nguồn]
Một số luật hình sự trừng phạt sự liên kết phạm tội, dính líu đến hành vi phạm tội, hoặc ngay cả hành phi dính líu đến các tội phạm nhưng không thành công. Một số tội danh thông thường là: đồng phạm, giúp đỡ và che giấu tội phạm, xúi giục người khác phạm tội và cố ý phạm tội nhưng không thành công.
Các yếu tố bào chữa và tình tiết giảm nhẹ[sửa | sửa mã nguồn]
Trong các vụ án hình sự, Thẩm phán, công tố và luật sư biện hộ thường không có mặt lúc án xảy ra, cho nên việc xử đúng người đúng tội phải dựa vào lời khai các nhân chứng và nghi can, giá trị tang vật, lập luận của bên công tố và của luật sư biện hộ trên nguyên tắc "qua tranh luận thì sự thật sẽ sáng tỏ."
Do tính chất nặng nề của hình phạt tội bị hình sự hóa và nhằm giảm thiểu oan sai, luật hình sự thường quy định rất nhiều yếu tố bào chữa và tình tiết giảm nhẹ, nhằm giúp cho vụ án được xét xử công minh. Các yếu tố bào chữa này giúp bên công tố truy tố đúng người đúng tội; giúp bên luật sư biện hộ chỉ ra sự bất cập của bên công tố; và giúp thẩm phán có căn cứ phán xét tính hợp lệ của cáo trạng cùng các nghi vấn và lập luận của bên công tố. Nơi đây chỉ giới thiệu một vài khía cạnh tiêu biểu.
- Đối với hành vi phạm tội - Hành vi phạm tội có thể được bào chữa (hay được hủy bỏ) nếu thiếu vắng mối liên hệ nhân quả của hành vi phạm tội đối với thiệt hại gây ra (causation). Chứng minh mối liên hệ này luôn là trách nhiệm của cơ quan công tố. Hành vi phạm tội phải là (1) nguyên nhân duy nhất (hoặc là đủ lớn) và (2) gần gũi trực tiếp nhất của sự thiệt hại. Thiếu vắng một trong 2 yếu tố này thì mối liên hệ nhân quả không thể xác định, và vì thế hành vi phạm tội phải bị hủy bỏ và hậu quả là tội danh không thành lập. Mối liên hệ nhân quả này có nhiều yếu tố cấu thành tùy theo loại hành vi tội phạm, và thường rất là phức tạp, nhất là khi có những tình tiết đan xen vào quá trình gây án - thì rất có thể một trong những tình tiết ấy đã khiến mối liên hệ nhân quả bị gãy đổ. Ví dụ: người A đánh người B xỉu nằm trên lề đường và A bỏ đi. Sau đó, người C điều khiển xe hơi do say rượu lạc tay lái leo lên lề cán B gây tử vong. Sự xuất hiện của C trực tiếp cán qua B gây ra cái chết cho B là một tình tiết đan xen có thể giúp A thoát tội cố ý giết người. Ngoài ra còn rất nhiều các loại tình tiết khác khiến cho việc xác định hành vi phạm tội gặp nhiều khó khăn, mở ra cơ hội cho các luật sư biện hộ.
- Hành vi giết người - nếu chứng minh đầy đủ các yếu tố quy định cho thấy nghi can bị điên loạn thần kinh trong lúc giết người thì điên loạn thần kinh (insanity) có thể là một yếu tố bào chữa hữu hiệu. Tuy nhiên, các quan tòa Phương Tây có hẳn một quy chế cụ thể để "giám định tâm thần" của nghi can và đôi khi kết quả giám định của tòa rất bất ngờ so với khái niệm "bị bệnh tâm thần" của y khoa.
- Các yếu tố bào chuẵ khác - có rất nhiều yếu tố bào chữa liên quan đến toàn bộ giai đoạn của quy trình điều tra tố tụng. Mỗi một giai đoạn, cơ quan điều tra tố tụng đều có thể mắc sơ hở thiếu sót và có thể bỏ sót tội hay gây ra oan sai. Các yếu tố bào chữa tập trung vào các định nghĩa hành vi phạm tộicủa bộ luật hình sự để xem cơ quan công tố có chứng minh điều kiện cần và đủ của các yếu tố cấu thành tội hay không. Nhân chứng mục kích, nhân chứng chuyên gia và tang chứng cũng được 2 bên xem xét cụ thể trong việc tranh luận trước tòa liên quan đến các yếu tố cấu thành tội. Hiện trường cũng là một khía cạnh quan trọng của vụ án. Phía công tố phải cung cấp toàn bộ tài liệu điều tra liên quan cho bên luật sư biện hộ xem xét nghiên cứu và từ đó bên luật sư biện hộ có thể mời chuyên gia để xem xét và làm chứng trước tòa. Ngoài ra, lời khai của chính nghi can cũng sẽ được sử dụng làm chứng trước tòa. Do đó, nghi can có quyền yêu cầu luật sư tham gia, và hiến pháp bảo hộ quyền được tư vấn luật sư trong quá trình điều tra.
- Mối liên hệ phải có - Trong một số tội phạm đòi hỏi phải hội đủ cả 2 yếu tố hành vi phạm tội và cố ý phạm tội, các thẩm phán công minh bao giờ cũng phải yêu cầu bên công tố chứng tỏ 2 yếu tố này xảy ra cùng một thời điểm phạm tội. Các thẩm phán công minh luôn bác bỏ những suy diễn "nhân quả" tùy tiện của bên công tố nếu 2 yếu tố này không xảy ra cùng một thời điểm phạm tội.
Quy trình thủ tục tố tụng Hình sự[sửa | sửa mã nguồn]
Đây là những quy định cụ thể, xuyên suốt quá trình truy tố cáo buộc và xét xử cá nhân vi phạm luật hình sự. Có 2 trường phái.
Ở nhiều quốc gia theo hệ thống thẩm tra (inquisitional system) thường hiểu là hệ thống của Pháp, sự xem xét đánh giá quy trình tố tụng, xét xử do quan kiểm sát (hay một thẩm phán độc lập) đóng vai trò tích cực trong việc giám sát cơ quan điều tra, xem xét cáo trạng, các chứng cứ trước tòa và viết báo cáo nhận định quy trình điều tra, và tố tụng. Quan chức này thẩm tra nhân chứng, nghi can, ra lệnh khám xét, tạm giam và quyết định tính hợp lệ của các chứng cứ. Nếu báo cáo của quan kiểm sát thấy có cơ sở khởi tố thì vụ án sẽ được chuyển qua cho bên tòa án để xử. Nếu không vụ án sẽ bị đình chỉ điều tra mà không bị đưa ra xét xử. Trong lúc xét xử, tòa sẽ sử dụng phương thức của "hệ thống tranh cãi" giữa 2 bên công tố và luật sư biện hộ.
Với các quốc gia không theo hệ thống thẩm tra, quan tòa xử án, cơ quan điều tra và cơ quan công tố tiến hành những chức năng riêng biệt khác nhau. Theo hệ thống tranh cãi (adversarial system) này, sau khi cơ quan điều tra hoàn tất và đưa ra cáo trạng, quan tòa chủ tọa phiên xử chỉ đóng vai trò "trọng tài không thiên vị" để mặc cho 2 bên công tố và luật sư biện hộ "đấu đá nhau" nhằm phơi bày sự thật. Quan tòa sẽ quyết định chấp thuận hay bác các lập luận của mỗi bên dựa trên các thủ tục tranh luận định sẵn.
Lịch sử luật quy trình tố tụng
Thời trung cổ, các quan chỉ xét xử các tội phạm bị bắt tại trận hoặc các tội phạm bị tố cáo bởi nạn nhân hoặc nhân chứng. Nếu không bị bắt tại trận hoặc không bị ai tố cáo, phạm nhân sẽ mãi mãi ở ngoài vòng pháp luật. Hệ thống thời trung cổ này có nhiều điểm yếu vì phải lệ thuộc vào đơn tố cáo và hơn nữa, hình phạt cho việc làm chứng dối và vu cáo rất nặng nề khiến người ta hoặc không dám tố cáo, hoặc chỉ dùng đơn nặc danh. Tuy nhiên đơn nặc danh không có giá trị pháp lý.
Khoảng thế kỷ 13, lúc khái niệm quốc gia và nhà nước còn chưa hình thành và giáo hội còn quyền lực rất mạnh, Giáo hoàng Innocent Đệ Tam ban các sắc lệnh cải tổ hệ thống xét xử của giáo hội theo đó hệ thống thẩm tra lần đầu tiên được thiết lập. Theo đó cơ quan điều tra của giáo hội (tòa Đức Thánh Thần - ecclesiastical court) có thể thẩm vấn các nhân chứng và mở các cuộc điều tra không cần đơn tố cáo. Nếu kết quả điều tra cho thấy có cơ sở kết tội, thì cơ quan điều tra sẽ khởi tố.
Suốt nhiều thế kỷ sau đó, các quốc gia từ chỗ hoàn thiện hệ thống pháp luật của mình qua việc ban hành các đạo luật đến việc ban hành các luật về quy trình tố tụng dân sự lẫn hình sự đã tạo một điểm son nổi bật cho ngành tư pháp Châu Âu.

markdown:
# Luật hình sự
Khái niệm
**luật hình sự** nói về những luật có chung tính chất là xác định những **hành vi** (tội) mà xã hội đó không muốn xảy ra, và đề ra những **hình phạt** riêng biệt và nặng nề hơn bình thường nếu thành viên xã hội đó phạm vào.
Tùy theo loại tội và thẩm quyền, sự trừng phạt (về mặt) hình sự bao gồm tử hình, giam giữ, bị quản thúc hoặc bị phạt vạ. Những tội cổ xưa như sát nhân (giết người), phản quốc.v.v. luật hình sự nơi nào cũng có. Nhưng cũng có nhiều tội ở nước này đưa vào luật hình sự mà nước khác thì không. Ngay cả trong các bộ luật đôi khi cũng không rõ ràng về ranh giới giữa dân sự và hình sự.
Luật hình sự thường được tiến hành khởi tố bởi chính quyền, không giống như luật dân sự thường được tiến hành khởi tố bởi người dân hay các pháp nhân khác.
## Mục lục
[1 Lịch sử Luật Hình sự (Hình Luật) ở Phương Tây](#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD_Lu.E1.BA.ADt_H.C3.ACnh_s.E1.BB.B1_.28H.C3.ACnh_Lu.E1.BA.ADt.29_.E1.BB.9F_Ph.C6.B0.C6.A1ng_T.C3.A2y) [2 Hình phạt trong Luật Hình sự](#H.C3.ACnh_ph.E1.BA.A1t_trong_Lu.E1.BA.ADt_H.C3.ACnh_s.E1.BB.B1) [3 Những khía cạnh và yếu tố cấu thành tội Hình sự](#Nh.E1.BB.AFng_kh.C3.ADa_c.E1.BA.A1nh_v.C3.A0_y.E1.BA.BFu_t.E1.BB.91_c.E1.BA.A5u_th.C3.A0nh_t.E1.BB.99i_H.C3.ACnh_s.E1.BB.B1) [4 Quy trình thủ tục tố tụng Hình sự](#Quy_tr.C3.ACnh_th.E1.BB.A7_t.E1.BB.A5c_t.E1.BB.91_t.E1.BB.A5ng_H.C3.ACnh_s.E1.BB.B1) [5 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [6 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [7 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Lịch sử Luật Hình sự (Hình Luật) ở Phương Tây[
[sửa](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&action=edit§ion=1)]
Những nền văn minh xa xưa nói chung không phân biệt dân sự hay hình sự. Di chỉ khảo cổ tìm thấy những bộ luật đầu tiên của người
[Sumerians](/w/index.php?title=Sumerians&action=edit&redlink=1) (khu vực [Iran](/wiki/Iran) và [Iraq](/wiki/Iraq) ngày nay) soạn thảo. Khoảng thế kỷ 21 trước công nguyên (2000 năm trước CN), một người Sumerian (Ur) là vua Ur-Nammu đã ban hành bộ luật cổ nhất được phát hiện cho đến hôm nay - gọi là luật Ur-Nammu - dù rằng có nhiều tài liệu cho biết còn có một bộ luật cổ xưa hơn gọi là Urukagina xứ Lagash đã ra đời trước đó. Trong số các bộ luật cổ còn có Luật Hammurabi của người Babylon. Những bộ luật này không có phân biệt khái niệm dân sự và hình sự.
Những bộ luật sau đó như Thập Nhị Bảng (Twelve Tables) của đế chế La Mã đã có chuyển biến trong việc phân biệt tuy chưa rõ ràng. Ví dụ, tội ăn trộm là một sự sai trái dân sự. Đánh người và cướp có bạo lực được xem như là xâm phạm tài sản. Phạm các luật này thì phải bị phạt vạ (phạt tiền).
Những tín hiệu của sự phân biệt về án hình sự và án dân sự được nổi lên trong cuộc xâm chiếm
[Vương Quốc Anh](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Anh) năm 1066 của bộ tộc Norman (bộ tộc ở vùng [Normandy](/wiki/Normandie), [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) ngày nay). Về sau, khi phong trào Hậu Trí thức Tây Ban Nha (xem Alfonso de Castro) lan sang Âu Châu, khái niệm thần học về **Sự Trừng Phạt Của Thượng đế lên những tâm hồn tội lỗi** (luật ở thượng giới) được mang đưa vào giới luật (canon law) trước. Sau đó, khái niệm này được vay mượn đưa vào nhân luật (secular law) thành ra luật hình sự để trừng trị các hành vi phạm tội của con người.
Tuy vậy, phải đến thế kỷ 18, khái niệm về hình luật - trong đó bộ phận tòa án đóng vai trò bảo vệ công lý - được phát triển rõ rệt khi các quốc gia ở Âu châu thành lập lực lượng cảnh sát. Từ đó, luật hình sự (hình luật) đã nhanh chóng hình thành. Luật hình sự đã giúp hoàn thiện các cơ chế thực thi luật pháp của lực lượng cảnh sát và giúp lực lượng này trở thành một bộ phận thiết yếu của nhà nước phương Tây.
## Hình phạt trong Luật Hình sự[
[sửa](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&action=edit§ion=2)]
Luật hình sự mang đặc tính riêng của nó, đó là (1) Nêu ra cụ thể những hậu quả có thể xảy ra cho những ai không chấp hành nghiêm chỉnh và (2) nêu ra các yếu tố cấu thành tội. Những hậu quả có thể bao gồm tử hình, khổ sai (đánh đòn, hành hạ), cải tạo giam giữ hoặc không giam giữ (án treo cho tại ngoại) tùy theo các cấp thẩm quyền khác nhau. Thời gian cải tạo có thể từ vài ngày cho đến chung thân. Khi ra ngoài, tội nhân có thể còn chịu thêm thời gian quản thúc tại gia, hay phải báo cáo định kỳ với nhân viên tòa án tùy vào bản án. Phạm nhân có thể thương lượng với chính quyền về mức độ phạm tội, tội danh, án phạt... để đổi lại sự hợp tác, chỉ chứng hay cung cấp thông tin cho cơ quan tố tụng. Phạt và đền tiền cũng là một hình phạt phổ biến.
Tuy ở nhiều mức độ khác nhau, nhưng năm mục đích sau đây được chấp nhận rộng rãi trong hầu hết các bộ luật hình sự về mặt trừng trị tội phạm: báo oán (trả oán), răn đe, vô hiệu hóa, giúp cải tà quy chánh và đền bù thiệt hại.
**Báo oán (trả oán)**- Phạm nhân phải chịu đau khổ dằn vặt trừng phạt do tội mình làm ra. Đây là một mục đích thường thấy nhất. Vì phạm nhân đã lạm dụng sai trái, hay gây ra tổn thất không đáng có cho những bên thiệt hại (làm lệch cán cân công bình xã hội) do đó luật hình sự phải đưa phạm nhân vào những tình huống khổ sai để làm quân bình cán cân công lý. Lý giải này dựa trên nguyên tắc: mọi công dân tuân theo luật pháp để mong được sự bảo vệ không bị giết hại, vì vậy nếu người nào bị kết tội giết người thì sẽ bị tước quyền được luật pháp che chở. Một người đi giết người thì có thể bị (nhà nước) giết lại. Giống như một cán cân bị lệch vì nhân mạng phải được đền bù bằng nhân mạng. **Răn đe**- Có 2 loại: *răn đe cá nhân*nhằm vào các phạm nhân với mục đích đưa ra mức phạt đủ nặng khiến những người này không dám phạm tội từ đây về sau. Còn *răn đe xã hội*nhằm vào toàn thể các công dân không trừ một ai với mục đích trừng phạt những ai đã phạm tội lẫn răn đe những ai có khả năng phạm tội. **Vô hiệu hóa**- được thiết kế với mục đích đơn giản là đưa người phạm tội ra khỏi xã hội để bảo vệ xã hội khỏi bị ảnh hưởng bởi những tội phạm do phạm nhân gây ra, thể hiện bằng án tù. Đây là lý do chính quyền cho xây các nhà tù, các trại tập trung cải tạo giam giữ. Các án tử hình và các lệnh cấm (quản chế) cũng nhằm mục đích này. **Giúp cải tà quy chính**- nhằm mục đích cải hóa phạm nhân trở lại thành một thành viên hữu ích trong xã hội. Phạm nhân phải trải qua một chương trình học tập, cải huấn (có hay không kèm giam giữ) ở nhiều mặt khác nhau để giúp phạm nhân nhận thức được sự sai trái những việc mình đã làm. **Đền bù thiệt hại**- đây là một lý thuyết về trừng phạt hướng về nạn nhân. Mục tiêu là nhà nước đứng ra quyết định loại hình và mức độ đền bù cho những đau khổ thiệt hại lên mình nạn nhân. Ví dụ, phạm nhân trộm công quỹ thường bị phạt phải trả lại tiền đã biển thủ. Đền bù thiệt hại thường được kết hợp với các mục đích khác của luật hình sự và bắt nguồn từ các khái niệm tương tự trong luật dân sự.
## Những khía cạnh và yếu tố cấu thành tội Hình sự[
[sửa](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&action=edit§ion=3)]
Theo nhiều bộ luật hình sự ở các nước, chính quyền (nhà nước) thực thi luật hình sự bằng cách đề ra những
*đe dọa hình sự*. Hình thức và mức độ đe dọa khác nhau tùy theo văn hóa, lịch sử tư pháp và tôn giáo của mỗi nước.
Các bộ luật hình sự trên thế giới thể hiện hàng trăm quan điểm, lý luận khác nhau. Trong khuôn khổ giới hạn này rất khó thống kê hoàn chỉnh và đầy đủ mà không bị thiếu sót. Tuy vậy, những yếu tố và khía cạnh sau đây xuất hiện phổ biến trong các luật hình sự: hành vi cấm, sự cố ý, đối tượng bị thiệt hại, yếu tố đồng lõa, các yếu tố bào chữa, và mối liên hệ giữa các yếu tố nói trên.
### Hành vi cấm[
[sửa](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&action=edit§ion=4)]
Luật hình sự thường cấm những hành vi cụ thể. Do đó, chứng cứ phạm tội phải hợp lý minh chứng hành động do chính can phạm gây ra. Hành động cụ thể này gọi là hành vi phạm tội (guilty act - Latin: actus reus)
Hành vi phạm tội (hành vi cấm) có thể cấu thành bởi một hành động hay một hành động đe dọa, hay trong một số trường hợp hạn hữu, sự bất hành động (tức không làm một việc do mình chuyên trách) cũng là hành vi cấm. Ví dụ: cha mẹ bỏ đói trẻ sơ sinh, cũng là một hành vi cấm.
Nếu hành vi phạm tội là một sự bất hành động như nêu trên, thì cần phải đi kèm một trách nhiệm (duty). Trách nhiệm này có thể là do hợp đồng, do tự nguyện dấn thân, quan hệ huyết mạch và đôi khi là do chức vụ được giao. Trách nhiệm còn có thể hình thành nếu anh tự tạo ra một điều kiện nguy hiểm. Đôi khi, ở Mỹ hay Âu châu còn ràng buộc người qua đường phải giúp -
*trong một số trường hợp rất cụ thể* - những người trong những tình huống bất khả kháng (ví dụ: giúp kêu xe cứu thương hay giúp trẻ em đang chết chìm ở sông cạn).
Một hành vi phạm tội có thể được bào chữa (hay được hủy bỏ) nếu cơ quan công tố không thể chứng minh liên hệ nhân quả của hành vi phạm tội của phạm nhân này đối với thiệt hại gây ra (causation). Nói cách khác, luật sư biện hộ có thể chỉ ra các yếu tố chứng minh hành vi của người này không phải là nguyên nhân duy nhất và trực tiếp nhất gây ra thiệt hại. Xem thêm phần yếu tố bào chữa ở dưới.
### Sự cố ý[
[sửa](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&action=edit§ion=5)]
Vì hình phạt nghiêm khắc của luật hình sự, các thẩm phán công minh đều đòi hỏi bên công tố phải chứng minh một ý thức cố ý phạm tội (guilty mind, Latin: mens rea). Ý thức phạm tội này được giải thích là sự cố ý
*trong khi* làm một hành vi sai trái. Chú ý rằng trong luật hình sự, ý thức phạm tội hoàn toàn được tách ra khỏi ý đồ, động lực (motive) của nghi can. Nếu A cướp tài sản của B chia cho dân nghèo (cướp phú tế bần), thì hành động *lấy đồ của B trong lúc A không phải là chủ sở hữu* chứng tỏ A đã có ý thức cố ý muốn cướp tài sản của B. Ý đồ động lực giúp người nghèo tuy là ý tốt, nhưng không thể thay đổi sự cố ý phạm tội của A trong việc đánh cướp tài sản.
Sự
*cố ý phạm tội* dễ dàng bị bên công tố chứng minh hơn *nếu nghi can biết hành vi của mình sẽ gây nguy hiểm nhưng vẫn cứ tiến hành*. Ví dụ: nghi can A xả chất thải độc hại xuống dòng sông và biết rằng các chất này có thể gây nhiễm độc nguồn nước cho dân cư 2 bên bờ sông, nhưng A vẫn cứ làm. Bị truy tố, A có thể bào chữa là mình không hề muốn đầu độc dòng sông (tức là không cố ý phạm tội), nhưng khi bên công tố dễ dàng chứng minh rằng, với cương vị của mình, A thừa biết các chất xả thải kia gây độc hại, là đã đủ cơ sở chứng minh A có yếu tố "cố ý phạm tội".
Khi xem xét yếu tố cố ý phạm tội, tòa án Phương Tây phải xét thêm khía cạnh nghi can khi hành động có thực sự "muốn" gây ra hậu quả cụ thể hay không. Ví dụ: trong tội giết người, sự "muốn" hay "không muốn" nạn nhân tử vong có thể chuyển từ tội cố sát (tử hình) sang tội ngộ sát (ở tù). Đây là một lãnh vực hết sức khó khăn để chứng minh lẫn bào chữa.
Mặt khác yếu tố cố ý phạm tội có thể bị "chuyển sang" nạn nhân thứ ba, dù rằng nghi can không hề cố ý gây hại cho người thứ ba (transfer malice). Ví dụ: A dùng súng bắn B đang đứng trong đám đông, nhưng không trúng B. Viên đạn lạc sang phía C và giết chết C. A có thể nói rằng mình không hề biết C và không có ý đồ giết C. Nhưng vì A chĩa súng vào đám đông có C nên ý đồ giết người của A đã được "chuyển sang" C, vì bất cứ ai trong đám đông ấy cũng có khả năng bị trúng đạn. A có thể bị truy tố tội cố ý giết C.
### Đối tượng của xâm phạm[
[sửa](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&action=edit§ion=6)]
Công dân hy sinh một phần quyền lợi của mình để tuân thủ luật pháp nhà nước nhằm mục đích được pháp luật bảo hộ không bị các hành vi phạm tội xâm phạm:
- Nhân Mạng -
*sát nhân*(homocide) là một tội danh cổ xưa khi nghi can giết người phi pháp. Đây là một hành vi được các bộ luật hình sự rất chú trọng và thường được chia ra làm nhiều mức độ khác nhau với mức án khác nhau dựa trên việc có hay không có yếu tố *"cố ý phạm tội"*. Nếu *có*thì tội và hình phạt trở đặc biệt nghiêm trọng (murder) và nếu *không có*thì có thể chỉ phạm vào tội ngộ sát. Trong trường hợp thiếu hẳn yếu tố "cố ý phạm tội", phía công tố có thể chuyển qua truy tố tội ngộ sát (manslaughter) hay là bất cẩn gây chết người (involuntary manslaugher) là những tội với hình phạt nhẹ hơn.
- Thân Thể - hầu hết các luật hình sự bảo vệ sự bất khả xâm phạm của cơ thể công dân nói chung. Hành vi
*"đánh người"*(battery) là tội do bởi sự đụng chạm phi pháp và không được phép. Tội này không bao gồm các hành động đánh nhau khi thi đấu trên võ đài khi 2 người im lặng đồng ý khi đánh nhau trước đám đông. Mặc dù không đánh, nhưng nghi phạm vẫn có thể bị truy tố tội *"tấn công"*người khác (assault) nếu hành động của nghi phạm khiến nạn nhân có cảm giác "sợ bị đánh ngay lập tức" (fear of imminent battery). Quan hệ tình dục không đồng thuận hay quan hệ tình dục với trẻ em vị thành niên thường bị truy tố tội *hiếp dâm*(rape) - trong đó luật rất cụ thể chi li về các hành vi thể hiện sự hiếp dâm. Hiếp dâm là một dạng của tội đánh người.
- Tài Sản & Nơi Cư Trú - ở các nước
[Phương Tây](/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y), tài sản và nơi cư trú được bảo vệ bởi luật hình sự. Hành vi xuất hiện hay bước vào khu vực, đất, tư gia hay văn phòng không có phép của chủ nhân có thể bị truy tố tội *xâm nhập trái phép*(trespassing). Hành vi *trộm cắp*(theft), *biển thủ công quỹ*(embezzlement), *lường gạt*(conversion) đều liên quan đến sự cố ý chuyển nhượng, sử dụng trái phép tài sản thuộc chủ quyền của người khác. Nếu các hành vi trên có kèm sử dụng vũ lực thì lập tức chuyển thành tội danh *ăn cướp*(robbery). Với công chức Tây Phương còn có thêm hành vi gian dối, lợi dụng chức quyền lừa gạt (fraud) cũng bị truy tố hình sự.
- Đạo Đức - luật hình sự kế thừa vai trò lịch sử của các tổ chức tôn giáo trong việc điều chỉnh các hành vi con người theo giáo luật đã có từ ngàn xưa, khi nhà nước chưa tồn tại. Những hành vi tội phạm bị đa số các tôn giáo cấm như
*ngoại tình*(adultery), *đa phu hay đa thê*(polygamy), *loạn luân*(incest), *dụ dỗ tình dục*(seduction), *quan hệ tình dục trái tự nhiên*(sodomy), *bán dâm*(prostitution), *các hành vi tục tĩu*(obscenity and indecency)... ngày nay được hầu hết các bộ luật hình sự ghi nhận.
- Trật Tự Công Cộng - luật hình sự đóng vai trò đảm bảo quyền công dân được sống trong một xã hội có trật tự và ổn định chung. Luật sẽ phạt những hành vi cố ý xâm phạm một cách không chính đáng và không hợp lệ các quyền lợi này. Những tội như
*đánh nhau ở nơi công cộng*(public fighting), *hù dọa*(affray), *bạo loạn*(riot), *phá hoại hội họp công cộng*(disturbance of public assembly), *bê bối nơi ở*(disorderly house), *xâm nhập và bắt người trái phép*(forcible entry and detainer), *lăng mạ xúc phạm nhân phẩm*(libel/defamation), gi *ấu vũ khí trái phép*(illegal concealed weapon)... nhằm bảo vệ trị an cuộc sống.
- Quốc gia và Cơ quan Nhà nước - những hoạt động chính đáng của các cơ quan nhà nước nhằm phục vụ công dân và xã hội cần các cơ chế đảm bảo ổn định và trong sạch. Ví dụ các hệ thống tòa án phải có cơ chế đảm bảo tính công minh và độc lập, các cơ quan nhà nước dính líu đến việc quản lý phân phối tài sản có giá trị cần phải được minh bạch và tránh nạn tham nhũng từ bên ngoài lẫn từ bên trong. Xuất phát từ quá trình đấu tranh xây dựng bảo vệ tổ quốc, các bộ luật hình sự ngoài việc duy trì các hình phạt cổ xưa còn thiết lập thêm một số tội phạm hiện đại nhằm đảm bảo các hoạt động của các cơ quan nhà nước. Điển hình như các tội phạm
*phản quốc*(treason), *che giấu phản tặc*(misprision of treason), *lật đổ chính phủ*(overthrow of government), *gián điệp*(espionage), *thề dối*(perjury), *hối lộ*(bribery), *lạm dụng quyền hạn chức vụ*(official misconduct), *ảnh hưởng công chánh tư pháp*(embracery), *làm tiền giả*(counterfeit), *cưỡng lệnh (tòa)*(contempt), *phá hoại quá trình tư pháp*(obstruction of justice), *che giấu tội phạm*(misprision of felony), *cướp biển*(piracy),... Tuy nhiên, cần đảm bảo quyền lợi của công dân không bị các quyền lợi nhà nước xâm phạm lẫn nhau.
### Đồng lõa[
[sửa](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&action=edit§ion=7)]
Một số luật hình sự trừng phạt sự liên kết phạm tội, dính líu đến hành vi phạm tội, hoặc ngay cả hành phi dính líu đến các tội phạm nhưng không thành công. Một số tội danh thông thường là: đồng phạm, giúp đỡ và che giấu tội phạm, xúi giục người khác phạm tội và cố ý phạm tội nhưng không thành công.
### Các yếu tố bào chữa và tình tiết giảm nhẹ[
[sửa](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&action=edit§ion=8)]
Trong các vụ án hình sự, Thẩm phán, công tố và luật sư biện hộ thường không có mặt lúc án xảy ra, cho nên việc xử đúng người đúng tội phải dựa vào lời khai các nhân chứng và nghi can, giá trị tang vật, lập luận của bên công tố và của luật sư biện hộ trên nguyên tắc "qua tranh luận thì sự thật sẽ sáng tỏ."
Do tính chất nặng nề của hình phạt tội bị hình sự hóa và nhằm giảm thiểu oan sai, luật hình sự thường quy định rất nhiều yếu tố bào chữa và tình tiết giảm nhẹ, nhằm giúp cho vụ án được xét xử công minh. Các yếu tố bào chữa này giúp bên công tố truy tố đúng người đúng tội; giúp bên luật sư biện hộ chỉ ra sự bất cập của bên công tố; và giúp thẩm phán có căn cứ phán xét tính hợp lệ của cáo trạng cùng các nghi vấn và lập luận của bên công tố. Nơi đây chỉ giới thiệu một vài khía cạnh tiêu biểu.
**Đối với hành vi phạm tội**- Hành vi phạm tội có thể được bào chữa (hay được hủy bỏ) nếu thiếu vắng mối **liên hệ nhân quả**của hành vi phạm tội đối với thiệt hại gây ra (causation). Chứng minh mối liên hệ này luôn là trách nhiệm của cơ quan công tố. Hành vi phạm tội phải là (1) nguyên nhân duy nhất (hoặc là đủ lớn) và (2) gần gũi trực tiếp nhất của sự thiệt hại. Thiếu vắng một trong 2 yếu tố này thì mối liên hệ nhân quả không thể xác định, và vì thế hành vi phạm tội phải bị hủy bỏ và hậu quả là tội danh không thành lập. Mối liên hệ nhân quả này có nhiều yếu tố cấu thành tùy theo loại hành vi tội phạm, và thường rất là phức tạp, nhất là khi có những **tình tiết đan xen**vào quá trình gây án - thì rất có thể một trong những tình tiết ấy đã khiến mối liên hệ nhân quả bị gãy đổ. Ví dụ: người A đánh người B xỉu nằm trên lề đường và A bỏ đi. Sau đó, người C điều khiển xe hơi do say rượu lạc tay lái leo lên lề cán B gây tử vong. Sự xuất hiện của C trực tiếp cán qua B gây ra cái chết cho B là một tình tiết đan xen có thể giúp A thoát tội cố ý giết người. Ngoài ra còn rất nhiều các loại tình tiết khác khiến cho việc xác định hành vi phạm tội gặp nhiều khó khăn, mở ra cơ hội cho các luật sư biện hộ. **Hành vi giết người**- nếu chứng minh đầy đủ các yếu tố quy định cho thấy nghi can bị điên loạn thần kinh trong lúc giết người thì **điên loạn thần kinh**(insanity) có thể là một yếu tố bào chữa hữu hiệu. Tuy nhiên, các quan tòa Phương Tây có hẳn một quy chế cụ thể để "giám định tâm thần" của nghi can và đôi khi kết quả giám định của tòa rất bất ngờ so với khái niệm "bị bệnh tâm thần" của y khoa. **Các yếu tố bào chuẵ khác**- có rất nhiều yếu tố bào chữa liên quan đến toàn bộ **giai đoạn của quy trình điều tra tố tụng**. Mỗi một giai đoạn, **cơ quan điều tra tố tụng**đều có thể mắc **sơ hở**thiếu sót và có thể bỏ sót tội hay gây ra oan sai. Các yếu tố bào chữa tập trung vào các **định nghĩa hành vi phạm tội**của bộ luật hình sự để xem cơ quan công tố có chứng minh điều kiện cần và đủ của các yếu tố cấu thành tội hay không. Nhân chứng mục kích, nhân chứng chuyên gia và tang chứng cũng được 2 bên xem xét cụ thể trong việc tranh luận trước tòa liên quan đến các **yếu tố cấu thành tội**. Hiện trường cũng là một khía cạnh quan trọng của vụ án. Phía công tố phải cung cấp toàn bộ tài liệu điều tra liên quan cho bên luật sư biện hộ xem xét nghiên cứu và từ đó bên luật sư biện hộ có thể mời chuyên gia để xem xét và làm chứng trước tòa. Ngoài ra, lời khai của chính nghi can cũng sẽ được sử dụng làm chứng trước tòa. Do đó, nghi can có quyền yêu cầu luật sư tham gia, và hiến pháp bảo hộ **quyền được tư vấn luật sư**trong quá trình điều tra. **Mối liên hệ phải có**- Trong một số tội phạm đòi hỏi phải hội đủ cả 2 yếu tố hành vi phạm tội và cố ý phạm tội, các thẩm phán công minh bao giờ cũng phải yêu cầu bên công tố chứng tỏ 2 yếu tố này xảy ra **cùng một thời điểm phạm tội**. Các thẩm phán công minh luôn bác bỏ những suy diễn "nhân quả" tùy tiện của bên công tố nếu 2 yếu tố này không xảy ra cùng một thời điểm phạm tội.
## Quy trình thủ tục tố tụng Hình sự[
[sửa](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&action=edit§ion=9)]
Đây là những quy định cụ thể, xuyên suốt quá trình truy tố cáo buộc và xét xử cá nhân vi phạm luật hình sự. Có 2 trường phái.
Ở nhiều quốc gia theo
*hệ thống thẩm tra* (inquisitional system) thường hiểu là hệ thống của Pháp, sự xem xét đánh giá quy trình tố tụng, xét xử do quan kiểm sát (hay một thẩm phán độc lập) đóng vai trò tích cực trong việc giám sát cơ quan điều tra, xem xét cáo trạng, các chứng cứ trước tòa và viết báo cáo nhận định quy trình điều tra, và tố tụng. Quan chức này thẩm tra nhân chứng, nghi can, ra lệnh khám xét, tạm giam và quyết định tính hợp lệ của các chứng cứ. Nếu báo cáo của quan kiểm sát thấy có cơ sở khởi tố thì vụ án sẽ được chuyển qua cho bên tòa án để xử. Nếu không vụ án sẽ bị đình chỉ điều tra mà không bị đưa ra xét xử. Trong lúc xét xử, tòa sẽ sử dụng phương thức của "hệ thống tranh cãi" giữa 2 bên công tố và luật sư biện hộ.
Với các quốc gia không theo hệ thống thẩm tra, quan tòa xử án, cơ quan điều tra và cơ quan công tố tiến hành những chức năng riêng biệt khác nhau. Theo
*hệ thống tranh cãi* (adversarial system) này, sau khi cơ quan điều tra hoàn tất và đưa ra cáo trạng, quan tòa chủ tọa phiên xử chỉ đóng vai trò "trọng tài không thiên vị" để mặc cho 2 bên công tố và luật sư biện hộ "đấu đá nhau" nhằm phơi bày sự thật. Quan tòa sẽ quyết định chấp thuận hay bác các lập luận của mỗi bên dựa trên các thủ tục tranh luận định sẵn. **Lịch sử luật quy trình tố tụng**
Thời
[trung cổ](/wiki/Trung_C%E1%BB%95), các quan chỉ xét xử các tội phạm bị bắt tại trận hoặc các tội phạm bị tố cáo bởi nạn nhân hoặc nhân chứng. Nếu không bị bắt tại trận hoặc không bị ai tố cáo, phạm nhân sẽ mãi mãi ở ngoài vòng pháp luật. Hệ thống thời trung cổ này có nhiều điểm yếu vì phải lệ thuộc vào đơn tố cáo và hơn nữa, hình phạt cho việc làm chứng dối và vu cáo rất nặng nề khiến người ta hoặc không dám tố cáo, hoặc chỉ dùng đơn nặc danh. Tuy nhiên đơn nặc danh không có giá trị pháp lý.
Khoảng thế kỷ 13, lúc khái niệm
*quốc gia* và *nhà nước* còn chưa hình thành và giáo hội còn quyền lực rất mạnh, [Giáo hoàng](/wiki/Gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng) Innocent Đệ Tam ban các sắc lệnh cải tổ hệ thống xét xử của giáo hội theo đó *hệ thống thẩm tra* lần đầu tiên được thiết lập. Theo đó cơ quan điều tra của giáo hội (tòa Đức Thánh Thần - *ecclesiastical court*) có thể thẩm vấn các nhân chứng và mở các cuộc điều tra không cần đơn tố cáo. Nếu kết quả điều tra cho thấy có cơ sở kết tội, thì cơ quan điều tra sẽ khởi tố.
Suốt nhiều thế kỷ sau đó, các quốc gia từ chỗ hoàn thiện hệ thống pháp luật của mình qua việc ban hành các đạo luật đến việc ban hành các luật về quy trình tố tụng dân sự lẫn hình sự đã tạo một điểm son nổi bật cho ngành tư pháp
[Châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u).
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&action=edit§ion=10)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&action=edit§ion=11)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&veaction=edit§ion=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_h%C3%ACnh_s%E1%BB%B1&action=edit§ion=12)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

X-Cache: cp1066 hit/1, cp1067 miss