text:
CNM365. Chào ngày mới 12 tháng 6. Wikipedia Ngày này năm xưa. Ngày quốc khánh Liên bang Nga. Ngày quốc khánh Philippines. Ngày Valentine của Brasil, (ngày lễ tình nhân Dia dos Namorados). Năm 2013 – Kimura Jiroemon, cụ ông thọ nhất từ trước đến nay trong lịch sử thế giới (hình Cụ Ông Kimura Jiroemon vào sinh nhật lần thứ 115 của mình.
12 tháng 6
Ngày 12 tháng 6 là ngày thứ 163 (164 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 202 ngày trong năm.
Mục lục
Sự kiện
- 618 – Lý Uyên buộc Tùy Cung Đế Dương Hựu phải thiện vị
- 1117 – Khang vương Triệu Cấu đăng cơ làm hoàng đế tại Ứng Thiên phủ, kiến lập chính quyền Nam Tống
- 1560 – Thời kỳ Chiến Quốc: Oda Nobunaga đánh bại Imagawa Yoshimoto trong trận Okehazama tại địa phận tỉnh Aichi ngày nay.
- 1864 – Kết thúc Trận Cold Harbor trong thời Nội chiến Hoa Kỳ
- 1898 – Tướng Emilio Aguinaldo tuyên bố Philippines độc lập sau 300 năm bị Tây Ban Nha cai trị
- 1903 – Thành lập thành phố Niagara Falls, Ontario, Canada
- 1942 – Anne Frank được cha tặng cho một tập vở nhân kỷ niệm sinh nhật thứ 13 của cô, cô quyết định dùng nó để viết nhật ký.
- 1945 – Khâm sai Bắc Bộ Phan Kế Toại ra nghị định đổi tên Trường Trung học Bảo hộ ở Hà Nội thành Trường Quốc lập Trung học Chu Văn An
- 1965 – Máy bay của không quân Mỹ ném bom Trại điều dưỡng bệnh phong Quỳnh Lập (Nghệ An)
- 1968 – Đại hội đồng Liên hiệp quốc đã thông qua hiệp ước cấm phổ biến vũ khí hạt nhân và kêu gọi các nước phê chuẩn hiệp ước này
- 1969 – Quốc hội và Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ra tuyên bố về việc thành lập Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam
- 1978 – Nhật Bản xảy ra động đất ngoài khơi Miyagi
- 1979 – Thượng viện Hoa Kỳ bỏ phiếu chấm dứt cấm vận kinh tế đối với Zimbabwe Rhodesia
- 1987 – Chiến tranh Lạnh: Trước Cổng Brandenburg, Tổng thống Hoa Kỳ Ronald Reagan công khai thách thức Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô Mikhail Gorbachyov phá đổ Bức tường Berlin.
- 1991 – Liên bang Nga tuyên bố chủ quyền quốc gia của mình. Sau đó, ngày 19/08, Liên Xô tan rã
- 1994 – Khởi hành chuyến bay đầu tiên của chiếc Boeing 777 do hãng Boeing của Hoa Kỳ chế tạo
- 1996 – Bangladesh tổ chức bầu cử quốc hội tự do
- 2005 – Tại Iran bắt đầu xảy ra Vụ đánh bom Ahvaz
- 2014 – Khai mạc World Cup 2014 tại thành phố Sao Paulo, Brasil
Sinh
- 1107 – Tống Cao Tông, hoàng đế nhà Tống
- 1854 – George Eastman, người sáng lập công ti Eastman Kodak
- 1892 – Djuna Barnes, nữ nhà văn Mỹ
- 1908 – Otto Skorzeny, Trung tá Đức Quốc xã
- 1921 – Phạm Thế Ngũ, nhà giáo, nhà nghiên cứu Văn học Việt Nam
- 1924 – George Herbert Walker Bush, tổng thống thứ 41 của Hoa Kỳ
- 1927 – Johanna Spyri, nữ nhà văn Thuỵ Sĩ
- 1927 – Đỗ Quang Thắng, nguyên Uỷ viên Bộ Chính trị, bí thư Trung ương Đảng, chủ nhiệm Uỷ ban kiểm tra Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam
- 1929 – Anne Frank, nạn nhân Phát-xít Đức, tác giả Nhật ký Anne Frank
- 1937 – Vladimir Igorevich Arnold, nhà toán học Liên Xô
- 1953 – Nguyễn Thiện Nhân, phó thủ tướng Việt Nam
- 1957 – Hà Huy Thông, phó chủ nhiệm Uỷ ban Đối ngoại của Quốc hội Việt Nam
- 1960 – Dannavan Morrison, cựu vận động viên cricket người Bahamas
- 1972 – Hồ Thị Cẩm Đào, một nữ chính khách Việt Nam
- 1972 – Inger Miller, nữ vận động viên điền kinh Mỹ
- 1973 – Christian Vieri, cầu thủ Ý
- 1973 – Daron Rahlves, vận động viên chạy ski Mỹ
- 1979 – Diego Milito, cầu thủ bóng đá Argentina
- 1980 – Jerri Ariel Farias Hahn, cầu thủ Brazil
- 1981 – Nora Tschirner, nữ diễn viên Đức
- 1981 – Klemen Lavric, cầu thủ Slovenia
- 1982 – Andrea Wolf, cầu thủ bóng đá Đức
- 1983 – Anja Rubik, người mẫu Ba Lan
- 1983 – Christine Sinclair, cầu thủ Canada
- 1985 – Dave Franco, diễn viên Mỹ
- 1985 – Tasha-Ray Evin, nhạc sĩ Canada
- 1987 – Abbey Lee Kershaw, người mẫu Australia
- 1987 – Paul Janes, cầu thủ Đức
- 1993 – Kim Kwang Yeon, nam ca sĩ Hàn Quốc, thành viên nhóm nhạc Led Apple
Mất
- 1972 – Ludwig von Bertalanffy, nhà sinh vật học Áo
- 1981 – Mahmoud Fawzi, thủ tướng Ai Cập
- 1981 – Anton Freiherr von Aretin, chính trị gia Đức
- 1981 – Harry Harlow, nhà tâm lí học Mỹ
- 1982 – Otto Brunner, nhà sử học Áo
- 1982 – Karl von Frisch, nhà sinh vật học, nhà động vật học từng nhận giải Nobel.
- 1985 – Dominique Laffin, nữ diễn viên Pháp
- 1985 – Helmuth Plessner, triết gia Đức
- 1988 – Marcel Poot, nhà soạn nhạc Bỉ
- 1990 – George Meistermann, hoạ sĩ Đức
- 1995 – Arturo Benedetti Michelangeli, nghệ sĩ dương cầm Ý
- 1997 – Bulat Shalvovich Okudzhava, thi sĩ, nhà soạn nhạc Nga
- 2002 – Bill Blass, nhà thiết kế thời trang Mỹ
- 2012 – Elinor Ostrom, nhà khoa học chính trị người Mỹ, phụ nữ đầu tiên đoạt giải Nobel Kinh tế
- 2013 – Kimura Jiroemon, cụ ông thọ nhất từ trước đến nay trong lịch sử thế giới
Ngày lễ và kỷ niệm
- Ngày quốc khánh Liên bang Nga.
- Ngày quốc khánh Philippines.
- Ngày Valentine của Brasil, (ngày lễ tình nhân Dia dos Namorados).
Tham khảo
Nga
Nga (tiếng Nga: Россия, chuyển tự. Rossiya, IPA [rɐˈsʲijə]), quốc danh hiện tại là Liên bang Nga[2][3] (tiếng Nga: , chuyển tự. Rossiyskaya Federatsiya, IPA [rɐˈsʲijskəjə fʲɪdʲɪˈraʦəjə]), là một quốc gia ở phía bắc lục địa Á – Âu (châu Âu và châu Á).[4]
Nga là một nhà nước cộng hoà bán tổng thống, gồm 83 thực thể liên bang. Nước Nga giáp biên giới với những quốc gia sau (từ tây bắc đến đông nam): Na Uy, Phần Lan, Estonia, Latvia, Litva và Ba Lan (cả hai đều qua Kaliningrad Oblast), Belarus, Ukraina, Gruzia, Azerbaijan, Kazakhstan, Trung Quốc, Mông Cổ, và Bắc Triều Tiên. Nước này cũng có biên giới biển với Nhật Bản (qua Biển Okhotsk) và Hoa Kỳ (qua Eo biển Bering). Với diện tích 17,075,400 km², Nga là nước có diện tích lớn nhất thế giới, bao phủ hơn một phần chín diện tích lục địa Trái Đất. Nga cũng là nước đông dân thứ chín thế giới với 142 triệu người[5]. Nước này kéo dài toàn bộ phần phía bắc châu Á và 40% châu Âu, bao gồm 11 múi giờ và sở hữu nhiều loại môi trường và địa hình. Nga có trữ lượng khoáng sản và năng lượng lớn nhất thế giới[6], và được coi là một siêu cường năng lượng[7][8][9]. Nước này có trữ lượng rừng lớn nhất thế giới và các hồ của Nga chứa xấp xỉ một phần tư lượng nước ngọt không đóng băng của thế giới[10].
Nga đã thiết lập quyền lực và ảnh hưởng khắp thế giới từ thời Đế chế Nga và trở thành nhà nước hợp thành lớn nhất và lãnh đạo bên trong Liên bang Xô viết, nhà nước xã hội chủ nghĩa hợp hiến đầu tiên và được công nhận là một siêu cường[11], đóng vai trò quan trọng[12][13][14] trong thắng lợi của Đồng Minh trong Thế chiến II. Liên bang Nga được thành lập sau sự giải tán Liên xô năm 1991, nhưng nó được công nhận là sự kế tiếp pháp lý của nhà nước Xô viết.[15] Nga có nền kinh tế đứng thứ tám hoặc thứ chín theo GDP danh nghĩa hay đứng thứ sáu theo sức mua tương đương, với ngân sách quân sự danh nghĩa lớn thứ tám hay thứ ba theo PPP[16]. Đây là một trong năm nhà nước sở hữu vũ khí hạt nhân được công nhận và sở hữu kho vũ khí huỷ diệt hàng loạt lớn nhất thế giới.[17] Nga là một thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc, một thành viên của G8, G20, APEC, SCO và EurAsEC, và là một thành viên lãnh đạo của Cộng đồng các quốc gia độc lập. Nhà nước Nga có một truyền thống lâu dài và giàu có về nhiều lĩnh vực nghệ thuật và khoa học,[4] cũng như một truyền thống mạnh về công nghệ, gồm cả những thành tựu quan trọng như tàu vũ trụ đầu tiên của loài người.
Mục lục
- 1 Từ nguyên
- 2 Lịch sử
- 3 Chính phủ và chính trị
- 4 Phân chia hành chính
- 5 Địa lý
- 6 Kinh tế
- 7 Nhân khẩu
- 8 Văn hóa
- 9 Các vấn nạn xã hội
- 10 Tương lai
- 11 Xem thêm
- 12 Tham chiếu
- 13 Ghi chú
- 14 Liên kết ngoài
Từ nguyên
Tên gọi Rossiya có nguồn gốc từ Rus, một quốc gia thời Trung Cổ có dân cư chủ yếu là người Đông Slav. Tuy nhiên, bản thân tên gọi này chỉ xuất hiện nhiều trong thời kỳ lịch sử sau này, và các cư dân của quốc gia này gọi đất nước của mình là “Русская Земля” (russkaya zemlya) và nó có thể được dịch thành “Xứ của người Rus'”. Các sử gia hiện đại gọi quốc gia này là “Rus Kiev” để phân biệt nó với các quốc gia hậu thân. Bản thân tên gọi Rus có nguồn gốc từ người Rus, một phân nhóm của người Varangia (có thể là người Viking Swede)[18][19] những người đã thành lập nên quốc gia Rus (Русь).
Phiên bản Latinh cổ của tên gọi Rus’ là Ruthenia, chủ yếu được dùng để chỉ các vùng phía tây và phía nam của Rus’- những nơi gần kề với châu Âu Công giáo. Tên gọi hiện nay của quốc gia, Россия (Rossiya), bắt nguồn từ tên trong tiếng Hy Lạp Trung đại của Rus Kiev, Ρωσσία Rossía— viết là Ρωσία (Rosía phát âm [roˈsia]) trong tiếng Hy Lạp hiện đại.[20]
Hiện tại, quốc hiệu thông dụng của nước Nga trong Trung văn là “Nga La Tư”. Về nguồn gốc của từ “Nga La Tư”, có thuyết cho rằng: vào trước thời nhà Nguyên, khi người Mông Cổ tiếp xúc với quốc gia này, do tiếng Mông Cổ có đặc điểm là thuộc Ngữ hệ Altai, không có phụ âm “r” đứng đầu, để tiện cho việc phát âm nên đã lặp lại nguyên âm trong âm thứ nhất của từ. Россия (Rossiya) vì thế biến đổi thành оРоссия (oRossiya), đến thời Nguyên thì người Mông Cổ sử dụng dịch danh Hán tự là “Oát La Tư” (斡羅思, wòluósì). Những năm đầu thời nhà Thanh, trong nhiều văn hiến có sử dụng tên gọi “La Sát” (羅剎), song khi xưng hô giữa quốc gia với nhau thì phần nhiều dịch là Ngạc La Tư (鄂羅斯) hoặc Nga La Tư (俄羅斯). Vào những năm Càn Long thời Thanh, khi soạn “Tứ khố toàn thư” thì chính thức cải thành Nga La Tư (俄羅斯, éluósì)[21]
Lịch sử
Lịch sử của nước Nga bắt đầu từ lịch sử Đông Slav. Nhà nước Đông Slav đầu tiên, nước Nga Kiev, đã chấp nhận việc du nhập Ki-tô giáo từ Đế quốc Đông La Mã vào năm 988 [22] khởi đầu sự tổng hòa các nền văn hoá Đông La Mã và Slav lập ra văn hoá Nga trong một nghìn năm tiếp theo.[23] Nước Nga Kiev nhanh chóng tan rã không còn là một Nhà nước nữa, cuối cùng chịu đầu hàng quân xâm lược Mông Cổ trong những năm 1230. Trong thời gian này, một số lãnh đạo địa phương, đặc biệt là xứ Novgorod và xứ Pskov, đã chiến đấu để thừa kế di sản văn hoá và chính trị của nước Nga Kiev.
Sau thế kỷ 13, Moskva dần trở thành trung tâm văn hoá.[23] Tới thế kỷ 18, Đại Công quốc Moskva đã trở thành Đế quốc Nga rộng lớn, trải dài từ Ba Lan về phía đông tới Thái Bình Dương. Sự mở rộng về phía tây càng khiến nước Nga nhận thức được sự khác biệt của họ với đa phần còn lại của châu Âu và phá vỡ sự cô lập từng xảy ra ở những giai đoạn đầu mở rộng. Thời này có Nga hoàng Pyotr Đại Đế xóa bỏ một nước Nga lạc hậu, nửa Á Đông, tiến hành sự nghiệp lớn lao đổi mới đất nước.[24][25] Các vị Nữ hoàng Anna, Elizaveta Petrovna và Ekaterina II đều lên ngôi với những cuộc đảo chính do Ngự Lâm quân hỗ trợ.[26] Với chính sách bành trướng, phát triển thực lực của đất nước, triều đình Nga hoàng đã phá bỏ mối đe dọa từng có từ Vương quốc Thụy Điển và Đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ Ottoman. Các triều đại nối tiếp nhau trong thế kỷ 19 đã đối phó với những áp lực đó bằng sự kết hợp giữa các cuộc cải cách miễn cưỡng và trấn áp. Chế độ nông nô Nga đã bị bãi bỏ năm 1861, nhưng sự huỷ bỏ này thực sự chỉ gây thêm phiền toái cho người nông dân và càng khiến áp lực cách mạng tăng cao. Trong khoảng thời gian từ khi chế độ nông nô bị huỷ bỏ tới khi bắt đầu Chiến tranh thế giới lần thứ nhất năm 1914, các cuộc cải cách Stolypin, hiến pháp 1906 và Duma quốc gia đã mang lại những thay đổi đáng kể cho nền kinh tế và chính trị Nga,[27] nhưng các hoàng đế Nga vẫn không muốn rời bỏ quyền lực tuyệt đối, hay chia sẻ quyền lực.[28]
Cách mạng Nga năm 1917 được khởi phát từ một sự tổng hợp các yếu tố tan rã kinh tế, tình trạng kiệt quệ do chiến tranh, và sự bất bình với hệ thống chính phủ chuyên quyền, và lần đầu tiên một liên minh giữa những người tự do và xã hội chủ nghĩa ôn hoà lên nắm quyền lực, nhưng các chính sách sai lầm của họ đã khiến những người Cộng sản Bolshevik chiếm quyền lực vào ngày 25 tháng 10 (lịch Julius, tức ngày 7 tháng 11 theo lịch Gregory). Từ năm 1922 tới năm 1991, lịch sử Nga chủ yếu là Lịch sử Liên Xô, một nhà nước hoàn toàn dựa trên ý thức hệ gồm các quốc gia láng giềng của Đế quốc Nga trước Hòa ước Brest-Litovsk. Tuy nhiên, việc tiếp cận cách thức xây dựng chủ nghĩa xã hội khác nhau trong từng thời điểm trong lịch sử Liên Xô, từ nền kinh tế pha trộn và xã hội và văn hoá đa dạng hồi thập niên 1920 tới nền kinh tế chỉ huy và trấn áp thời Stalin tới “thời kỳ trì trệ” thập niên 1980. Từ những năm đầu tiên, chính phủ Liên Xô đã dựa trên nền tảng độc đảng của những người Cộng sản, như những người Bolshevik tự gọi mình, từ tháng 3 năm 1918.[29] Tuy nhiên, tới cuối thập niên 1980, khi sự yếu kém của các cơ cấu kinh tế và chính trị đã trở nên gay gắt, các lãnh đạo cộng sản đã tiến hành các cải cách lớn, dẫn tới sự sụp đổ của Liên bang Xô viết.[30]
Lịch sử Liên bang Nga khá ngắn, chỉ bắt đầu từ sự sụp đổ của Liên Xô năm 1991. Từ khi giành lại độc lập, nước Nga đã được công nhận là nhà nước thừa kế chính thức của Liên Xô trên bình diện quốc tế.[31] Tuy nhiên, nước Nga đã mất vị trí siêu cường của mình và đang phải đối mặt với những thách thức trong các nỗ lực thiết lập một hệ thống kinh tế và chính trị hậu Xô viết. Loại bỏ nền kinh tế kế hoạch tập trung và quyền sở hữu nhà nước thời kỳ Xô viết, nước Nga đang nỗ lực xây dựng một nền kinh tế mang các yếu tốc của thị trường tư bản, với những hậu quả nhiều khi khá nặng nề.[30] Thậm chí ngày nay nước Nga vẫn mang nhiều nét đặc trưng văn hoá và xã hội thời kỳ Sa Hoàng và Liên Xô.
Nga thời kỳ Trung đại
Phần lớn diện tích đất đai của nước Nga ngày nay là lãnh thổ của các bộ lạc khác nhau như người Goth, Hun và Avar gốc Thổ trong khoảng thời gian từ thế kỷ 3 tới thế kỷ 6. Bộ lạc người Scythia gốc Iran sinh sống ở các thảo nguyên miền nam, và bộ lạc người Ca dắc (Khazar) gốc Tuốc (Turk) đã cai trị phần phía tây của vùng đất này cho đến thế kỷ 8. Sau đó họ đã bị bộ lạc gốc Scandinavi là người Varangia thay thế, bộ lạc này đã thiết lập thủ đô tại thành phố của người Slav Novgorod và dần dần hòa trộn với người Slav. Người Slav tạo thành nhóm dân cư chính từ thế kỷ 8 trở đi và đồng hóa một cách chậm chạp cả những người gốc Scandinavi cũng như các bộ lạc bản địa gốc Phần Lan-Ugric, chẳng hạn như người Merya, Muromia và Meshchera.
Chính quyền của người Varangia tồn tại trong vài thế kỷ, trong thời gian đó họ liên kết với Chính thống giáo và chuyển thủ đô về Kiev năm 1169. Trong kỷ nguyên này thuật ngữ “Rhos”, hoặc “Russ” lần đầu tiên được sử dụng để chỉ người Varangia và người Slav sinh sống trong khu vực. Từ thế kỷ 10 đến thế kỷ 11 quốc gia Nga Kiev (Киевская Русь) đã trở thành lớn nhất ở châu Âu và rất thịnh vượng nhờ các hoạt động thương mại tích cực với cả châu Âu và châu Á.
Trong thế kỷ 13 khu vực này trở nên suy yếu vì những tranh chấp nội bộ và bị tàn phá bởi những kẻ xâm lược phương đông là Kim trướng của người Mông Cổ và các bộ lạc Hồi giáo gốc Turk, là những kẻ đã cướp bóc các công quốc Nga trên ba thế kỷ. Còn được biết đến như là người Tatar, họ đã cai trị vùng miền nam và miền trung Nga ngày nay, trong khi các vùng miền tây bị sát nhập vào Đại công quốc Litva và Ba Lan. Sự chia rẽ về chính trị của Rus Kiev đã tách người Nga ở phía bắc ra khỏi người Belarus và người Ukraine ở phía tây.
Phần phía bắc của Nga cùng với Novgorod vẫn giữ được sự tự trị ở một mức độ nhất định trong thời gian cai trị của người Mông Cổ. Tuy thế Nga cũng đã phải chiến đấu chống lại đội quân thập tự chinh của người Đức khi người Đức có ý đồ chiếm khu vực này làm thuộc địa.
Giống như khu vực Balkan và Tiểu Á sự cai trị kéo dài của những người du mục đã làm chậm sự phát triển kinh tế-xã hội của đất nước này. Sự chuyên quyền kiểu châu Á đã ảnh hưởng tiêu cực tới thể chế dân chủ của đất nước cũng như tới văn hóa và kinh tế.
Bất chấp điều đó, không giống như lãnh đạo tinh thần của mình là Đế chế Byzantine, Nga đã không suy tàn và tổ chức những cuộc nổi dậy để giành độc lập, cuối cùng đã khuất phục được các kẻ thù của mình và khôi phục, mở mang lãnh thổ. Sau thất thủ của Constantinople năm 1453, Nga là quốc gia Chính thống giáo duy nhất còn thực sự hoạt động nhiều hay ít ở phần biên giới phía đông châu Âu, điều này cho phép Nga có quyền nhận mình là quốc gia kế tục hợp pháp của Đế chế Byzantine.
Đế chế Nga
Trong khi về danh nghĩa vẫn nằm dưới sự cai trị của người Mông Cổ thì công quốc Moskva đã bắt đầu xác nhận ảnh hưởng của mình và cuối cùng đã thoát khỏi sự kiểm soát của những kẻ xâm lăng vào cuối thế kỷ 14. Ivan Hung đế, vị vua đầu tiên xưng tước vị Sa hoàng, đã kết thúc quá trình này và liên kết các khu vực xung quanh dưới ảnh hưởng của Moskva và xâm lược những vùng đất rộng lớn ở Siberi. Đế chế Nga ra đời.
Sự kiểm soát của Moskva đối với quốc gia mới ra đời còn tiếp tục dưới triều đại Romanov kế tiếp, bắt đầu với Sa hoàng Mikhail Romanov năm 1613. Pyotr Đại đế, Sa hoàng từ 1689 tới 1725, đã thành công trong việc đem các tư tưởng và văn hóa từ Tây Âu vào Nga, khi đó còn chịu ảnh hưởng lớn của nền văn hóa du mục nguyên thủy. Với chiến thắng của quân Nga trong cuộc Đại chiến Bắc Âu chống quân Thụy Điển, nước Nga vươn lên thành một trong những liệt cường của châu Âu khi đó. Ekaterina Đại đế (Екатерина II Алексеевна), cai trị từ năm 1762 đến năm 1796, đã tiếp bước gầy dựng Đế quốc Nga, đánh tan tác quân Thổ Nhĩ Kỳ. Tuy nhiên, sự náo loạn của nông nô bị áp bức và sự cấm đoán tầng lớp trí thức đang phát triển và các giai cấp gần gũi với giai cấp này, cộng thêm gánh nặng thất bại (trận Hải chiến Đối Mã) trước người Nhật trong chiến tranh Nga-Nhật năm 1905 đã dẫn đến cuộc Cách mạng 1905. Trước Thế chiến thứ nhất, vai trò của Sa hoàng Nikolai II (Николай Александрович Романов) và triều đại của ông là không vững chắc. Những thất bại nặng nề của quân đội Nga trong Thế chiến thứ nhất đã dẫn đến sự nổi dậy rộng khắp trong các thành phố chính của Đế chế Nga và dẫn tới sự sụp đổ của nhà Romanov năm 1917, đó là Cách mạng tháng Hai.
Vào giai đoạn cuối của Cách mạng tháng Mười (1917), những người theo đường lối Bolshevik của Đảng Cộng sản dưới sự lãnh đạo của Vladimir Ilyich Lenin đã giành được chính quyền thành lập Liên Xô. Sự lãnh đạo của Iosif Vissarionovich Stalin đã thúc đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa một đất nước chủ yếu là nông nghiệp và tập thể hóa nền nông nghiệp đưa đất nước phát triển vượt bậc. Điều này cũng làm tăng cường vị thế của Liên Xô.
Nga Xô viết
Sau Cách mạng tháng 10, một cuộc nội chiến bùng phát giữa chế độ mới và phong trào Bạch vệ phản cách mạng, tuy Hòa ước Brest-Litovsk đã chấm dứt những thù địch với Liên minh Trung tâm trong Thế chiến I. Nga đã mất các lãnh thổ Ukraina, Ba Lan, và Baltic, và Phần Lan khi ký kết hiệp ước. Các cường quốc Đồng Minh tung ra một can thiệp quân sự hỗ trợ cho các lực lượng chống Cộng sản và cả những người Bolsheviks cùng Bạch vệ đều tiến hành các chiến dịch trục xuất và hành quyết chống lại nhau, được gọi là Khủng bố Đỏ và Khủng bố Trắng. Tới cuối cuộc Nội chiến Nga nền kinh tế và cơ sở hạ tầng của Nga đã bị phá huỷ nghiêm trọng, nạn đói năm 1921 đã làm thiệt mạng 5 triệu người.[32] Liên bang Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô viết Nga cùng với các nước cộng hoà thuộc Liên xô khác dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản đã thành lập Liên bang Xô viết ngày 30 tháng 12 năm 1922. Trong số 15 nước cộng hoà thành lập Liên xô, Liên bang Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô viết Nga, nước cộng hoà lớn nhất về diện tích và chiếm tới hơn một nửa dân số Nga, thống trị Liên bang Xô viết trong toàn bộ lịch sử 89 năm của nó, Liên bang Xô viết thường được gọi, dù một cách không chính thức, là “Nga” và người dân của nó là “người Nga”.
Sau cái chết của Lenin năm 1924, một lãnh đạo Bolshevik khác Joseph Stalin đã củng cố quyền lực và trở thành một nhà độc tài. Ông đưa ra một nền kinh tế chỉ huy, nhanh chóng công nghiệp hoá đất nước vẫn còn hầu hết là nông nghiệp, và tập thể hoá nền nông nghiệp. Những động thái này đã biến Liên xô từ một nền kinh tế nông nghiệp trở thành một cường quốc công nghiệp trong một thời gian ngắn. Tuy nhiên, sự chuyển tiếp này có được với một giá đắt. Hàng triệu người đã chết vì hậu quả của những chính sách gay gắt của chính phủ (xem Gulag, Phi kulak hoá, Di chuyển dân cư tại Liên xô, Nạn đói Liên xô 1932–1933, và Đại thanh trừng).
Ngày 22 tháng 6 năm 1941, Phát xít Đức xâm lược Liên xô với lực lượng lớn nhất và mạnh nhất trong lịch sử nhân loại,[33] mở ra mặt trận lớn nhất của Thế chiến II. Dù quân đội Đức có những thắng lợi to lớn ở thời điểm ban đầu, cuộc tấn công của họ đã bị chặn lại trong Trận Moscow; sau đó người Đức đã phải chịu nhiều thất bại quan trọng khác, đầu tiên tại Trận Stalingrad mùa đông năm 1942–1943,[34] và sau đó tại Trận Kursk vào mùa hè năm 1943. Một nơi khác với thất bại của Phát xít và chủ nghĩa anh hùng Liên xô là Leningrad, bị các lực lượng Đức phong toả hoàn toàn trên đất liền giai đoạn 1941–44 và phải chịu nạn đói với hàng triệu người chết, nhưng không bao giờ đầu hàng. Dưới sự lãnh đạo của các vị tướng xuất chúng như Georgy Zhukov và Konstantin Rokossovsky, các lực lượng Liên xô đã tiến qua Đông Âu năm 1944–45 và chiếm Berlin tháng 5 năm 1945. Sau khi đạt được thắng lợi vĩ đại, quân đội Liên xô đẩy lùi Nhật Bản khỏi vùng Mãn Châu của Trung Quốc và Bắc Triều Tiên, một đóng góp quan trọng vào thắng lợi của Đồng Minh trước Nhật Bản.
Giai đoạn 1941–1945 của Thế chiến II được gọi là Cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại tại Nga. Trong cuộc xung đột này, vốn gồm nhiều chiến dịch quân sự có thiệt hại nhân mạng lớn nhất trong lịch sử loài người, con số thương vong của quân đội Liên xô là 10.6 triệu và thường dân là 15.9 triệu người,[35] chiếm khoảng một phần ba tổng số thương vong trong Thế chiến II. Kinh tế và hạ tầng Liên xô bị phá huỷ nặng nề[36] nhưng Liên bang Xô viết đã nổi lên trở thành một siêu cường được công nhận. Hồng quân chiếm Đông Âu sau cuộc chiến, gồm cả nửa phía đông của nước Đức; Stalin đã thiết lập các chính phủ xã hội chủ nghĩa tại các quốc gia vệ tinh này. Trở thành cường quốc hạt nhân số hai thế giới, Liên xô đã thành lập Khối hiệp ước Warszawa đồng minh và bước vào một cuộc đấu tranh giành ảnh hưởng trên thế giới với Hoa Kỳ, được gọi là cuộc Chiến tranh Lạnh. Liên xô đã đưa ý thức hệ Cộng sản của mình tới những đồng minh mới giành được độc lập, Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa cùng với Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Triều Tiên, trong khi cũng giúp các nước này thực hiện công nghiệp hoá và phát triển. Sau đó các ý tưởng của Chủ nghĩa Cộng sản cũng đã giành được chỗ đứng tại Cuba và nhiều quốc gia khác.
Sau khi Stalin chết và một giai đoạn lãnh đạo tập thể ngắn, một lãnh đạo mới Nikita Khrushchev lên án sự sùng bái cá nhân với Stalin và khởi động quá trình phi Stalin hoá. Các trại lao động Gulag bị bãi bỏ và đại đa số tù nhân được thả ra;[37] việc giảm nhẹ các chính sách đàn áp sau này được gọi là thời kỳ tan băng Khruschev. Liên bang Xô viết phóng vệ tinh nhân tạo đầu tiên của thế giới, Sputnik 1, và nhà du hành vũ trụ Nga Yuri Gagarin trở thành người đầu tiên bay quanh Trái Đất trên tàu vũ trụ có người điều khiển đầu tiên, Vostok 1. Những căng thẳng với Hoa Kỳ lên cao khi hai đối thủ xung đột về việc Mỹ triển khai các tên lửa Jupiter tại Thổ Nhĩ Kỳ và Liên xô triển khai tên lửa tại Cuba.
Sau khi Khrushchev bị loại bỏ, một giai đoạn cầm quyền tập thể ngắn khác kế tiếp, cho tới khi Leonid Brezhnev lên nắm quyền lãnh đạo chính trị Liên xô vào đầu thập niên 1970. Thời kỳ cầm quyền của Brezhnev chứng kiến giai đoạn trì trệ kinh tế, bởi những nỗ lực cải cách của Thủ tướng Alexey Kosygin, đã bị dừng lại. Những cuộc cải cách này có mục tiêu chuyển trọng tâm của nền kinh tế Liên xô từ công nghiệp nặng và sản xuất quân sự sang công nghiệp nhẹ và sản xuất hàng tiêu dùng, tuy nhiên điều này cũng có nghĩa là việc phi tập trung hoá nền kinh tế và áp dụng các yếu tố kiểu tư bản, và giới lãnh đạo Cộng sản sẽ không bao giờ chấp nhận nó. Từ năm 1979 cuộc chiến tranh Xô viết tại Afghanistan đã làm cạn kệt các nguồn tài nguyên kinh tế mà không mang lại một kết quả có ý nghĩa chính trị nào. Cuối cùng các lực lượng Liên xô đã rút khỏi Afghanistan năm 1989 vì sự phản đối quốc tế và thiếu sự ủng hộ từ trong nước. Căng thẳng giữa Liên xô và Mỹ lại gia tăng vào đầu thập niên 1980, được tăng cường bởi tình cảm chống Liên xô tại Mỹ, đề xuất SDI, và vụ bắn hạ chuyến bay 007 của Korean Air Lines năm 1983 của Liên xô.
Trước năm 1991, kinh tế Liên xô là nền kinh tế lớn thứ hai thế giới,[38] nhưng trong những năm cuối cùng nó đã bị ảnh hưởng bởi sự thiếu hụt hàng hoá, những khoản thâm hụt tài chính khổng lồ và việc tăng nguồn cung tiền đã dẫn tới lạm phát.[39] Từ năm 1985 trở về sau, lãnh đạo cuối cùng của Liên xô Mikhail Gorbachev đã đưa ra các chính sách glasnost (mở cửa) và perestroika (tái cơ cấu) trong một nỗ lực nhằm hiện đại hoá đất nước và biến nó thành dân chủ hơn. Tuy nhiên, việc này đã dẫn tới sự trỗi dậy của các phong trào quốc gia và sự giải tán Liên xô. Tháng 8 năm 1991, một cuộc đảo chính quân sự bất thành, chống lại Gorbachev và có mục tiêu duy trì Liên xô, đã dẫn tới sự sụp đổ của nó. Tại Liên bang Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô viết Nga, Boris Yeltsin lên nắm quyền lực và tuyên bố chấm dứt chế độ xã hội chủ nghĩa. Liên xô tan rã thành 15 nước cộng hoà độc lập và chính thức giải tán tháng 12 năm 1991. Boris Yeltsin được bầu làm Tổng thống Nga tháng 6 năm 1991, cuộc bầu cử tổng thống trực tiếp đầu tiên trong lịch sử Nga.
Liên bang Xô viết tan rã và Liên bang Nga
Vào giai đoạn giữa và cuối thập niên 1980, tổng bí thư Mikhail Sergeyevich Gorbachov đề ra glasnost (гласность tức “công khai hóa, mở cửa”) và perestroika (Перестройка tức “cải tổ”) trong cố gắng để hiện đại hóa chủ nghĩa cộng sản. Những sáng kiến của ông đã vô tình giải phóng các lực lượng mà vào tháng 12 năm 1991 đã chia tách Liên Xô thành 15 nước cộng hòa độc lập trong đó Nga là lớn nhất. Kể từ đó, Nga đã cố gắng để xây dựng một hệ thống chính trị dân chủ và kinh tế thị trường nhằm thay thế cho các sự kiểm soát chặt chẽ về xã hội, chính trị, kinh tế trong thời kỳ cộng sản. Kể từ khi Chechnya tuyên bố độc lập vào đầu những năm thập niên 1990, những cuộc chiến tranh du kích (Chiến tranh Chechnya lần 1, Chiến tranh Chechnya lần 2) đã diễn ra giữa các nhóm người Chechen khác nhau với quân đội Nga. Một số các nhóm này đã trở thành những kẻ Hồi giáo cực đoan theo tiến trình của cuộc chiến. Ước tính có trên 200.000 người đã chết trong các cuộc xung đột này. Các cuộc xung đột nhỏ hơn diễn ra ở Bắc Ossetia và Ingushetia.
Sau thời gian làm tổng thống của Boris Nikolayevich Yeltsin trong những năm thập niên 1990, Vladimir Vladimirovich Putin đã được bầu làm tổng thống năm 1999. Dưới thời kỳ Putin, sự kiểm duyệt của nhà nước đối với các phương tiện thông tin đại chúng ở Nga đã làm tăng sự lo ngại của phương Tây về quyền con người ở Nga.
Với sự mất đi ảnh hưởng của Nga tại Gruzia (Cách mạng hồng), Ukraina (Cách mạng da cam) Balan Cách mạng Tulip và một số quốc gia cựu Xô viết cũ, cũng như các vấn đề hiện nay về kinh tế và chủ nghĩa ly khai (nổi cộm nhất là ở Chechnya), một số bình luận viên cho rằng có nguy cơ tăng cao của việc tan rã nước Nga.
Sau cuộc chiến chớp nhoáng (07 – 12/08/2008) nhằm trả đũa việc quân đội Greogia tấn công những người Nga và lực lượng gìn giữ hòa bình của Nga ở Nam Ossetia. Việc Nga công nhận độc lập và chủ quyền của 2 vùng tự trị Abkhazia và Nam Ossetia (26/08/2008) cho thấy tham vọng của Nga trong việc lấy lại vị thế và tiếng nói trong khu vực SNG và cao hơn nữa có thể là việc trở lại vị thế của Liên Bang Xô viết trong một hoàn cảnh hoàn toàn mới.
Chính phủ và chính trị
Theo hiến pháp, được thông qua trong cuộc trưng cầu dân ý ngày 12 tháng 12 năm 1993 sau cuộc khủng hoảng hiến pháp Nga năm 1993, Nga là một liên bang và theo chính thức là một nền cộng hoà bán tổng thống, theo đó Tổng thống là nguyên thủ quốc gia[40] và Thủ tướng là lãnh đạo chính phủ. Nga được cơ cấu theo nền tảng một chế độ dân chủ đại diện. Quyền hành pháp thuộc chính phủ.[41] Quyền lập pháp thuộc hai viện của Quốc hội Liên bang.[42] Chính phủ được điều chỉnh bằng một hệ thống kiểm tra và cân bằng được định nghĩa trong Hiến pháp Liên bang Nga, là tài liệu pháp lý tối cao của đất nước và khế ước xã hội cho người dân Liên bang Nga. Chính phủ Liên bang gồm ba nhánh:
- Lập pháp: Quốc hội Liên bang lưỡng viện, gồm Duma Quốc gia và Hội đồng Liên bang thông qua luật liên bang, tuyên chiến, thông qua các hiệp ước, có quyền phê duyệt ngân sách, và có quyền buộc tội, theo đó có thể phế truất Tổng thống.
- Hành pháp: Tổng thống là tổng tư lệnh quân đội, có thể phủ quyết dự luật trước khi nó có hiệu lực, và chỉ định Nội các và các quan chức khác, những người giám sát và thực hiện các điều luật và chính sách liên bang.
- Tư pháp: Toà án Hiến pháp, Toà án Tối cao, Toà án Trọng tài và các toà án liên bang cấp thấp hơn, với các thẩm phán do Hội đồng Liên bang chỉ định theo sự giới thiệu của tổng thống, giải thích pháp luật và có thể bác bỏ các điều luật mà họ cho là vi hiến.
Theo hiến pháp, phán quyết tại toà dựa trên tính bình đẳng của mọi công dân,[43] các thẩm phán là độc lập và chỉ làm theo pháp luật,[44] các phiên toà được mở và người bên bị được quyền có luật sư bào chữa.[45] Từ năm 1996, Nga đã quy định đình hoãn hình phạt tử hình, dù hình phạt tử hình chưa bị pháp luật bãi bỏ.
Tổng thống được bầu theo phổ thông đầu phiếu với nhiệm kỳ sáu năm (được tham gia tranh cử nhiệm kỳ hai nhưng bị hiến pháp cấm cầm quyền ba nhiệm kỳ liên tiếp);[46] cuộc bầu cử gần nhất được tổ chức năm 2008. Các bộ của chính phủ gồm thủ tướng và các phó thủ tướng, bộ trưởng và các cá nhân được lựa chọn khác; tất cả đều do tổng thống chỉ định theo sự giới thiệu của Thủ tướng (tuy nhiên việc chỉ định thủ tướng phải được Duma Quốc gia thông qua).
Nhánh lập pháp quốc gia là Quốc hội Liên bang, gồm hai viện; Duma Quốc gia với 450 thành viên[47] và Hội đồng Liên bang 176 thành viên. Các đảng chính trị lớn của Nga gồm Nước Nga Thống nhất, Đảng Cộng sản, Đảng Dân chủ Tự do Nga, và Nước Nga Công bằng.
Quan hệ nước ngoài
Liên bang Nga được luật pháp quốc tế công nhận là nhà nước kế tục của Liên xô cũ.[15] Nga tiếp tục thực hiện các cam kết quốc tế của Liên xô, và đã nhận chiếc ghế thường trực của Liên xô tại Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc, tư cách thành viên trong các tổ chức quốc tế khác, các quyền và nghị vụ theo các hiệp ước quốc tế, tài sản và các khoản nợ. Nga có chính sách đối ngoại đa dạng. Ở thời điểm năm 2009, nước này có quan hệ ngoại giao với 173 quốc gia và có 142 đại sứ quán.[48] Chính sách đối ngoại được Tổng thống Nga vạch ra và được Bộ ngoại giao thực hiện.[49]
Là một trong thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc, Nga đóng một vai trò quan trọng trong việc duy trì hoà bình và an ninh quốc tế. Nước này tham gia vào Nhóm bộ tứ cho Trung Đông và Những cuộc đàm phán sáu bên với Bắc Triều Tiên. Nga là một thành viên của G8, Hội đồng châu Âu, OSCE và APEC. Nga thường có vai trò lãnh đạo trong các tổ chức cấp vùng như CSI, EurAsEC, CSTO, và SCO. Cựu tổng thống Vladimir Putin đã ủng hộ một đối tác chiến lược với sự hội nhập ở nhiều cấp độ gồm cả việc thành lập bốn không gian chung giữa Nga và EU.[50] Từ khi Liên xô sụp đổ, Nga đã phát triển một mối quan hệ thân cận hơn dù không ổn định với NATO. Hội đồng NATO-Nga được thành lập năm 2002 để cho phép 26 nước Đồng minh và Nga cùng làm việc như những đối tác bình đẳng để theo đuổi sự hợp tác chung.[51]
Quan hệ Nga – Trung Quốc đã đạt được nhiều thành tựu trong các vấn đề song phương và đa phương thời gian qua. Liên minh Nga – Trung Quốc hoạt động dựa trên nguyên tắc về lợi ích chung nhưng quan hệ chiến lược với Trung Quốc sẽ thực sự là một áp lực trong thập kỷ tiếp theo. Vấn đề trở ngại lớn nhất là sự nới rộng khoảng cách giữa Trung Quốc là nền kinh tế bùng nổ và một nước Nga kém hiện đại hóa đang già cỗi về chính trị. Nga là nạn nhân của sự chuyển hướng toàn cầu sang phương Đông bởi vì nước Nga không thể thích nghi với những đòi hỏi của kỷ nguyên hậu công nghiệp và quan hệ đối tác cân bằng với Trung Quốc trở nên thiếu bền vững và nỗi lo ngại cũ về “mối đe dọa Trung Quốc” sẽ tái hiện.[52] Đối với Trung Quốc, Nga vẫn là một nguồn cung cấp dầu khí hữu ích, tuy kém quan trọng hơn nhiều so với vùng Vịnh và châu Phi.
Theo Ngoại trưởng Sergei Lavrov, Nga cần phải xây dựng “liên minh hiện đại hoá” với các nước châu Âu để tiếp thu những công nghệ cần thiết và “cần tìm cơ hội khai thác tiềm năng công nghệ của Mỹ“. Nga coi Đức, Pháp, Ý và Tây Ban Nha là những đối tác gần gũi nhất của Nga ở châu Âu.[53]
Quân đội
Nga thừa hưởng quyền kiểm soát các tài sản của Liên Xô ở nước ngoài và hầu hết các cơ sở và ngành công nghiệp quốc phòng Liên Xô.[54] Quân đội Nga được chia thành Các lực lượng lục quân, Hải quân, và Không quân. Cũng có ba nhánh quân đội độc lập: Các lực lượng tên lửa chiến lược, Các lực lượng quân sự không gian, và Quân nhảy dù. Năm 2014, Nga có 845000 quân .
Nga có kho vũ khí hạt nhân lớn nhất thế giới. Họ có hạm đội tàu ngầm tên lửa đạn đạo đứng thứ hai và là nước duy nhất ngoài Hoa Kỳ có một lực lượng máy bay ném bom chiến lược hiện đại.[17] Lực lượng xe tăng Nga lớn nhất thế giới, đồng thời có lực lượng không quân và hải quân hùng hậu đứng thứ 3 thế giới.
Nước này có một ngành công nghiệp vũ khí lớn và hoàn toàn bản địa, sản xuất hầu hết các loại trang thiết bị quân sự với chỉ một số ít loại vũ khí phải nhập khẩu nhưng chỉ có khoảng 10% vũ khí trang bị của Nga là đáp ứng được các tiêu chuẩn quốc phòng hiện đại, phần lớn các thiết bị còn lại là từ thời Xô Viết.[55] Nga nằm trong top các quốc gia cung cấp vũ khí, chiếm 30% thị phần thế giới và có sản phẩm bán tới 80 quốc gia [56] . Mọi công dân nam của Nga từ 18–27 tuổi phải đăng ký thực hiện nghĩa vụ một năm trong các lực lượng vũ trang, chính phủ có kế hoạch tăng tỷ lệ binh sĩ chuyên nghiệp lên 70% vào năm 2010. Chi phí quân sự đã tăng gấp bốn lần trong sáu năm qua[57] và chi tiêu quốc phòng chính thức của chính phủ năm 2008 là $40 tỷ, khiến nước này đứng thứ tám về chi phí quân sự trên thế giới,[58] dù nhiều nguồn tin, kể cả tình báo Hoa Kỳ,[59] và Viện nghiên cứu chiến lược quốc tế,[60] đã ước tính chi phí quân sự của Nga lớn hơn rất nhiều.[61]
Hiện nay, quân đội Nga đang trải qua một quá trình nâng cấp thiết bị lớn trị giá khoảng $200 tỷ trong giai đoạn 2006 đến 2015.[62] Bộ trưởng quốc phòng Anatoliy Serdyukov[63] giám sát các cuộc cải cách lớn với mục đích chuyển đổi từ một quân đội tập trung đông đảo thành một lực lượng chuyên nghiệp nhỏ hơn.[64]
Chính phủ Nga công bố ngân sách quốc phòng năm 2014 là 2,49 nghìn tỉ rub (tương đương 69,3 tỉ USD), lớn thứ 3 sau Mỹ và Trung Quốc. Ngân sách này sẽ tăng lên 3,03 nghìn tỉ rub (83,7 tỉ USD) năm 2015, 3,36 nghìn tỉ rub (93,9 tỉ USD) năm 2016.[65]
Phân chia hành chính
Xem thêm:
- Vùng liên bang của Nga (федеральные округа)
- Chủ thể liên bang của Nga (федеральные субъекты)
- Nước cộng hòa thuộc Nga (федеральные республики)
- Tỉnh của Nga (федеральные области)
- Vùng của Nga (федеральные края)
- Tỉnh tự trị của Nga (автономная область)
- Khu tự trị của Nga (автономные округа)
- Thành phố liên bang của Nga (города федерального значения).
Liên bang Nga là sự hợp thành của một lượng lớn các chủ thể hành chính cấp liên bang, tổng cộng là 83 đơn vị hợp thành (chủ thể) từ 01 Tháng Ba 2008 như vậy. Sáu loại đối tượng liên bang được phân biệt tại Nga có 22 nước cộng hòa trong phạm vi liên bang có mức độ tự trị cao trong phần lớn các vấn đề và chúng gần như tương ứng với khu vực sinh sống của các bộ tộc người thiểu số ở Nga. Phần còn lại của lãnh thổ bao gồm 9 vùng (krai) và 46 tỉnh (oblast), 3 thành phố trực thuộc trung ương (Moskva, Sankt-Peterburg và Sevastopol), 1 tỉnh tự trị (avtonomnaya oblast) và 4 khu tự trị (avtonomnyi okrug).
Gần đây nhất, 8 vùng liên bang lớn về diện tích (5 vùng ở châu Âu và 3 vùng ở châu Á) đã được bổ sung như một thể chế hành chính giữa các thể chế hành chính nói trên và cấp độ quốc gia.
Ngày 18 tháng ba 2014, Nga và Krym đã ký hiệp ước gia nhập của nước Cộng hoà Krym và thành phố trực thuộc trung ương Sevastopol ở Liên bang Nga của Tổng thống Putin với Quốc hội. Trong giai đoạn chuyển tiếp này sẽ kéo dài đến 01 Tháng 1 năm 2015, hai bên sẽ giải quyết các vấn đề hội nhập các đối tượng mới “trong kinh tế, tài chính, tín dụng và hệ thống pháp luật của Liên bang Nga”
Địa lý
Liên bang Nga trải dài trên phần phía bắc của siêu lục địa Á – Âu. Tuy rằng Nga chiếm phần lớn khu vực Bắc cực và cận Bắc cực nhưng có ít hơn về dân số, hoạt động kinh tế cũng như các sự đa dạng vật lý trên một đơn vị diện tích so với phần lớn các khu vực khác, phần lớn diện tích ở phía nam của khu vực này có phong cảnh và khí hậu đa dạng hơn. Phần lớn đất đai Nga là các đồng bằng rộng lớn, ở cả châu Âu và châu Á, được biết đến như là Siberi. Các đồng bằng này chủ yếu là thảo nguyên về phía nam và rừng rậm về phía bắc, với các tundra (lãnh nguyên) dọc theo bờ biển phía bắc. Các dãy núi chủ yếu nằm ở biên giới phía nam, chẳng hạn như Kavkaz (ở đây có đỉnh Elbrus, là điểm cao nhất thuộc Nga và châu Âu với cao độ 5,633 m) và dãy núi Altai, cũng như ở phần phía đông, chẳng hạn như dãy Verkhoyansk hoặc các núi lửa trên Kamchatka. Dãy Ural, là một dãy núi chạy theo hướng bắc – nam, tạo ra sự phân chia cơ bản giữa châu Âu và châu Á cũng là một dãy núi nổi tiếng.
Nga có đường bờ biển dài trên 37,000 km dọc theo Bắc Băng Dương và Thái Bình Dương[66], cũng như dọc theo các biển mang tính trong nội địa ít hay nhiều như biển Baltic, biển Đen và biển Caspi. Một số các biển nhỏ hơn là các phần của các đại dương như biển Barents, Bạch Hải, biển Kara, biển Laptev và biển Đông Siberi là các phần của Bắc Băng Dương, trong khi các biển như biển Bering, biển Okhotsk và biển Nhật Bản thuộc về Thái Bình Dương. Các đảo chính bao gồm Novaya Zemlya, mũi Franz-Josef, quần đảo Tân Siberi, đảo Wrangel, quần đảo Kuril và Sakhalin. (Xem).
Nhiều con sông chảy qua nước Nga. Xem thêm các.
Các hồ chính bao gồm hồ Baikal, hồ Ladoga, biển hồ Caspi và hồ Onega. Xem Danh sách các hồ ở Nga.
Biên giới
Cách thức thực tế phổ biến nhất để miêu tả nước Nga là miêu tả phần chính (phần tiếp giáp lớn với các quần đảo hay đảo ngoài biển của nó) và phần tách rời (khu vực Kaliningrad ở phía đông nam của biển Baltic).
Biên giới của phần chính và các bờ biển (bắt đầu từ phần xa nhất về phía tây bắc và tính ngược chiều kim đồng hồ) là:
- Biên giới với các quốc gia sau: Na Uy và Phần Lan
- Bờ biển ngắn trên biển Baltic, tiếp giáp với 8 quốc gia khác trên biển này, từ Phần Lan tới Estonia và bao gồm cả cảng St. Petersburg.
- Biên giới với Estonia, Latvia, Belarus và Ukraina.
- Bờ biển trên biển Đen, tiếp giáp với 5 quốc gia khác từ Ukraina tới Gruzia.
- Biên giới với Gruzia và Azerbaijan.
- Bờ biển trên biển Caspi, tiếp giáp với 4 quốc gia khác từ Azerbaijan tới Kazakhstan.
- Biên giới với Kazakhstan, Trung Quốc, Mông Cổ, Trung Quốc một lần nữa và Bắc Triều Tiên.
- Đường bờ biển mở rộng cho phép đi lại và giao thương với tất cả các quốc gia có lãnh thổ biển trên toàn thế giới, và kéo dài
- Từ bắc Thái Bình Dương bao gồm:
- Biển Nhật Bản (trong đó có bờ biển phía tây của Sakhalin thuộc Nga).
- Biển Okhotsk (trong đó có bờ biển phía đông của Sakhalin và quần đảo Kuril), và
- Biển Bering,
- Dọc theo eo biển Bering (trong đó đảo nhỏ thuộc Nga Diomede lớn bị chia cắt chỉ vài dặm với Diomede nhỏ, một phần thuộc Alaska của Hoa Kỳ),
- Bắc Băng Dương, bao gồm:
- Biển Chukchi (trong đó có bờ biển phía đông và nam của đảo Wrangel),
- Biển Đông Siberi (trong đó có bờ biển phía tây của Nga và bờ phía đông của quần đảo Tân Siberi),
- Biển Laptev (trong đó có bờ biển phía tây của Nga,
- Biển Kara (trong đó có bờ biển phía đông của Novaya Zemlya (Đất mới)),
- Biển Barents (trong đó có bờ biển phía tây của Nga, bờ biển phía nam của Mũi Franz-Josef và cảng Murmansk với các thiết chế hàng hải quan trọng nằm ở đó, ở đó Bạch Hải ăn sâu vào đất liền nhất).
- Từ bắc Thái Bình Dương bao gồm:
Phần tách rời là tỉnh Kaliningrad, tỉnh này có:
- Chung biên giới với:
- Bờ biển phía tây bắc nhìn ra biển Baltic.
Các bờ biển thuộc các biển Baltic và biển Đen của Nga có đường giao lưu ra đại dương ít trực tiếp và rắm rối hơn so với các bờ biển thuộc Thái Bình Dương và Bắc Băng Dương, nhưng cả hai đều có vai trò quan trọng. Biển Baltic cho phép Nga có giao thương đường biển nhanh chóng với 9 quốc gia có chung bờ biển này cũng như giữa phần lục địa chính của Nga với tỉnh Kaliningrad. Thông qua eo biển nằm trong Đan Mạch, và giữa nó với Thụy Điển thì biển Baltic thông ra biển Bắc và Đại Tây Dương về phía tây và bắc của nó. Biển Đen cho phép Nga có giao thương đường biển nhanh chóng với 5 quốc gia khác có chung bờ biển, thông qua các eo biển Dardanelles và Marmora liền kề với Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ để nối vào Địa Trung Hải với nhiều quốc gia có bờ biển ở đó và thông qua kênh đào Suez để sang Ấn Độ Dương và eo biển Gibraltar để sang Đại Tây Dương. Biển Caspi, hồ nước mặn lớn nhất thế giới, không có đường giao thông với biển cả.
Phạm vi không gian
Hai điểm xa nhau nhất tại Nga cách nhau khoảng 8,000 km trên đường trắc địa (geodesic). Một trong hai điểm này nằm trên biên giới với Ba Lan, trên một khoảng đất dài 60 km chia vịnh Gdansk với phá Vistula. Còn điểm kia nằm tại cực đông – nam của quần đảo Kuril, chỉ vài dặm cạnh đảo Hokkaido của Nhật.
Để diễn tả sự to lớn này, người ta thường nói là Nga bao trùm 11 múi giờ. Tuy nhiên, sự diễn tả này có thể gây nhầm lẫn vì hai điểm xa nhau nhất nếu tính theo kinh tuyến chỉ cách nhau 6,600 km trên đường trắc địa. Một trong hai điểm này nằm trên biên giới với Ba Lan (nói bên trên); còn điểm kia nằm trên quần đảo Diomede (đảo Ratmanova). Và hơn nữa, chính phủ Nga đã quyết định giảm số múi giờ từ 11 xuống 9, thậm chí là 5 để phát triển kinh tế.[67]
Khí hậu
Khí hậu Liên bang Nga được hình thành dưới ảnh hưởng của nhiều yếu tố xác định. Diện tích to lớn của đất nước và sự xa tách khỏi biển của nhiều vùng dẫn tới một kiểu khí hậu lục địa ẩm và cận Bắc Cực, là kiểu khí hậu phổ biến ở châu Âu và vùng châu Á của Nga ngoại trừ lãnh nguyên và vùng cực đông nam. Các dãy núi ở phía nam ngăn chặn các khối không khí ấm từ Ấn Độ Dương, trong khi đồng bằng phía tây và phía bắc khiến nước này mở rộng với những ảnh hưởng từ Bắc Cực và Đại Tây Dương.[68]
Trên hầu khắp lãnh thổ chỉ có hai mùa riêng biệt mùa đông và mùa hè, mùa xuân và mùa thu thường chỉ là những giai đoạn thay đổi ngắn giữa thời tiết cực thấp và cực cao[68]. Tháng lạnh nhất là tháng 1 (tháng 2 trên bờ biển), tháng ấm nhất thường vào tháng 7. Sự chênh lệch nhiệt độ lớn là điều thông thường. Vào mùa đông, nhiệt độ lạnh đi cả từ phía nam tới phía bắc và từ phía tây tới phía đông. Mùa hè có thể khá nóng và ẩm, thậm chí tại Siberia. Một phần nhỏ của bờ Biển Đen quanh Sochi có khí hậu cận nhiệt đới.[69] Những vùng nội địa là những nơi khô nhất.
Động thực vật
Từ bắc xuống nam đồng bằng Đông Âu, cũng được gọi là đồng bằng Nga, bị bao phủ trong lãnh nguyên Bắc Cực, những cánh rừng lá kim (taiga), những cánh rừng hỗn giao, đồng cỏ (thảo nguyên) và bán hoang mạc (bao quanh Biển Caspian), bởi những thay đổi trong thực vật phản ánh những thay đổi trong khí hậu. Siberia cũng có một mô hình tương tự nhưng chủ yếu là taiga. Nga có trữ lượng rừng lớn nhất thế giới,[10] được gọi là “lá phổi của châu Âu”,[70] đứng thứ hai chỉ sau rừng mưa Amazon về khối lượng hấp thụ CO2. Những cánh rừng Nga sản xuất ra một khối lượng lớn ôxy không chỉ cho châu Âu mà cho toàn thế giới.
Có 266 loài có vú và 780 loài chim tại Nga. Tổng cộng 415 loài thú đã được đưa vào Sách Đỏ Nga vào năm 1997,[71] và hiện đang được bảo vệ.
Kinh tế
Hơn một thập kỷ sau sự sụp đổ của Liên Xô năm 1991, Nga vẫn còn đang cố gắng để thiết lập một nền kinh tế thị trường và để thu được sự phát triển kinh tế bền vững. Trong 5 năm đầu nền kinh tế Nga đã phát triển không ổn định do các cơ quan hành pháp và lập pháp còn nhiều bất đồng trong việc hoàn thiện công cuộc cải cách và các nền tảng công nghiệp của Nga chịu sự suy thoái nặng nề. Ngoài ra, sự thiếu hụt thực phẩm năm 1987, mà hậu quả của nó là đã phải cần đến sự trợ giúp quốc tế trên bình diện rộng, đã làm tổn thương nghiêm trọng lòng tự hào cũng như nền kinh tế nói chung của nước Nga mới ra đời.
Tuy thế, mặc dù không hiệu quả trong điều kiện kinh tế thị trường và khẩu vị của người tiêu dùng nhưng nền kinh tế cựu Xô viết nói chung đã được chấp nhận là đã tạo cho người dân Nga nói chung có mức sống tiêu chuẩn kể từ sau những năm giữa thập niên 1950 cao hơn so với công dân của của nhiều quốc gia đã phát triển theo định hướng tư bản và kinh tế thị trường như Mexico, Brasil, Ấn Độ và Argentina.
Tuy thế, các chủng loại hàng tiêu dùng (cụ thể là quần áo và lương thực, thực phẩm) là tương đối đơn giản, và sự thiếu hụt của hàng tiêu dùng trong gia đình đã bị kêu ca nhiều ở các khu vực thành thị, mặc dù các khu nhà ổ chuột với điều kiện vệ sinh tồi tàn là hiếm.[cần dẫn nguồn]
Sau sự tan rã của Liên Xô, sự phục hồi nhỏ của Nga dưới ảnh hưởng của kinh tế thị trường lần đầu tiên diễn ra vào khoảng năm 1997. Trong năm đó, cuộc khủng hoảng tài chính châu Á đã lên đến điểm đỉnh trong việc phá giá của đồng rúp vào tháng 8 năm 1998, làm cho chính phủ bị vỡ nợ và làm suy giảm trầm trọng mức sống tiêu chuẩn của phần lớn dân chúng. Vì thế, năm 1998 cũng đã được ghi nhận như là năm của suy thoái và sự tăng cường rút vốn ra khỏi nền kinh tế.
Tuy nhiên, nền kinh tế Nga đã phục hồi vừa phải trong năm 1999. Kinh tế Nga đã đi vào trong giai đoạn phát triển nhanh, GDP tăng trưởng trung bình 6,8% trên năm trong giai đoạn 1999–2004 trên cơ sở của giá dầu mỏ cao, đồng rúp yếu, và tăng trưởng của các ngành công nghiệp và dịch vụ. Nhưng sự phát triển kinh tế này là cực kỳ không đều: khu vực thủ đô Moskva cung cấp tới 30% GDP của toàn quốc.
Sự phục hồi kinh tế này cùng với cố gắng cải tổ của chính quyền trong các năm 2000–2001 để thúc đẩy cải cách về cấu trúc đang bị thụt lùi, đã làm tăng sự tin cậy của các nhà kinh doanh và đầu tư về triển vọng của nền kinh tế Nga trong thập niên thứ hai của thời kỳ chuyển đổi. Nga vẫn dựa chủ yếu vào xuất khẩu hàng hóa, cụ thể là dầu mỏ, khí đốt, kim loại và gỗ, các mặt hàng này chiếm trên 80% kim ngạch xuất khẩu, điều này làm cho Nga dễ bị thương tổn vì các biến động giá cả trên thị trường quốc tế. Trong những năm gần đây, nền kinh tế Nga đã nhắm nhiều hơn vào nhu cầu về các mặt hàng tiêu dùng trong nước, là lĩnh vực có mức tăng trưởng trên 12% mỗi năm trong giai đoạn 2000-2004, chỉ ra sự lớn mạnh dần lên của thị trường nội địa.
Năm 2004, GDP của Nga đạt 1.200 tỷ € (1.500 tỷ USD), làm cho Nga trở thành nền kinh tế lớn thứ 11 trên thế giới và thứ 5 ở châu Âu. Nếu mức tăng trưởng hiện tại là ổn định, dự kiến Nga sẽ trở thành nền kinh tế lớn thứ hai ở châu Âu sau Đức (1.900 tỷ € hay 2.300 tỷ USD) và là thứ 8 trên thế giới trong vài năm tới.
Thách thức lớn nhất đối với Nga là các biện pháp để thúc đẩy sự phát triển của các xí nghiệp nhỏ và vừa (SME) trong điều kiện môi trường kinh doanh với hệ thống ngân hàng trẻ và khác thường, được nắm giữ bởi các ông trùm Nga (oligarch). Nhiều ngân hàng Nga là sở hữu của các nhà doanh nghiệp hay các ông trùm, là những người thông thường sử dụng các khoản tiền gửi ở ngân hàng để cho các doanh nghiệp của chính mình vay mượn.
Ngân hàng tái thiết và phát triển châu Âu (EBRD) và Ngân hàng thế giới (WB) đã có những cố gắng để kích hoạt khởi động các hoạt động ngân hàng thông thường bằng cách cấp vốn và mua lại các khoản nợ trong một số ngân hàng nhưng thành tựu thu được là rất không đáng kể.
Các vấn đề khác bao gồm sự phát triển mất cân bằng giữa các khu vực của Nga. Trong khi khu vực thủ đô Moskva là hối hả, có cuộc sống thịnh vượng với thu nhập trên đầu người nhanh chóng đạt tới mức của các nền kinh tế hàng đầu châu Âu thì phần lớn các khu vực còn lại, đặc biệt là ở các vùng nông thôn và khu vực của người thiểu số ở châu Á, đã bị tụt lại đằng sau rất nhiều. Sự phân hóa thời kinh tế thị trường cũng cảm nhận được ở các thành phố lớn khác như Sankt-Peterburg, Kaliningrad và Ekaterinburg.
Thúc đẩy đầu tư nước ngoài cũng là một thách thức lớn. Ngoài ra, Nga cũng được hưởng lợi từ việc tăng giá dầu mỏ và vì thế có khả năng thanh toán các khoản nợ khổng lồ cũ. Sự phân bổ công bằng các thu nhập từ các nguồn tài nguyên thiên nhiên này từ công nghiệp cho các lĩnh vực khác cũng là một vấn đề. Việc định hướng cho người tiêu dùng và thúc đẩy chi tiêu vào hàng tiêu dùng là một việc khá khó khăn đối với nhiều khu vực ở các tỉnh, khi mà ở các khu vực này nhu cầu tiêu dùng rất đơn giản, mặc dù đã có nhiều tiến bộ đáng khen ngợi đã được thực hiện ở các thành phố lớn, đặc biệt là trong các lĩnh vực như may mặc, lương thực, thực phẩm, công nghiệp giải trí.
Việc bắt giữ nhà kinh doanh giàu có nhất Nga khi đó là Mikhail Khodorkovsky với các tội quy kết là gian lận và tham nhũng trong quá trình tư nhân hóa các doanh nghiệp nhà nước có quy mô lớn dưới thời tổng thống Boris Yeltsin đã làm cho nhiều nhà đầu tư nước ngoài e ngại về tính ổn định của nền kinh tế Nga. Phần lớn những người giàu có nhất ở Nga hiện nay là nhờ việc mua bán các doanh nghiệp nhà nước khi đó với giá rẻ như bèo. Các quốc gia khác cũng bày tỏ sự e ngại và lo lắng với việc áp dụng “có lựa chọn” của luật pháp đối với các doanh nghiệp tư nhân.
Tuy nhiên, một số tập đoàn quốc tế đã đầu tư rất lớn vào Nga. Theo Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF), Nga có khoảng 26 tỷ USD vốn đầu tư trực tiếp tích lũy của người nước ngoài trong giai đoạn 2001-2004 (trong đó 11,7 tỷ USD diễn ra trong năm 2004).
Ngày 19/11/2013, Bộ trưởng Kinh tế Nga Alexei Ulyukayev cảnh báo rằng nước Nga có nguy cơ đối mặt với hơn 17 năm tăng trưởng thấp do Điện Kremlin không thực hiện các cải cách trong khi giá dầu vẫn ở mức cao. Ông Ulyukayev đã đưa ra dự báo khá thận trọng rằng mức tăng trưởng GDP trung bình hàng năm của Nga chỉ vào khoảng từ 2,5% – 3,0% từ nay cho đến tận năm 2025. Theo Ủy ban Thống kê quốc gia Nga, tăng trưởng kinh tế của Nga trong quý III/2013 chỉ đạt mức 1,2%, thấp hơn nhiều so với mục tiêu tăng 3,0% mà chính phủ đặt ra trước đó. Đây cũng là mức tăng thấp nhất trong số các nền kinh tế lớn đang nổi và chưa bằng một nửa so với mức tăng trong cùng kỳ của nền kinh tế Mỹ (2,8%).
Tuy nhiên, chính phủ của ông Putin đã liên tục bị chỉ trích rằng đã không tạo ra được một môi trường kinh doanh thân thiện, không đẩy lùi được nạn tham nhũng và không gia tăng đầu tư vào các lĩnh vực có thể đưa nền kinh tế Nga bớt phụ thuộc vào việc xuất khẩu năng lượng. Khu vực dầu mỏ và khí đốt tự nhiên của Nga chiếm tới gần 25% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và khoảng 30% tổng thu nhập ngân sách quốc gia.
Công nghiệp
Theo kết quả khảo sát do Trung tâm nghiên cứu vĩ mô (CMR) của ngân hàng Sberbank của Nga công bố thì “nền tảng công nghiệp Nga hiện đã lỗi thời”. Gần 60% các xí nghiệp Nga cần nâng cấp trang thiết bị trong vòng 3 năm tới để duy trì hoạt động cũng như thị phần nội địa trong lúc hàng công nghiệp Nga đã, đang và sẽ không có sức cạnh tranh trên thị trường thế giới trong tương lai gần. Có tới 36% xí nghiệp được hỏi ý kiến cho biết họ không có kế hoạch mở rộng sản xuất trong vòng 5 năm tới; 38% nói có lẽ họ sẽ mở rộng trên thị trường nội địa; 19% nhắm vào các thị trường gần là các nước thành viên Cộng đồng các quốc gia độc lập (CIS) và chỉ có 9% có kế hoạch mở rộng kinh doanh ra thị trường thế giới trong dài hạn. Gần 83% xí nghiệp Nga được hỏi ý kiến nói họ chỉ có thể bán sản phẩm trên thị trường trong nước, trong khi 88% nói nguồn cung chủ yếu cho xí nghiệp về nguyên liệu và thiết bị là nguồn cung nội địa. Bà Nadezhda Ivanova là đồng tác giả của công trình nghiên cứu cho rằng: “Có một thực tế là nhiều sản phẩm của các doanh nghiệp chế tạo Nga không thể bán được ở các nước khác. Chất lượng kém của các sản phẩm này cho thấy các doanh nghiệp đó không có sức cạnh tranh trên thị trường thế giới”.[72]
Theo Cơ quan thống kê Liên bang Nga (Rosstat), sản lượng công nghiệp Nga đã tăng trưởng ì ạch trong 4 tháng liên tiếp kể từ đầu năm 2011 đến nay và chỉ tăng có 4,1% trong tháng 5/2011 so với cùng kỳ năm ngoái. Phần lớn lĩnh vực chế tạo Nga hiện đang ở tình trạng kém phát triển và hơn 2/3 xí nghiệp được CMR khảo sát nói trang thiết bị của họ là tồi hoặc trung bình. Chỉ có 26% xí nghiệp nâng cấp trang thiết bị trong vòng 5 năm qua, trong khi 30% cho biết trang thiết bị của họ là không thay đổi kể từ trước năm 1991.[72]
Trong thời Chiến tranh Lạnh, tổ hợp công nghiệp quốc phòng của Liên Xô đảm bảo duy trì nền quân sự Xô viết mạnh mẽ với nguồn ngân sách thường chiếm từ 15-25% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Liên Xô. Công nghiệp vũ khí của Nga là khu vực hiện đại nhất và nằm trong định hướng xuất khẩu của Nga. Nếu Trung Quốc và Ấn Độ thực sự vượt qua ngành công nghiệp vũ khí của Nga thì tình trạng suy giảm của công nghiệp vũ khí sẽ dẫn đến khủng hoảng thất nghiệp ở Nga và hạn chế phát triển các công nghệ đem lại lợi nhuận cao.[73]
Nếu như tại Mỹ, các tổ hợp công nghiệp quốc phòng và các dự án vũ trụ tập trung vào một số tập đoàn khổng lồ độc quyền và một hệ thống dịch vụ hậu cần làm việc nhịp nhàng dưới sự chỉ đạo của Bộ quốc phòng và NASA thì nền công nghiệp quốc phòng Nga hiện nay phân tán manh mún thành rất nhiều các xí nghiệp nhỏ. Lãnh đạo các xí nghiệp này luôn tìm mọi cách để tăng giá sản phẩm. Với một chu trình sản xuất cồng kềnh và nhiều tầng nấc như vậy khó có thể đạt được một kết quả tích cực và đột phá nào trong ngành công nghiệp quốc phòng vì mâu thuẫn lợi ích của rất nhiều thành viên tham gia vào chu trình sản xuất đó[74]. Độ tuổi trung bình của những người đang làm việc trong các tổ hợp công nghiệp quốc phòng Nga là từ 55 đến 57 (số liệu tháng 5/2013). 30% trong số đó đã ngoài 60 trong khi giới trẻ không chịu vào làm việc vì lương thấp. Theo báo cáo của Nhà máy sản xuất vũ khí bộ binh Izmash hàng đầu của Nga thì giá trị sản phẩm mà mỗi công nhân nhà máy này làm ra kém giá trị sản phẩm của một nhân viên tương đương làm việc tại Hãng vũ khí Sako (Phần Lan) đến gần 20 lần.
Nước Nga hiện nay được thừa hưởng từ chế độ Xô Viết ba nhóm công nghiệp cơ bản với khả năng cạnh tranh cực cao là các tổ hợp công nghiệp – quốc phòng, ngành công nghiệp vũ trụ và chế tạo máy và trang thiết bị hạt nhân. Các tổ hợp công nghiệp – quốc phòng và công nghiệp vũ trụ, trong vòng 20 năm trở lại đây trên thực tế gần như đã sụp đổ. Thậm chí, các Tổ hợp Công nghiệp Quốc phòng hàng đầu của Nga như Tập đoàn phòng không Almaz-Altei (chế tạo các hệ thống phòng không và đài radar), trung tâm Công nghệ lưỡng dụng liên bang Soyuz (chế tạo động cơ cho các tổ hợp tên lửa và máy móc thiết bị vũ trụ), nhà máy chế tạo máy thử nghiệm của Tập đoàn Tên lửa– vũ trụ Energy Korolev (chuyên nghiên cứu chế tạo kỹ thuật tên lửa và vũ trụ) và Liên hiệp Khoa học Sản xuất Saturn (chuyên chế tạo động cơ cho Không quân) phải cử người sang Đức và Ý để học tập nhằm nâng cao trình độ chuyên môn của đội ngũ kỹ sư.[75]
Năng lượng
Nga được thừa nhận là một siêu cường năng lượng. Nước này có dự trữ khí tự nhiên lớn nhất thế giới, trữ lượng dầu mỏ đứng thứ tám, thứ hai về trữ lượng than. Nga là nhà xuất khẩu khí tự nhiên và nhà sản xuất khí tự nhiên hàng đầu thế giới, dù thỉnh thoảng Nga và Ả Rập Saudi thay đổi vị trí về tiêu chí sau.
Nga là nước sản xuất điện hàng thứ 4 thế giới và nhà sản xuất năng lượng tái tạo hàng thứ 5 thế giới, tiêu chí sau nhờ nước này đã phát triển mạnh việc sản xuất thuỷ điện. Những nhà máy thuỷ điện lớn đã được xây dựng ở vùng châu Âu của Nga dọc theo các con sông như Volga. Vùng châu Á của Nga cũng có một số nhà máy thuỷ điện lớn, tuy nhiên, tiềm năng thuỷ điện vĩ đại của Siberia và Viễn Đông Nga phần lớn vẫn chưa được khai thác.
Nga là nước đầu tiên phát triển lò phản ứng hạt nhân dân sự và xây dựng nhà máy điện hạt nhân đầu tiên. Hiện tại, Nga là nhà sản xuất điện hạt nhân đứng thứ 4. Rosatom Nuclear Energy State Corporation quản lý toàn bộ các nhà máy điện hạt nhân tại Nga. Năng lượng hạt nhân đang phát triển nhanh chóng tại Nga, với mục tiêu tăng tổng thành phần năng lượng hạt nhân từ mức 16.9% hiện nay lên 23% vào năm 2020. Chính phủ Nga có kế hoạch chi 127 tỷ rubles ($5.42 triệu) cho một chương trình liên bang để phát triển việc sản xuất năng lượng hạt nhân thế hệ tiếp theo. Khoảng 1 nghìn tỷ ruble ($42.7 triệu) đã được chi từ ngân sách liên bang cho việc phát triển năng lượng hạt nhân và phát triển công nghiệp trước năm 2015.[76] Nga vẫn là một trong những nước đứng đầu thế giới về công nghệ hạt nhân và là một thành viên của dự án lò phản ứng hạt nhân quốc tế.
Khoa học và kỹ thuật
Từ đầu thế kỷ 18 những cuộc cải cách của Pyotr Đại đế (người sáng lập Viện Hàn lâm Khoa học Nga và Đại học Nhà nước Saint Petersburg) và những đóng góp của những người từng tốt nghiệp tại đó như học giả Mikhail Lomonosov (người sáng lập Đại học Quốc gia Moscow) đã giúp nước Nga có được sự phát triển mạnh trong khoa học và phát minh. Trong thế kỷ 19 và 20 nước này đã sản sinh ra một lượng lớn các nhà khoa học và nhà phát minh. Nikolai Lobachevsky, một Copernicus trong hình học, đã phát triển hình học phi Euclid. Dmitri Mendeleev phát minh ra Bảng tuần hoàn các nguyên tố hoá học, khuôn khổ chính của hoá học hiện đại. Gleb Kotelnikov phát minh ra dù ba lô, trong khi Evgeniy Chertovsky phát minh ra quần áo điều áp. Pavel Yablochkov và Alexander Lodygin là những nhà tiên phong vĩ đại trong kỹ thuật điện và là những nhà phát minh của những đèn điện đầu tiên. Alexander Popov là một trong những người phát minh radio, trong khi Nikolai Basov và Alexander Prokhorov là hai người đồng phát minh ra tia laser và maser. Igor Tamm, Andrei Sakharov và Lev Artsimovich đã phát triển ý tưởng tokamak để kiểm soát phản ứng tổng hợp hạt nhân và tạo ra nguyên mẫu đầu tiên của nó, sau này dẫn tới dự án ITER. Nhiều nhà khoa học và phát minh nổi tiếng của Nga là người di cư, như Igor Sikorsky và Vladimir Zworykin, và nhiều nhà khoa học nước ngoài cũng đã làm việc ở Nga một thời gian dài như Leonard Euler và Alfred Nobel.
Các thành tựu lớn nhất của Nga thuộc lĩnh vực công nghệ vũ trụ và thám hiểm vũ trụ. Konstantin Tsiolkovsky là cha đẻ của lý thuyết hàng không vũ trụ[77]. Các tác phẩm của ông đã tạo cảm hứng cho những kỹ sư tên lửa hàng đầu của Liên xô như Sergey Korolyov, Valentin Glushko và nhiều người khác đóng góp vào sự thành công của Chương trình Vũ trụ Liên xô ở những giai đoạn đầu của cuộc Chạy đua vào không gian. năm 1957 vệ tinh nhân tạo đầu tiên bay quanh Trái Đất, Sputnik 1, được phóng lên; năm 1961 ngày 12 tháng 4 chuyến bay đầu tiên của loài người vào vũ trụ đã được Yuri Gagarin thực hiện thành công; và nhiều người Liên xô và Nga khác đã thực hiện kỷ lục thám hiểm vũ trụ. Hiện nay Nga là nước phóng vệ tinh lớn nhất [78] và cũng là nước duy nhất cung cấp các dịch vụ du lịch vũ trụ.
Tuy nhiên Giám đốc kiêm kiến trúc sư trưởng Công ty Hàng không vũ trụ Tên lửa Energia của Nga, Vitali Lopota cho biết hiện nay Nga chiếm không đến 2% thị phần hàng không vũ trụ thế giới và vị thế nước lớn hàng không vũ trụ trước đây không còn nữa. Trong khi đó Mỹ đã chiếm tới 70% doanh thu hàng năm của thị trường hàng không vũ trụ quốc tế khoảng 290-300 tỷ USD. Lý do được đưa ra là sự lạc hậu về thiết bị điện tử và hệ thống kiểm soát làm cho Nga không thể giành được thị phần đáng có trên thị trường quốc tế.[79]
Thủ tướng Dmitry Medvedev đã lên tiếng cảnh báo rằng Nga đang mất dần danh tiếng và tiền của do các dự án vũ trụ thất bại, sau khi không thể đưa 2 vệ tinh lên quỹ đạo tháng 8/2012. Vụ phóng đã thất bại gây tổn thất lớn cho ngành công nghiệp hàng không vũ trụ Nga. Một sự cố tương tự năm 2011 đã khiến Nga mất một vệ tinh thông tin trị giá 265 triệu USD. Nga cũng từng thất bại trong vụ phóng tàu thăm dò Sao Hỏa Phobos-Grunt.[80] Ông Medvedev cũng cho rằng: “Chẳng cường quốc không gian nào lại chứng kiến nhiều vụ phóng vệ tinh và phi thuyền hỏng như Nga”. Vì thế ông quyết định chấn chỉnh lại ngành công nghiệp vũ trụ của Nga[81] cũng như tiếp tục các chương trình thám hiểm Sao Hỏa khác[82][83] và đã hoàn thành chương trình Mars-500 để thu thập thêm nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực đưa người lên Sao Hỏa[84] Đây là dự án quốc tế của Nga, EU (Liên hiệp châu Âu) và Trung Quốc nhằm nghiên cứu khoa học – kỹ thuật và tâm sinh lý của một toán phi hành gia quốc tế 6 người trên một chuyến bay giả định dài 520 ngày lên sao Hỏa và đi bộ trên đó.[85]
Các công nghệ khác, nơi người Nga có lịch sử phát triển, gồm công nghệ hạt nhân, sản xuất máy bay và công nghệ quốc phòng. Việc xây dựng nhà máy điện hạt nhân đầu tiên cùng các lò phản ứng hạt nhân đầu tiên cho tàu ngầm và tàu hoạt động trên mặt nước nằm dưới sự chỉ đạo của Igor Kurchatov. Một số nhà kỹ thuật hàng không nổi bật của Liên xô, có cảm hứng từ các tác phẩm lý thuyết của Nikolai Zhukovsky, đã giám sát việc chế tạo hàng chục model máy bay quân sự và dân sự và đã thành lập một số KBs (Phòng thiết kế) hiện là thành phần chủ yếu của Liên đoàn Hàng không Hợp nhất. Các máy bay nổi tiếng của Nga gồm máy bay chở khách siêu thanh đầu tiên Tupolev Tu-144 của Alexei Tupolev, loạt máy bay chiến đấu MiG của Artem Mikoyan và Mikhail Gurevich, và loạt máy bay Su của Pavel Sukhoi cùng những người kế tục ông. Những xe tăng chiến trường nổi tiếng của Nga gồm T-34, thiết kế tăng theo kênh Dícovery là tốt nhất của Thế chiến II,[86] và các xe tăng khác thuộc loạt T-. Súng AK-47 và AK-74 của Mikhail Kalashnikov là loại súng tấn công được sử dụng rộng rãi nhất tên thế giới – tới mức các khẩu súng thuộc kiểu AK đã được chế tạo nhiều hơn tất cả các loại súng tấn công khác cộng lại.[87][88]
Dù có những thành tựu công nghệ, từ thời trì trệ Brezhnev Nga đã tụt hậu khá nhiều so với phương Tây trong một số ngành kỹ thuật, đặc biệt là trong tiết kiệm năng lượng và sản xuất hàng tiêu dùng. Cuộc khủng hoảng hồi những năm 1990 đã khiến khoản hỗ trợ cho khoa học của nhà nước sụt giảm mạnh. Nhiều nhà khoa học và những người có trình độ của Nga đã đi sang châu Âu hay Hoa Kỳ; cuộc di cư này được gọi là một cuộc chảy máu chất xám. Những năm 2000, với làn sóng bùng nổ kinh tế, tình hình khoa học và công nghệ ở Nga đã được cải thiện, và chính phủ đã tung ra một chiến dịch với mục tiêu hiện đại hoá và cải tiến. Tổng thống Nga Dmitry Medvedev đã đưa ra 5 ưu tiên hàng đầu cho việc phát triển công nghệ của đất nước: hiệu quả năng lượng, IT (gồm cả các sản phẩm thông thường và các sản phẩm kết hợp với công nghệ vũ trụ), năng lượng hạt nhân và dược.[89] Một số thành tựu đã xuất hiện, với việc nước Nga đã hầu như hoàn thành GLONASS, một trong 4 hệ thống vệ tinh định vị toàn cầu cùng với GPS của Mỹ, Hệ thống định vị Bắc Đẩu của Trung Quốc và Hệ thống định vị Galileo của châu Âu. Nga là nước duy nhất xây dựng nhà máy điện hạt nhân di động.
Mặc dù là nhà xuất khẩu vũ khí hàng đầu thế giới và đang đạt được những tiến bộ về phần mềm, nhưng các sản phẩm khác của Nga lại thiếu tính cạnh tranh trên trường quốc tế. Doanh thu từ dầu mỏ và khí đốt đóng góp tới 25% GDP của Nga. Cải thiện về năng suất sẽ chủ yếu xuất phát từ công nghệ mới và đầu tư vốn hiệu quả nhưng cả hai điều này Nga đều đang thiếu.[90]
Nhân khẩu
Liên bang Nga là một xã hội đa sắc tộc đa dạng, là nơi sinh sống của 160 nhóm sắc tộc và người bản xứ khác nhau.[93] Dù dân số Nga khá lớn, mật độ dân số thấp bởi diện tích vĩ đại của nước này.[94] Dân số tập trung đông nhất tại vùng châu Âu của Nga, gần dãy Ural, và ở phía tây nam Siberia. 73% dân số sống tại các khu vực đô thị.[95] Theo những ước tính sơ bộ, dân số sống thường xuyên tại Liên bang Nga ở thời điểm ngày 1 tháng 1 năm 2009 là 141,903,979 người. Năm 2008, dân số giảm 121,400 người, hay -0.085% (năm 2007 – 212,000 người, hay 0.15% và năm 2006 – 532,600 người, hay 0.37%). Trong năm 2008 nhập cư tiếp tục gia tăng ở mức độ 2.7% với 281,615 người tới Nga, trong số đó 95% tới từ các quốc gia thuộc CIS, đại đa số là người Nga hay người nói tiếng Nga.[92][96] Số lượng người Nga di cư đã giảm 16% xuống còn 39,508 người, trong số đó 66% tới các quốc gia thuộc CIS. Ước tính có 10 triệu người nhập cư bất hợp pháp từ các quốc gia Xô viết cũ ở Nga.[97] Khoảng 116 triệu người sắc tộc Nga sống ở Nga[98] và khoảng 20 triệu người nữa sống tại các nước cộng hoà cũ của Liên xô, chủ yếu tại Ukraina và Kazakhstan.[99]
Số người nói tiếng Nga đông nhất năm 1991 ở mức 148,689,000 triệu người, nhưng bắt đầu sụt giảm mạnh từ đầu những năm 90.[100] Sự sụt giảm đã chậm lại tới mức gần ồn định trong những năm gần đây vì tỷ lệ tử giảm, tỷ lệ sinh tăng và tăng nhập cư. Số người chết trong năm 2008 là 363,500 lớn hơn số sinh. Nó đã giảm từ 477,700 năm 2007, và 687,100 năm 2006.[92][96] Theo dữ liệu được Sở Thống kê Nhà nước Liên bang Nga xuất bản, tỷ lệ tử của Nga đã giảm 4% trong năm 2007, so với năm 2006, ở mức khoảng 2 triệu người chết, trong khi tỷ lệ sinh tăng 8.3% hàng năm lên ước tính 1.6 triệu ca sinh.[101] Các nguyên nhân chủ yếu khiến dân số Nga giảm sút là tỷ lệ tử cao và tỷ lệ sinh thấp. Tuy tỷ lệ sinh của Nga ngang bằng với các quốc gia châu Âu (12.1 sinh trên 1000 người năm 2008[92] so với mức trung bình của Liên minh châu Âu 9.90 trên 1000)[102] dân số của họ giảm với tỷ lệ lớn hơn bất kỳ một quốc gia châu Âu nào khác bởi tỷ lệ tử cao hơn nhiều (năm 2008, tỷ lệ tử của Nga là 14.7 trên 1000 người[92] so sánh với mức trung bình của Liên minh châu Âu 10.28 trên 1000).[103] Tuy nhiên, Bộ Y tế và Vấn đề Xã hội Nga đã dự đoán tới năm 2011, tỷ lệ tử của nước này sẽ cân bằng với tỷ lệ sinh vì số sinh gia tăng và số tử giảm.[104] Theo số liệu của Ngân hàng Thế giới (WB), hiện nay có hơn 15 triệu người Nga sống dưới mức nghèo khổ.[105]
Ngôn ngữ
160 nhóm sắc tộc của Nga sử dụng khoảng 100 ngôn ngữ.[4] Theo cuộc điều tra dân số năm 2002, 142.6 triệu người nói tiếng Nga, tiếp sau là tiếng Tatar với 5.3 triệu và tiếng Ukraina với 1.8 triệu.[106] Tiếng Nga là ngôn ngữ chính thức duy nhất của nhà nước, nhưng Hiến pháp trao cho các nước cộng hoà riêng biệt quyền đưa ngôn ngữ bản địa của mình trở thành ngôn ngữ đồng chính thức bên cạnh tiếng Nga.[107] Dù có sự phân tán mạnh, tiếng Nga là thuần nhất trên toàn bộ nước Nga. Tiếng Nga là ngôn ngữ được sử dụng nhiều nhất nếu tính theo diện tích địa lý trên lục địa Âu Á và cũng là ngôn ngữ Slavơ được sử dụng nhiều nhất.[108] Tiếng Nga thuộc ngữ hệ Ấn Âu và là một trong những thành viên còn tồn tại của các ngôn ngữ Đông Slavơ; các ngôn ngữ khác gồm tiếng Belarus và tiếng Ukraina (và có lẽ cả tiếng Rusyn). Những ví dụ văn bản sử dụng chữ Đông Slavơ Cổ (Nga Cổ) được chứng minh có từ thế kỷ thứ 10 trở về sau.[109]
Theo người Nga thì hơn một phần tư tác phẩm khoa học của thế giới được xuất bản bằng tiếng Nga. Tiếng Nga cũng được sử dụng làm công cụ mã hoá và lưu trữ văn minh thế giới—60–70% của mọi thông tin trên thế giới được xuất bản bằng tiếng Anh và tiếng Nga.[110] Tiếng Nga cũng là một trong sáu ngôn ngữ chính thức của Liên hiệp quốc.
Giáo dục
Nga có một hệ thống giáo dục miễn phí đảm bảo cho mọi công dân theo hiến pháp,[111] và có tỷ lệ biết chữ 99.4%. Đầu vào cao học có tính cạnh tranh rất cao.[112] Như một kết quả của sự ưu tiên hàng đầu cho khoa học và kỹ thuật trong giáo dục, y tế, toán học, khoa học và khoa học vũ trụ Nga nói chung có mức độ phát triển cao.[113][114] Tuy nhiên nạn thảo hôn vẫn khá phổ biến ở cùng làng mạc, và 45% trẻ em Nga không đi học[115]
Trước năm 1990 quá trình học tập ở Liên xô dài 10 năm. Nhưng vào cuối năm 1990 thời gian học 11 năm đã được chính thức áp dụng. Giáo dục tại các trường cấp hai của nhà nước là miễn phí; giáo dục đầu cấp ba (mức đại học) cũng là miễn phí với việc dành trước: một phần lớn sinh viên được tuyển được bao cấp hoàn toàn (nhiều định chế nhà nước bắt đầu mở các khoá thương mại từ những năm gần đây[116]). Năm 2004 chi tiêu quốc gia dành cho giáo dục chiếm 3.6% GDP, hay 13% tổng ngân sách nhà nước[117] trong khi ở Mỹ là 7.2% GDP và Nga thua cả Việt Nam (8.3% GDP)[118]. Chính phủ bố trí các khoản tiền để trả học phí theo một hạn mức được lập sẵn, hay số lượng sinh viên cho mỗi trường của nhà nước. Điều này được coi là cơ bản bởi nó cung cấp cơ hội tiếp cận cao học cho các sinh viên có khả năng, chứ không phải chỉ cho những người có tiền trả. Ngoài ra, các sinh viên được trả một khoản học bổng nhỏ và được cung cấp nơi ở miễn phí. Ngoài các cơ sở giáo dục cao học của nhà nước, nhiều cơ sở tư nhân cũng đã xuất hiện và cung cấp lực lượng nhân lực chất lượng cao cho các lĩnh vực công nghệ cao, công nghệ mới và kinh tế.[119]
Trong các trường đại học Nga có hơn 3 triệu giáo viên và nhân viên nghiên cứu, trong đó gần 45% giáo sư và phó giáo sư. Ngoái ra Nga hiện có gần 2000 trường đại học, học viện và các cơ cấu giáo dục khác. Hệ thống giáo dục còn bao gồm gần 800 cơ quan nghiên cứu, phòng thiết kế thí nghiệm và những xí nghiệp do nhà trường xây dựng[120]. Tuy nhiên đã từ lâu nền giáo dục Nga đã bộc lộ những bất cập nhất định. Các cuộc điều tra dư luận xã hội cho thấy tiền đầu tư cho giáo dục tăng nhưng chất lượng giáo dục lại giảm. Ngoài ra, Tổng thống Nga Vladimir Putin cho rằng Kỳ thi quốc gia nếu được tổ chức như hiện nay có thể chỉ để tuyển được những học sinh học vẹt mà không khuyến khích các em tư duy một cách khoa học.[121]
Nạn tảo hôn cũng phổ biến ở các vùng làng mạc thị trấn Nga.[115]
Y tế
Hiến pháp Nga đảm bảo chăm sóc y tế phổ thông, miễn phí cho mọi công dân.[122] Tuy nhiên, trên thực tế chăm sóc sức khoẻ miễn phí bị giới hạn một phần bởi chế độ propiska.[123][124] Tuy Nga có số cơ sở y tế, bệnh viện và nhân viên y tế lớn hơn hầu hết các quốc gia khác khi tính theo đầu người,[125][126] từ khi Liên xô sụp đổ sức khoẻ dân chúng Nga đã suy giảm nghiêm trọng vì những thay đổi kinh tế, xã hội và phong cách sống.[127] Ở thời điểm năm 2007, tuổi thọ trung bình tại Nga là 61.5 năm cho nam và 73.9 năm cho nữ.[128] Tổng mức tuổi thọ trung bình của người Nga là 67.7 khi sinh, kém 10.8 năm so với con số tổng thể của cả Liên minh châu Âu.[129] Yếu tố lớn nhất dẫn tới mức tuổi thọ khá thấp của nam là tỷ lệ tử cao trong nam giới thuộc tầng lớp lao động vì những nguyên nhân có thể ngăn chặn (như, nhiễm độc rượu, stress, tai nạn giao thông, tội ác bạo lực). Tỷ lệ tử trong nam giới Nga đã tăng 60% từ năm 1991, cao hơn bốn lần của châu Âu.[130] Vì có sự khác biệt lớn giữa tuổi thọ của nam và nữ (nam giới Nga có tuổi thọ thấp hơn nhiều so với nữ do tình trạng lạm dụng rượu) và bởi hiệu ứng còn lại từ Thế chiến II, theo đó Nga có số thiệt hại nhân mạng cao hơn bất kỳ nước nào trên thế giới, sự mất cân bằng giới tính vẫn còn lại tới ngày này và có 85,9 nam trên 100 nữ.
Bệnh tim chiếm 56.7% tổng số tử vong, với khoảng 30% liên quan tới những người đang ở độ tuổi lao động. Một cuộc nghiên cứu cho thấy rượu chịu trách nhiệm cho hơn một nửa số tử vong (52%) của người dân Nga trong độ tuổi từ 15 tới 54 từ năm 1990 tới năm 2001. Với cùng mô hình nhân khẩu này, mức tử của toàn bộ thế giới vì rượu là 4%.[131] Khoảng 16 triệu người Nga mắc các bệnh tim mạch, khiến Nga đứng hàng thứ hai thế giới, sau Ukraina, trong lĩnh vực này.[130] Các tỷ lệ tử bởi giết người, tự tử và ung thư cũng đặc biệt cao.[132] 52% nam và 15% nữ hút thuốc, hơn 260,000 nhân mạng mất đi hàng năm vì sử dụng thuốc lá.[133] HIV/AIDS, rõ ràng không tồn tại trong thời kỳ Xô viết, đã nhanh chóng lan tràn sau khi Liên xô sụp đổ, chủ yếu bởi sự gia tăng chóng mặt nạn tiêm chích ma tuý.[134] Theo các thống kê chính thức, hiện có hơn 364,000 người Nga có HIV, nhưng những chuyên gia độc lập coi con số thực lớn hơn rất nhiều.[135] Trong những nỗ lực ngày càng gia tăng để chiến đấu với căn bệnh này, chính phủ đã tăng chi tiêu vào các biện pháp kiểm soát HIV gấp 20 lần năm 2006, và ngân sách năm 2007 đã tăng gấp đôi ngân sách năm 2006.[136] Từ khi Liên xô tan rã, cũng có sự gia tăng nhanh chóng về số ca và số tử vong vì bệnh lao, và bệnh này lan đặc biệt nhanh trong cộng đồng tù nhân.[137]
Trong một nỗ lực nhằm cứu vãn cuộc khủng hoảng nhân khẩu tại Nga, chính phủ hiện đang áp dụng một số chương trình được thiết kế để gia tăng tỷ lệ sinh thu hút thêm nhiều người nhập cư. Chính phủ đã tăng gấp đôi khoản trợ cấp hàng tháng cho trẻ em và cấp khoản chi một lần 250,000 Rubles (khoảng US$10,000) cho phụ nữ sinh đứa con thứ hai từ năm 2007.[138] Năm 2007, Nga có tỷ lệ sinh lớn nhất từ khi Liên xô tan rã.[139] Phó thủ tướng thứ nhất cũng đã nói khoảng 20 tỷ Ruble (khoảng US$1 triệu) sẽ được đầu tư vào các trung tâm chăm sóc tiền sinh sản tại Nga trong năm 2008–2009. Nhập cư ngày càng được coi là cần thiết để duy trì mức độ dân số quốc gia.[140]
Văn hóa
Ẩm thực
Ẩm thực đóng vai trò rất quan trọng trong xã hội Nga. Những ảnh hưởng của phương Tây đang có tác động đáng kể đến thói quen ăn uống và khẩu vị của người dân, khi các hãng McDonalds phát triển tràn lan, và các quán cà phê theo phong cách Paris xuất hiện trên các lề phố Moskva hay St.Petersburg. Tuy nhiên, những món ăn truyền thống và các đặc sản của Nga như rượu vodka hay bánh mì “karavai” vẫn giữ nguyên tầm quan trọng của chúng trong các bữa tiệc hay lễ lớn của Nga.[141]
Vào mùa đông, nhiệt độ có thể xuống tới -20 °C tại thủ đô Moskva, vì thế, các thức ăn béo, giàu năng lượng như bánh mì, trứng, bơ hay sữa là rất cần thiết. Ngoài ra còn có những món đặc sản đặc biệt như schi (súp thịt bò và rau cải) hay borssh (súp củ cải đỏ với thịt lợn). Đôi khi người ta cũng ăn khoai tây nghiền, rán vào cuối bữa hoặc bliny, một loại bánh kếp ăn kèm với mật ong hoặc trứng cá.
Ngoài thức ăn, người Nga còn có nhiều đồ uống nổi tiếng trên thế giới như rượu vodka thường được làm từ lúa mạch đen hay lúa mỳ. Đôi khi nó còn được pha thêm tiêu, dâu hay chanh. Một đồ uống nổi tiếng khác là sbiten, được làm từ mật ong và thêm một chút hương liệu khác như dâu. Chè cũng là một thứ đồ uống nổi tiếng khác. Nó là một loại đồ uống truyền thống và đôi khi cũng được uống kèm sữa.
Tôn giáo
Cơ Đốc giáo, Hồi giáo, Do Thái giáo và Phật giáo là các tôn giáo truyền thống của Nga, được cho là một phần của “di sản lịch sử” Nga trong một điều luật được thông qua năm 1997.[142] Những con số ước tính về các tín đồ rất khác biệt tuỳ theo các nguồn, và một số báo cáo đưa ra con số người vô thần ở Nga là 16–48% dân số.[143] Chính thống giáo Nga là tôn giáo chiếm đa số ở Nga.[144] 95% xứ đạo có đăng ký thuộc Giáo hội Chính thống Nga trong khi có một số Giáo hội Chính thống nhỏ hơn. Tuy nhiên, đa số tín đồ Chính thống không thường xuyên tới nhà thờ. Tuy thế, Nhà thờ được cả các tín đồ và người vô thần kính trọng và coi nó là một biểu tượng của di sản và văn hoá Nga.[145] Các phái Cơ đốc giáo nhỏ hơn như Công giáo Rôma, và nhiều phái Tin Lành có tồn tại.
Tổ tiên của nhiều người Nga hiện nay đã chấp nhận Cơ Đốc giáo Chính thống ở thế kỷ thứ 10.[145] Báo cáo Tự do Tôn giáo Quốc tế năm 2007 do Bộ ngoại giao Mỹ xuất bản đã nói rằng có xấp xỉ 100 triệu công dân coi họ là tín đồ Giáo hội Chính thống Nga.[146] Theo một cuộc điều tra của Trung tâm Nghiên cứu Ý kiến Công chúng Nga, 63% người tham gia coi họ là tín đồ Chính thống Nga, 6% tự coi mình là tín đồ Hồi giáo và chưa tới 1% coi mình là tín đồ hoặc của Phật giáo, Công giáo, Tin Lành hay Do Thái giáo. 12% khác nói họ tin vào Chúa, nhưng không thực hiện bất kỳ tôn giáo nào và 16% nói họ là người vô thần.[147]
Ước tính Nga là nơi sinh sống của khoảng 15–20 triệu tín đồ Hồi giáo.[148][149] Tuy nhiên học giả Hồi giáo và nhà hoạt động nhân quyền Roman Silantyev đã tuyên bố rằng chỉ có 7 tới 9 triệu người theo Hồi giáo ở Nga.[150] Nga cũng có ước tính 3 tới 4 triệu người nhập cư Hồi giáo từ các nước cộng hoà hậu Liên xô.[151] Đa số tín đồ Hồi giáo sống ở vùng Volga-Ural, cũng như Bắc Caucasus, Moskva,[152] Saint Petersburg và Tây Siberia.[153] Phật giáo là truyền thống của ba vùng thuộc Liên bang Nga: Buryatia, Tuva, và Kalmykia.[154] Một số người sống ở Siberi và vùng Viễn Đông, Yakutia, Chukotka.. thực hiện các nghi thức Shaman, thuyết phiếm thần cùng với các tôn giáo chính. Việc tham gia tôn giáo chủ yếu theo sắc tộc. Đại đa số người Slav theo Cơ Đốc giáo Chính thống. Những người nói tiếng Turk chủ yếu là tín đồ Hồi giáo, dù một số nhóm Turk tại Nga không theo.[155]
Các vấn nạn xã hội
Nước Nga là một trong những nước có làn sóng tội phạm cao nhất thế giới. Tỷ lệ giết người ở Nga cao gấp bốn lần so với ở Mỹ.[156] Vào năm 2001, 33.500 người đã bị giết hại. Tổng cộng, vào năm 2011, có hơn 3 triệu tội phạm được báo cáo. Từ trộm cắp thông thường đến tham nhũng, cướp và buôn lậu đã khiến làn sóng tội phạm ngày càng tăng. Mặc dù chính phủ Nga đã cam kết mạnh tay với tội phạm, tuy nhiên hành động này vẫn chẳng đem lại hiệu quả gì lớn.
Hàng giả cũng là một vấn đề khác gây đau đầu cho các nhà chức trách. Chính phủ Nga ước tính đến 90% hàng hóa bán lưu thông đều không rõ nguồn gốc rõ ràng. Các thiết bị điện tử chủ yếu được nhập khẩu bất hợp pháp từ Đông Nam Á còn đồ chơi nhập từ Trung Quốc. Còn thực phẩm, thuốc, quần áo và băng đĩa thường có nguồn gốc nội địa.
Thuốc giả và rượu giả khiến người tiêu dùng bị đe dọa nghiêm trọng nhất. Hàng năm, hàng ngàn người Nga bị thiệt mạng do uống phải các chất hóa học chết người làm giả thành rượu vodka.[157]
Phần lớn người Nga sống trong những căn nhà xây từ thời Xô Viết. Một điều tra vào năm ngoái của Hiệp hội các kỹ sư Nga cho biết: 20% thành phố không có nước nóng, 12% không có hệ thống sưởi. Ở một làng quê, một người dân nói: “Chúng tôi không có gas, chúng tôi không có nước. Chúng tôi chẳng có gì”. Trong khi đó, Liên bang Nga tiêu tốn 50 tỷ USD cho Olympic Mùa Đông, gấp 3 lần rưỡi Olympic mùa hè ở London.
Tương lai
Nga và Belarus đang đàm phán để thống nhất thành một nhà nước liên bang Nga-Belarus, việc đàm phán đã được bắt đầu vào năm 1997 và vẫn tiếp tục cho đến bây giờ.[158]
Xem thêm
- Liên lạc viễn thông ở Nga
- Giáo dục ở Nga
- Quan hệ đối ngoại của Nga
- Lịch sử người Do Thái ở Nga và Liên Xô
- Hồi giáo ở Nga
- Luật pháp của Liên bang Nga
- Danh sách một số công ty Nga
- Quân đội Nga
- Tem bưu chính và lịch sử bưu chính Nga
- Các ngày lễ ở Nga
- Báo chí không biên giới Chỉ số toàn thế giới về tự do báo chí năm 2002: Nga được đánh giá xếp hạng 121 trong tổng số 139 quốc gia được đánh chỉ số.
- Tiếng Anh bồi đối với người Nga
- Du lịch ở Nga
- Vận tải ở Nga
Tham chiếu
- The New Columbia Encyclopedia, Col.Univ.Press, 1975
Ghi chú
- ^ http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/prpopul2015.xls
- ^ “The Constitution of the Russian Federation”. (Article 1). Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2009.
- ^ “The CIA World Fact Book, “Russia””. Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2009.
- ^ a ă â “Russia”. Encyclopedia Britannica. Truy cập ngày 31 tháng 1 năm 2008.
- ^ “The Russian federation: general characteristics”. Bản gốc lưu trữ ngày 21 tháng 10 năm 2003. Truy cập ngày 5 tháng 4 năm 2008. Đã bỏ qua văn bản “Federal State Statistics Service” (trợ giúp)
- ^ Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007. “”Russia””. Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2007.[liên kết hỏng]
- ^ First Post; Beware Russia Energy Superpower, ngày 12 tháng 10 năm 2006
- ^ CNN, “Russia; A superpower rises again” by Simon Hooper. Tháng 12, 2006
- ^ CNN; “Eye on Russia: Russia’s resurgence” by Matthew Chance June 2007 [1]
- ^ a ă Library of Congress. “Topography and drainage”. Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2007.
- ^ Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4
- ^ Weinberg, G.L. (1995). A World at Arms: A Global History of World War II. Cambridge University Press. tr. 264. ISBN 0521558794.
- ^ Osbourne, Andrew, World leaders gather as Russia remembers. The Age
- ^ Rozhnov, Konstantin, Who won World War II?. BBC. Russian historian Valentin Falin
- ^ a ă “Country Profile: Russia”. Foreign & Commonwealth Office of the United Kingdom. Bản gốc lưu trữ ngày 30 tháng 6 năm 2012. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ World Bank. “World Development Indicators”. World Bank. Truy cập ngày 6 tháng 8 năm 2011.
- ^ a ă “Status of Nuclear Powers and Their Nuclear Capabilities”. Federation of American Scientists. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “Online Etymology Dictionary”. Etymonline.com. Truy cập ngày 2 tháng 11 năm 2011.
- ^ “Rus – definition of Rus by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia”. Thefreedictionary.com. Truy cập ngày 2 tháng 11 năm 2011.
- ^ Milner-Gulland, R. R. (1997). The Russians: The People of Europe. Blackwell Publishing. tr. 1–4. ISBN 0-631-21849-1.
- ^ 《俄罗斯国家名称变迁考》，郭文深著，江淮论坛2010年3期
- ^ “Kievan Rus’ and Mongol Periods”. Đại học bang Sam Houston. Truy cập ngày 20 tháng 7 năm 2007.
- ^ a ă Kievan Rus’ and Mongol Periods, trích đoạn từ Glenn E. Curtis (chủ biên), Russia: A Country Study, Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ, 1998. ISBN 0-16-061212-8.
- ^ Christopher Duffy, Borodino and the War of 1812, trang 36
- ^ Christopher Duffy, Borodino and the War of 1812, trang 46
- ^ Christopher Duffy, The military experience in the age of reason, trang 41
- ^ Xem Jacob Walkin, The Rise of Democracy in Pre-Revolutionary Russia: Political and Social Institutions under the Last Three Czars, Praeger, 1962.
- ^ CIAO – Atlas – Russia
- ^ Revolutions and Civil War, trích đoạn từ Glenn E. Curtis (chủ biên), Russia: A Country Study, Bộ quốc phòng Hoa Kỳ, 1998. ISBN 0-16-061212-8.
- ^ a ă Xem Donald A. Filzer, Soviet Workers and the Collapse of Perestroika: The Soviet Labour Process and Gorbachev’s Reforms, 1985–1991, Nhà in Đại học Cambridge, 1994. ISBN 0-521-45292-9.
- ^ Xem, chẳng hạn, Country Profile for the Russian Federation, của Bộ Ngoại giao Anh. Tra cứu ngày 21-7-2007.
- ^ Famine in Russia: the hidden horrors of 1921, International Committee of the Red Cross
- ^ “World War II”. Encyclopædia Britannica. Truy cập ngày 9 tháng 3 năm 2008.
- ^ “The Allies’ first decisive successes > Stalingrad and the German retreat, summer 1942–February 1943”. Encyclopedia Britannica. Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2008.
- ^ Erlikman, V. (2004). Poteri narodonaseleniia v XX veke: spravochnik. Moskva: Russkai︠a︡ panorama. ISBN 5931651071. Note: Estimates for Soviet World War II casualties vary between sources.
- ^ “Reconstruction and Cold War”. Library of Congress. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “Great Escapes from the Gulag”. TIME. Truy cập ngày 1 tháng 8 năm 2008.
- ^ “1990 CIA World Factbook”. Central Intelligence Agency. Truy cập ngày 9 tháng 3 năm 2008.
- ^ “Russia Unforeseen Results of Reform”. The Library of Congress Country Studies; CIA World Factbook. Truy cập ngày 10 tháng 3 năm 2008.
- ^ “The Constitution of the Russian Federation”. (Article 80, §1). Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “The Constitution of the Russian Federation”. (Article 110, §1). Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “The Constitution of the Russian Federation”. (Article 94). Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “The Constitution of the Russian Federation”. (Article 19, §1). Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “The Constitution of the Russian Federation”. (Article 120, §1). Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “The Constitution of the Russian Federation”. (Article 123, §1). Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “The Constitution of the Russian Federation”. (Article 81, §3). Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “The Constitution of the Russian Federation”. (Article 95, §3). Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ Based on actual count of countries listed “Diplomatic and consular missions of Russia”. Ministry of Foreign Affairs of Russia. Truy cập ngày 12 tháng 7 năm 2009.. Only those listed explicitly as “Embassy of Russia” are included in the embassy count.
- ^ Kosachev. K. “Russian Foreign Policy Vertical”. Russia In Global Affairs. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ (tiếng Nga) “Interview of official Ambassador of Russian Foreign Ministry on relations with the EU”. RIA Novosti. Truy cập ngày 30 tháng 6 năm 2008.
- ^ “NATO-Russia relations”. NATO. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 4 năm 2007. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ [2]
- ^ [3]
- ^ “Chapter 2—Investing In Russian Defense Conversion: Obstacles and Opportunities”. Federation of American Scientists. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ [4]
- ^ “Russia arms exports could exceed $7 bln in 2007 – Ivanov”. RIA Novosti. Truy cập ngày 27 tháng 1 năm 2008.
- ^ Russia: Assessment, Adam Baltin Interview, Opinion Poll on State of Armed Forces, FBIS: Informatsionno-Analiticheskoye Agentstvo Marketing i Konsalting, Ngày 14 tháng 3 năm 2006
- ^ “Russian defense spending to grow 20% in 2008, to $40 bln”. RIA Novosti. Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2008.
- ^ “Rice: Russia’s Military Moves ‘a Problem’”. ABC News. Truy cập ngày 6 tháng 1 năm 2008.
- ^ “Overview of the major Asian Powers”. International Institute for Strategic Studies: 31. Truy cập ngày 27 tháng 1 năm 2008.
- ^ “World Wide Military Expenditures”. Global Security. Truy cập ngày 6 tháng 1 năm 2008.
- ^ “Big rise in Russian military spending raises fears of new challenge to west”. Guardian. Truy cập ngày 6 tháng 1 năm 2008.
- ^ Pukhov, R. (2009). “Serdyukov Cleans Up the Arbat”. Moscow Defense Brief (Centre for Analysis of Strategies and Technologies) (#1 (15) / 2009). Truy cập ngày 19 tháng 5 năm 2009.
- ^ Barabanov, M (16 tháng 2 năm 2009). “The Army’s Chief Destroyer”. The Moscow Times. Truy cập ngày 19 tháng 5 năm 2009.
- ^ Kazak, Sergey. “Russia to Up Nuclear Weapons Spending 50% by 2016”. RIA Novosti. Truy cập ngày 1 tháng 3 năm 2014.
- ^ “Địa lý nước NGA”. Truy cập 30 tháng 4 năm 2015.
- ^ Nga bớt 2 múi giờ để phát triển kinh tế
- ^ a ă “Climate”. Library Of Congress. Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2007.
- ^ Drozdov, V. A. et al. (1992). “Ecological and Geographical Characteristics of the Coastal Zone of the Black Sea”. GeoJournal (27.2, pp. 169–178: Springer Netherlands) 27: 169. doi:10.1007/BF00717701.
- ^ Walsh, NP. “It’s Europe’s lungs and home to many rare species. But to Russia it’s £100bn of wood”. Guardian (UK). Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2007.
- ^ list of animals of Red Data Book of Russian Federation (ngày 1 tháng 11 năm 1997)
- ^ a ă [5]
- ^ [6]
- ^ [7]
- ^ [8]
- ^ RIA Novosti
- ^ American Institute of Aeronautics and Astronautics – Home Page
- ^ Space industry: Do we have lift-off? | The Economist
- ^ [9]
- ^ [10]
- ^ [11]
- ^ “Europe Joins Russia on Robotic ExoMars”. Truy cập 30 tháng 4 năm 2015.
- ^ http://www.thespacereview.com/article/1980/1
- ^ “To Mars and back in 520 days Russia Beyond The Headlines”. Truy cập 8 tháng 2 năm 2015.
- ^ [12]
- ^ Discovery Top Ten Tanks: T-34
- ^ Poyer, Joe. The AK-47 and AK-74 Kalashnikov Rifles and Their Variations. North Cape Publications. 2004.
- ^ “Weaponomics: The Economics of Small Arms”.
- ^ http://en.rian.ru/russia/20091011/156428675.html RIA Novosti: Medvedev outlines priorities for Russian economy’s modernization
- ^ [13]
- ^ “Russian Census of 2002”. 4.1. National composition of population. Federal State Statistics Service. Truy cập ngày 16 tháng 1 năm 2008.
- ^ a ă â b c “Demographics”. Federal State Statistics Service. Bản gốc lưu trữ ngày 22 tháng 2 năm 2009. Truy cập ngày 21 tháng 2 năm 2009.
- ^ “ngày 1 tháng 6 năm 2007: A great number of children in Russia remain highly vulnerable”. United Nations Children’s Fund. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ Xem Danh sách quốc gia theo mật độ dân số
- ^ “Resident population”. Federal State Statistics Service. Bản gốc lưu trữ ngày 27 tháng 5 năm 2007. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ a ă “Demography”. Federal State Statistics Service. Bản gốc lưu trữ ngày 25 tháng 2 năm 2008. Truy cập ngày 5 tháng 3 năm 2008.
- ^ “Russia cracking down on illegal migrants”. International Herald Tribune. Ngày 15 tháng 1 năm 2007. Bản gốc lưu trữ ngày 15 tháng 9 năm 2008.
- ^ Ethnic groups in Russia, 2002 census, Demoscope Weekly. Truy cập ngày 5 tháng 2 năm 2009
- ^ Russians left behind in Central Asia, BBC News, ngày 23 tháng 11 năm 2005.
- ^ “Demographics”. Library of Congress. Truy cập ngày 16 tháng 1 năm 2008.
- ^ “Russia’s population down 0.17% in 2007 to 142 mln”. RIA Novosti. Truy cập ngày 11 tháng 3 năm 2008.
- ^ The World Factbook. “Rank Order — Birth rate”. Central Intelligence Agency. Truy cập ngày 25 tháng 4 năm 2009.
- ^ The World Factbook. “Rank Order — Death rate”. Central Intelligence Agency. Truy cập ngày 25 tháng 4 năm 2009.
- ^ “Russia’s birth, mortality rates to equal by 2011 – ministry”. RIA Novosti. Truy cập ngày 10 tháng 2 năm 2008.
- ^ [14]
- ^ “Russian Census of 2002”. 4.3. Population by nationalities and knowledge of Russian; 4.4. Spreading of knowledge of languages (except Russian). Federal State Statistics Service. Truy cập ngày 16 tháng 1 năm 2008.
- ^ “The Constitution of the Russian Federation”. (Article 68, §2). Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “Russian”. University of Toronto. Bản gốc lưu trữ ngày 6 tháng 1 năm 2007. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007. “Russian language”. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.[liên kết hỏng]
- ^ “Russian language course”. Russian Language Centre, Moscow State University. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “The Constitution of the Russian Federation”. (Article 43 §1). Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ Smolentseva, A. “Bridging the Gap Between Higher and Secondary Education in Russia”. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “Russia Country Guide”. EUbusiness.com. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “Background Note: Russia”. U.S. Department of State. Truy cập ngày 2 tháng 1 năm 2008.
- ^ a ă [15]
- ^ “Higher Education Institutions”. Federal State Statistics Service. Bản gốc lưu trữ ngày 29 tháng 2 năm 2008. Truy cập ngày 1 tháng 1 năm 2008.
- ^ Education for all by 2015. UNESCO, Oxford University Press
- ^ [16]
- ^ “Higher education structure”. State University Higher School of Economics. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ [17]
- ^ [18]
- ^ “The Constitution of the Russian Federation”. (Article 41). Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “Russian ombudsman about propiska restrictions in modern Russia”. Truy cập ngày 23 tháng 7 năm 2008.
- ^ “Residency Restrictions in Moscow by Brad K. Blitz”. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 7 năm 2011. Truy cập ngày 23 tháng 7 năm 2008.
- ^ Field, M G. The health and demographic crisis in post-Soviet Russia: a two-phase development in “Russia’s Torn Safety Nets”, edited by Field M. G., Twigg J. L. (eds). 2000:11–42: St. Martin’s Press.
- ^ “Highlights on Health in the Russian Federation” (PDF). World Health Organization. 1999. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ Leonard, W R (April năm 2002). “Declining growth status of indigenous Siberian children in post-Soviet Russia”. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “Продолжительность жизни россиян возросла с 2005 по 2007 г на 2,4 года, до 67,7 года”. United Russia. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2008.
- ^ “European Union”. Central Intelligence Agency. Truy cập ngày 20 tháng 1 năm 2008.
- ^ a ă “Heart disease kills 1.3 million annually in Russia — chief cardiologist”. RIA Novosti. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ Burlington Free Press, ngày 26 tháng 6 năm 2009, page 2A, “Study blames alcohol for half Russian deaths”
- ^ “Corruption Pervades Russia’s Health System”. CBS News. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “Third of Russians smoke, but half welcome public smoking ban”. RIA Novosti. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “HIV/AIDS in the Russian Federation”. The World Bank. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “Russian regional HIV vaccine center seeks $40–50 mln from budget”. RIA Novosti. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ Russian Federation AIDS information “Russian Federation”. UNAIDS: The Joint United Nations Programme on HIV/AIDS. Truy cập ngày 11 tháng 3 năm 2008.
- ^ “119,000 TB cases in Russia — health official”. RIA Novosti. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “Country Profile: Russia” (PDF). Library of Congress—Federal Research Division. October năm 2006. Bản gốc lưu trữ ngày 26 tháng 2 năm 2005. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “Russian policies ignite unprecedented birth rate in 2007”. The Economic Times. Truy cập ngày 11 tháng 3 năm 2008.
- ^ “United Nations Expert Group Meeting On International Migration and Development” (PDF). Population Division; Department of Economic and Social Affairs; United Nations Secretariat. 6–ngày 8 tháng 7 năm 2005. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ Russian Cuisine by Ruth Jenkins, page 48
- ^ Bell, I. “Eastern Europe, Russia and Central Asia”. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ Zuckerman, P (2005). Atheism: Contemporary Rates and Patterns, chapter in The Cambridge Companion to Atheism, ed. by Michael Martin. Cambridge University Press.
- ^ “Religion In Russia”. Embassy of the Russian Federation. Bản gốc lưu trữ ngày 8 tháng 2 năm 2001. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ a ă Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007. “Russia”. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “Russia”. Truy cập ngày 8 tháng 4 năm 2008.
- ^ “(tiếng Nga) Опубликована подробная сравнительная статистика религиозности в России и Польше”. religare.ru. Ngày 6 tháng 6 năm 2007. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “Fact Box: Muslims In Russia”. Radio Free Europe. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ Page, J. “The rise of Russian Muslims worries Orthodox Church”. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. Đã bỏ qua tham số không rõ
|published=(trợ giúp)
- ^ “20Mln Muslims in Russia and mass conversion of ethnic Russians are myths — expert”. Interfax. Truy cập ngày 1 tháng 4 năm 2008.
- ^ “Russia’s Islamic rebirth adds tension”. Financial Times. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ Russia Faces Population Dilemma, VOA News, ngày 18 tháng 6 năm 2007
- ^ Mainville, M (ngày 19 tháng 11 năm 2006). “Russia has a Muslim dilemma”. Page A – 17. San Francisco Chronicle. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ Nettleton, S. “Prayers for Ivolginsky”. CNN. Bản gốc lưu trữ ngày 22 tháng 11 năm 2001. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ “Russia::Religion”. Encyclopædia Britannica Online. 2007. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^ Information of Russia by Ruth Jenkkins, page 52 and 53
- ^ Problems of USSR, page 101
- ^ vnexpress
Liên kết ngoài
Các nguồn của chính quyền
- Duma – Trang Web chính thức của hạ nghị viện (bằng tiếng Nga)
- Đại sứ quán Nga tại Hoa Kỳ
- Hội đồng liên bang – Trang Web chính thức của thượng nghị viện
- Gov.ru – Cổng chính thức của chính phủ (bằng tiếng Nga)
- Kremli – Trang Web chính thức của tổng thống (bằng tiếng Anh)
- Trang Web chính thức của trung tâm địa chính Liên bang Nga – Bản đồ hành chính của Nga (Chú giải bằng tiếng Nga)
- Công nghiệp và các nguồn năng lượng của Nga, theo Cục năng lượng Hoa Kỳ
- Kinh tế Nga: Ngân hàng Phần Lan
- U.S. Thông tin từ Cục lãnh sự Hoa Kỳ: Nga
- Webcam về nước Nga
- Photos of Russia
Thông tin chung
- Sơ lược về quốc gia theo BBC
- Dữ liệu về Nga theo CIA
- Trao đổi Nga-Đức Tổ chức phi chính phủ (NGO) kết nối những người tình nguyện tới NGO ở Nga (không chỉ là người Đức)
- Các liên kết tới chính quyền
- Ấn tượng về nước Nga Xô viết, theo John Dewey
- Các nguồn trên Internet để nghiên cứu về Nga
- Danh mục các lưu trữ về Nga của Johnson
- Tiền giấy của Nga
- Tin tức nước Nga
- Các vùng liên bang của Nga (chú giải bằng tiếng Anh)
- Tạp chí Nga – Nguồn tin và phân tích độc lập từ Nga.
- Phiên bản tiếng Anh của báo Pravda (Sự thật)
- Trang thông tấn Nga RIA Novosti – Tiếng Nga
- Trang thông tấn Nga RIA Novosti – Tiếng Anh
- Nga
- Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Nga
- Quốc gia Trung Á
- Quốc gia châu Âu
- Đông Âu
- Thành viên G20
Philippines
Philippines (phiên âm tiếng Việt: Phi-líp-pin[3], Hán Việt: Phi Luật Tân), tên chính thức là Cộng hòa Philippines, là một đảo quốc có chủ quyền tại Đông Nam Á. Philippines cách Đài Loan qua eo biển Luzon ở phía bắc; cách Việt Nam qua biển Đông ở phía tây, cách đảo Borneo qua biển Sulu ở phía tây nam, và các đảo khác của Indonesia qua biển Celebes ở phía nam; phía đông quốc gia là biển Philippines và đảo quốc Palau. Philippines nằm trên Vành đai lửa Thái Bình Dương và nằm gần xích đạo, do vậy quốc gia hay chịu ảnh hưởng từ các trận động đất và bão nhiệt đới, song lại có nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú và đa dạng sinh học ở mức độ cao. Philippines có diện tích 300.000 kilômét vuông (115.831 sq mi), là quốc gia rộng lớn thứ 64 trên thế giới,[4] bao gồm 7.107 hòn đảo được phân loại phổ biến thành ba vùng địa lý lớn: Luzon, Visayas, và Mindanao. Thủ đô của Philippines là Manila, còn thành phố đông dân nhất là Quezon; cả hai thành phố đều thuộc Vùng đô thị Manila.
Với dân số ít nhất là 99 triệu,[5] Philippines là quốc gia đông dân thứ bảy tại châu Á và đứng thứ 12 trên thế giới. Ngoài ra, có 12 triệu người Philippines sống tại hải ngoại, họ tạo thành một trong những cộng đồng tha hương lớn nhất và có ảnh hưởng nhất thế giới.[6] Philippines có sự đa dạng về dân tộc và văn hóa. Vào thời tiền sử, người Negrito nằm trong số các cư dân đầu tiên của quần đảo, tiếp theo là các làn sóng nhập cư của người Nam Đảo. Sau đó, nhiều quốc gia khác nhau được thành lập trên quần đảo, nằm dưới quyền cai trị của những quân chủ mang tước vị Datu, Rajah, Sultan hay Lakan. Thương mại với Trung Quốc cũng khiến cho văn minh Trung Quốc truyền đến Philippines, cũng như xuất hiện các khu định cư của người Hán.
Ferdinand Magellan đến Philippines vào năm 1521, sự kiện này đánh dấu kỉ nguyên người Tây Ban Nha quan tâm và cuối cùng là thuộc địa hóa quần đảo. Năm 1543, nhà thám hiểm người Tây Ban Nha Ruy López de Villalobos đặt tên cho quần đảo là Las Islas Filipinas để vinh danh Quốc vương Felipe II của Tây Ban Nha. Miguel López de Legazpi đến quần đảo từ Tân Tây Ban Nha (Mexico ngày nay) vào năm 1565, ông thành lập nên khu định cư đầu tiên của người Tây Ban Nha tại quần đảo, và quần đảo trở thành thuộc địa của Tây Ban Nha trong hơn 300 năm sau đó. Thời kỳ thuộc địa khiến cho Công giáo La Mã chiếm ưu thế tại Philippines; Philippines và Đông Timor là hai quốc gia châu Á duy nhất mà tôn giáo này chiếm ưu thế. Trong thời gian này, Manila trở thành đầu mối châu Á của tuyến đường thương mại thuyền buồm Manila–Acapulco.
Vào thời gian chuyển giao giữa thế kỷ 19 và thế kỷ 20, liên tiếp diễn ra cách mạng Philippines; chiến tranh Tây Ban Nha-Mỹ; và Chiến tranh Philippines–Mỹ. Kết quả là Hoa Kỳ trở thành thế lực thống trị quần đảo, song bị gián đoạn khi Nhật Bản chiếm đóng. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai,[7] Hiệp ước Manila công nhận Cộng hòa Philippines là một quốc gia độc lập.[8] Kể từ đó, Philippines trải qua các biến động với nền dân chủ, nổi bật là phong trào “quyền lực nhân dân” lật đổ chế độ độc tài của Ferdinand Marcos. Philippines hiện là một trong những nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất tại châu Á, việc có quy mô dân số lớn và tiềm năng về kinh tế khiến Philippines được phân loại là một cường quốc bậc trung.[9]
Mục lục
- 1 Lịch sử
- 2 Chính trị và chính quyền
- 3 Miền, vùng và các đơn vị hành chính
- 4 Các tỉnh
- 5 Địa lý
- 6 Kinh tế
- 7 Nhân khẩu
- 8 Giáo dục
- 9 Sức khỏe
- 10 Văn hóa
- 11 Tham khảo
- 12 Liên kết ngoài
Lịch sử
Tiền sử
Khối xương bàn chân của người Callao được cho là có niên đại từ 67.000 năm trước theo phương pháp urani-thori.[10] do vậy thay thế người Tabon được tìm thấy tại Palawan có niên đại khoảng 24.000 năm trước theo phương pháp cácbon,[11][12] là hóa thạch loài người cổ xưa nhất được phát hiện trên quần đảo. Người Negrito nằm trong số các cư dân đầu tiên của quần đảo, song không xác định được niên đại đáng tin cậy.[13] Có một vài thuyết đối lập liên quan đến nguồn gốc của người Philippines cổ đại. Thuyết được chấp thuận rộng rãi nhất dựa trên bằng chứng ngôn ngữ học và khảo cổ học, đó là mô hình “ra khỏi Đài Loan”, với giả thuyết được đưa ra là người Nam Đảo từ Đài Loan bắt đầu nhập cư đến Philippines từ khoảng năm 4000 TCN, thay thế các cư dân đến từ trước đó.[14][15]
Các quốc gia cổ
Mặc dù một số xã hội trên các hòn đảo rải rác vẫn biệt lập, song nhiều xã hội khác phát triển thành các quốc gia và phát triển hoạt động mậu dịch đáng kể với các dân tộc khác ở Đông và Đông Nam Á. Thiên niên kỉ thứ nhất Công nguyên chứng kiến sự nổi lên của các tiểu quốc hải cảng và phát triển hành các quốc gia hàng hải, bao gồm các barangay tự trị, hoặc liên minh với nhau, các quốc gia lớn nằm dưới hải quyền của người Mã Lai do các Datu trị vì, các quốc gia triều cống cho Trung Quốc do Vương cai trị, các vương quốc Ấn hóa do các Rajah cai trị. Có thể kể đến Datu Puti cai trị Liên bang Madja-as sau khi ông mua lãnh địa từ tù trưởng người Negrito tên là Marikudo. Sau đó là Vương quốc Butuan, quốc gia này nổi lên trong triều đại của Rajah Sri Bata Shaja,[16] Vương quốc Tondo do triều đại Lakandula cai trị[17][18] và Vương quốc Cebu[19] dưới sự lãnh đạo của Rajamuda Sri Lumay. Các quốc gia khác trong thời đại này bao gồm vương quốc Hán hóa Ma Dật với người đứng đầu là một vương, và Sulu trước khi bị Hồi giáo hóa từng là một vương quốc Ấn Độ hóa, với người cai trị đầu tiên là Rajah Sipad Cựu.[20] Các sử thi lớn như Hinilawod, Darangan và Biag Ni Lam-Ang có nguồn gốc từ thời đại này.[21]
Những năm 1300 báo trước sự xuất hiện và cuối cùng là truyền bá Hồi giáo tại quần đảo Philippines. Năm 1380, Karim ul’ Makdum và Shari’ful Hashem Syed Abu Bakr đi từ Malacca đến Sulu là lập nên Vương quốc Hồi giáo Sulu bắt cách cải đạo rajah của Sulu và kết hôn với con gái của rajah.[22][23] Đến cuối thế kỷ 15, Shariff Mohammed Kabungsuwan của Johor đưa Hồi giáo đến đảo Mindanao. Sau đó, ông ta kết hôn với Paramisuli, một công chúa người Iranun, và lập nên Vương quốc Hồi giáo Maguindanao. Các vương quốc hồi giáo mở rộng đến Lanao.[24] Cuối cùng, Hồi giáo vượt khỏi phạm vi của đảo Mindanao và lan đến phía nam đảo Luzon. Thậm chí Manila cũng bị Hồi giáo hóa trong thời gian trị vì của Sultan Bolkiah từ năm 1485 đến năm 1521, khi đó Vương quốc Hồi giáo Brunei chinh phục Vương quốc Tondo bằng cách cải đạo Rajah Salalila sang Hồi giáo.[25][26][27][28] Tuy nhiên, các quốc gia như Igorot theo thuyết vật linh, Madja-as Mã Lai, Ma Dật Hán hóa, Lequios và Butuan Ấn Độ hóa vẫn duy trì văn hóa của mình. Trong một số vương quốc xuất hiện việc chống Hồi giáo gay gắt. Sự kình địch giữa các datu, raja, vương, sultans, và lakan và giữa các quốc gia của họ khiến cho người Tây Ban Nha dễ dàng thuộc địa hóa quần đảo. Các quốc gia này được hợp nhất vào Đế quốc Tây Ban Nha, và bị Tây Ban Nha hóa và Thiên Chúa giáo hóa.[29]
Thuộc địa của Tây Ban Nha
Năm 1521, nhà thám hiểm người Bồ Đào Nha Ferdinand Magellan đến Philippines và tuyên bố chủ quyền của Tây Ban Nha đối với quần đảo.[30] Quá trình thuộc địa hóa bắt đầu khi nhà thám hiểm người Tây Ban Nha Miguel López de Legazpi đến từ Mexico vào năm 1565 và thành lập các khu định cư đầu tiên của người Âu tại Cebu. Người Tây Ban Nha thiết lập Manila làm thủ đô của Đông Ấn Tây Ban Nha vào năm 1571 sau khi đàn áp sự kháng cự của người bản địa và đánh bại hải tặc người Trung Quốc Lâm A Phượng (Limahong).[31][32]
Sự thống trị của người Tây Ban Nha đóng góp đáng kể vào việc thống nhất chính trị tại quần đảo. Từ năm 1565 đến năm 1821, Philippines được quản lý với địa vị là một lãnh thổ của Phó vương quốc Tân Tây Ban Nha và sau Chiến tranh độc lập Mexico thì được quản lý trực tiếp từ Madrid. Thuyền buồm Manila cùng hạm đội hải quân lớn của nó kết nối Manila với Acapulco, qua lại một hoặc hai lần mỗi năm từ thế kỷ 16 đến thế kỷ 19. Hoạt động mậu dịch đưa đến Philippines các loại lương thực có xuất xứ từ châu Mỹ như ngô, cà chua, khoai tây, ớt.[32] Các nhà truyền giáo của Công giáo La Mã cải đạo hết hết các cư dân vùng thấp sang Thiên Chúa giáo và lập nên các trường học, một đại học, và các bệnh viện. Một sắc lệnh của Tây Ban Nha quyết định tiến hành giáo dục công miễn phí vào năm 1863, song các nỗ lực nhằm thực hiện giáo dục đại chúng chủ yếu được thực hiện dưới thời Mỹ thuộc.[33]
Trong thời kỳ cai trị Philippines, người Tây Ban Nha phải chiến đấu chống lại các cuộc nổi dậy của người bản địa và một vài thách thức đến từ hải tặc Trung Quốc, người Hà Lan, và người Bồ Đào Nha. Trong khuôn khổ Chiến tranh Bảy năm, quân đội Anh chiếm Manila từ năm 1762 đến năm 1764. Quyền cai trị của người Tây Ban Nha được khôi phục sau Hiệp định Paris 1763.[29][34][35] Đến thế kỷ 19, các cảng của Philippines mở cửa cho mậu dịch toàn cầu và xã hội thuộc địa bắt đầu xuất hiện các thay đổi. Nhiều người Tây Ban Nha sinh ra tại Philippines (criollos) và những người hỗn chủng (mestizos) trở nên thịnh vượng, nhiều người nắm giữ các chức vụ trong chính quyền vốn có truyền thống do những người Tây Ban Nha sinh tại bán đảo Iberia nắm giữ. Những tư tưởng cách mạng cũng bắt đầu được truyền bá trên khắp quần đảo. Việc người Criollo bất mãn dẫn đến Binh biến Cavite vào năm 1872, được xem là điềm báo trước cho Cách mạng Philippines.[29][36][37][38]
Tình cảm cách mạng bùng lên vào năm 1872 sau khi ba linh mục là Mariano Gómez, José Burgos, và Jacinto Zamora (gọi chung là Gomburza) bị nhà cầm quyền thuộc địa buộc tội xúi giục nổi loạn và hành quyết.[36][37] Sự việc này truyền cảm hứng cho một phong trào tuyên truyền tại Tây Ban Nha do Marcelo H. del Pilar, José Rizal, và Mariano Ponce tổ chức, nhằm vận động hành lang cho các cải cách chính trị tại Philippines. Rizal cuối cùng bị hành quyết vào ngày 30 tháng 12 năm 1896 với tội danh nổi loạn.[39] Do các nỗ lực nhằm cải cách gặp phải cản trở, Andrés Bonifacio vào năm 1892 thành lập một đoàn thể bí mật gọi là Katipunan nhằm giành độc lập từ Tây Ban Nha thông qua hoạt động vũ trang.[38] Bonifacio cùng Katipunan bắt đầu cuộc Cách mạng Philippines vào năm 1896. Magdalo là một phái của Katipunan tại tỉnh Cavite, cuối cùng họ thách thức vị trí lãnh đạo của Bonifacio và người này bị Emilio Aguinaldo thay thế. Năm 1898, Chiến tranh Tây Ban Nha-Mỹ bắt đầu từ Cuba và lan đến Philippines. Aguinaldo tuyên bố Philippines độc lập từ Tây Ban Nha tại Kawit, Cavite vào ngày 12 tháng 6 năm 1898, và Đệ nhất Cộng hòa Philippines được thành lập tại Nhà thờ Barasoain vào năm sau.
Thời Mỹ thuộc
Tây Ban Nha nhượng quần đảo cho Hoa Kỳ để đổi lấy 20 triệu đô la theo Hiệp định Paris 1898.[40] Đến khi tình hình ngày càng trở nên rõ ràng rằng Hoa Kỳ sẽ không công nhận Cộng hòa Philippines mới ra đời, Chiến tranh Philippines–Mỹ bùng nổ, kết quả Đệ nhất Cộng hòa chiến bại. Tuy nhiên, thay thế nó là ba nước cộng hòa: Cộng hòa Zamboanga, Cộng hòa Negros và Cộng hòa Tagalog. Các chính thể này cũng bị đánh bại, và quần đảo nằm dưới quyền quản lý của Chính phủ Đảo (Insular Government).[41] Nổi dậy Moro ngay lập tức diễn ra sau đó, chủ yếu là nhằm chống lại Vương quốc Hồi giáo Sulu đang suy yếu.[42] Trong thời kỳ này, văn hóa Philippines được phục hưng với sự phát triển của điện ảnh và văn học.[43][44][45][46] Daniel Burnham lập nên một kế hoạch kiến trúc cho Manila, biến nơi này thành một thành phố hiện đại.[47]
Năm 1935, Philippines có được địa vị thịnh vượng chung với tổng thống là Manuel Quezon. Ông chỉ định một ngôn ngữ quốc gia và cho phép phụ nữ bầu cử, tiến hành cải cách đất đai.[39][48] Các kế hoạch để tiến đến độc lập trong thập niên sau đó bị gián đoạn trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Trong cuộc chiến này, Đế quốc Nhật Bản xâm chiếm quần đảo, Đệ nhị Cộng hòa Philippines được thành lập với José P. Laurel là tổng thống, đây là một chính thể cộng tác với Nhật Bản. Nhiều hành động tàn bạo và tội ác chiến tranh diễn ra trong cuộc chiến, chẳng hạn như Cuộc hành quân chết chóc Bataan và Thảm sát Manila.[49] Năm 1944, Quezon qua đời trong khi lưu vong tại Hoa Kỳ, Sergio Osmeña kế nhiệm. Lực lượng Đồng Minh đánh bại Nhật Bản vào năm 1945. Đến khi kết thúc chiến tranh, người ta ước tính có hơn một triệu người Philippines thiệt mạng.[50]
Thời đại Chiến tranh Lạnh
Ngày 24 tháng 10 năm 1945,[51] Philippines trở thành một thành viên sáng lập của Liên Hiệp Quốc và đến ngày 4 tháng 7 năm 1946, Hoa Kỳ công nhận Philippines độc lập, khi đó quốc gia nằm dưới quyền cai trị của Tổng thống Manuel Roxas.[52] Những thành phần tàn dư bất mãn gồm những thành viên Hukbalahap cộng sản[53] tiếp tục hoạt động ở vùng nông thôn song bị đàn áp dưới thời Tổng thống Ramon Magsaysay.[54][55] Người kế nhiệm của Magsaysay là Carlos P. Garcia đề xướng Chính sách người Philipines trước tiên,[56] và được Diosdado Macapagal tiếp nối, cùng với đó là việc chuyển ngày Độc lập từ 4 tháng 7 sang 12 tháng 6, tức ngày Emilio Aguinaldo tuyên bố độc lập,[57][58] trong khi tiếp tục thúc đẩy hơn nữa tuyên bố chủ quyền đối với Bắc Borneo.[59][60]
Năm 1965, quyền lực vào tay tổng thống dân cử Ferdinand Marcos. Vào đầu nhiệm kỳ tổng thống của mình, Marcos khởi xướng nhiều dự án công cộng song bị cáo buộc tham nhũng nghiêm trọng, chẳng hạn như biển thủ hàng tỉ đô la tiền công quỹ.[61] Xã hội Philippines rất hỗn loạn vào giữa nhiệm kỳ của ông, và đến gần cuối nhiệm kỳ, Marcos tuyên bố thiết quân luật vào ngày 21 tháng 9 năm 1972. Giai đoạn Marcos cầm quyền có đặc điểm là đàn áp chính trị, độc tài, và vi phạm nhân quyền.[62] Ngày 21 tháng 8 năm 1983, kình địch chính của Marcos là lãnh tụ đối lập Benigno Aquino, Jr. bị ám sát tại Sân bay quốc tế Manila. Marcos cuối cùng kêu gọi bầu cử tổng thống sớm, tranh cử cùng góa phụ của Benigno Aquino là Corazon Aquino.[63] Marcos được tuyên bố thắng cử, song kết quả bị cho là gian lận, dẫn đến Cách mạng Quyền lực nhân dân. Marcos và các đồng minh của ông chạy sang Hawaii và Aquino được công nhận là tổng thống.[63][64]
Lịch sử hiện đại
Nền dân chủ quay trở lại và các cải cách của chính phủ bắt đầu vào năm 1986 bị cản trở do nợ quốc gia, tham nhũng trong chính phủ, các nỗ lực đảo chính, thiên tai, cuộc nổi dậy dai dẳng của cộng sản,[65] và một cuộc xung đột quân sự với các phần tử ly khai Moro.[66] Quân đội Hoa Kỳ rút khỏi vịnh Subic và căn cứ không quân Clark. Fidel V. Ramos đắc cử tổng thống vào năm 1992, nền kinh tế quốc gia được cải thiện dưới thời chính phủ của ông. Tuy nhiên, các tiến bộ về chính trị và kinh tế, chẳng hạn như một thỏa thuận hòa bình với Mặt trận giải phóng dân tộc Moro,[67] bị phủ định cùng với sự khởi đầu của Khủng hoảng tài chính châu Á 1997 vào năm 1997.[68][69]
Năm 2001, bị buộc tội tham nhũng, trong khi một quá trình luận tội bị đình trệ, Tổng thống Joseph Estrada bị phế truất trong Cách mạng EDSA 2001, người thay thế là Gloria Macapagal-Arroyo.[70] Chín năm cầm quyền của bà gắn liền với các vụ bê bối tham nhũng và chính trị, mặc dù nền kinh tế vẫn tăng trưởng ổn định và tránh được Đại suy thoái.[71][72][73][74] Năm 2010, Benigno Aquino III đắc cử tổng thống. Trong nhiệm kỳ của ông, thỏa thuận hòa bình với phe Moro được ký kết, song các tranh chấp lãnh thổ tại Bắc Borneo và biển Đông thì leo thang.[75][76][77][78]
Chính trị và chính quyền
[[Tập|thumb|Benigno S. Aquino III, tổng thống thứ 15 của Philippines]] Philippines có một chính phủ dân chủ theo mô hình cộng hòa lập hiến với một tổng thống chế.[79] Philippines là một quốc gia đơn nhất, ngoại trừ Khu tự trị Hồi giáo Mindanao được tự do ở mức độ lớn với chính phủ quốc gia. Có một số nỗ lực nhằm biến chính quyền thành một chính quyền liên bang, đơn viện hay nghị viện kể từ thời Ramos.[80][81]
Tổng thống đóng vai trò là nguyên thủ quốc gia và nguyên thủ chính phủ, cũng như là tổng thư lệnh các lực lượng vũ trang. Tổng thống được bầu theo hình thức phổ thông đầu phiếu với nhiệm kỳ sáu năm, trong thời gian đó tổng thống sẽ bổ nhiệm và điều khiển nội các.[82] Lưỡng viện quốc hội Philippines gồm có Thượng viện và Hạ viện, các thượng nghị sĩ được dân bầu và có nhiệm kỳ sáu năm.[82] Quyền tư pháp được trao cho Tối cao pháp viện, bao gồm một Chánh án tối cao và 14 thẩm phán, họ đều do Tổng thống bổ nhiệm từ danh sách do Hội đồng Tư pháp và Luật sư đệ trình.[82]
An ninh và quốc phòng
Quân đội Philippines gồm ba nhánh là Không quân, Lục quân và Hải quân (bao gồm thủy quân lục chiến). An ninh dân sự thuộc thẩm quyền của Cảnh sát Quốc gia Philippine dưới sự điều hành của Bộ Nội vụ và chính phủ địa phương.
Tại Khu tự trị Hồi giáo Mindanao, tổ chức ly khai lớn nhất là Mặt trận Giải phóng Dân tộc Moro nay cũng tham gia vào chính phủ về mặt chính trị. Các nhóm quân sự khác như Mặt trận Giải phóng Hồi giáo Moro, Quân đội Nhân dân mới theo cộng sản chủ nghĩa, và Abu Sayyaf vẫn hoạt động tại các tỉnh, song sự hiện diện của họ suy giảm trong những năm gần đây do thành công của chính phủ trung ương về mặt an ninh.[83][84]
Philippines là đồng minh của Hoa Kỳ kể từ Chiến tranh thế giới thứ hai. Hiệp định phòng thủ chung giữa hai quốc gia được ký kết vào năm 1951. Philippines ủng hộ các chính sách của Hoa Kỳ trong Chiến tranh Lạnh và tham gia vào Chiến tranh Triều Tiên và Chiến tranh Việt Nam. Philippines là thành viên của Tổ chức Hiệp ước Đông Nam Á (SEATO) tồn tại cho đến năm 1977.[85] Sau khi Chiến tranh chống khủng bố bắt đầu, Philippines là một phần tỏng liên minh hỗ trợ Hoa Kỳ tại Iraq.[86] Hoa Kỳ xác định Philippines là một đồng minh lớn phi NATO. Philippines đang tiến hành các nỗ lực để chấm dứt nội loạn với sợ giúp đỡ của Hoa Kỳ.
Miền, vùng và các đơn vị hành chính
Philippines được chia thành ba miền là Luzon ở phía Bắc đất nước, Visayas ở giữa đất nước, và Mindanao ỏ phía Nam đất nước. Tên ba miền đặt theo tên ba đảo chính của Philippines.
Ba miền lại được chia thành 17 vùng. Việc phân chia thành các vùng nhằm mục đích tạo thuận lợi cho công tác quy hoạch lãnh thổ của chính quyền trung ương. Tuy nhiên, vùng không phải là một cấp hành chính mặc dù mỗi vùng đều có các văn phòng của các bộ ngành của trung ương. Các vùng không có chính quyền địa phương, trừ vùng thủ đô Manila vì tự Manila là một vùng và Khu tự trị Hồi giáo Mindanao.
Cấp hành chính địa phương chính thức của Philippines là tỉnh gồm 81 đơn vị. Vùng thủ đô Manila là một đơn vị hành chính đặc biệt và là một trong 17 vùng của Philippines.
Các tỉnh lại bị chia tách tiếp thành các thành phố và các khu tự quản. Tuy cùng là cấp hành chính địa phương thứ hai, nhưng thành phố có nhiều chức năng hành chính hơn so với khu tự quản, và cũng được cấp ngân sách nhiều hơn.
Thành phố và khu tự quản được chia thành các barangay. Đây là cấp hành chính địa phương thấp nhất ở Philiipines.
Các tỉnh
Địa lý
Philippines là một quần đảo gồm 7.107 đảo[82] và tổng diện tích, bao gồm cả vùng nước nội lục, là xấp xỉ 300.000 kilômét vuông (115.831 sq mi). Quốc gia có 36.289 kilômét (22.549 mi) bờ biển, chiều dài bờ biển đứng thứ năm trên thế giới.[82][89] Quốc gia nằm giữa 116° 40′, và 126° 34′ kinh Đông, 4° 40′ và 21° 10′ vĩ Bắc. Quốc gia bị giới hạn bởi biển Philippines ở phía đông, biển Đông ở phía tây, và biển Celebes ở phía nam. Đảo Borneo nằm ở phía tây nam và đảo Đài Loan nằm ở phía bắc. Quần đảo Maluku và đảo Sulawesi nằm ở phía nam-tây nam và đảo quốc Palau nằm ở phía đông.[82]
Rừng mưa nhiệt đới bao phủ hầu hết các hòn đảo vốn có địa hình núi non, các hòn đảo này có nguồn gốc núi lửa. Núi cao nhất quần đảo là núi Apo ở Mindanao với cao độ 2.954 mét (9.692 ft) trên mực nước biển. Sông dài nhất quốc gia là sông Cagayan tại bắc bộ Luzon. Thủ đô Manila nằm bên bờ vịnh Vịnh Manila, vịnh này nối với hồ lớn nhất Philippines là Laguna de Bay qua sông Pasig. Các vịnh quan trọng khác là vịnh Subic, vịnh Davao, và vịnh Moro. Eo biển San Juanico chia tách hai đảo Samar và Leyte song chính phủ đã cho xây cầu San Juanico. qua eo biển này[90]
Philippines nằm trên rìa tây của Vành đai lửa Thái Bình Dương, do vậy quốc gia thường xuyên chịu ảnh hưởng từ hoạt động địa chấn và núi lửa. Cao nguyên Benham dưới đáy biển Philippine hoạt động trong hút chìm kiến tạo.[91] Khoảng 20 được ghi nhận mỗi ngày, song hầu hết chúng quá yếu để con người cảm nhận được. Trận động đất lớn nhất gần đây là động đất Luzon 1990.[92] Có nhiều núi lửa hoạt động tại quần đảo, chẳng hạn như núi lửa Mayon, núi Pinatubo, hay núi lửa Taal. Vụ phun trào của núi Pinatubo vào tháng 6 năm 1991 là vụ phun trào trên mặt đất lớn thứ nhì trong thế kỷ 20.[93] Nhiễu loạn về địa chất hình thành nên sông ngầm Puerto Princesa trên đảo Pallawan, nơi đây tiêu biểu cho môi trường sống đa dạng sinh học, với các hệ sinh tháo từ núi xuống biển và có một trong số những khu rừng quan trọng nhất tại châu Á.[94]
Các hòn đảo của quần đảo có sự phong phú về khoáng sản do chúng có nguồn gốc núi lửa. Quốc gia được ước tính có tài nguyên vàng lớn thứ nhì trên thế giới sau Nam Phi và là một trong những nơi có tài nguyên đồng lớn nhất thế giới.[95] Quốc gia cũng giàu có về các tài nguyên như niken, crôm, và thiếc. Tuy vậy, do quản lý yếu kém và mật độ dân số cao, cùng với ý thức về môi trường nên các tài nguyên này phần lớn vẫn chưa được khai thác.[95] Một sản phẩm khác của hoạt động núi lửa là địa nhiệt năng lại được khai thác thành công hơn, Philippines là nhà sản xuất địa nhiệt năng lớn thứ hai thế giới sau Hoa Kỳ, đáp ứng 18% nhu cầu điện năng trong nước.[96]
Hệ động thực vật
Với các rừng mưa và bờ biển trải dài, Philippines là nơi có sự đa dạng về các loại sinh vật.[97] Đây là một trong mười quốc gia đa dạng sinh vật nhất thế giới và nằm trong số những nước dẫn đầu về đa dạng trên đơn vị diện tích.[98][99][100] Khoảng 1.100 loài có xương sống trên cạn được tìm thấy tại Philippines, bao gồm trên 100 loài thú và 170 loài chim không xuất hiện ở các khu vực khác.[101] Các loài đặc hữu của Philippines bao gồm trâu rừng tại Mindoro, nai đốm Visayas, cheo cheo Philippines, lợn rừng Visayas, chồn bay Philippines, hay một số loài dơi.[102]
Philippines thiếu các loài săn mồi lớn, ngoại lệ là các loài rắn như trăn và rắn hổ mang, cá sấu cửa sông và chim săn mồi, chẳng hạn như quốc điểu là đại bàng Philippines, loài này được các nhà khoa học cho là đại bàng lớn nhất thế giới.[103][104] Lãnh hải của Philippines được cho là rộng 2.200.000 kilômét vuông (849.425 sq mi) có đới sống sinh vật biển độc đáo và đa dạng và là một phàn quan trọng của Tam giác San hô. Tổng số san hô và cá biển được ước tính tương ứng là 500 và 2.400.[97][101]
Nạn phá rừng tại Philippines là một vấn đề nghiêm trọng, thường có nguyên nhân từ khai thác gỗ phi pháp. Độ che phủ rừng giảm từ 70% vào năm 1900 xuống khoảng 18,3% vào năm 1999.[105][106] Nhiều loài gặp nguy hiểm và các nhà khoa học nói rằng Đông Nam Á, bao gồm Philippines, phải đối mặt với tỷ lệ tuyệt chủng thê thảm là 20% vào cuối thế kỷ 21.[107]
Khí hậu
Philippines có khí hậu nhiệt đới hải dương, thời tiết thường nóng và ẩm. Quốc gia có ba mùa: tag-init hay tag-araw, mùa nóng khô kéo dài từ tháng 3 đến tháng 5; tag-ulan, mùa mưa kéo dài từ tháng 6 đến tháng 11; và tag-lamig, mùa mát khô kéo dài từ tháng 12 đến tháng 2. Gió mùa tây nam từ tháng 5 đến tháng 10 còn được gọi là Habagat, gió mùa đông bắc khô từ tháng 11 đến tháng 4 còn được gọi là Amihan.[108] Nhiệt độ thường dao động từ 21 °C (70 °F) đến 32 °C (90 °F), tháng mát nhất là tháng 1 và tháng ấm nhất là tháng 5.[82][109]
Nhiệt độ trung bình năm của Philippines là khoảng 26,6 °C (79,9 °F).[108] Khi xét về khía cạnh nhiệt độ tại các khu vực Philippines, kinh độ và vĩ độ không phải là một yếu tố quan trọng, nhiệt độ nước biển tại các khu vực trên toàn quốc thường có xu hướng ở cùng mức. Trong khi đó, cao độ thường có tác động lớn hơn. Nhiệt độ trung bình năm tại Baguio trên cao độ tuyệt đối 1.500 mét (4.900 ft) là 18,3 °C (64,9 °F), do vậy nơi đây là một điểm đến phổ biến vào mùa nóng khô.[108]
Quần đảo nằm chắn ngang vành đai bão nhiệt đới, do vậy hầu hết quần đảo có các cơn mưa xối xả và bão tố từ tháng 7 đến tháng 10,[110] với khoảng 19 bão nhiệt đới vào khu vực Philippines và 8-9 cơn bão đổ bộ mỗi năm.[111][112][113] Lượng mưa hàng năm có thể lên đến 5.000 milimét (200 in) ở vùng bờ biển núi non phía đông, song chỉ thấp dưới 1.000 milimét (39 in) tại một số thung lũng được che khuất.[110]
Kinh tế
Nền kinh tế quốc gia của Philippines lớn thứ 41 thế giới, theo ước tính, GDP (danh nghĩa) vào năm 2013 là 272.207 triệu USD (2012 đạt 250.182 triệu USD và 2009 đạt 161.196 triệu USD)[114]. Các mặt hàng xuất khẩu chính của Philippines bao gồm các sản phẩm bán dẫn và điện tử, thiết bị vận tải, hàng may mặc, các sản phẩm đồng, các sản phẩm dầu mỏ, dầu dừa, và quả.[52] Các đối tác thương mại lớn của Philippines bao gồm Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc, Singapore, Hàn Quốc, Hà Lan, Hong Kong, Đức, Đài Loan và Thái Lan.[52] Đơn vị tiền tệ quốc gia là peso Philippines (₱ hay PHP).
Philippines là một quốc gia công nghiệp mới, nền kinh tế đang trong quá trình chuyển đổi từ dựa vào nông nghiệp sang dựa vào các ngành dịch vụ và chế tạo. Tổng lực lượng lao động trên toàn quốc là khoảng 38,1 triệu,[52] lĩnh vực nông nghiệp sử dụng gần 32% lực lượng lao động song chỉ đóng góp 14% GDP. Lĩnh vực công nghiệp thu hút gần 14% lực lượng lao động và đóng góp 30% GDP. 47% lực lượng lao động tham gia vào lĩnh vực dịch vụ và đóng góp 56% GDP.[115][116]
Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Philippines một thời được xem là quốc gia thịnh vượng thứ nhì tại Đông Á, chỉ đứng sau Nhật Bản.[117][118] Tuy nhiên, đến thập niên 1960 thì thành tích kinh tế của Philippines bị một số quốc gia khác bắt kịp. Kinh tế trì trệ trong thời gian cai trị của nhà độc tài Ferdinand Marcos do quản lý yếu kém và bất ổn chính trị.[118] Quốc gia có mức tăng trưởng kinh tế thấp và phải trải qua những đợt suy thoái kinh tế. Chỉ đến thập niên 1990 thì mới bắt đầu khôi phục theo một chương trình tự do hóa kinh tế.[118]
Cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 tác động đến nền kinh tế Philippines, kết quả là đồng peso suy giảm giá trị kéo dài và thị trường chứng khoán sụp đổ. Tuy nhiên, quy mô tác động ban đầu không trầm trọng như một số quốc gia láng giềng châu Á khác. Việc này phần lớn là do sự bảo thủ về tài chính của chính phủ, một phần là do kết quả của hàng thập niên kiểm tra và giám sát tài chính của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF).[67] Năm 2004, GDP tăng trưởng 6,4% và đến năm 2007 là 7,1%, mức cao nhất trong ba thập niên.[43][119][120] Tuy nhiên, tăng trưởng GDP bình quân đầu người hàng năm trong giai đoạn 1966–2007 chỉ đạt 1,45%, trong khi mức trung bình của khu vực Đông Á và Thái Bình Dương là 5,96%, thu nhập hàng ngày của 45% dân số Philippines vẫn dưới 2 đô la Mỹ.[121][122]
Kinh tế Philippines dựa nhiều vào kiều hối, nguồn ngoại tệ từ kiều hối vượt qua cả đầu tư trực tiếp nước ngoài. Các khu vực phát triển không đồng đều, đảo Luzon mà đặc biệt là Vùng đô thị Manila giành được hầu hết tăng trưởng kinh tế so với các khu vực khác,[123] song chính phủ có những bước đi để phân phối tăng trưởng kinh tế bằng cách tăng đầu tư vào các khu vực khác của quốc gia. Bất chấp các hạn chế, các ngành dịch vụ như du lịch và gia công quy trình nghiệp vụ, được xác định là các khu vực có một số cơ hội tăng trưởng tốt nhất.[116][124] Goldman Sachs xếp Philippines vào danh sách các nền kinh tế “Next Eleven“.[125]
Goldman Sachs ước tính rằng vào năm 2050, Philippines sẽ là nền kinh tế lớn thứ 14 thế giới. HSBC cũng phác thảo rằng nền kinh tế của Philippines sẽ trở thành nền kinh tế lớn thứ 16 thế giới, lớn thứ 5 châu Á và lớn nhất Đông Nam Á vào năm 2050.[126] Philippines là thành viên của Ngân hàng Thế giới, Quỹ Tiền tệ Quốc tế, Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Ngân hàng Phát triển châu Á với trụ sở tại Mandaluyong, Kế hoạch Colombo, G-77, và G-24.[52]
Giao thông
Hạ tầng giao thông tại Philippines tương đối kém phát triển, điều này một phần là do địa hình núi non và các đảo nằm rải rác, song cũng một phần do chính phủ thiếu đầu tư liên tục. Năm 2003, chỉ có 3,6% GDP đến với phát triển cơ sở hạ tầng, thấp hơn đáng kể so với một số quốc gia láng giềng.[110] Trong tổng số 203.025 kilômét (126.154 mi) đường bộ trên toàn quốc, thì chỉ có khoảng 20% trong số đó được lát.[127] Chính quyên của Tổng thống Benigno Aquino III đảy mạnh việc cải thiện cơ sở hạ tầng và hệ thống giao thông thông qua các dự án khác nhau.[128]
Do là một quần đảo, việc qua lại giữa các đảo bằng tàu thủy là rất cần thiết. Các hải cảng bận rộn nhất nước là Manila, Cebu, Iloilo, Davao, Cagayan de Oro, và Zamboanga.[129] Năm 2003, Strong Republic Nautical Highway với chiều dài 919 kilômét (571 mi) được hình thành, tập hợp các đoạn xa lộ và các tuyến phà qua 17 thành phố.[130]
Một số sông chảy qua khu vực đô thị như sông Pasig và sông Marikina có ác tuyến phà định kỳ. Dịch vụ phà sông Pasig có một số điểm dừng tại Manila, Makati, Mandaluyong, Pasig và Marikina.[131] Philippines có 3,219 kilômét (2,000 mi) đường thủy nội địa có thể thông hành.[52]
Philippines có 85 sân bay công, khoảng hơn 111 sân bay tư.[127] Sân bay quốc tế Ninoy Aquino (NAIA) là sân bay quốc tế chính. Các sân bay quan trọng khác là sân bay quốc tế Clark, sân bay quốc tế Mactan-Cebu, sân bay quốc tế Francisco Bangoy và sân bay quốc tế Zamboanga. Philippine Airlines là hãng hàng không thương mại có thâm niên nhất tại châu Á vẫn hoạt động với tên gọi ban đầu, còn Cebu Pacific là hãng hàng không giá rẻ đứng đầu, đây cũng là hai hàng phục vụ hầu hết các đường bay quốc nội và quốc tế.[132][133][134]
Nhân khẩu
Từ năm 1990 đến năm 2008, dân số Philippines tăng xấp xỉ 28 triệu, tức tăng trưởng 45% trong giai đoạn này.[135] Cuộc điều tra dân số chính thức đầu tiên tại Philippines được tiến hành vào năm 1877 và ghi nhận dân số là 5.567.685.[136] Năm 2013, Philippines trở thành quốc gia đông dân thứ 12 trên thế giới, với dân số trên 99 triệu.[5] Theo ước tính, một nửa cư dân sống trên đảo Luzon. Tỷ lệ tăng trưởng dân số từ năm 1995 đến năm 2000 là 3,21% mỗi năm, song giảm xuống còn xấp xỉ 1,95% mỗi năm trong giai đoạn 2005 đến 2010, song đây vẫn còn là một vấn đề gây tranh luận.[137][138] Tuổi trung bình của cư dân Philippines là 22,7 tuổi với 60,9% có tuổi từ 15 đến 64.[52] Tuổi thọ trung bình là 71,94 tuổi, 75,03 tuổi đối với nữ và 68,99 tuổi đối với nam.[139] There are about 12 million Filipinos outside the Philippines.[140] Từ khi Hoa Kỳ tự do hóa các đạo luật nhập cư vào năm 1965, số người tại Hoa Kỳ có người gốc Philippines tăng lên đáng kể. Năm 2007, ước tỉnh có 3,1 triệu người Mỹ gốc Philippines.[141][142] Có 12 triệu người Philippines sống tại hải ngoại.[6]
Thành thị
Vùng đô thị Manila đông dân nhất trong số 12 vùng đô thị được xác định tại Philippines và là vùng đô thị đông dân thứ 11 trên thế giới. Theo điều tra dân số năm 2007, vùng đô thị Manila có dân số là 11.553.427, chiếm 13% tổng dân số toàn quốc.[143] Đại đô thị Manila bao gồm cả các tỉnh lân cận (Bulacan, Cavite, Laguna, và Rizal) có dân số khoảng 21 triệu.[143][144]
Tổng sản phẩm khu vực của Vùng đô thị Manila theo ước tính vào tháng 7 năm 2009 là 468,4 tỷ peso (theo giá so sánh 1985) và chiếm 33% GDP của quốc gia.[145] Năm 2011, nó được xếp hạng là quần thể đô thị thịnh vượng thứ 28 trên thế giới và đứng thứ hai tại Đông Nam Á, theo PricewaterhouseCoopers.[146]
Dân tộc
Theo điều tra dân số năm 2000, 28,1% người Philippines thuộc dân tộc Tagalog, 13,1% thuộc dân tộc Cebuano, 9% thuộc dân tộc Ilocano, 7,6% thuộc dân tộc Bisaya/Binisaya, 7,5% thuộc dân tộc Hiligaynon, 6% thuộc dân tộc Bikol, 3,4% thuộc dân tộc Waray, và 25,3% thuộc các “dân tộc khác”,[52][147] vốn có thể chia nhỏ tiếp thành các nhóm phi bộ lạc như Moro, Kapampangan, Pangasinan, Ibanag, và Ivatan.[148] Cũng có một số dân tộc thổ dân như Igorot, Lumad, Mangyan, Bajau, và các bộ lạc tại Palawan.[149] Người Negrito, chẳng hạn như Aeta và Ati, được cho là các cư dân đầu tiên của quần đảo.[150]
Người Philippines nói chung thuộc một số dân tộc châu Á được phân loại theo ngôn ngữ là một phần của nhóm người nói tiếng Nam Đảo hoặc Mã Lai-Đa Đảo.[149] Người ta cho rằng từ hàng nghìn năm trước, thổ dân Đài Loan nói tiếng Nam Đảo đã nhập cư đến Philippines từ Đài Loan, đem theo các kiến thức của họ về nông nghiệp và đi thuyền viễn dương, cuối cùng thay thế các nhóm người Negrito sống tại quần đảo từ trước đó.[151] Hai dân tộc thiểu số phi bản địa quan trọng nhất là người Hoa và người Tây Ban Nha. Người Philippines gốc Hoa hầu hết là hậu duệ của những người nhập cư từ Phúc Kiến sau năm 1898 và có dân số là 2 triệu, song có ước tính cho rằng 18 triệu người Philippines có một phần gốc Hoa.[152]
Ngôn ngữ
Ethnologue liệt kê 175 ngôn ngữ riêng lẻ tại Philippines, 171 trong số đó là ngôn ngữ đang tồn tại và bốn ngôn ngữ còn lại không còn người nào nói. Các ngôn ngữ bản địa thuộc nhóm Borneo–Philippines của ngữ tộc Mã Lai-Đa Đảo– một nhánh của ngữ hệ Nam Đảo.[149] Theo Hiến pháp Philippines 1987, tiếng Filipino và tiếng Anh là những ngôn ngữ chính thức. Tiếng Filipino là phiên bản tiêu chuẩn hóa của tiếng Tagalog. Cả tiếng Filipino và tiếng Anh đều được sử dụng trong chính quyền, giáo dục, xuất bản, truyền thông, và kinh doanh. Hiến pháp yêu cầu rằng tiếng Tây Ban Nha và tiếng Ả Rập được xúc tiến trên cơ sở tự nguyện và tùy ý.[157]
Mười chín ngôn ngữ cấp vùng đóng vai trò là những ngôn ngữ chính thức phụ trợ được dùng làm phương tiện giảng dạy: Aklanon, Bikol, Cebuano, Chavacano, Hiligaynon, Ibanag, Ilocano, Ivatan, Kapampangan, Kinaray-a, Maguindanao, Maranao, Pangasinan, Sambal, Surigaonon, Tagalog, Tausug, Waray-Waray, và Yakan.[158] Các ngôn ngữ bản địa khác như Cuyonon, Ifugao, Itbayat, Kalinga, Kamayo, Kankanaey, Masbateño, Romblomanon, và một số ngôn ngữ Visayas là điều phổ biến tại các tỉnh tương ứng. Tiếng Chavacano là một ngôn ngữ bồi bắt nguồn từ tiếng Tây Ban Nha, được nói tại Cavite và Zamboanga.[159] Các ngôn ngữ phi bản địa cũng được giảng dạy trong các trường học được chọn lọc, Quan thoại được dùng trong các trường tiếng Hoa để phục vụ cho cộng đồng người Philippines gốc Hoa. Các trường Hồi giáo tại Mindanao giạy tiếng Ả Rập tiêu chuẩn hiện đại trong chương trình giảng dạy của họ.[160] Tiếng Pháp, tiếng Đức, tiếng Nhật, tiếng Hàn, tiếng Tây Ban Nha được giảng dạy với trợ giúp của các tổ chức ngôn ngữ nước ngoài.[161] Bộ Giáo dục bắt đầu cho tiến hành giảng dạy các ngôn ngữ Ma Lai là tiếng Indonesia và tiếng Malaysia vào năm 2013.[162]
Tôn giáo
Philippines là một quốc gia thế tục, hiến pháp tách biệt nhà thờ và nhà nước. Do ảnh hưởng của văn hóa Tây Ban Nha, Philippines là một trong hai quốc gia mà Công giáo La Mã chi phối tại châu Á, quốc gia còn lại là Đông Timor. Trên 90% dân số là tín hữu Ki-tô giáo: khoảng 80% thuộc Giáo hội Công giáo La Mã và 10% thuộc các giáo phái Tin Lành, như Iglesia ni Cristo, Giáo hội độc lập Philippines, Giáo hội thống nhất Ki-tô Philippines, và Nhân Chứng Giê-hô-va.[165]
Từ 5% đến 10% dân số Philippines là tín đồ Hồi giáo, hầu hết họ sinh sống tại các khu vực trên đảo Mindanao, Palawan, và quần đảo Sulu – một khu vực được gọi là Bangsamoro hay Moro.[166][167] Một số người Hồi giáo nhập cư đến khác khu vực đô thị và nông thôn tại những phần khác của quốc gia. Hầu hết người Hồi giáo Philippines thực hành Hồi giáo Sunni theo giáo phái Shafi’i.[26] Xấp xỉ 2% dân số Philippines vẫn thực hành các tôn giáo truyền thống,[163][164] họ gồm nhiều nhóm thổ dân và bộ lạc. Các tôn giáo này thường dung hợp với Ki-tô giáo và Hồi giáo. Thuyết vật linh, tôn giáo dân gian, và shaman giáo vẫn hiện diện như những trào lưu ngầm dưới tôn giáo dòng chính. 1% dân số Philippines thực hành Phật giáo,[163][164] and tôn giáo này cùng với Đạo giáo và tôn giáo dân gian Trung Hoa chiếm ưu thế trong các cộng đồng người Hoa.[167] Có một số lượng nhỏ hơn những người theo Ấn Độ giáo, Sikh giáo, Do Thái giáo và Baha’i.[168] 1% dân số Philippines là người không tôn giáo.[163][164]
Giáo dục
Văn phòng thống kê quốc gia báo cáo rằng tỷ lệ biết chữ giản đơn là 93,4% và tỷ lệ biết chữ chức năng là 84,1% vào năm 2003.[52][116][121] Tỷ lệ biết chữ đối với nam và nữ là ngang bằng.[52] Chi tiêu cho giáo dục là khoảng 2,5% GDP.[52] Ủy ban Giáo dục Đại học (CHED) liệt kê 2.180 cơ sở giáo dục bậc đại học, 607 trong đó là trường công và 1.573 là trường tư.[169] Trường học khai giảng vào tháng 6 và bế giảng vào tháng 3. Đa số các trường bậc đại học theo lịch học kỳ từ tháng 6 đến tháng 10 và từ tháng 11 đến tháng 3. Có một số trường nước ngoài với các chương trình học tập.[82] Đạo luật Cộng hòa số 9155 cung cấp khuôn khổ giáo dục cơ bản tại Philippines và quy định giáo dục tiểu học bắt buộc và giáo dục trung học miễn phí.[170]
Một số cơ quan của chính phủ có liên hệ với giáo dục. Bộ Giáo dục quản lý giáo dục tiểu học, trung học, và phi chính thức; Cơ quan phát triển chuyên môn giáo dục và kỹ năng (TESDA) quản lý đào tạo và phát triển giáo dục trung cấp sau trung học; và Ủy ban giáo dục đại học (CHED) giám sát các trường bậc đại học và chương trình. Năm 2004, giáo dục Hồi giáo madaris được lồng ghép trong 16 vùng trên toàn quốc, chủ yếu là tại các khu vực Hồi giáo tại Muslim dưới sự bảo trợ và chương trình của Bộ Giáo dục.[171] Các trường đại học bậc đại học đều là những thực thể phi tông phái, và được phân loại tiếp thành các cơ sở bậc đại học nhà nước (SUC) hay các cơ sở đại học địa phương (LCU).[169] Đại học Philippines là đại học quốc gia của Philippines.[172]
Sức khỏe
Hầu hết gánh nặng chăm sóc sức khỏe của quốc gia do các cơ sở sức khỏe tư nhân gánh vác. Năm 2006, tổng chi tiêu y tế chiếm 3,8% GDP. 67,1% trong đó đến từ phí tổn cá nhân trong khi 32,9% đến từ chính phủ. Chi tiêu y tế chiếm khoảng 6,1% tổng chi tiêu của chính phủ. Chi tiêu theo bình quân đầu người theo tỷ giá trung bình là 52 USD.[173] Ngân sách y tế quốc gia được đề xuất cho năm 2010 là 28 tỷ peso hay 310 peso/người.[174]
Ước tính Philippines có 90.370 bác sĩ, tức 1 bác sĩ/833 dân; có 480.910 y tá, 43.220 nha sĩ, và 1 giường bệnh/769 dân.[173] Gi]x chân các y sĩ lành nghề là một vấn đề. 70% số y tá tốt nghiệp làm việc tại hải ngoại, Philippines do vậy là nguồn cung cấp y tá lớn nhất thế giới.[175] Năm 2001, Philippines có khoảng 1.700 bệnh viện, trong đó khoảng 40% do chính phủ điều hành và 60% là của tư nhân. Các bệnh tim mạch chiém trên 25% tổng số trường hợp tử vong. Theo ước tính chính thức, 1.965 trường hợp nhiễm HIV được ghi nhận vào năm 2003, trong đó 636 đã phát triển sang giai đoạn AIDS. Các ước tính khác cho rằng Philippines có 12.000 người mắc HIV/AIDS vào năm 2005.[176]
Văn hóa
Văn hóa Philippines là một sự kết hợp của văn hóa phương Đông và văn hóa phương Tây. Với một di sản Mã Lai, Philippines có những diện mạo tương đồng với các quốc gia châu Á khác, tuy thế nền văn hóa này cũng thể hiện một lượng lớn những ảnh hưởng của Tây Ban Nha và Hoa Kỳ. Các lễ hội truyền thống được gọi là barrio fiestas (lễ hội khu vực) phổ biến, kỷ niệm các ngày lễ của những vị thành bảo trợ. Lễ hội Moriones và lễ hội Sinulog là cặp lễ hội được biết đến nhiều nhất. Các lễ kỷ niệm cộng đồng này là thời gian để bữa tiệc, âm nhạc, và vũ đạo. Tuy nhiên, một số truyền thống đang biến đổi hoặc dần bị lãng quên trong quá trình hiện đại hóa. Đoàn vũ đạo dân gian quốc gia Bayanihan Philippines bảo tồn nhiều trong số các vũ điệu dân gian truyền thống trên khắp Philippines. Họ nổi tiếng với việc biểu diễn các vũ điệu mang tính biểu tượng của Philippines như tinikling và singkil, cả hai đều có đặc trưng là dùng các sào tre đập sạp.[177]
Một trong những di sản dễ nhận thấy nhất của văn hóa Tây Ban Nha là tính phổ biến của tên họ Tây Ban Nha trong cộng đồng người Philippines. Tuy nhiên, một tên và họ Tây Ban Nha không nhất thiết thể hiện tổ tiên Tây Ban Nha. Đây là một điều đặc biệt, là kết quả của một sắc lệnh thực dân là sắc lệnh Clavería, theo đó phân phối có hệ thống họ và thi hành hệ thống tên gọi Tây Ban Nha trong dân cư.[178] Tên của nhiều đường phố, đô thị, và tỉnh cũng bằng tiếng Tây Ban Nha. Kiến trúc Tây Ban Nha để lại dấu ấn tại Philippines trong việc thiết kế nhiều đô thị, nhiều con phố được sắp xếp quanh một quảng trường trung tâm hay plaza mayor, song nhiều tòa nhà mang ảnh hưởng kiến trúc Tây Ban Nha bị phá hủy trong Chiến tranh thế giới thứ hai.[17] Một số ví dụ vẫn còn cho đến nay, chủ yếu là tại các nhà thờ, tòa nhà chính quyền, và các đại học. Bốn nhà thờ mang kiến trúc baroque tại Philippines được xếp vào danh sách Di sản thế giới: nhà thờ San Agustín tại Manila, nhà thờ Paoay tại Ilocos Norte, Nhà thờ Đức Mẹ lên trời tại Ilocos Sur, và nhà thờ Santo Tomás de Villanueva Church tại Iloilo.[179] Vigan tại Ilocos Sur được biết đến với nhiều phòng ốc và kiến trúc gìn giữ được phong cách Tây Ban Nha.[180]
Việc sử dụng tiéng Anh một cách phổ biến là ví dụ về ảnh hưởng của Hoa Kỳ đối với xã hội Philippines. Nó góp phần vào việc sẵn sàng chấp nhận và ảnh hưởng của khuynh hướng văn hóa đại chúng Mỹ. Điều này được thể hiện thông qua sự ưa chuộng của người Philippines đối với đồ ăn nhanh cùng phim ảnh và âm nhạc phương Tây. Các chuỗi thức ăn nhanh địa phương như Goldilocks và Jollibee nổi lên và cạnh tranh thành công với các đối thủ ngoại quốc.[181][182]
Ẩm thực
Ẩm thực Philippines tiến triển qua nhiều thế kỷ, từ nguồn gốc Mã Lai-Đa Đảo trở thành một nền ẩm thực dung hợp của những ảnh hưởng từ Tây Ban Nha, Trung Hoa, Mỹ, và các nơi khác của châu Á, chúng thích nghi với nguyên liệu và khẩu vị bản địa, tạo nên các món ăn Philippines đặc trưng. Các món ăn biến đổi từ hết sức đơn giản, như bữa ăn với cá mắm rán cùng với cơm, đến phức tạp như paella và cocidos được làm trong những ngày lễ. Các món ăn phổ biến như lechón, [adobo, sinigang, kare-kare, tapa, pata giòn, pancit, lumpia, và halo-halo. Một số nguyên liệu bản địa thông dụng được sử dụng trong nấu ăn là quất, dừa, chuối Saba (một loại chuối lá), xoài, cá măng sữa, và nước mắm. Khẩu vị của người Philippines có xu hướng ưa chuộng các mùi vị mạnh song không cay như món ăn của các quốc gia láng giềng.[182][183]
Người Philippines không sử dụng đũa để gắp thức ăn mà sử dụng dụng cụ theo kiểu phương Tây. Tuy nhiên, có thể do gạo là thực phẩm chính và có nhiều món ăn hầm và món ăn có nước dùng, trên bàn ăn của người Philippines thường có đôi thìa và dĩa, thay vì dao và dĩa.[184] Cách ăn bằng tay theo truyền thống được gọi là kamayan, xuất hiện thường xuyên hơn tại các khu vực có mức đô thị hóa thấp.[185]
Văn chương
Thần thoại Philippines lưu truyền chủ yếu thông qua văn học truyền khẩu dân gian truyền thống trong cộng đồng người Philippines. Mỗi dân tộc có các câu chuyện và thần thoại riêng, ảnh hưởng của Ấn Độ giáo và Tây Ban Nha tuy vậy vẫn có thể nhận thấy trong một số trường hợp. Thần thoại Philippines chủ yếu gồm các chuyện sáng tác hoặc các chuyện về những sinh vật siêu tự nhiên, như aswang, manananggal, diwata/engkanto, và thiên nhiên. Một số nhân vật nổi tiếng trong thần thoại Philippines là Maria Makiling, Lam-Ang, và Sarimanok.[186]
Văn chương Philippines gồm có các tác phẩm thường được viết bằng tiếng Filipino, tiếng Tây Ban Nha, hoặc tiếng Anh. Một số trong những tác phẩm nổi tiếng nhất được sáng tác trong thế kỷ 19. Francisco Balagtas là một nhà thơ và nhà biên kịch, ông sáng tác Florante at Laura và được công nhận là một tác gia tiếng Filipino xuất chúng. José Rizal viết tiểu thuyết Noli Me Tángere (Đừng chạm vào tôi) và El Filibusterismo (Giặc cướp) và được xem là anh hùng dân tộc.[187] Mô tả của ông về những bất công dưới sự cai trị của người Tây Ban Nha, và việc ông bị tử hình bằng một đội xử bắn, đã truyền cảm hứng cho những người cách mạng Philippines mưu cầu độc lập.[188]
Truyền thông
Truyền thông Philippines chủ yếu sử dụng tiếng Filipino và tiếng Anh. Các ngôn ngữ Philippines khác, bao gồm các ngôn ngữ Visayas khác nhau cũng được sử dụng, đặc biệt là trong phát thanh do có khả năng tiếp cận các vùng nông thôn xa xôi. Các mạng lưới truyền hình chi phối tại Philippines là ABS-CBN, GMA và TV5 cũng hiện diện rộng rãi trong lĩnh vực phát thanh.[189]
Các chương trình kịch và tưởng tượng được mong đợi là telenovelas, Asianovela, và anime. Truyền hình ban ngày chủ yếu phát các các chương trình trò chơi, chương trình tạp kỹ, và chương trình trò chuyện.[190] Điện ảnh Philippines có lịch sử lâu dài và phổ biến trong nước, song phải đối mặt với cạnh tranh ngày càng tăng từ các phim Hoa Kỳ, châu Á và châu Á.
Thể thao
Các môn thể thao và trò tiêu khiển phổ biến tại Philippines gồm có bóng rổ, quyền Anh, bóng chuyền, bóng đá, cầu lông, karate, taekwondo, bi a, bowling, cờ vua, và sipa. Đua xe gắn máy, đua xe đạp, và leo núi cũng đang trở nên phổ biến. Bóng rổ được chơi ở cả trình độ nghiệp dư và chuyên nghiệp và được cho là môn thể thao phổ biến nhất tại Philippines.[191][192] Philippines tham gia Thế vận hội Mùa hè từ năm 1924, là quốc gia đầu tiên tại Đông Nam Á tham gia và giành huy chương Thế vận hội.[193] Kể từ đó, ngoại trừ việc cùng Hoa Kỳ tẩy chay Thế vận hội Moskva năm 1980, Philippines tham gia toàn bộ các kỳ Thế vận hội còn lại.[194] Philippines cũng là quốc gia nhiệt đới đầu tiên tham gia Thế vận hội Mùa đông.[195]
Tham khảo
- ^ Dân số các Quốc Gia trên Thế Giới, CIA World Factbook ước tính
- ^ Department of Economic and Social Affairs Population Division (2010). National Statistics Office 2000 Census-based Population Projection. 2010 revision. Philippine National Statistics Office. Truy cập ngày 21 tháng 5 năm 2011.
- ^ Bách khoa toàn thư Việt Nam
- ^ General Profile of the Philippines: Geography tại Wayback Machine (lưu trữ ngày 4 tháng tháng 11 năm 2005) (archived from the original on 2005-11-04), Philippine Information Agency.
- ^ a ă Projected Population as of ngày 6 tháng 5 năm 2013, PH: Commission on Population, Ngày 6 tháng 5 năm 2013
- ^ a ă Global Pinoys to rally at Chinese consulates – The Philippine Star » News » Headlines. Philstar.com (2012-04-27). Truy cập on 2012-07-04.
- ^ “Cebu”. encyclopedia.com, citing The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. Truy cập ngày 4 tháng 7 năm 2010.
- ^ Zaide, Sonia M. (1994). The Philippines: A Unique Nation. All-Nations Publishing Co. tr. 354. ISBN 971-642-071-4.
- ^ Jonathan H. Ping Middle Power Statecraft (p 104)
- ^ Henderson, Barney (ngày 4 tháng 8 năm 2010). “Archaeologists unearth 67000-year-old human bone in Philippines”. The Daily Telegraph (London). Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2010.
- ^ Fox, Robert B. (1970). The Tabon Caves: Archaeological Explorations and Excavations on Palawan. National Museum. tr. 44. ASIN B001O7GGNI. Truy cập ngày 16 tháng 12 năm 2009.
- ^ Scott, William Henry. (1984). Prehispanic Source Materials for the Study of Philippine History. Quezon City: New Day Publishers. tr. 15. ISBN 971-10-0227-2.
- ^ Scott, William Henry. (1984). Prehispanic Source Materials for the Study of Philippine History. Quezon City: New Day Publishers. tr. 138. ISBN 971-10-0227-2. “Not one roof beam, not one grain of rice, not one pygmy Negrito bone has been recovered. Any theory which describes such details is therefore pure hypothesis and should be honestly presented as such.”
- ^ Solheim, Wilhelm G., II. (tháng 1 năm 2006). Origins of the Filipinos and Their Languages. Bản gốc lưu trữ ngày 3 tháng 8 năm 2008. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2009.
- ^ Mijares, Armand Salvador B. (2006). The Early Austronesian Migration To Luzon: Perspectives From The Peñablanca Cave Sites. Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association 26: 72–78.
- ^ “Timeline of history”. Truy cập ngày 9 tháng 10 năm 2009.
- ^ a ă Ring, Trudy, Robert M. Salkin, and Sharon La Boda. (1996). International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania. Taylor & Francis. tr. 565–569. ISBN 1-884964-04-4. Truy cập ngày 7 tháng 1 năm 2010.
- ^ Zaide, Gregorio F. (1957). Philippine Political and Cultural History. Philippine Education Co. tr. 42. Truy cập ngày 7 tháng 1 năm 2010.
- ^ Trương Tiếp. (1618) (bằng chữ Hán). Đông Tây Dương khảo quyển 5 (tiếng Trung: 東西洋考). ISBN 7532515931. MID 00024687. Truy cập 2009-12-18.
- ^ Ibrahim 1985, tr. 51Bản mẫu:Cnf
- ^ “Filipino epic comes to life”.
- ^ 100 Events That Shaped The Philippines (Adarna Book Services Inc. 1999 Published by National Centennial Commission) Page 72 “The Founding of the Sulu Sultanate”
- ^ Bascar, C.M. (n.d.). Sultanate of Sulu, “The Unconquered Kingdom”. Truy cập 2009-12-19 from The Royal Hashemite Sultanate of Sulu & Sabah Official Website.
- ^ “The Maguindanao Sultanate”, Moro National Liberation Front web site. “The Political and Religious History of the Bangsamoro People, condensed from the book Muslims in the Philippines by Dr. C. A. Majul.” Truy cập ngày 9 tháng 1 năm 2008.
- ^ Pusat Sejarah Brunei. Truy cập ngày 7 tháng 2 năm 2009.
- ^ a ă McAmis, Robert Day (2002). Malay Muslims: The History and Challenge of Resurgent Islam in Southeast Asia. Wm. B. Eerdmans Publishing. tr. 18–24, 53–61. ISBN 0-8028-4945-8. Truy cập ngày 7 tháng 1 năm 2010.
- ^ Munoz, Paul Michel (2006). Early Kingdoms of the Indonesian Archipelago and the Malay Peninsula. Singapore: Editions Didier Millet. tr. 171. ISBN 981-4155-67-5.
- ^ U.S. Department of State. Bureau of East Asian and Pacific Affairs. (June 2009). Background Note: Brunei. Truy cập 2009-12-18.
- ^ a ă â Agoncillo, Teodoro A. (1990). History of the Filipino People (ấn bản 8). Garotech Publishing. tr. 22. ISBN 971-8711-06-6.
- ^ Zaide, Gregorio F. and Sonia M. Zaide (2004). Philippine History and Government (ấn bản 6). All-Nations Publishing Company.
- ^ Kurlansky, Mark. (1999). The Basque History of the World. New York: Walker & Company. p. 64. ISBN 0-8027-1349-1.
- ^ a ă Joaquin, Nick. (1988). Culture and History: Occasional Notes on the Process of Philippine Becoming. Manila: Solar Publishing.
- ^ Dolan, Ronald E. (Ed.). (1991). “Education”. Philippines: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress. Truy cập 2009-12-20 from Country Studies US Website.
- ^ Halili, Maria Christine N. (2004). Philippine History. Rex Bookstore. tr. 119–120. ISBN 971-23-3934-3. Truy cập ngày 8 tháng 1 năm 2010.
- ^ De Borja, Marciano R. (2005). Basques in the Philippines. University of Nevada Press. tr. 81–83. ISBN 0-87417-590-9. Truy cập ngày 8 tháng 1 năm 2010.
- ^ a ă Nuguid, Nati. (1972). “The Cavite Mutiny”. in Mary R. Tagle. 12 Events that Have Influenced Philippine History. [Manila]: National Media Production Center. Truy cập 2009-12-20 from StuartXchange Website.
- ^ a ă Joaquin, Nick. A Question of Heroes.
- ^ a ă Richardson, Jim. (tháng 1 năm 2006). “Andrés Bonifacio Letter to Julio Nakpil, ngày 24 tháng 4 năm 1897”. Documents of the Katipunan. Bản gốc lưu trữ ngày 15 tháng 1 năm 2013. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2009.
- ^ a ă Ocampo, Ambeth. (1999). Rizal Without the Overcoat . Pasig City: Anvil Publishing, Inc. ISBN 971-27-0920-5.
- ^ Price, Michael G. (2002). Foreword. In A. B. Feuer, America at War: the Philippines, 1898–1913 (pp. xiii–xvi). Westport, Connecticut: Greenwood. ISBN 0-275-96821-9.
- ^ Gates, John M. (tháng 11 năm 2002). “The Pacification of the Philippines”. The U.S. Army and Irregular Warfare. Truy cập ngày 20 tháng 2 năm 2010.
- ^ Kho, Madge. “The Bates Treaty”. PhilippineUpdate.com. Truy cập ngày 2 tháng 12 năm 2007.
- ^ a ă {{|url=http://benjieordonez.blogspot.com/2005/01/visayan-film-industry-retrospective.html%7Cdate=ngày 5 tháng 1 năm 2005 |accessdate=2013-09-07 |format=Fee required}}
- ^ 2013 Philippines Yearly Box Office Results
- ^ Armes, Roy. “Third World Film Making and the West”, p.152. University of California Press, 1987. Truy cập on 2011-01-09.
- ^ “The Role of José Nepomuceno in the Philippine Society: What language did his silent film speaks?”. Stockholm University Publications. Truy cập on 2014-01-28.
- ^ Moore, Charles (1921). “Daniel H. Burnham: Planner of Cities”. Houghton Mifflin and Co., Boston and New York.
- ^ Manapat, Carlos, et al. Economics, Taxation, and Agrarian Reform. Quezon City: C&E Pub., 2010.Print.
- ^ White, Matthew. “Death Tolls for the Man-made Megadeaths of the 20th Century”. Truy cập 2007-08-01.
- ^ Rottman, Gordon L. (2002). World War 2 Pacific Island Guide – A Geo-Military Study. Westport, Connecticut: Greenwood Press. p. 318. ISBN 0-313-31395-4.
- ^ “Founding Member States”. United Nations.
- ^ a ă â b c d đ e ê g h “World Factbook — Philippines”. CIA. Truy cập ngày 24 tháng 7 năm 2008.
- ^ Jeff Goodwin, No Other Way Out, Cambridge University Press, 2001, p.119, ISBN 0-521-62948-9, ISBN 978-0-521-62948-5
- ^ Molina, Antonio. The Philippines: Through the centuries. Manila: University of Sto. Tomas Cooperative, 1961. Print.
- ^ Carlos P. Romulo and Marvin M. Gray, The Magsaysay Story (1956), is a full-length biography
- ^ “Our Vision and Mission”. prescarlosgarcia.org.
- ^ Diosdado Macapagal, Proclamation No. 28 Declaring June 12 as Philippine Independence Day, Philippine History Group of Los Angeles, truy cập ngày 11 tháng 11 năm 2009
- ^ Manuel S. Satorre, Jr., President Diosdado Macapagal set RP Independence Day on June 12, .positivenewsmedia.net, truy cập ngày 10 tháng 12 năm 2008
- ^ http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf
- ^ Weatherbee, Donald E.; Ralf Emmers, Mari Pangestu, Leonard C. Sebastian (2005). International relations in Southeast Asia. Rowman & Littlefield. tr. 68–69. ISBN 0-7425-2842-1. Truy cập ngày 29 tháng 5 năm 2009.
- ^ What happened to the Marcos fortune?. BBC News. ngày 24 tháng 1 năm 2013.
- ^ Tarling, Nicholas (2000). The Cambridge History of Southeast Asia: From World War II to the Present, Volume 4. Cambridge University Press. tr. 293. ISBN 0-521-66372-5. Truy cập ngày 7 tháng 1 năm 2010.
- ^ a ă Chandler, David P. and David Joel Steinberg (1987). In Search of Southeast Asia: A Modern History (ấn bản 2). University of Hawaii Press. tr. 431–442. ISBN 0-8248-1110-0. Truy cập ngày 7 tháng 1 năm 2010.
- ^ Osborne, Milton E. (2004). Southeast Asia: An Introductory History (ấn bản 9). Allen & Unwin. tr. 235–241. ISBN 1-74114-448-5. Truy cập ngày 7 tháng 1 năm 2010.
- ^ Gov’t drafts new framework to guide peace talks with leftist rebels.Philippine Star.
- ^ Julie Alipala (ngày 2 tháng 10 năm 2010). “RP terror campaign cost lives of 11 US, 572 RP soldiers—military”. Philippine Daily Inquirer. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2012.
- ^ a ă Gargan, Edward A. (ngày 11 tháng 12 năm 1997). “Last Laugh for the Philippines; Onetime Joke Economy Avoids Much of Asia’s Turmoil”. New York Times. Truy cập ngày 25 tháng 1 năm 2008.
- ^ “Financial Crisis and Global Governance: A Network Analysis”. Tháng 7 năm 2009. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2012. by Andrew Sheng, Adj. Prof., Tsinghua University and University of Malaya
- ^ “Analyzing Systemic Risk with Financial Networks During a Financial Crash”. Ngày 10 tháng 3 năm 2011. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2012. by Taylan Yenilmez, Tinbergen Institute and Burak Saltoglu, Bogazici University
- ^ Bowring, Philip. Filipino Democracy Needs Stronger Institutions. International Herald Tribune website. 2001, January 22. Truy cập ngày 27 tháng 1 năm 2009.
- ^ “Bolante Faces Off with Senators Over Fertilizer Fund Scam”. ANC. 13 tháng 11 năm 2008. Truy cập ngày 4 tháng 12 năm 2008.
- ^ “Arroyo claims hollow victory” by Leslie Davis, Asia Times Online, ngày 27 tháng 9 năm 2005.
- ^ Dizon, David. “Corruption was Gloria’s biggest mistake: survey”. ABS-CBN News and Current Affairs. Truy cập ngày 15 tháng 4 năm 2012.
- ^ Press, Associated (ngày 18 tháng 11 năm 2011). “Philippines charges Gloria Arroyo with corruption”. The Guardian. Truy cập ngày 15 tháng 4 năm 2012. “Former president is formally accused of electoral fraud after government rushed to court as she tried to leave country”
- ^ Speech of President Benigno Aquino III during the signing of the Framework Agreement on the Bangsamoro
- ^ “The Republic of the Philippines v. The People’s Republic of China”. Pca-cpa.org. Truy cập ngày 24 tháng 10 năm 2013.
- ^ Del Cappar, Michaela (ngày 25 tháng 4 năm 2013). “ITLOS completes five-man tribunal that will hear PHL case vs. China”. GMA News One. Truy cập ngày 24 tháng 10 năm 2013.
- ^ Frialde, Mike (ngày 23 tháng 2 năm 2013). “Sultanate of Sulu wants Sabah returned to Phl”. The Philippine Star. Truy cập ngày 24 tháng 2 năm 2013.
- ^ “Country description”. US State Department Website. US State Department Website. Tháng 1 năm 2012. Truy cập ngày 24 tháng 1 năm 2012. “The Philippines is an emerging economy with a democratic system of government.”
- ^ Robles, Alan C. (July–August 2008). “Civil service reform: Whose service?”. D+C (Internationale Weiterbildung und Entwicklung [InWEnt]) 49: 285–289. Truy cập ngày 30 tháng 11 năm 2008.
- ^ Bigornia, Amante. (17 tháng 9 năm 1997). “The ‘consultations’ on Charter change”. The Manila Standard. Truy cập ngày 13 tháng 12 năm 2009.
- ^ a ă â b c d đ e General Information tại Wayback Machine (lưu trữ ngày 22 tháng tháng 10 năm 2007). (older version – as it existed in 2007 – during the presidency of Gloria Macapagal Arroyo), The Official Government Portal of the Republic of the Philippines.
- ^ “Guide to the Philippines conflict”. (2007-08-10). BBC News. Truy cập 2009-12-16.
- ^ World Bank. Conflict Prevention & Reconstruction Unit. (February 2005). The Mindanao Conflict in the Philippines: Roots, Costs, and Potential Peace Dividend by Salvatore Schiavo-Campo and Mary Judd. Washington, D.C.: World Bank. (Social Development Paper No. 24). Truy cập 2009-12-16.
- ^ Liefer, Michael. (2005). Michael Liefer – Selected Works on Southeast Asia (Chin, Kin-Wah & Leo Suryadinata, Eds.). Singapore: Institute of Southeast Asian Studies. ISBN 981-230-270-0.
- ^ The White House. (27 tháng 3 năm 2003). “Coalition Members”. Truy cập ngày 18 tháng 12 năm 2009.
- ^ “RDC chooses Zamboanga City as regional center of Region 9”. Zambotimes.com. Ngày 4 tháng 3 năm 2011. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2012.
- ^ “A Resolution Endorsing Zamboanga City as the location of Regional Center of Region IX”. Regional Development Council IX. Ngày 3 tháng 3 năm 2011. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2012.
- ^ Central Intelligence Agency. (2009). “Field Listing:: Coastline”. Washington, D.C.: Author. Truy cập 2009-11-07.
- ^ Republic of the Philippines. Department of Tourism. [c. 2008]. Leyte is Famous For… tại Wayback Machine (lưu trữ ngày 27 tháng tháng 4 năm 2012) (archived from the original on 2012-04-27). Truy cập 2010-03-21 from http://www.travelmart.net. Archived from the original.
- ^ “Submissions, through the Secretary-General of the United Nations, to the Commission on the Limits of the Continental Shelf, pursuant to article 76, paragraph 8, of the United Nations Convention on the Law of the Sea of ngày 10 tháng 12 năm 1982”. United Nations Commission on the Limits of the Continental Shelf. Ngày 28 tháng 5 năm 2009. Truy cập ngày 29 tháng 5 năm 2009.
- ^ La Putt, Juny P. [c. 2003]. The 1990 Baguio City Earthquake. Truy cập 2009-12-20 from The City of Baguio Website.
- ^ Newhall, Chris, James W. Hendley II, and Peter H. Stauffer. (28 tháng 2 năm 2005). “The Cataclysmic 1991 Eruption of Mount Pinatubo, Philippines (U.S. Geological Survey Fact Sheet 113-97)”. U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey. Bản gốc lưu trữ ngày 25 tháng 8 năm 2013. Truy cập ngày 9 tháng 4 năm 2007.
- ^ “Puerto-Princesa Subterranean River National Park”. UNESCO World Heritage Centre. Truy cập ngày 4 tháng 5 năm 2013.
- ^ a ă Greenlees, Donald. (ngày 14 tháng 5 năm 2008). “Miners shun mineral wealth of the Philippines”. The New York Times. Truy cập ngày 11 tháng 12 năm 2009.
- ^ Davies, Ed and Karen Lema. (29 tháng 6 năm 2008). “Pricey oil makes geothermal projects more attractive for Indonesia and the Philippines”. The New York Times. Truy cập ngày 18 tháng 12 năm 2009.
- ^ a ă “Natural Resources and Environment in the Philippines”. (n.d.). eTravel Pilipinas. Truy cập ngày 22 tháng 1 năm 2009.
- ^ Chanco, Boo. (7 tháng 12 năm 1998). “The Philippines Environment: A Warning”. The Philippine Star. Truy cập 2010-02-15 from gbgm-umc.org.
- ^ Williams, Jann, Cassia Read, Tony Norton, Steve Dovers, Mark Burgman, Wendy Proctor, and Heather Anderson. (2001). “The Meaning, Significance and Implications of Biodiversity (continued)”. Biodiversity Theme Report. CSIRO on behalf of the Australian Government Department of the Environment and Heritage. ISBN 0-643-06749-3. Truy cập ngày 6 tháng 11 năm 2009.
- ^ Carpenter, Kent E. and Victor G. Springer. (tháng 4 năm 2005). “The center of the center of marine shore fish biodiversity: the Philippine Islands”. Environmental Biology of Fishes (Springer Netherlands) 74 (2): 467–480. doi:10.1007/s10641-004-3154-4.
- ^ a ă Rowthorn, Chris and Greg Bloom. (2006). Philippines (ấn bản 9). Lonely Planet. tr. 52. ISBN 1-74104-289-5.
- ^ Regalado, Jacinto C. Jr. and Lawrence R. Heaney. (1998). “Vanishing Treasures” tại Wayback Machine (lưu trữ ngày 18 tháng tháng 3 năm 2009). In Lawrence R. Heaney, Vanishing Treasures of the Philippine Rain Forest. Chicago: Field Museum. (archived from the original on 2009-03-18).
- ^ [1][liên kết hỏng]
- ^ BirdLife International. (2004). Pithecophaga jefferyi. Sách đỏ 2006. IUCN 2006. Truy cập 2009-1-7.
- ^ Peralta, Eleno O. (2005). “21. Forests for poverty alleviation: the response of academic institutions in the Philippines“. In Sim, Appanah, and Hooda (Eds.). Proceedings of the workshop on forests for poverty reduction: changing role for research, development and training institutions (RAP Publication). Food and Agriculture Organization (FAO). Truy cập 2009-12-20.
- ^ Heaney, Lawrence R. [c. 2002]. “The Causes and Effects of Deforestation” tại Wayback Machine (lưu trữ ngày 17 tháng tháng 3 năm 2009). Field Museum of Natural History. (archived from the original on 2009-03-17)
- ^ Kirby, Alex. (2003-07-23). SE Asia faces ‘catastrophic’ extinction rate. BBC News. Truy cập 2009-12-20.
- ^ a ă â Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration. (7 tháng 6 năm 2015). “Climate of the Philippines”. Truy cập ngày 24 tháng 4 năm 2010.
- ^ Lonely Planet. (n.d.). Philippines: When to go & weather. Truy cập 2009-01-23.
- ^ a ă â Library of Congress – Federal Research Division. (March 2006). Country Profile: Philippines. Truy cập 2009-12-17.
- ^ Chong, Kee-Chai, Ian R. Smith, and Maura S. Lizarondo. (1982). “III. The transformation sub-system: cultivation to market size in fishponds”. Economics of the Philippine Milkfish Resource System. The United Nations University. ISBN 92-808-0346-8. Bản gốc lưu trữ ngày 19 tháng 7 năm 2011. Truy cập ngày 14 tháng 5 năm 2009.
- ^ Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration (PAGASA). (tháng 1 năm 2009). Member Report to the ESCAP/WMO Typhoon Committee, 41st Session. Truy cập ngày 17 tháng 12 năm 2009.
- ^ Monthly Typhoon Tracking Charts. (2010). Truy cập 2010-04-24 from the National Institute of Informatics, Kitamoto Laboratory, Digital Typhoon Website.
- ^ Quỹ tiền tệ Quốc tế – IMF 2012 và 2009
- ^ Republic of the Philippines. National Statistical Coordination Board. “Third Quarter 2009 Gross National Product and Gross Domestic Product by Industrial Origin”. Truy cập ngày 11 tháng 12 năm 2009.
- ^ a ă â Republic of the Philippines. National Statistics Office. (tháng 10 năm 2009). “Quickstat” (PDF). Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 11 tháng 12 năm 2009.
- ^ The Filipina sisterhood. (2001-12-20). The Economist. Truy cập 2009-11-09.
- ^ a ă â Ure, John (2008). Telecommunications Development in Asia. Hong Kong University Press. tr. 301–302. ISBN 978-962-209-903-6.
- ^ Felix, Rocel. (2008-01-25). 2007 GDP seen growing at fastest rate in 30 years. The Philippine Daily Inquirer. Truy cập 2010-05-29.
- ^ Philippines Aims to Boost Growth by 2009 tại Wayback Machine. (2007-02-20). Forbes. Associated Press. Archived from the original on 2007-02-22. Truy cập 2008-01-09.
- ^ a ă United Nations Development Programme. (2009). “Table G: Human development and index trends, Table I: Human and income poverty”. Human Development Report 2009 – Overcoming barriers: Human mobility and development (Palgrave Macmillan). ISBN 978-0-230-23904-3.
- ^ Reddel, Paul (2009-05-27). Infrastructure & Public-Private Partnerships in East Asia and the Philippines [PowerPoint slides]. Presentation in Manila to the American Foreign Chambers of Commerce of the Philippines. Truy cập 2010-02-13 from the Public-Private Infrastructure Advisory Facility (PPIAF) Website.
- ^ Beyond ‘Imperial Manila’ tại Wayback Machine (lưu trữ ngày 14 tháng tháng 11 năm 2012) (archived from the original on 2012-11-14). (2006-07-25). The Manila Standard Today. Archived from the original on unknown date. Truy cập 2009-12-16.
- ^ Llorito, David. (10 tháng 5 năm 2006). “Help wanted for Philippines outsourcing”. Asia Times. Truy cập ngày 11 tháng 12 năm 2009.
- ^ Wilson, Dominic and Anna Stupnytska. (2007-03-28). “The N-11: More Than an Acronym” (Global Economics Paper No: 153). Goldman Sachs Economic Research. Truy cập 2009-11-07,
- ^ Kevin Voigt (2012-01-12). World’s top economies in 2050 will be… CNN.
- ^ a ă World Bank. [c. 2010]. Transport in the Philippines – Overview[liên kết hỏng]. Truy cập 2010-03-18 from the World Bank Website.
- ^ “Government keen on improving public transport system”. Philstar. Truy cập ngày 30 tháng 1 năm 2013.
- ^ The Philippine Transportation System. (2008-08-30). Asian Info. Truy cập ngày 22 tháng 1 năm 2009.
- ^ Strong Republic Nautical Highway. (n.d.). Official Website of President Gloria Macapagal Arroyo. Truy cập ngày 22 tháng 1 năm 2009.
- ^ Gov’t revives Pasig River ferry service. (2007-02-14). GMA News. Truy cập 2009-12-18.
- ^ “About PAL”. Philippineairlines.com. Truy cập ngày 4 tháng 5 năm 2013.
- ^ State of Hawaii. Department of Transportation. Airports Division. [c. 2005]. “Philippine Air Lines“. Hawaii Aviation. Truy cập 2010-01-09.
- ^ Oxford Business Group. (2009). The Report: Philippines 2009. tr. 97. ISBN 1-902339-12-6.
- ^ CO2 Emissions from Fuel Combustion Population 1971–2008 (pdf page 86); page 86 of the pdf, IEA (OECD/ World Bank) (original population ref OECD/ World Bank e.g. in IEA Key World Energy Statistics 2010 page 57)
- ^ Republic of the Philippines. National Statistical Coordination Board. Population of the Philippines Census Years 1799 to 2007. Truy cập 2009-12-11.
- ^ Republic of the Philippines. National Statistics Office. (2008). “Official population count reveals..”. Bản gốc lưu trữ ngày 10 tháng 9 năm 2012. Truy cập ngày 17 tháng 4 năm 2008.
- ^ “Bishops threaten civil disobedience over RH bill”. GMA News. 29 tháng 9 năm 2010. Truy cập ngày 16 tháng 10 năm 2010.
- ^ Central Intelligence Agency. “Field Listing:: Life expectancy at birth”. Washington, D.C.: Author. Truy cập ngày 11 tháng 12 năm 2009.
- ^ Collymore, Yvette. (tháng 6 năm 2003). “Rapid Population Growth, Crowded Cities Present Challenges in the Philippines”. Population Reference Bureau. Truy cập ngày 26 tháng 4 năm 2010.
- ^ Asis, Maruja M.B. (January 2006). “The Philippines’ Culture of Migration“. Migration Information Source. Migration Policy Institute. Truy cập 2009-12-14.
- ^ “Selected Population Profile in the United States: Filipino alone or in any combination”. United States Census Bureau. Bản gốc lưu trữ ngày 7 tháng 1 năm 2012. Truy cập ngày 1 tháng 2 năm 2009.
- ^ a ă Republic of the Philippines. National Statistics Office. (tháng 4 năm 2008). “Total Population and Annual Population Growth Rates by Region: Population Censuses 1995, 2000, and 2007”. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 4 tháng 4 năm 2010.
- ^ Demographia. (July 2010). Demographia World Urban Areas (World Agglomerations) Population & Projections (Edition 6.1). Truy cập 2011-03-29.
- ^ Republic of the Philippines. National Statistical Coordination Board. (July 2009). 2008 Gross Regional Domestic Product – Levels of GRDP. Truy cập 2010-04-04.
- ^ Hawksworth, John, Thomas Hoehn and Anmol Tiwari. “Global City GDP Rankings 2008–2025”. UK Economic Outlook November 2009. PricewaterhouseCoopers. tr. 20. Truy cập ngày 20 tháng 11 năm 2009.
- ^ Republic of the Philippines. National Statistics Office. (2009). The Philippines in Figures 2009. ISSN 1655-2539. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2009.
- ^ “Philippines“. (2009). In Encyclopædia Britannica. Truy cập 2009-12-18 from Encyclopædia Britannica Online.
- ^ a ă â Lewis, Paul M. (2009). Languages of Philippines. Ethnologue: Languages of the World (16th ed.). Dallas, Tex.: SIL International. Truy cập 2009-12-16.
- ^ Dolan, Ronald E. (Ed.). (1991). “Ethnicity, Regionalism, and Language”. Philippines: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress. Truy cập 2010-04-08 from Country Studies US Website.
- ^ Capelli; Christian; James F. Wilson; Martin Richards; Michael P. H. Stumpf; Fiona Gratrix; Stephen Oppenheimer; Peter Underhill; Ko, Tsang-Ming (2001). “A Predominantly Indigenous Paternal Heritage for the Austronesian-Speaking Peoples of Insular South Asia and Oceania”. American Journal of Human Genetics 68 (2): 432–443. doi:10.1086/318205. PMC 1235276. PMID 11170891. Bản gốc lưu trữ ngày 11 tháng 5 năm 2011. Truy cập ngày 18 tháng 12 năm 2009.
- ^ “Chinese lunar new year might become national holiday in Philippines too“. Xinhua News (2009-08-23). Truy cập 2009-12-18.
- ^ Philippine Census, 2010. Table 11. Household Population by Ethnicity, Sex, and Region: 2013.
- ^ (2013). Languages of Philippines. Ethnologue: Languages of the World (17th ed.). Dallas, Texas: SIL International.
- ^ (2013). Tagalog. Ethnologue: Languages of the World (17th ed.). Dallas, Texas: SIL International.
- ^ (2013). Cebuano. Ethnologue: Languages of the World (17th ed.). Dallas, Texas: SIL International.
- ^ Joselito Guianan Chan, Managing Partner. “1987 Constitution of the Republic of the Philippines, Article XIV, Section 7.”. Chan Robles & Associates Law Firm. Truy cập ngày 4 tháng 5 năm 2013.
- ^ DepEd adds 7 languages to mother tongue-based education for Kinder to Grade 3. GMA News. ngày 13 tháng 7 năm 2013.
- ^ “Ethnologue Report on Chavacano”. Ethnologue.com. Truy cập ngày 4 tháng 5 năm 2013.
- ^ Muslim education program gets P252-M funding. Philippine Daily Inquirer. July 13th, 2011.
- ^ DepEd to continue teaching French in select public schools in 2013. Philippine Daily Inquirer. December 6th, 2012.
- ^ Philippines: Students to take foreign language. Gulf News. ngày 22 tháng 3 năm 2013.
- ^ a ă â b Philippines, CIA Factbook
- ^ a ă â b Pew Research Center’s Religion & Public Life Project: Philippines. Pew Research Center. 2010.
- ^ Republic of the Philippines. National Statistics Office. (18 tháng 2 năm 2003). “2000 Census: Additional Three Persons Per Minute”. Bản gốc lưu trữ ngày 10 tháng 6 năm 2012. Truy cập ngày 9 tháng 1 năm 2008.
- ^ RP closer to becoming observer-state in Organization of Islamic Conference. (2009-05-29). The Philippine Star. Truy cập 2009-07-10, “Eight million Muslim Filipinos, representing 10 percent of the total Philippine population,…”.
- ^ a ă U.S. Department of State. (2008). Philippines: International Religious Freedom Report 2010. Truy cập 2011-05-20, “Islam is the largest minority religion, and Muslims constitute between 5 and 9 percent of the total population.”
- ^ The Largest Baha’i Communities. (2005-09-30). Truy cập 2010-04-26 from http://www.adherents.com.
- ^ a ă Republic of the Philippines. Commission on Higher Education. (August 2010). Information on Higher Education System tại Wayback Machine (lưu trữ ngày 4 tháng tháng 7 năm 2011). Official Website of the Commission on Higher Education. Truy cập 2011-04-17.
- ^ Republic of the Philippines. (Approved: ngày 11 tháng 8 năm 2001). Republic Act No. 9155 – Governance of Basic Education Act of 2001. Truy cập 2009-12-11 from the Chan Robles Virtual Law Library.
- ^ Esplanada, Jerry E. (2009-07-20). Mainstreaming Madrasa. The Philippine Daily Inquirer. Truy cập 2010-11-25.
- ^ Republic of the Philippines. (Approved: 2008-04-29). Republic Act 9500 – An Act to Strengthen the University of the Philippines as the National University. Chan Robles Law Library.
- ^ a ă World Health Organization. (2009). World Health Statistics 2009. Geneva. ISBN 978-92-4-156381-9. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2009.
- ^ Philippine News Agency. (2009-12-14). “Senate approves proposed 2010 national budget”. Truy cập 2009-12-18 from the Official Government Portal of the Republic of the Philippines.
- ^ World Health Organization. (April 2006). Philippines. Country Cooperation Strategy at a Glance. Truy cập 2009-12-23.
- ^ United States Agency for International Development. (May 2008). USAID Country Health Statistical Report – Philippines. Truy cập 2010-04-08.
- ^ Rowthorn, Chris and Greg Bloom. (2006). Philippines (ấn bản 9). Lonely Planet. tr. 44. ISBN 1-74104-289-5.
- ^ Dumont, Jean-Paul. (1992). Visayan Vignettes: Ethnographic Traces of a Philippine Island. Chicago: University of Chicago Press. tr. 160–162. ISBN 0-226-16954-5.
- ^ United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. (2010). “Baroque Churches of the Philippines”. UNESCO World Heritage Centre. Truy cập ngày 12 tháng 1 năm 2010.
- ^ Rowthorn, Chris and Greg Bloom. (2006). Philippines (ấn bản 9). Lonely Planet. tr. 145. ISBN 1-74104-289-5.
- ^ “The Jollibee Phenomenon”. Jollibee Inc. Bản gốc lưu trữ ngày 23 tháng 6 năm 2007. Truy cập ngày 9 tháng 1 năm 2008.
- ^ a ă Conde, Carlos H. (31 tháng 5 năm 2005). “Jollibee stings McDonald’s in Philippines”. The New York Times. Truy cập ngày 5 tháng 1 năm 2010.
- ^ Zialcita, Fernando Nakpil. (2005). Authentic Though not Exotic: Essays on Filipino Identity. Quezon City: Ateneo de Manila University Press. tr. 281. ISBN 971-550-479-5.
- ^ Rowthorn, Chris and Greg Bloom. (2006). Philippines (ấn bản 9). Lonely Planet. tr. 48. ISBN 1-74104-289-5.
- ^ Zibart, Eve. (2001). The Ethnic Food Lover’s Companion: Understanding the Cuisines of the World. Menasha Ridge Press. tr. 277. ISBN 0-89732-372-6.
- ^ Lopez, Mellie Leandicho. (2006). A Handbook of Philippine Folklore. University of the Philippines Press. ISBN 971-542-514-3.
- ^ Zaide, Gregorio and Sonia (1999). Jose Rizal: Life, Works, and Writings of a Genius, Writer, Scientist and National Hero. Quezon City: All Nations publishign Co. Inc. ISBN 971-642-070-6.
- ^ Republic of the Philippines. National Commission for Culture and the Arts. The National Artists of the Philippines. Truy cập 2009-12-26 from the National Commission for Culture and the Arts Website.
- ^ Country profile: The Philippines. (2009-12-08). BBC News. Truy cập 2009-12-20.
- ^ Santiago, Erwin (2010-04-12). AGB Mega Manila TV Ratings (April 7–11): Agua Bendita pulls away tại Wayback Machine (lưu trữ ngày 23 tháng tháng 6 năm 2011). Truy cập 2010-05-23 from the Philippine Entertainment Portal Website.
- ^ “Billiard Congress of America: Hall of Fame Inductees”. (2009). Truy cập 2009-12-20 from the Billiard Congress of America Website.
- ^ Mga Kilalang Pilipino [Known Filipinos]. (n.d.) (in Filipino). Tagalog at NIU. Truy cập 2010-04-25 from the Northern Illinois University, Center for Southeast Asian Studies, SEAsite Project.
- ^ “The Games of the VIII Olympiad: Official Report (part 1, page 91)”. la84foundation.org (bằng French). French Olympic Committee. Ngày 28 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 28 tháng 7 năm 2012.
- ^ Smothers, Ronald (ngày 19 tháng 7 năm 1996). “OLYMPICS;Bitterness Lingering Over Carter’s Boycott”. The New York Times.
- ^ The Official Report of XIth Winter Olympic Games, Sapporo 1972 (PDF). The Organizing Committee for the Sapporo Olympic Winter Games. 1973. tr. 32, 145, 447. Truy cập ngày 31 tháng 1 năm 2008.
-
- PSE: Philippine Stock Exchange. URL accessed March 29th, 2006.
Liên kết ngoài
- Chính thức
- Official website of the Philippine Government – Gateway to governmental sites
- Supreme Court
- Department of Foreign Affairs
- Wow Philippines + Travel and Tourism
- Visit the Philippines!: Full length travel video
- Department of Trade and Industry
- Commission on Information and Communications Technology
- Khác
- Bản mẫu:Wikicities
- BBC Country Profile on the Philippines
- U.S. Country Studies: Philippines
- Philippine Directory
- Uncommon Travel Photography – Various pictures by Peace Corps volunteers in the Philippines
Kimura Jiroemon
Kimura Jiroemon (木村 次郎右衛門 Mộc Thôn Thứ Lang Hữu Vệ Môn, Kimura Jirōemon) là cụ ông Nhật có tuổi thọ cao nhất từ trước tới 12 tháng 6, 2013[2] sau khi cụ bà Dina Manfredini qua đời vào này 17 tháng 12, 2012.[3] Cụ cũng được xác nhận là cụ ông thọ nhất từ trước tới nay trong lịch sử thế giới,[4] và là cụ ông đầu tiên được xác nhận thọ 116 tuổi.[5][6][7][8] Cụ Kimura cũng được xác nhận là cụ ông cuối cùng sinh ở thế kỷ 19[9] sau khi cụ ông 113 tuổi James Sisnett ở Barbados qua đời ngày 23 tháng 5, 2013.[10] Cụ Kimura qua đời ngày 12 tháng 6, 2013 vì nguyên nhân tự nhiên ở tuổi 116 năm, 54 ngày.[11]
Kimura Jiroemon trở thành cụ ông sống thọ nhất ở Nhật Bản kể từ khi cụ Tanabe Tomoji qua đời ngày 19 tháng 6 năm 2009,[12] và trở thành cụ ông còn sống thọ nhất trên thế giới khi cụ Walter Breuning qua đời ngày 14 tháng 4 năm 2011,[13][14] cũng như trở thành cụ còn sống thọ nhất ở Nhật Bản sau khi cụ bà Hasegawa Chiyono qua đời ngày 2 tháng 12, 2011.
Tiểu sử
Ông sinh ra trong một gia đình nông dân trồng gạo và rau cỏ. Trước khi chết tại một bệnh viện, ông sống với gia đình của cháu ông tại thành phố Kyōtango. Theo như đài truyền hình Áo ORF, Kimura làm việc 40 năm tại bưu điện cho tới khi về hưu (theo báo Der Spiegel 45 năm), và sau đó giữ sức khỏe nhờ làm ruộng cho tới khi ông được 90 tuổi. Ông có 7 người con, 14 đứa cháu, 25 chít và 14 hay 15 cháu chít. Ông sống lâu chỉ thua bà Jeanne Calment, người Pháp, người mà mất vào năm 1997 lúc 122 tuổi; đây là tuổi già nhất của con người, mà cho tới giờ có thể chứng minh được. Thành phố quê hương của ông Kyotango đã lập ra một chương trình nghiên cứu, tại sao có trên 100 người trong số 60.000 dân của tỉnh này đã sống lâu hơn 100 tuổi.[15][16]
Tham khảo
- ^ “World’s oldest man celebrates 114th birthday”. The Daily Telegraph (London). Ngày 19 tháng 4 năm 2011.
- ^ “Oldest Validated Living Supercentenarians”. Gerontology Research Group. Truy cập ngày 12 tháng 12 năm 2012.
- ^ “115-year-old Iowa Woman Dies, Was World’s Oldest Person”. KCRG-TV9. Ngày 17 tháng 12 năm 2012. Truy cập ngày 17 tháng 12 năm 2012.
- ^ Matsuyama, Kanoko (ngày 27 tháng 12 năm 2012). “Japanese 115-Year-Old Becomes Oldest Man in History”. Bloomberg. Bản gốc lưu trữ ngày 28 tháng 12 năm 2012. Truy cập ngày 28 tháng 12 năm 2012.
- ^ “World’s oldest man ever turns 116 in Kyoto as his health is studied”. The Japan Daily Press. Ngày 15 tháng 4 năm 2013. Truy cập ngày 19 tháng 4 năm 2013.
- ^ “World’s oldest person turns 116 in Japan”. FRANCE 24 International News. Ngày 19 tháng 4 năm 2013. Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 6 năm 2013. Truy cập ngày 19 tháng 4 năm 2013.
- ^ “World’s oldest person Jiroemon Kimura turns 116 in Japan”. The Economic Times. Agence France-Presse. Truy cập ngày 19 tháng 4 năm 2013.
- ^ Zoominuk. “World’s oldest man ever turns 116”. YouTube.
- ^ Outnumbered by the girls, he’s the last man standing
- ^ “Table E as of ngày 23 tháng 5 năm 2013”. Grg.org. Truy cập ngày 24 tháng 5 năm 2013.
- ^ “From horseless carriages to iPhone5s: The world during 116-year-old Jiroemon Kimura’s lifetime”. Ngày 9 tháng 6 năm 2013. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2013.
- ^ “Japan’s oldest man says ‘thank you very much’”. Japan Times. Ngày 22 tháng 6 năm 2009. Bản gốc lưu trữ ngày 26 tháng 7 năm 2010. Truy cập ngày 3 tháng 10 năm 2009.
- ^ Volz, Matt (ngày 14 tháng 4 năm 2011). “Walter Breuning, World’s Oldest Man, Dies In Montana At 114”. Huffington Post. Truy cập ngày 17 tháng 12 năm 2012.
- ^ Breaking News Online Team (ngày 19 tháng 4 năm 2011). “Jiroemon Kimura becomes World’s Oldest Man at 114”. Breaking News Online.
- ^ Ältester Mensch der Welt gestorben, ORF.at am 12. Juni 2013
- ^ Geboren 1897: Der älteste Mensch der Welt ist gestorben, Spiegel Online, 12. Juni 2013, mit Video, Porträt

markdown:
CNM365. Chào ngày mới 12 tháng 6. Wikipedia Ngày này năm xưa.
[Ngày quốc khánh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_qu%E1%BB%91c_kh%C3%A1nh) [Liên bang Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_bang_Nga). Ngày quốc khánh [Philippines](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines). [Ngày Valentine](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Valentine) của [Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brazil), (ngày lễ tình nhân Dia dos Namorados). Năm [2013](http://vi.wikipedia.org/wiki/2013) – [Kimura Jiroemon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon), cụ ông thọ nhất từ trước đến nay trong lịch sử thế giới (hình Cụ Ông Kimura Jiroemon vào sinh nhật lần thứ 115 của mình.
# 12 tháng 6
Ngày
**12 tháng 6** là ngày thứ 163 (164 trong [năm nhuận](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83m_nhu%E1%BA%ADn)) trong [lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory). Còn 202 ngày trong năm.
|
|[1](http://vi.wikipedia.org/wiki/1_th%C3%A1ng_6) [2](http://vi.wikipedia.org/wiki/2_th%C3%A1ng_6) [3](http://vi.wikipedia.org/wiki/3_th%C3%A1ng_6) [4](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_6) [5](http://vi.wikipedia.org/wiki/5_th%C3%A1ng_6) [6](http://vi.wikipedia.org/wiki/6_th%C3%A1ng_6) [7](http://vi.wikipedia.org/wiki/7_th%C3%A1ng_6) [8](http://vi.wikipedia.org/wiki/8_th%C3%A1ng_6) [9](http://vi.wikipedia.org/wiki/9_th%C3%A1ng_6) [10](http://vi.wikipedia.org/wiki/10_th%C3%A1ng_6) [11](http://vi.wikipedia.org/wiki/11_th%C3%A1ng_6) **12** [13](http://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_6) [14](http://vi.wikipedia.org/wiki/14_th%C3%A1ng_6) [15](http://vi.wikipedia.org/wiki/15_th%C3%A1ng_6) [16](http://vi.wikipedia.org/wiki/16_th%C3%A1ng_6) [17](http://vi.wikipedia.org/wiki/17_th%C3%A1ng_6) [18](http://vi.wikipedia.org/wiki/18_th%C3%A1ng_6) [19](http://vi.wikipedia.org/wiki/19_th%C3%A1ng_6) [20](http://vi.wikipedia.org/wiki/20_th%C3%A1ng_6) [21](http://vi.wikipedia.org/wiki/21_th%C3%A1ng_6) [22](http://vi.wikipedia.org/wiki/22_th%C3%A1ng_6) [23](http://vi.wikipedia.org/wiki/23_th%C3%A1ng_6) [24](http://vi.wikipedia.org/wiki/24_th%C3%A1ng_6) [25](http://vi.wikipedia.org/wiki/25_th%C3%A1ng_6) [26](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_6) [27](http://vi.wikipedia.org/wiki/27_th%C3%A1ng_6) [28](http://vi.wikipedia.org/wiki/28_th%C3%A1ng_6) [29](http://vi.wikipedia.org/wiki/29_th%C3%A1ng_6) [30](http://vi.wikipedia.org/wiki/30_th%C3%A1ng_6)
## Mục lục
## Sự kiện
[618](http://vi.wikipedia.org/wiki/618)– [Lý Uyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BD_Uy%C3%AAn)buộc [Tùy Cung Đế Dương Hựu](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_H%E1%BB%B1u)phải thiện vị [1117](http://vi.wikipedia.org/wiki/1117)– Khang vương [Triệu Cấu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%87u_C%E1%BA%A5u)đăng cơ làm hoàng đế tại Ứng Thiên phủ, kiến lập chính quyền [Nam Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nam_T%E1%BB%91ng) [1560](http://vi.wikipedia.org/wiki/1560)– [Thời kỳ Chiến Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_Chi%E1%BA%BFn_Qu%E1%BB%91c_%28Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n%29): [Oda Nobunaga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Oda_Nobunaga)đánh bại [Imagawa Yoshimoto](http://vi.wikipedia.org/wiki/Imagawa_Yoshimoto)trong [trận Okehazama](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Okehazama)tại địa phận tỉnh [Aichi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aichi)ngày nay. [1864](http://vi.wikipedia.org/wiki/1864)– Kết thúc [Trận Cold Harbor](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Cold_Harbor)trong thời [Nội chiến Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Hoa_K%E1%BB%B3) [1898](http://vi.wikipedia.org/wiki/1898)– Tướng Emilio Aguinaldo tuyên bố [Philippines](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines)độc lập sau 300 năm bị [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha)cai trị [1903](http://vi.wikipedia.org/wiki/1903)– Thành lập thành phố [Niagara Falls, Ontario](http://vi.wikipedia.org/wiki/Niagara_Falls,_Ontario), [Canada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Canada) [1942](http://vi.wikipedia.org/wiki/1942)– [Anne Frank](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anne_Frank)được cha tặng cho một tập vở nhân kỷ niệm sinh nhật thứ 13 của cô, cô quyết định dùng nó để viết [nhật ký](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_k%C3%BD_Anne_Frank). [1945](http://vi.wikipedia.org/wiki/1945)– Khâm sai Bắc Bộ [Phan Kế Toại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phan_K%E1%BA%BF_To%E1%BA%A1i)ra nghị định đổi tên Trường Trung học Bảo hộ ở [Hà Nội](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)thành Trường Quốc lập Trung học [Chu Văn An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chu_V%C4%83n_An) [1965](http://vi.wikipedia.org/wiki/1965)– Máy bay của không quân [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B9)ném bom Trại điều dưỡng bệnh phong Quỳnh Lập ( [Nghệ An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%E1%BB%87_An)) [1968](http://vi.wikipedia.org/wiki/1968)– [Đại hội đồng Liên hiệp quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)đã thông qua [hiệp ước cấm phổ biến vũ khí hạt nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_kh%C3%B4ng_ph%E1%BB%95_bi%E1%BA%BFn_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n)và kêu gọi các nước phê chuẩn hiệp ước này [1969](http://vi.wikipedia.org/wiki/1969)– [Quốc hội](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam)và [Chính phủ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Việt Nam Dân chủ Cộng hoà](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a)ra tuyên bố về việc thành lập [Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_l%C3%A2m_th%E1%BB%9Di_C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_mi%E1%BB%81n_Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam) [1978](http://vi.wikipedia.org/wiki/1978)– [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)xảy ra [động đất ngoài khơi Miyagi](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_ngo%C3%A0i_kh%C6%A1i_Miyagi_1978) [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979)– [Thượng viện Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_vi%E1%BB%87n_Hoa_K%E1%BB%B3)bỏ phiếu chấm dứt cấm vận kinh tế đối với [Zimbabwe Rhodesia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Zimbabwe) [1987](http://vi.wikipedia.org/wiki/1987)– [Chiến tranh Lạnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_L%E1%BA%A1nh): Trước [Cổng Brandenburg](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%95ng_Brandenburg), Tổng thống Hoa Kỳ [Ronald Reagan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ronald_Reagan)công khai thách thức Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô [Mikhail Gorbachyov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov) [phá đổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A3y_ph%C3%A1_%C4%91%E1%BB%95_b%E1%BB%A9c_t%C6%B0%E1%BB%9Dng_n%C3%A0y) [Bức tường Berlin](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%A9c_t%C6%B0%E1%BB%9Dng_Berlin). [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991)– [Liên bang Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga)tuyên bố chủ quyền quốc gia của mình. Sau đó, ngày 19/08, [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)tan rã [1994](http://vi.wikipedia.org/wiki/1994)– Khởi hành chuyến bay đầu tiên của chiếc [Boeing 777](http://vi.wikipedia.org/wiki/Boeing_777)do hãng [Boeing](http://vi.wikipedia.org/wiki/Boeing)của Hoa Kỳ chế tạo [1996](http://vi.wikipedia.org/wiki/1996)– [Bangladesh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bangladesh)tổ chức bầu cử quốc hội tự do [2005](http://vi.wikipedia.org/wiki/2005)– Tại [Iran](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iran)bắt đầu xảy ra [Vụ đánh bom Ahvaz](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%A5_%C4%91%C3%A1nh_bom_Ahvaz) [2014](http://vi.wikipedia.org/wiki/2014)– Khai mạc [World Cup 2014](http://vi.wikipedia.org/wiki/World_Cup_2014)tại thành phố [Sao Paulo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_Paulo), [Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil)
## Sinh
[1107](http://vi.wikipedia.org/wiki/1107)– [Tống Cao Tông](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91ng_Cao_T%C3%B4ng), hoàng đế [nhà Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_T%E1%BB%91ng) [1854](http://vi.wikipedia.org/wiki/1854)– [George Eastman](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Eastman), người sáng lập công ti [Eastman Kodak](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eastman_Kodak) [1892](http://vi.wikipedia.org/wiki/1892)– [Djuna Barnes](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Djuna_Barnes&action=edit&redlink=1), nữ nhà văn Mỹ [1908](http://vi.wikipedia.org/wiki/1908)– [Otto Skorzeny](http://vi.wikipedia.org/wiki/Otto_Skorzeny), Trung tá [Đức Quốc xã](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_x%C3%A3) [1921](http://vi.wikipedia.org/wiki/1921)– [Phạm Thế Ngũ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A1m_Th%E1%BA%BF_Ng%C5%A9), nhà giáo, nhà nghiên cứu [Văn học Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc_Vi%E1%BB%87t_Nam) [1924](http://vi.wikipedia.org/wiki/1924)– [George Herbert Walker Bush](http://vi.wikipedia.org/wiki/George_Herbert_Walker_Bush), tổng thống thứ 41 của Hoa Kỳ [1927](http://vi.wikipedia.org/wiki/1927)– [Johanna Spyri](http://vi.wikipedia.org/wiki/Johanna_Spyri), nữ nhà văn [Thuỵ Sĩ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu%E1%BB%B5_S%C4%A9) [1927](http://vi.wikipedia.org/wiki/1927)– [Đỗ Quang Thắng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%97_Quang_Th%E1%BA%AFng), nguyên Uỷ viên [Bộ Chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B), bí thư Trung ương Đảng, chủ nhiệm Uỷ ban kiểm tra [Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) [1929](http://vi.wikipedia.org/wiki/1929)– [Anne Frank](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anne_Frank), nạn nhân [Phát-xít Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_X%C3%A3), tác giả [Nhật ký Anne Frank](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_k%C3%BD_Anne_Frank) [1937](http://vi.wikipedia.org/wiki/1937)– [Vladimir Igorevich Arnold](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Igorevich_Arnold), nhà toán học Liên Xô [1953](http://vi.wikipedia.org/wiki/1953)– [Nguyễn Thiện Nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%E1%BB%85n_Thi%E1%BB%87n_Nh%C3%A2n), phó thủ tướng [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) [1957](http://vi.wikipedia.org/wiki/1957)– [Hà Huy Thông](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_Huy_Th%C3%B4ng), phó chủ nhiệm [Uỷ ban Đối ngoại của Quốc hội Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=U%E1%BB%B7_ban_%C4%90%E1%BB%91i_ngo%E1%BA%A1i_c%E1%BB%A7a_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit&redlink=1) [1960](http://vi.wikipedia.org/wiki/1960)– [Dannavan Morrison](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dannavan_Morrison), cựu vận động viên cricket người [Bahamas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bahamas) [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– [Hồ Thị Cẩm Đào](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Th%E1%BB%8B_C%E1%BA%A9m_%C4%90%C3%A0o), một nữ chính khách Việt Nam [1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– [Inger Miller](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Inger_Miller&action=edit&redlink=1), nữ vận động viên điền kinh Mỹ [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Christian Vieri](http://vi.wikipedia.org/wiki/Christian_Vieri), cầu thủ [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) [1973](http://vi.wikipedia.org/wiki/1973)– [Daron Rahlves](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Daron_Rahlves&action=edit&redlink=1), vận động viên chạy ski Mỹ [1979](http://vi.wikipedia.org/wiki/1979)– [Diego Milito](http://vi.wikipedia.org/wiki/Diego_Milito), cầu thủ bóng đá [Argentina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Argentina) [1980](http://vi.wikipedia.org/wiki/1980)– [Jerri Ariel Farias Hahn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jerri_Ariel_Farias_Hahn), cầu thủ Brazil [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Nora Tschirner](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nora_Tschirner&action=edit&redlink=1), nữ diễn viên [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Klemen Lavric](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Klemen_Lavric&action=edit&redlink=1), cầu thủ [Slovenia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Slovenia) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Andrea Wolf](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Andrea_Wolf&action=edit&redlink=1), cầu thủ bóng đá Đức [1983](http://vi.wikipedia.org/wiki/1983)– [Anja Rubik](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anja_Rubik), người mẫu [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan) [1983](http://vi.wikipedia.org/wiki/1983)– [Christine Sinclair](http://vi.wikipedia.org/wiki/Christine_Sinclair), cầu thủ Canada [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– [Dave Franco](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dave_Franco&action=edit&redlink=1), diễn viên Mỹ [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– [Tasha-Ray Evin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tasha-Ray_Evin&action=edit&redlink=1), nhạc sĩ Canada [1987](http://vi.wikipedia.org/wiki/1987)– [Abbey Lee Kershaw](http://vi.wikipedia.org/wiki/Abbey_Lee_Kershaw), người mẫu [Australia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Australia) [1987](http://vi.wikipedia.org/wiki/1987)– [Paul Janes](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_Janes&action=edit&redlink=1), cầu thủ Đức [1993](http://vi.wikipedia.org/wiki/1993)– [Kim Kwang Yeon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kim_Kwang_Yeon&action=edit&redlink=1), nam ca sĩ [Hàn Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0n_Qu%E1%BB%91c), thành viên nhóm nhạc Led Apple
## Mất
[1972](http://vi.wikipedia.org/wiki/1972)– [Ludwig von Bertalanffy](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ludwig_von_Bertalanffy&action=edit&redlink=1), nhà sinh vật học [Áo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%81o) [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Mahmoud Fawzi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mahmoud_Fawzi&action=edit&redlink=1), thủ tướng [Ai Cập](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp) [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Anton Freiherr von Aretin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anton_Freiherr_von_Aretin&action=edit&redlink=1), chính trị gia Đức [1981](http://vi.wikipedia.org/wiki/1981)– [Harry Harlow](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Harry_Harlow&action=edit&redlink=1), nhà tâm lí học [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BB%B9) [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Otto Brunner](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Otto_Brunner&action=edit&redlink=1), nhà sử học Áo [1982](http://vi.wikipedia.org/wiki/1982)– [Karl von Frisch](http://vi.wikipedia.org/wiki/Karl_von_Frisch), nhà sinh vật học, nhà động vật học từng nhận giải Nobel. [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– [Dominique Laffin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dominique_Laffin), nữ diễn viên [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p) [1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/1985)– [Helmuth Plessner](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Helmuth_Plessner&action=edit&redlink=1), triết gia Đức [1988](http://vi.wikipedia.org/wiki/1988)– [Marcel Poot](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marcel_Poot&action=edit&redlink=1), nhà soạn nhạc [Bỉ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%89) [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990)– [George Meistermann](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=George_Meistermann&action=edit&redlink=1), hoạ sĩ Đức [1995](http://vi.wikipedia.org/wiki/1995)– [Arturo Benedetti Michelangeli](http://vi.wikipedia.org/wiki/Arturo_Benedetti_Michelangeli), nghệ sĩ dương cầm Ý [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997)– [Bulat Shalvovich Okudzhava](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bulat_Shalvovich_Okudzhava), thi sĩ, nhà soạn nhạc Nga [2002](http://vi.wikipedia.org/wiki/2002)– [Bill Blass](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bill_Blass&action=edit&redlink=1), nhà thiết kế thời trang Mỹ [2012](http://vi.wikipedia.org/wiki/2012)– [Elinor Ostrom](http://vi.wikipedia.org/wiki/Elinor_Ostrom), nhà [khoa học chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khoa_h%E1%BB%8Dc_ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B)người Mỹ, phụ nữ đầu tiên đoạt [giải Nobel Kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_Kinh_t%E1%BA%BF) [2013](http://vi.wikipedia.org/wiki/2013)– [Kimura Jiroemon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon), cụ ông thọ nhất từ trước đến nay trong lịch sử thế giới
## Ngày lễ và kỷ niệm
[Ngày quốc khánh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_qu%E1%BB%91c_kh%C3%A1nh) [Liên bang Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_bang_Nga).
- Ngày quốc khánh
[Philippines](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines). [Ngày Valentine](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A0y_Valentine)của [Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brazil), (ngày lễ tình nhân Dia dos Namorados).
|
|
## Tham khảo
|
|![]()
[12 tháng 6](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:12_June?uselang=vi) [Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Nga
[Liên bang Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li%C3%AAn_bang_Nga&redirect=no)) [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4). Đối với bài về các định nghĩa khác, xem [Nga (định hướng)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga_%28%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng%29).
|Liên Bang Nga|
|Российская Федерация
|(tiếng Nga)
Rossiyskaya Federatsiya
(tiếng Nga)
|
|
![]()
|
|[Crimea](http://vi.wikipedia.org/wiki/Crimea)và [Sevastopol](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sevastopol)) màu xanh lợt [Gimn Rossiyskoy Federatsii](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_ca_Nga) ![ ](https://i0.wp.com/vi.wikipedia.org/static/1.26wmf6/resources/assets/file-type-icons/fileicon-ogg.png)
[Tổng thống](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Nga)
•
[Thủ tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Nga) [Vladimir Putin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Vladimirovich_Putin) [Dmitry Medvedev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dmitry_Anatolyevich_Medvedev) [Tiếng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga), [27 ngôn ngữ khác đồng chính thức theo từng vùng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_ch%C3%ADnh_th%E1%BB%A9c_c%E1%BB%A7a_Nga&action=edit&redlink=1)trong các nước cộng hòa hợp thành [Moskva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva) [55°45′B, 37°37′Đ](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Nga¶ms=55_45_N_37_37_E_type:country%2817.075.200%29) [hạng 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)) [UTC](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)+2 đến +12; [mùa hè](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8): UTC+3 đến −1 [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) [12 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_6)năm [1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/1990) [26 tháng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/26_th%C3%A1ng_12)năm [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991) (chưa bao gồm [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-1) [Cộng hòa Crimea](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Crimea&action=edit&redlink=1)và [Sevastopol](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sevastopol)người ( [hạng 9](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n)) [hạng 217](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)) [HDI](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)(2013) [hạng 57](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)) [Đơn vị tiền tệ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87) [Ruble](http://vi.wikipedia.org/wiki/R%C3%BAp_Nga)(
)
[RUB] [Tên miền Internet](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_mi%E1%BB%81n_qu%E1%BB%91c_gia_c%E1%BA%A5p_cao_nh%E1%BA%A5t) [.ru](http://vi.wikipedia.org/wiki/.ru), dự phòng [.su](http://vi.wikipedia.org/wiki/.su) [Mã điện thoại](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A3_s%E1%BB%91_%C4%91i%E1%BB%87n_tho%E1%BA%A1i_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) **Nga** ( [tiếng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga): Россия, [chuyển tự.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chuy%E1%BB%83n_t%E1%BB%B1_ti%E1%BA%BFng_Nga_sang_k%C3%BD_t%E1%BB%B1_Latinh) *Rossiya*, [IPA](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:IPA_cho_ti%E1%BA%BFng_Nga&action=edit&redlink=1) [rɐˈsʲijə]), quốc danh hiện tại là **Liên bang Nga** [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-2) ( [3] [tiếng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga): , [chuyển tự.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chuy%E1%BB%83n_t%E1%BB%B1_ti%E1%BA%BFng_Nga_sang_k%C3%BD_t%E1%BB%B1_Latinh) *Rossiyskaya Federatsiya*, [IPA](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:IPA_cho_ti%E1%BA%BFng_Nga&action=edit&redlink=1)[rɐˈsʲijskəjə fʲɪdʲɪˈraʦəjə]), là một [quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia)ở [phía bắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%ADa_b%E1%BA%AFc) [lục địa Á – Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba_%C3%81-%C3%82u)( [châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u)và [châu Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81)). [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-britannica-4)
Nga là một nhà nước
[cộng hoà](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) [bán tổng thống](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_b%C3%A1n_t%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng&action=edit&redlink=1), gồm [83 thực thể liên bang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_th%E1%BB%83_li%C3%AAn_bang_c%E1%BB%A7a_Nga). Nước Nga giáp [biên giới](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_bi%C3%AAn_gi%E1%BB%9Bi_c%E1%BB%A7a_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_Nga&action=edit&redlink=1) với những quốc gia sau (từ tây bắc đến đông nam): [Na Uy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Na_Uy), [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan), [Estonia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Estonia), [Latvia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Latvia), [Litva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Litva) và [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan) (cả hai đều qua [Kaliningrad Oblast](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kaliningrad_%28t%E1%BB%89nh%29)), [Belarus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Belarus), [Ukraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ukraina), [Gruzia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gruzia), [Azerbaijan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Azerbaijan), [Kazakhstan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kazakhstan), [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa), [Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95), và [Bắc Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn). Nước này cũng có biên giới biển với [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n) (qua [Biển Okhotsk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Okhotsk)) và [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) (qua [Eo biển Bering](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_Bering)). Với diện tích 17,075,400 km², Nga là [nước có diện tích lớn nhất thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch), bao phủ hơn một phần chín diện tích lục địa [Trái Đất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t). Nga cũng là [nước đông dân thứ chín](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n) thế giới với 142 triệu người . Nước này kéo dài toàn bộ phần phía bắc châu Á và 40% châu Âu, bao gồm [5] [11 múi giờ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_theo_qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1)và sở hữu nhiều loại môi trường và địa hình. Nga có trữ lượng khoáng sản và năng lượng lớn nhất thế giới , và được coi là một [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-6) [siêu cường năng lượng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Si%C3%AAu_c%C6%B0%E1%BB%9Dng_n%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1) [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-7) [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-8) . Nước này có [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-9) [trữ lượng rừng lớn nhất thế giới](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch_r%E1%BB%ABng&action=edit&redlink=1)và các hồ của Nga chứa xấp xỉ một phần tư lượng nước ngọt không đóng băng của thế giới . [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-loc-10)
Nga đã thiết lập quyền lực và ảnh hưởng khắp thế giới từ thời Đế chế Nga và trở thành nhà nước hợp thành lớn nhất và lãnh đạo bên trong
[Liên bang Xô viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4), [nhà nước xã hội chủ nghĩa](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_x%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a) [hợp hiến](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Li%C3%AAn_x%C3%B4&action=edit&redlink=1) đầu tiên và được công nhận là một [siêu cường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Si%C3%AAu_c%C6%B0%E1%BB%9Dng) , đóng vai trò quan trọng [11] [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-Weinberg.2C_G.L._1995_264-12) [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-theage.com.au-13) trong thắng lợi của Đồng Minh trong [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-Who_won_World_War_II-14) [Thế chiến II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai). Liên bang Nga được thành lập sau [sự giải tán Liên xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Li%C3%AAn_bang_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_%281985-1991%29)năm 1991, nhưng nó được công nhận là [sự kế tiếp pháp lý](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_k%E1%BA%BF_t%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1)của nhà nước Xô viết. Nga có [[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-uk-15) [nền kinh tế đứng thứ tám hoặc thứ chín](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_GDP_danh_ngh%C4%A9a_n%C4%83m_2008)theo [GDP danh nghĩa](http://vi.wikipedia.org/wiki/GDP_danh_ngh%C4%A9a)hay [đứng thứ sáu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_GDP_%28PPP%29_n%C4%83m_2008)theo [sức mua tương đương](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%A9c_mua_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%C6%B0%C6%A1ng), với ngân sách quân sự danh nghĩa [lớn thứ tám](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_chi_ti%C3%AAu_qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1)hay thứ ba theo [PPP](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%A9c_mua_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%C6%B0%C6%A1ng) . Đây là một trong năm [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-wdi-16) [nhà nước sở hữu vũ khí hạt nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_c%C3%B3_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) [được công nhận](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_kh%C3%B4ng_ph%E1%BB%95_bi%E1%BA%BFn_v%C5%A9_kh%C3%AD_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n)và sở hữu [kho vũ khí huỷ diệt hàng loạt lớn nhất thế giới](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nga_v%C3%A0_v%C5%A9_kh%C3%AD_hu%E1%BB%B7_di%E1%BB%87t_h%C3%A0ng_lo%E1%BA%A1t&action=edit&redlink=1). Nga là một [[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-fas-17) [thành viên thường trực](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BA%A3o_an_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#Th.C3.A0nh_vi.C3.AAn_th.C6.B0.E1.BB.9Dng_tr.E1.BB.B1c)của [Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BA%A3o_an_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), một thành viên của [G8](http://vi.wikipedia.org/wiki/G8), [G20](http://vi.wikipedia.org/wiki/G20_%28nh%C3%B3m_c%C3%A1c_n%E1%BB%81n_kinh_t%E1%BA%BF_l%E1%BB%9Bn%29), [APEC](http://vi.wikipedia.org/wiki/Di%E1%BB%85n_%C4%91%C3%A0n_H%E1%BB%A3p_t%C3%A1c_Kinh_t%E1%BA%BF_ch%C3%A2u_%C3%81_-_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng), [SCO](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_H%E1%BB%A3p_t%C3%A1c_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_H%E1%BA%A3i)và [EurAsEC](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Kinh_t%E1%BA%BF_%C3%82u_%C3%81&action=edit&redlink=1), và là một thành viên lãnh đạo của [Cộng đồng các quốc gia độc lập](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_c%C3%A1c_Qu%E1%BB%91c_gia_%C4%90%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp). Nhà nước Nga có một truyền thống lâu dài và [giàu có về nhiều lĩnh vực nghệ thuật](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_ngh%E1%BB%87_s%C4%A9_Nga&action=edit&redlink=1)và khoa học, cũng như [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-britannica-4) [một truyền thống mạnh về công nghệ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_nh%C3%A0_ph%C3%A1t_minh_Nga&action=edit&redlink=1), gồm cả những thành tựu quan trọng như [tàu vũ trụ đầu tiên của loài người](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vostok_1&action=edit&redlink=1).
## Mục lục
[1 Từ nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#T.E1.BB.AB_nguy.C3.AAn) [2 Lịch sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [3 Chính phủ và chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#Ch.C3.ADnh_ph.E1.BB.A7_v.C3.A0_ch.C3.ADnh_tr.E1.BB.8B) [4 Phân chia hành chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#Ph.C3.A2n_chia_h.C3.A0nh_ch.C3.ADnh) [5 Địa lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#.C4.90.E1.BB.8Ba_l.C3.BD) [6 Kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#Kinh_t.E1.BA.BF) [7 Nhân khẩu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#Nh.C3.A2n_kh.E1.BA.A9u) [8 Văn hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#V.C4.83n_h.C3.B3a) [9 Các vấn nạn xã hội](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#C.C3.A1c_v.E1.BA.A5n_n.E1.BA.A1n_x.C3.A3_h.E1.BB.99i) [10 Tương lai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#T.C6.B0.C6.A1ng_lai) [11 Xem thêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#Xem_th.C3.AAm) [12 Tham chiếu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#Tham_chi.E1.BA.BFu) [13 Ghi chú](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#Ghi_ch.C3.BA) [14 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Từ nguyên
Tên gọi
*Rossiya* có nguồn gốc từ [Rus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rus_Kiev), một quốc gia thời Trung Cổ có dân cư chủ yếu là [người Đông Slav](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%90%C3%B4ng_Slav&action=edit&redlink=1). Tuy nhiên, bản thân tên gọi này chỉ xuất hiện nhiều trong thời kỳ lịch sử sau này, và các cư dân của quốc gia này gọi đất nước của mình là “Русская Земля” (russkaya zemlya) và nó có thể được dịch thành “Xứ của người Rus'”. Các sử gia hiện đại gọi quốc gia này là “Rus Kiev” để phân biệt nó với các quốc gia hậu thân. Bản thân tên gọi *Rus* có nguồn gốc từ [người Rus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Rus&action=edit&redlink=1), một phân nhóm của [người Varangia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Varangia&action=edit&redlink=1) (có thể là người [Viking](http://vi.wikipedia.org/wiki/Viking) [Swede](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Swede_%28b%E1%BB%99_l%E1%BA%A1c_German%29&action=edit&redlink=1)) [[18]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-18) những người đã thành lập nên quốc gia Rus (Русь). [19]
Phiên bản Latinh cổ của tên gọi Rus’ là
[Ruthenia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ruthenia&action=edit&redlink=1), chủ yếu được dùng để chỉ các vùng phía tây và phía nam của Rus’- những nơi gần kề với châu Âu Công giáo. Tên gọi hiện nay của quốc gia, Россия (Rossiya), bắt nguồn từ tên trong [tiếng Hy Lạp Trung đại](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p_Trung_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) của Rus Kiev, Ρωσσία *Rossía*— viết là Ρωσία ( *Rosía* phát âm [[roˈsia]](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:IPA_for_ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p&action=edit&redlink=1)) trong [tiếng Hy Lạp hiện đại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p_hi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i). [[20]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-20)
Hiện tại, quốc hiệu thông dụng của nước Nga trong
[Trung văn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_v%C4%83n) là “Nga La Tư”. Về nguồn gốc của từ “Nga La Tư”, có thuyết cho rằng: vào trước thời [nhà Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn), khi người Mông Cổ tiếp xúc với quốc gia này, do tiếng Mông Cổ có đặc điểm là thuộc [Ngữ hệ Altai](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Altai), không có phụ âm “r” đứng đầu, để tiện cho việc phát âm nên đã lặp lại nguyên âm trong âm thứ nhất của từ. Россия (Rossiya) vì thế biến đổi thành оРоссия (oRossiya), đến thời Nguyên thì người Mông Cổ sử dụng dịch danh Hán tự là “Oát La Tư” (斡羅思, wòluósì). Những năm đầu thời [nhà Thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Thanh), trong nhiều văn hiến có sử dụng tên gọi “La Sát” (羅剎), song khi xưng hô giữa quốc gia với nhau thì phần nhiều dịch là Ngạc La Tư (鄂羅斯) hoặc Nga La Tư (俄羅斯). Vào những năm Càn Long thời Thanh, khi soạn “Tứ khố toàn thư” thì chính thức cải thành Nga La Tư (俄羅斯, éluósì) [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-21)
## Lịch sử
|Một phần của
|loạt bài [Lịch sử Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Nga) ![ Coat of Arms of Russia](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/Coat_of_Arms_of_the_Russian_Federation.svg/75px-Coat_of_Arms_of_the_Russian_Federation.svg.png)
![ Coat of Arms of Russia](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/Coat_of_Arms_of_the_Russian_Federation.svg/75px-Coat_of_Arms_of_the_Russian_Federation.svg.png)
[Volga Bulgaria](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Volga_Bulgaria&action=edit&redlink=1)(7–13) [Khazar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Khazar&action=edit&redlink=1)(7–10) [Khả hãn quốc Rus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%E1%BA%A3_h%C3%A3n_qu%E1%BB%91c_Rus&action=edit&redlink=1)(8–9) [Nga Kiev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nga_Kiev&action=edit&redlink=1)(9–12) [Vladimir-Suzdal](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_qu%E1%BB%91c_Vladimir-Suzdal&action=edit&redlink=1)(12–14) [Cộng hoà Novgorod](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_Novgorod)(12–15) [Mông Cổ xâm lược](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_x%C3%A2m_l%C6%B0%E1%BB%A3c_Rus&action=edit&redlink=1)(1220–1240) [Ách thống trị Tatar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bi%E1%BB%83u_th%E1%BB%9Di_gian_%C3%A1ch_th%E1%BB%91ng_tr%E1%BB%8B_Tatar-M%C3%B4ng_C%E1%BB%95_t%E1%BA%A1i_Nga&action=edit&redlink=1)(13–15) [Đại công quốc Moskva](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_c%C3%B4ng_qu%E1%BB%91c_Moskva&action=edit&redlink=1)(1340–1547) [Nước Nga Sa hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc_Nga_Sa_ho%C3%A0ng)(1547–1721) [Đế quốc Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga)(1721–1917) [Chính phủ Lâm thời / Cộng hoà Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_L%C3%A2m_th%E1%BB%9Di_Nga&action=edit&redlink=1)(1917) [Nga Xô viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_bang_C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Nga)/ [Liên xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_x%C3%B4)(1917–1991) [Liên bang Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Nga_h%E1%BA%ADu_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt)(1991- *hiện tại*) ![ Portal icon](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/Portal-puzzle.svg/32px-Portal-puzzle.svg.png)
Lịch sử của nước Nga bắt đầu từ lịch sử
[Đông Slav](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_Slav&action=edit&redlink=1). Nhà nước [Đông Slav](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_Slav&action=edit&redlink=1) đầu tiên, nước [Nga Kiev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nga_Kiev&action=edit&redlink=1), đã chấp nhận việc du nhập [Ki-tô giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o) từ [Đế quốc Đông La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%C3%B4ng_La_M%C3%A3) vào năm [988](http://vi.wikipedia.org/wiki/988) khởi đầu sự tổng hòa các nền văn hoá Đông La Mã và [22] [Slav](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Slav)lập ra văn hoá Nga trong một nghìn năm tiếp theo. Nước Nga Kiev nhanh chóng tan rã không còn là một Nhà nước nữa, cuối cùng chịu đầu hàng quân xâm lược [[23]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-Curtis-23) [Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95)trong những năm 1230. Trong thời gian này, một số lãnh đạo địa phương, đặc biệt là xứ Novgorod và xứ Pskov, đã chiến đấu để thừa kế di sản văn hoá và chính trị của nước Nga Kiev.
Sau thế kỷ 13,
[Moskva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva) dần trở thành trung tâm văn hoá. Tới thế kỷ 18, [23] [Đại Công quốc Moskva](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_C%C3%B4ng_qu%E1%BB%91c_Moskva&action=edit&redlink=1)đã trở thành [Đế quốc Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga)rộng lớn, trải dài từ [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan)về phía đông tới [Thái Bình Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng). Sự mở rộng về phía tây càng khiến nước Nga nhận thức được sự khác biệt của họ với đa phần còn lại của châu Âu và phá vỡ sự cô lập từng xảy ra ở những giai đoạn đầu mở rộng. Thời này có Nga hoàng [Pyotr Đại Đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pyotr_I_c%E1%BB%A7a_Nga)xóa bỏ một nước Nga lạc hậu, nửa Á Đông, tiến hành sự nghiệp lớn lao đổi mới đất nước. [[24]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-24) Các vị Nữ hoàng [[25]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-25) [Anna](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anna_c%E1%BB%A7a_Nga&action=edit&redlink=1), [Elizaveta Petrovna](http://vi.wikipedia.org/wiki/Elizaveta_c%E1%BB%A7a_Nga)và [Ekaterina II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ekaterina_II_c%E1%BB%A7a_Nga)đều lên ngôi với những cuộc đảo chính do Ngự Lâm quân hỗ trợ. Với chính sách bành trướng, phát triển thực lực của đất nước, triều đình [[26]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-26) [Nga hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sa_ho%C3%A0ng)đã phá bỏ mối đe dọa từng có từ Vương quốc [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n)và [Đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ Ottoman](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman). Các triều đại nối tiếp nhau trong thế kỷ 19 đã đối phó với những áp lực đó bằng sự kết hợp giữa các cuộc cải cách miễn cưỡng và trấn áp. Chế độ [nông nô Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%C3%B4ng_n%C3%B4_Nga&action=edit&redlink=1)đã bị [bãi bỏ năm 1861](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_n%C4%83m_1861_t%E1%BA%A1i_Nga&action=edit&redlink=1), nhưng sự huỷ bỏ này thực sự chỉ gây thêm phiền toái cho người [nông dân](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%B4ng_d%C3%A2n)và càng khiến áp lực cách mạng tăng cao. Trong khoảng thời gian từ khi chế độ nông nô bị huỷ bỏ tới khi bắt đầu [Chiến tranh thế giới lần thứ nhất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t)năm 1914, các cuộc [cải cách Stolypin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_Stolypin&action=edit&redlink=1), [hiến pháp 1906](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Nga_n%C4%83m_1906&action=edit&redlink=1)và [Duma quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90uma_Qu%E1%BB%91c_gia)đã mang lại những thay đổi đáng kể cho nền kinh tế và chính trị Nga, nhưng các hoàng đế Nga vẫn không muốn rời bỏ quyền lực [[27]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-27) [tuyệt đối](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chuy%C3%AAn_quy%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1), hay chia sẻ quyền lực. [[28]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-28) [Cách mạng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Nga_%281917%29) năm 1917 được khởi phát từ một sự tổng hợp các yếu tố tan rã kinh tế, tình trạng kiệt quệ do chiến tranh, và sự bất bình với hệ thống chính phủ chuyên quyền, và lần đầu tiên một liên minh giữa những người tự do và xã hội chủ nghĩa ôn hoà lên nắm quyền lực, nhưng các chính sách sai lầm của họ đã khiến những người [Cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Bolshevik](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolshevik) chiếm quyền lực vào ngày 25 tháng 10 ( [lịch Julius](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Julius), tức ngày 7 tháng 11 theo [lịch Gregory](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_Gregory)). Từ năm 1922 tới năm 1991, lịch sử Nga chủ yếu là [Lịch sử Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Li%C3%AAn_bang_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt), một nhà nước hoàn toàn dựa trên ý thức hệ gồm các quốc gia láng giềng của Đế quốc Nga trước [Hòa ước Brest-Litovsk](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Brest-Litovsk). Tuy nhiên, việc tiếp cận cách thức xây dựng chủ nghĩa xã hội khác nhau trong từng thời điểm trong lịch sử Liên Xô, từ nền kinh tế pha trộn và xã hội và văn hoá đa dạng hồi thập niên 1920 tới nền kinh tế chỉ huy và trấn áp thời [Stalin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin) tới “thời kỳ trì trệ” thập niên 1980. Từ những năm đầu tiên, chính phủ Liên Xô đã dựa trên nền tảng độc đảng của những người Cộng sản, như những người Bolshevik tự gọi mình, từ tháng 3 năm 1918. Tuy nhiên, tới cuối thập niên 1980, khi sự yếu kém của các cơ cấu kinh tế và chính trị đã trở nên gay gắt, các lãnh đạo cộng sản đã tiến hành các cải cách lớn, dẫn tới sự sụp đổ của Liên bang Xô viết. [29] [[30]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-Filzer-30) [Lịch sử Liên bang Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_Nga_th%E1%BB%9Di_h%E1%BA%ADu_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1) khá ngắn, chỉ bắt đầu từ sự sụp đổ của Liên Xô năm 1991. Từ khi giành lại độc lập, nước Nga đã được công nhận là nhà nước thừa kế chính thức của Liên Xô trên bình diện quốc tế. Tuy nhiên, nước Nga đã mất vị trí [31] [siêu cường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Si%C3%AAu_c%C6%B0%E1%BB%9Dng)của mình và đang phải đối mặt với những thách thức trong các nỗ lực thiết lập một hệ thống kinh tế và chính trị hậu Xô viết. Loại bỏ nền [kinh tế kế hoạch tập trung](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_k%E1%BA%BF_ho%E1%BA%A1ch)và quyền sở hữu nhà nước thời kỳ Xô viết, nước Nga đang nỗ lực xây dựng một nền kinh tế mang các yếu tốc của thị trường [tư bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_t%C6%B0_b%E1%BA%A3n), với những hậu quả nhiều khi khá nặng nề. Thậm chí ngày nay nước Nga vẫn mang nhiều nét đặc trưng văn hoá và xã hội thời kỳ Sa Hoàng và Liên Xô. [[30]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-Filzer-30)
### Nga thời kỳ Trung đại
Phần lớn diện tích đất đai của nước Nga ngày nay là lãnh thổ của các
[bộ lạc](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_l%E1%BA%A1c) khác nhau như [người Goth](http://vi.wikipedia.org/wiki/Goth), [Hun](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hung) và [Avar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Avar&action=edit&redlink=1) gốc Thổ trong khoảng thời gian từ [thế kỷ 3](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_3) tới [thế kỷ 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_6). Bộ lạc [người Scythia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Scythia) gốc [Iran](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iran) sinh sống ở các [thảo nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_c%E1%BB%8F) miền nam, và bộ lạc [người Ca dắc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Khazar&action=edit&redlink=1) ( *Khazar*) gốc Tuốc ( *Turk*) đã cai trị phần phía tây của vùng đất này cho đến [thế kỷ 8](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_8). Sau đó họ đã bị bộ lạc gốc Scandinavi là người [Varangia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Varangia&action=edit&redlink=1) thay thế, bộ lạc này đã thiết lập [thủ đô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_%C4%91%C3%B4) tại thành phố của người Slav [Novgorod](http://vi.wikipedia.org/wiki/Veliky_Novgorod) và dần dần hòa trộn với [người Slav](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Slav). Người Slav tạo thành nhóm dân cư chính từ thế kỷ 8 trở đi và đồng hóa một cách chậm chạp cả những người gốc Scandinavi cũng như các bộ lạc bản địa gốc [Phần Lan-Ugric](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A7n_Lan-Ugric&action=edit&redlink=1), chẳng hạn như [người Merya](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Merya&action=edit&redlink=1), [Muromia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Muromia&action=edit&redlink=1) và [Meshchera](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Meshchera&action=edit&redlink=1).
Chính quyền của người Varangia tồn tại trong vài thế kỷ, trong thời gian đó họ liên kết với
[Chính thống giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_Th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_%C4%90%C3%B4ng_ph%C6%B0%C6%A1ng) và chuyển thủ đô về [Kiev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kiev) năm [1169](http://vi.wikipedia.org/wiki/1169). Trong kỷ nguyên này thuật ngữ “Rhos”, hoặc “ [Russ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AB_h%E1%BB%8Dc_c%E1%BB%A7a_Rus_v%C3%A0_c%C3%A1c_d%E1%BA%ABn_xu%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1)” lần đầu tiên được sử dụng để chỉ người Varangia và người Slav sinh sống trong khu vực. Từ [thế kỷ 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_10) đến [thế kỷ 11](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_11) quốc gia [Nga Kiev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nga_Kiev&action=edit&redlink=1) ( *Киевская Русь*) đã trở thành lớn nhất ở châu Âu và rất thịnh vượng nhờ các hoạt động [thương mại](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i) tích cực với cả châu Âu và châu Á.
Trong
[thế kỷ 13](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_13) khu vực này trở nên suy yếu vì những tranh chấp nội bộ và bị tàn phá bởi những kẻ xâm lược phương đông là [Kim trướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kim_Tr%C6%B0%E1%BB%9Bng_h%C3%A3n_qu%E1%BB%91c) của người [Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) và các bộ lạc Hồi giáo gốc Turk, là những kẻ đã cướp bóc các [công quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_qu%E1%BB%91c) Nga trên ba thế kỷ. Còn được biết đến như là [người Tatar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tatar), họ đã cai trị vùng miền nam và miền trung Nga ngày nay, trong khi các vùng miền tây bị sát nhập vào [Đại công quốc Litva](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_C%C3%B4ng_qu%E1%BB%91c_Litva) và [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan). Sự chia rẽ về chính trị của Rus Kiev đã tách [người Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Nga) ở phía bắc ra khỏi [người Belarus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Belarus&action=edit&redlink=1) và [người Ukraine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ukraine&action=edit&redlink=1) ở phía tây.
Phần phía bắc của Nga cùng với
[Novgorod](http://vi.wikipedia.org/wiki/Veliky_Novgorod) vẫn giữ được sự tự trị ở một mức độ nhất định trong thời gian cai trị của [người Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%C3%B4ng_C%E1%BB%95). Tuy thế Nga cũng đã phải chiến đấu chống lại đội quân thập tự chinh của [người Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%90%E1%BB%A9c) khi người Đức có ý đồ chiếm khu vực này làm thuộc địa.
Giống như khu vực
[Balkan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Balkan) và [Tiểu Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C3%81) sự cai trị kéo dài của những người [du mục](http://vi.wikipedia.org/wiki/Du_m%E1%BB%A5c) đã làm chậm sự phát triển kinh tế-xã hội của đất nước này. Sự [chuyên quyền](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chuy%C3%AAn_quy%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1) kiểu châu Á đã ảnh hưởng tiêu cực tới thể chế dân chủ của đất nước cũng như tới văn hóa và kinh tế.
Bất chấp điều đó, không giống như lãnh đạo tinh thần của mình là
[Đế chế Byzantine](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%C3%B4ng_La_M%C3%A3), Nga đã không suy tàn và tổ chức những cuộc nổi dậy để giành độc lập, cuối cùng đã khuất phục được các kẻ thù của mình và khôi phục, mở mang lãnh thổ. Sau thất thủ của [Constantinople](http://vi.wikipedia.org/wiki/Constantinopolis) năm [1453](http://vi.wikipedia.org/wiki/1453), Nga là quốc gia Chính thống giáo duy nhất còn thực sự hoạt động nhiều hay ít ở phần biên giới phía đông châu Âu, điều này cho phép Nga có quyền nhận mình là quốc gia kế tục hợp pháp của Đế chế Byzantine.
### Đế chế Nga
Trong khi về danh nghĩa vẫn nằm dưới sự cai trị của người Mông Cổ thì
[công quốc Moskva](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_qu%E1%BB%91c_Moskva&action=edit&redlink=1) đã bắt đầu xác nhận ảnh hưởng của mình và cuối cùng đã thoát khỏi sự kiểm soát của những kẻ xâm lăng vào cuối [thế kỷ 14](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_14). [Ivan Hung đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ivan_IV_c%E1%BB%A7a_Nga), vị vua đầu tiên xưng tước vị [Sa hoàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sa_ho%C3%A0ng), đã kết thúc quá trình này và liên kết các khu vực xung quanh dưới ảnh hưởng của Moskva và xâm lược những vùng đất rộng lớn ở [Siberi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xibia). [Đế chế Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga) ra đời.
Sự kiểm soát của Moskva đối với quốc gia mới ra đời còn tiếp tục dưới
[triều đại Romanov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_%C4%91%E1%BA%A1i_Romanov&action=edit&redlink=1) kế tiếp, bắt đầu với [Sa hoàng Mikhail Romanov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mikhail_I_c%E1%BB%A7a_Nga&action=edit&redlink=1) năm [1613](http://vi.wikipedia.org/wiki/1613). [Pyotr Đại đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pyotr_I_c%E1%BB%A7a_Nga), Sa hoàng từ [1689](http://vi.wikipedia.org/wiki/1689) tới [1725](http://vi.wikipedia.org/wiki/1725), đã thành công trong việc đem các tư tưởng và văn hóa từ Tây Âu vào Nga, khi đó còn chịu ảnh hưởng lớn của nền văn hóa du mục nguyên thủy. Với chiến thắng của quân Nga trong cuộc [Đại chiến Bắc Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_chi%E1%BA%BFn_B%E1%BA%AFc_%C3%82u) chống quân [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n), nước Nga vươn lên thành một trong những liệt cường của châu Âu khi đó. [Ekaterina Đại đế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ekaterina_II_c%E1%BB%A7a_Nga) (Екатерина II Алексеевна), cai trị từ năm [1762](http://vi.wikipedia.org/wiki/1762) đến năm [1796](http://vi.wikipedia.org/wiki/1796), đã tiếp bước gầy dựng Đế quốc Nga, đánh tan tác quân [Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Ottoman). Tuy nhiên, sự náo loạn của nông nô bị áp bức và sự cấm đoán tầng lớp [trí thức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%AD_th%E1%BB%A9c) đang phát triển và các giai cấp gần gũi với giai cấp này, cộng thêm gánh nặng thất bại (trận [Hải chiến Đối Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A3i_chi%E1%BA%BFn_Tsushima)) trước người Nhật trong [chiến tranh Nga-Nhật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nga-Nh%E1%BA%ADt) năm 1905 đã dẫn đến cuộc [Cách mạng 1905](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Nga_%281905%29). Trước [Thế chiến thứ nhất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t), vai trò của Sa hoàng [Nikolai II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nikolai_II_c%E1%BB%A7a_Nga) (Николай Александрович Романов) và triều đại của ông là không vững chắc. Những thất bại nặng nề của quân đội Nga trong Thế chiến thứ nhất đã dẫn đến sự nổi dậy rộng khắp trong các thành phố chính của [Đế chế Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga) và dẫn tới sự sụp đổ của nhà Romanov năm [1917](http://vi.wikipedia.org/wiki/1917), đó là [Cách mạng tháng Hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Th%C3%A1ng_Hai).
Vào giai đoạn cuối của
[Cách mạng tháng Mười](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Th%C3%A1ng_M%C6%B0%E1%BB%9Di) (1917), những người theo đường lối [Bolshevik](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolshevik) của [Đảng Cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) dưới sự lãnh đạo của [Vladimir Ilyich Lenin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin) đã giành được chính quyền thành lập [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4). Sự lãnh đạo của [Iosif Vissarionovich Stalin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin) đã thúc đẩy nhanh quá trình [công nghiệp hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_h%C3%B3a) một đất nước chủ yếu là nông nghiệp và [tập thể hóa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%ADp_th%E1%BB%83_h%C3%B3a&action=edit&redlink=1) nền nông nghiệp đưa đất nước phát triển vượt bậc. Điều này cũng làm tăng cường vị thế của [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4).
### Nga Xô viết
Sau
[Cách mạng tháng 10](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Th%C3%A1ng_M%C6%B0%E1%BB%9Di), một cuộc [nội chiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Nga) bùng phát giữa chế độ mới và phong trào [Bạch vệ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A1ch_v%E1%BB%87) [phản cách mạng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%E1%BA%A3n_c%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng&action=edit&redlink=1), tuy [Hòa ước Brest-Litovsk](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Brest-Litovsk) đã chấm dứt những thù địch với [Liên minh Trung tâm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_Trung_t%C3%A2m) trong [Thế chiến I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t). Nga đã mất các lãnh thổ [Ukraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ukraina), [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan), và [Baltic](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_v%C3%B9ng_th%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BB%91c_Baltic&action=edit&redlink=1), và [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan) khi ký kết hiệp ước. [Các cường quốc Đồng Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Entente) tung ra một [can thiệp quân sự](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93ng_Minh_can_thi%E1%BB%87p_v%C3%A0o_N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Nga&action=edit&redlink=1) hỗ trợ cho các lực lượng chống Cộng sản và cả những người [Bolsheviks](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bolsheviks) cùng Bạch vệ đều tiến hành các chiến dịch trục xuất và hành quyết chống lại nhau, được gọi là [Khủng bố Đỏ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%A7ng_b%E1%BB%91_%C4%90%E1%BB%8F) và [Khủng bố Trắng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%E1%BB%A7ng_b%E1%BB%91_Tr%E1%BA%AFng&action=edit&redlink=1). Tới cuối cuộc [Nội chiến Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_Nga) nền kinh tế và cơ sở hạ tầng của Nga đã bị phá huỷ nghiêm trọng, [nạn đói năm 1921](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%E1%BA%A1n_%C4%91%C3%B3i_Nga_n%C4%83m_1921&action=edit&redlink=1) đã làm thiệt mạng 5 triệu người. [[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-32) [Liên bang Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô viết Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Li%C3%AAn_bang_Nga) cùng với các nước cộng hoà thuộc Liên xô khác dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản đã [thành lập](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_v%E1%BB%81_vi%E1%BB%87c_th%C3%A0nh_l%E1%BA%ADp_Li%C3%AAn_x%C3%B4&action=edit&redlink=1) [Liên bang Xô viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) ngày 30 tháng 12 năm 1922. Trong số [15 nước cộng hoà](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_c%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_bang_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt) thành lập Liên xô, [Liên bang Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô viết Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Li%C3%AAn_bang_Nga), nước cộng hoà lớn nhất về diện tích và chiếm tới hơn một nửa dân số Nga, thống trị Liên bang Xô viết trong toàn bộ lịch sử 89 năm của nó, Liên bang Xô viết thường được gọi, dù một cách không chính thức, là *“Nga”* và người dân của nó là *“người Nga”*.
Sau cái chết của
[Lenin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Ilyich_Lenin) năm 1924, một lãnh đạo Bolshevik khác [Joseph Stalin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin) đã củng cố quyền lực và trở thành một [nhà độc tài](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%E1%BB%99c_t%C3%A0i&action=edit&redlink=1). Ông đưa ra một nền [kinh tế chỉ huy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_k%E1%BA%BF_ho%E1%BA%A1ch), nhanh chóng [công nghiệp hoá](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_h%C3%B3a) đất nước vẫn còn hầu hết là nông nghiệp, và [tập thể hoá](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BA%ADp_th%E1%BB%83_ho%C3%A1_t%E1%BA%A1i_Li%C3%AAn_x%C3%B4&action=edit&redlink=1) nền nông nghiệp. Những động thái này đã biến Liên xô từ một nền kinh tế nông nghiệp trở thành một cường quốc công nghiệp trong một thời gian ngắn. Tuy nhiên, sự chuyển tiếp này có được với một giá đắt. Hàng triệu người đã chết vì hậu quả của những chính sách gay gắt của chính phủ (xem [Gulag](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A1i_c%E1%BA%A3i_t%E1%BA%A1o_lao_%C4%91%E1%BB%99ng_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_X%C3%B4), [Phi kulak hoá](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phi_kulak_ho%C3%A1&action=edit&redlink=1), [Di chuyển dân cư tại Liên xô](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Di_chuy%E1%BB%83n_d%C3%A2n_c%C6%B0_t%E1%BA%A1i_Li%C3%AAn_x%C3%B4&action=edit&redlink=1), [Nạn đói Liên xô 1932–1933](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%E1%BA%A1n_%C4%91%C3%B3i_Li%C3%AAn_x%C3%B4_1932%E2%80%931933&action=edit&redlink=1), và [Đại thanh trừng](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_thanh_tr%E1%BB%ABng)).
Ngày 22 tháng 6 năm 1941,
[Phát xít Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_X%C3%A3) xâm lược Liên xô với lực lượng lớn nhất và mạnh nhất trong lịch sử nhân loại, mở ra [33] [mặt trận lớn nhất của Thế chiến II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_X%C3%B4-%C4%90%E1%BB%A9c). Dù [quân đội Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wehrmacht)có những thắng lợi to lớn ở thời điểm ban đầu, cuộc tấn công của họ đã bị chặn lại trong [Trận Moscow](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Moskva_%281941%29); sau đó người Đức đã phải chịu nhiều thất bại quan trọng khác, đầu tiên tại [Trận Stalingrad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Stalingrad)mùa đông năm 1942–1943, và sau đó tại [[34]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-34) [Trận Kursk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_V%C3%B2ng_cung_Kursk)vào mùa hè năm 1943. Một nơi khác với thất bại của Phát xít và chủ nghĩa anh hùng Liên xô là [Leningrad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sankt-Peterburg), bị các lực lượng Đức [phong toả hoàn toàn trên đất liền](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Leningrad)giai đoạn 1941–44 và phải chịu nạn đói với hàng triệu người chết, nhưng không bao giờ đầu hàng. Dưới sự lãnh đạo của các vị tướng xuất chúng như [Georgy Zhukov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Georgi_Konstantinovich_Zhukov)và [Konstantin Rokossovsky](http://vi.wikipedia.org/wiki/Konstantin_Konstantinovich_Rokossovsky), các lực lượng Liên xô đã tiến qua [Đông Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u)năm 1944–45 và [chiếm Berlin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Berlin_%281945%29)tháng 5 năm 1945. Sau khi [đạt được thắng lợi vĩ đại](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Duy%E1%BB%87t_binh_Chi%E1%BA%BFn_th%E1%BA%AFng_t%E1%BA%A1i_Moscow_n%C4%83m_1945&action=edit&redlink=1), quân đội Liên xô [đẩy lùi Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_X%C3%B4-Nh%E1%BA%ADt_%281945%29&action=edit&redlink=1)khỏi vùng [Mãn Châu](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A3n_Ch%C3%A2u)của [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)và [Bắc Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), một đóng góp quan trọng vào thắng lợi của Đồng Minh trước Nhật Bản.
Giai đoạn 1941–1945 của
[Thế chiến II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) được gọi là * tại Nga. Trong cuộc xung đột này, vốn gồm nhiều Cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại* [chiến dịch quân sự có thiệt hại nhân mạng lớn nhất](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_tr%E1%BA%ADn_%C4%91%C3%A1nh_theo_con_s%E1%BB%91_th%C6%B0%C6%A1ng_vong&action=edit&redlink=1)trong lịch sử loài người, con số thương vong của quân đội Liên xô là 10.6 triệu và thường dân là 15.9 triệu người, chiếm khoảng một phần ba tổng số [[35]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-vadim-35) [thương vong trong Thế chiến II](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C6%B0%C6%A1ng_vong_trong_Th%E1%BA%BF_chi%E1%BA%BFn_II&action=edit&redlink=1). Kinh tế và hạ tầng Liên xô bị phá huỷ nặng nề nhưng Liên bang Xô viết đã nổi lên trở thành một [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-36) [siêu cường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Si%C3%AAu_c%C6%B0%E1%BB%9Dng)được công nhận. [Hồng quân](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_Qu%C3%A2n)chiếm [Đông Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u)sau cuộc chiến, gồm cả [nửa phía đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_%C4%90%E1%BB%A9c)của nước Đức; Stalin đã thiết lập các chính phủ xã hội chủ nghĩa tại [các quốc gia vệ tinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u)này. Trở thành [cường quốc hạt nhân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nga_v%C3%A0_v%C5%A9_kh%C3%AD_hu%E1%BB%B7_di%E1%BB%87t_h%C3%A0ng_lo%E1%BA%A1t&action=edit&redlink=1)số hai thế giới, Liên xô đã thành lập [Khối hiệp ước Warszawa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%91i_Warszawa)đồng minh và bước vào một cuộc đấu tranh giành ảnh hưởng trên thế giới với [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), được gọi là cuộc [Chiến tranh Lạnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_L%E1%BA%A1nh). [Liên xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)đã đưa [ý thức hệ Cộng sản](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%9D_th%E1%BB%A9c_h%E1%BB%87_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n&action=edit&redlink=1)của mình tới những đồng minh mới giành được độc lập, [Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa)cùng với [Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn), trong khi cũng giúp các nước này thực hiện [công nghiệp hoá](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_h%C3%B3a)và [phát triển](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1). Sau đó các ý tưởng của [Chủ nghĩa Cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n)cũng đã giành được chỗ đứng tại [Cuba](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cuba)và nhiều quốc gia khác.
Sau khi
[Stalin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iosif_Vissarionovich_Stalin) chết và một giai đoạn lãnh đạo tập thể ngắn, một lãnh đạo mới [Nikita Khrushchev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nikita_Sergeyevich_Khrushchyov) lên án sự [sùng bái cá nhân với Stalin](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B9ng_b%C3%A1i_c%C3%A1_nh%C3%A2n) và khởi động quá trình [phi Stalin hoá](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phi_Stalin_ho%C3%A1&action=edit&redlink=1). Các trại lao động [Gulag](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A1i_c%E1%BA%A3i_t%E1%BA%A1o_lao_%C4%91%E1%BB%99ng_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_X%C3%B4) bị bãi bỏ và đại đa số tù nhân được thả ra; việc giảm nhẹ các chính sách đàn áp sau này được gọi là thời kỳ [37] [tan băng Khruschev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tan_b%C4%83ng_Khruschev&action=edit&redlink=1). Liên bang Xô viết phóng [vệ tinh nhân tạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%87_tinh)đầu tiên của thế giới, *, và* [Sputnik 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sputnik_1) [nhà du hành vũ trụ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_du_h%C3%A0nh_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5)Nga [Yuri Gagarin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Yuri_Alekseievich_Gagarin)trở thành người đầu tiên bay quanh [Trái Đất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t)trên tàu vũ trụ có người điều khiển đầu tiên, *. Những căng thẳng với* [Vostok 1](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vostok_1&action=edit&redlink=1) [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quan_h%E1%BB%87_X%C3%B4-M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1)lên cao khi hai đối thủ xung đột về việc Mỹ triển khai [các tên lửa Jupiter](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=PGM-19_Jupiter&action=edit&redlink=1)tại [Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3)và Liên xô triển khai [tên lửa tại Cuba](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_t%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Cuba).
Sau khi Khrushchev bị loại bỏ, một giai đoạn cầm quyền tập thể ngắn khác kế tiếp, cho tới khi
[Leonid Brezhnev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Leonid_Ilyich_Brezhnev) lên nắm quyền lãnh đạo chính trị Liên xô vào đầu thập niên 1970. Thời kỳ cầm quyền của Brezhnev chứng kiến giai đoạn [trì trệ kinh tế](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C3%AC_tr%E1%BB%87_Brezhnev&action=edit&redlink=1), bởi những nỗ lực cải cách của [Thủ tướng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Li%C3%AAn_x%C3%B4&action=edit&redlink=1) [Alexey Kosygin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexey_Kosygin&action=edit&redlink=1), đã bị dừng lại. Những cuộc cải cách này có mục tiêu chuyển trọng tâm của nền [kinh tế Liên xô](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Li%C3%AAn_x%C3%B4&action=edit&redlink=1) từ [công nghiệp nặng](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_n%E1%BA%B7ng) và [sản xuất quân sự](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_v%C5%A9_kh%C3%AD&action=edit&redlink=1) sang [công nghiệp nhẹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_nh%E1%BA%B9) và sản xuất [hàng tiêu dùng](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0ng_d%C3%A2n_d%E1%BB%A5ng), tuy nhiên điều này cũng có nghĩa là việc [phi tập trung hoá](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phi_t%E1%BA%ADp_trung_ho%C3%A1&action=edit&redlink=1) nền kinh tế và áp dụng các yếu tố kiểu [tư bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0_b%E1%BA%A3n), và giới lãnh đạo [Cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) sẽ không bao giờ chấp nhận nó. Từ năm 1979 cuộc [chiến tranh Xô viết tại Afghanistan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Afghanistan_%281978%E2%80%931992%29) đã làm cạn kệt các nguồn tài nguyên kinh tế mà không mang lại một kết quả có ý nghĩa chính trị nào. Cuối cùng [các lực lượng Liên xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93ng_Qu%C3%A2n) đã rút khỏi Afghanistan năm 1989 vì sự phản đối quốc tế và thiếu sự ủng hộ từ trong nước. Căng thẳng giữa Liên xô và Mỹ lại gia tăng vào đầu thập niên 1980, được tăng cường bởi tình cảm chống Liên xô tại Mỹ, [đề xuất SDI](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A1ng_ki%E1%BA%BFn_Ph%C3%B2ng_th%E1%BB%A7_Chi%E1%BA%BFn_l%C6%B0%E1%BB%A3c&action=edit&redlink=1), và vụ bắn hạ [chuyến bay 007 của Korean Air Lines](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chuy%E1%BA%BFn_bay_007_c%E1%BB%A7a_Korean_Air_Lines) năm 1983 của Liên xô.
Trước năm 1991,
[kinh tế Liên xô](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kinh_t%E1%BA%BF_Li%C3%AAn_x%C3%B4&action=edit&redlink=1) là nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, nhưng trong những năm cuối cùng nó đã bị ảnh hưởng bởi sự thiếu hụt hàng hoá, những khoản thâm hụt tài chính khổng lồ và việc tăng nguồn cung tiền đã dẫn tới lạm phát. [38] Từ năm 1985 trở về sau, lãnh đạo cuối cùng của Liên xô [[39]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-39) [Mikhail Gorbachev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov)đã đưa ra các chính sách *(mở cửa) và* [glasnost](http://vi.wikipedia.org/wiki/Glasnost) *(tái cơ cấu) trong một nỗ lực nhằm hiện đại hoá đất nước và biến nó thành* [perestroika](http://vi.wikipedia.org/wiki/Perestroika) [dân chủ](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7)hơn. Tuy nhiên, việc này đã dẫn tới sự trỗi dậy của các [phong trào quốc gia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1)và [sự giải tán Liên xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Li%C3%AAn_bang_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_%281985-1991%29). Tháng 8 năm 1991, một [cuộc đảo chính quân sự](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_%C4%91%E1%BA%A3o_ch%C3%ADnh_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_n%C4%83m_1991)bất thành, chống lại Gorbachev và có mục tiêu duy trì Liên xô, đã dẫn tới sự sụp đổ của nó. Tại [Liên bang Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô viết Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Li%C3%AAn_bang_Nga), [Boris Yeltsin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Boris_Nikolayevich_Yeltsin)lên nắm quyền lực và tuyên bố chấm dứt chế độ [xã hội chủ nghĩa](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_x%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a). Liên xô tan rã thành [15 nước cộng hoà độc lập](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_h%E1%BA%ADu_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt)và [chính thức giải tán](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%E1%BA%A3i_t%C3%A1n_Li%C3%AAn_x%C3%B4&action=edit&redlink=1)tháng 12 năm 1991. Boris Yeltsin được bầu làm [Tổng thống Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Nga)tháng 6 năm 1991, cuộc [bầu cử tổng thống trực tiếp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A7u_c%E1%BB%AD_t%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Nga_n%C4%83m_1991&action=edit&redlink=1)đầu tiên trong lịch sử Nga.
### Liên bang Xô viết tan rã và Liên bang Nga
Vào giai đoạn giữa và cuối thập niên 1980,
[tổng bí thư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%E1%BB%95ng_b%C3%AD_th%C6%B0_%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4) [Mikhail Sergeyevich Gorbachov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov) đề ra *glasnost* ( *гласность* tức “công khai hóa, mở cửa”) và * ( perestroika* *Перестройка*tức “cải tổ”) trong cố gắng để hiện đại hóa [chủ nghĩa cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n). Những sáng kiến của ông [đã vô tình giải phóng các lực lượng](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Li%C3%AAn_bang_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_%281985-1991%29)mà vào tháng 12 năm [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991)đã chia tách Liên Xô thành 15 nước cộng hòa độc lập trong đó Nga là lớn nhất. Kể từ đó, Nga đã cố gắng để xây dựng một hệ thống chính trị dân chủ và kinh tế thị trường nhằm thay thế cho các sự kiểm soát chặt chẽ về xã hội, chính trị, kinh tế trong thời kỳ cộng sản. Kể từ khi [Chechnya](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chechnya)tuyên bố độc lập vào đầu những năm [thập niên 1990](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1990), những [cuộc chiến tranh du kích](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cu%E1%BB%99c_chi%E1%BA%BFn_tranh_du_k%C3%ADch&action=edit&redlink=1)( [Chiến tranh Chechnya lần 1](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Chechnya_l%E1%BA%A7n_1&action=edit&redlink=1), [Chiến tranh Chechnya lần 2](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Chechnya_l%E1%BA%A7n_2&action=edit&redlink=1)) đã diễn ra giữa các nhóm [người Chechen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Chechen&action=edit&redlink=1)khác nhau với quân đội Nga. Một số các nhóm này đã trở thành những kẻ [Hồi giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o)cực đoan theo tiến trình của cuộc chiến. Ước tính có trên 200.000 người đã chết trong các cuộc xung đột này. Các cuộc xung đột nhỏ hơn diễn ra ở [Bắc Ossetia](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Osetiya-Alaniya)và [Ingushetia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ingushetiya).
Sau thời gian làm tổng thống của
[Boris Nikolayevich Yeltsin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Boris_Nikolayevich_Yeltsin) trong những năm thập niên 1990, [Vladimir Vladimirovich Putin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Vladimirovich_Putin) đã được bầu làm tổng thống năm [1999](http://vi.wikipedia.org/wiki/1999). Dưới thời kỳ Putin, sự kiểm duyệt của nhà nước đối với các [phương tiện thông tin đại chúng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C6%B0%C6%A1ng_ti%E1%BB%87n_th%C3%B4ng_tin_%C4%91%E1%BA%A1i_ch%C3%BAng&action=edit&redlink=1) ở Nga đã làm tăng sự lo ngại của phương Tây về [quyền con người](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2n_quy%E1%BB%81n) ở Nga.
Với sự mất đi ảnh hưởng của Nga tại
[Gruzia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gruzia) ( [Cách mạng hồng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_h%E1%BB%93ng&action=edit&redlink=1)), [Ukraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ukraina) ( [Cách mạng da cam](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_da_cam&action=edit&redlink=1)) Balan [Cách mạng Tulip](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Tulip) và một số quốc gia cựu Xô viết cũ, cũng như các vấn đề hiện nay về kinh tế và chủ nghĩa ly khai (nổi cộm nhất là ở Chechnya), một số bình luận viên cho rằng có nguy cơ tăng cao của việc tan rã nước Nga.
Sau cuộc chiến chớp nhoáng (07 – 12/08/2008) nhằm trả đũa việc quân đội Greogia tấn công những người Nga và lực lượng gìn giữ hòa bình của Nga ở Nam Ossetia. Việc Nga công nhận độc lập và chủ quyền của 2 vùng tự trị Abkhazia và Nam Ossetia (26/08/2008) cho thấy tham vọng của Nga trong việc lấy lại vị thế và tiếng nói trong khu vực SNG và cao hơn nữa có thể là việc trở lại vị thế của Liên Bang Xô viết trong một hoàn cảnh hoàn toàn mới.
## Chính phủ và chính trị
Theo
[hiến pháp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Nga&action=edit&redlink=1), được thông qua trong cuộc trưng cầu dân ý ngày 12 tháng 12 năm 1993 sau cuộc [khủng hoảng hiến pháp Nga năm 1993](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Nga_1993), Nga là một [liên bang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_bang) và theo chính thức là một nền [cộng hoà](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) [bán tổng thống](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_b%C3%A1n_t%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng&action=edit&redlink=1), theo đó Tổng thống là [nguyên thủ quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_th%E1%BB%A7_qu%E1%BB%91c_gia) và [40] [Thủ tướng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Nga)là [lãnh đạo chính phủ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A3nh_%C4%91%E1%BA%A1o_ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7&action=edit&redlink=1). Nga được cơ cấu theo nền tảng một chế độ [dân chủ đại diện](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_%C4%91%E1%BA%A1i_ngh%E1%BB%8B). [Quyền hành pháp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A0nh_ph%C3%A1p_%28ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7%29&action=edit&redlink=1)thuộc chính phủ. [[41]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-41) [Quyền lập pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_quan_l%E1%BA%ADp_ph%C3%A1p)thuộc hai viện của [Quốc hội Liên bang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Li%C3%AAn_bang_Nga). Chính phủ được điều chỉnh bằng một hệ thống [[42]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-42) [kiểm tra và cân bằng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chia_t%C3%A1ch_quy%E1%BB%81n_l%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1)được định nghĩa trong Hiến pháp Liên bang Nga, là tài liệu pháp lý tối cao của đất nước và [khế ước xã hội](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BA%BF_%C6%B0%E1%BB%9Bc_x%C3%A3_h%E1%BB%99i)cho người dân Liên bang Nga. Chính phủ Liên bang gồm ba nhánh: [Lập pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_quan_l%E1%BA%ADp_ph%C3%A1p): [Quốc hội Liên bang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Li%C3%AAn_bang_Nga) [lưỡng viện](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C6%B0%E1%BB%A1ng_vi%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1), gồm [Duma Quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90uma_Qu%E1%BB%91c_gia)và [Hội đồng Liên bang](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAn_bang_Nga)thông qua [luật liên bang](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_li%C3%AAn_bang&action=edit&redlink=1), [tuyên chiến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tuy%C3%AAn_b%E1%BB%91_chi%E1%BA%BFn_tranh), thông qua các hiệp ước, có [quyền phê duyệt ngân sách](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quy%E1%BB%81n_ph%C3%AA_duy%E1%BB%87t_ng%C3%A2n_s%C3%A1ch&action=edit&redlink=1), và có quyền [buộc tội](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bu%E1%BB%99c_t%E1%BB%99i&action=edit&redlink=1), theo đó có thể phế truất Tổng thống. [Hành pháp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%A0nh_ph%C3%A1p_%28ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7%29&action=edit&redlink=1): Tổng thống là [tổng tư lệnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_t%C6%B0_l%E1%BB%87nh)quân đội, có thể phủ quyết [dự luật](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%E1%BB%B1_lu%E1%BA%ADt_%28lu%E1%BA%ADt_%C4%91%C6%B0%E1%BB%A3c_%C4%91%E1%BB%87_tr%C3%ACnh%29&action=edit&redlink=1)trước khi nó có hiệu lực, và chỉ định Nội các và các quan chức khác, những người giám sát và thực hiện các điều luật và chính sách liên bang. [Tư pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0_ph%C3%A1p): [Toà án Hiến pháp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=To%C3%A0_%C3%A1n_Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Li%C3%AAn_bang_Nga&action=edit&redlink=1), [Toà án Tối cao](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=To%C3%A0_%C3%A1n_T%E1%BB%91i_cao_Li%C3%AAn_bang_Nga&action=edit&redlink=1), [Toà án Trọng tài](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=To%C3%A0_%C3%A1n_Tr%E1%BB%8Dng_t%C3%A0i_T%E1%BB%91i_cao_Li%C3%AAn_bang_Nga&action=edit&redlink=1)và [các toà án liên bang](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_to%C3%A0_%C3%A1n_li%C3%AAn_bang&action=edit&redlink=1)cấp thấp hơn, với các thẩm phán do Hội đồng Liên bang chỉ định theo sự giới thiệu của tổng thống, giải thích pháp luật và có thể bác bỏ các điều luật mà họ cho là [vi hiến](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Theo_hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1).
Theo hiến pháp, phán quyết tại toà dựa trên tính bình đẳng của mọi công dân,
các thẩm phán là độc lập và chỉ làm theo pháp luật, [43] các phiên toà được mở và người bên bị được quyền có luật sư bào chữa. [[44]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-44) Từ năm 1996, Nga đã quy định đình hoãn hình phạt [[45]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-45) [tử hình](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%AD_h%C3%ACnh_t%E1%BA%A1i_nga&action=edit&redlink=1), dù hình phạt tử hình chưa bị pháp luật bãi bỏ.
Tổng thống được bầu theo phổ thông đầu phiếu với nhiệm kỳ sáu năm (được tham gia tranh cử nhiệm kỳ hai nhưng bị hiến pháp cấm cầm quyền ba nhiệm kỳ liên tiếp);
cuộc bầu cử gần nhất được tổ chức năm 2008. Các bộ của chính phủ gồm thủ tướng và các phó thủ tướng, bộ trưởng và các cá nhân được lựa chọn khác; tất cả đều do tổng thống chỉ định theo sự giới thiệu của Thủ tướng (tuy nhiên việc chỉ định thủ tướng phải được Duma Quốc gia thông qua). [46]
Nhánh lập pháp quốc gia là
[Quốc hội Liên bang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_Li%C3%AAn_bang_Nga), gồm hai viện; [Duma Quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90uma_Qu%E1%BB%91c_gia) với 450 thành viên và [47] [Hội đồng Liên bang](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAn_bang_Nga)176 thành viên. Các đảng chính trị lớn của Nga gồm [Nước Nga Thống nhất](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc_Nga_th%E1%BB%91ng_nh%E1%BA%A5t), [Đảng Cộng sản](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_bang_Nga), [Đảng Dân chủ Tự do Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_T%E1%BB%B1_do_Nga&action=edit&redlink=1), và [Nước Nga Công bằng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%C6%B0%E1%BB%9Bc_Nga_C%C3%B4ng_b%E1%BA%B1ng&action=edit&redlink=1).
### Quan hệ nước ngoài
[BRIC](http://vi.wikipedia.org/wiki/BRIC)năm 2008: (trái sang phải) [Manmohan Singh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Manmohan_Singh)của Ấn Độ, Dmitry Medvedev của Nga, [Hồ Cẩm Đào](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_C%E1%BA%A9m_%C4%90%C3%A0o)của Trung Quốc và [Luiz Inácio Lula da Silva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Luiz_In%C3%A1cio_Lula_da_Silva)của Brasil.
Liên bang Nga được luật pháp quốc tế công nhận là
[nhà nước kế tục](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_k%E1%BA%BF_t%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1) của [Liên xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) cũ. Nga tiếp tục thực hiện các cam kết quốc tế của Liên xô, và đã nhận chiếc ghế thường trực của Liên xô tại [15] [Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_B%E1%BA%A3o_an_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), tư cách thành viên trong các tổ chức quốc tế khác, các quyền và nghị vụ theo các hiệp ước quốc tế, tài sản và các khoản nợ. Nga có chính sách đối ngoại đa dạng. Ở thời điểm năm 2009, nước này có quan hệ ngoại giao với 173 quốc gia và có 142 đại sứ quán. Chính sách đối ngoại được [[48]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-48) [Tổng thống Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Nga)vạch ra và được [Bộ ngoại giao](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_Ngo%E1%BA%A1i_giao_Nga)thực hiện. [[49]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-49)
Là một trong thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc, Nga đóng một vai trò quan trọng trong việc duy trì hoà bình và an ninh quốc tế. Nước này tham gia vào
[Nhóm bộ tứ cho Trung Đông](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%B3m_b%E1%BB%99_t%E1%BB%A9_cho_Trung_%C4%90%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) và [Những cuộc đàm phán sáu bên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%E1%BB%AFng_cu%E1%BB%99c_%C4%91%C3%A0m_ph%C3%A1n_s%C3%A1u_b%C3%AAn&action=edit&redlink=1) với [Bắc Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn). Nga là một thành viên của [G8](http://vi.wikipedia.org/wiki/G8), [Hội đồng châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_ch%C3%A2u_%C3%82u), [OSCE](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_An_ninh_v%C3%A0_H%E1%BB%A3p_t%C3%A1c_ch%C3%A2u_%C3%82u) và [APEC](http://vi.wikipedia.org/wiki/Di%E1%BB%85n_%C4%91%C3%A0n_H%E1%BB%A3p_t%C3%A1c_Kinh_t%E1%BA%BF_ch%C3%A2u_%C3%81_-_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng). Nga thường có vai trò lãnh đạo trong các tổ chức cấp vùng như [CSI](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_c%C3%A1c_Qu%E1%BB%91c_gia_%C4%90%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp), [EurAsEC](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Kinh_t%E1%BA%BF_%C3%82u_%C3%81&action=edit&redlink=1), [CSTO](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_An_ninh_T%E1%BA%ADp_th%E1%BB%83), và [SCO](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_H%E1%BB%A3p_t%C3%A1c_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_H%E1%BA%A3i). Cựu tổng thống Vladimir Putin đã ủng hộ một đối tác chiến lược với sự hội nhập ở nhiều cấp độ gồm cả việc thành lập [bốn không gian chung giữa Nga và EU](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_kh%C3%B4ng_gian_chung_Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u-Nga&action=edit&redlink=1). Từ khi Liên xô sụp đổ, Nga đã phát triển một [50] [mối quan hệ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quan_h%E1%BB%87_NATO-Nga&action=edit&redlink=1)thân cận hơn dù không ổn định với [NATO](http://vi.wikipedia.org/wiki/NATO). [Hội đồng NATO-Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%93ng_NATO-Nga&action=edit&redlink=1)được thành lập năm 2002 để cho phép 26 nước Đồng minh và Nga cùng làm việc như những đối tác bình đẳng để theo đuổi sự hợp tác chung. [[51]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-51)
Quan hệ Nga –
[Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) đã đạt được nhiều thành tựu trong các vấn đề song phương và đa phương thời gian qua. Liên minh Nga – Trung Quốc hoạt động dựa trên nguyên tắc về lợi ích chung nhưng quan hệ chiến lược với Trung Quốc sẽ thực sự là một áp lực trong thập kỷ tiếp theo. Vấn đề trở ngại lớn nhất là sự nới rộng khoảng cách giữa Trung Quốc là nền [kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF) bùng nổ và một nước Nga kém [hiện đại](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) hóa đang già cỗi về [chính trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B). Nga là nạn nhân của sự chuyển hướng toàn cầu sang phương Đông bởi vì nước Nga không thể thích nghi với những đòi hỏi của [kỷ nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BB%B7_nguy%C3%AAn) [hậu công nghiệp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BA%ADu_c%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p&action=edit&redlink=1) và quan hệ đối tác cân bằng với Trung Quốc trở nên thiếu bền vững và nỗi lo ngại cũ về “mối đe dọa Trung Quốc” sẽ tái hiện. Đối với Trung Quốc, Nga vẫn là một nguồn cung cấp [52] [dầu khí](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F)hữu ích, tuy kém quan trọng hơn nhiều so với [vùng Vịnh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C3%B9ng_V%E1%BB%8Bnh&action=edit&redlink=1)và [châu Phi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_Phi).
Theo
[Ngoại trưởng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngo%E1%BA%A1i_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) [Sergei Lavrov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sergei_Lavrov), Nga cần phải xây dựng “liên minh [hiện đại hoá](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_ho%C3%A1&action=edit&redlink=1)” với các nước [châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) để tiếp thu những công nghệ cần thiết và “cần tìm cơ hội khai thác tiềm năng [công nghệ](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87) của [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)“. Nga coi [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), [Pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%A1p), [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) và [Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) là những đối tác gần gũi nhất của Nga ở châu Âu. [[53]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-53)
### Quân đội
Nga thừa hưởng quyền kiểm soát các tài sản của Liên Xô ở nước ngoài và hầu hết các cơ sở và ngành công nghiệp quốc phòng Liên Xô.
Quân đội Nga được chia thành [54] [Các lực lượng lục quân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_l%E1%BB%B1c_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_l%E1%BB%A5c_qu%C3%A2n_Nga&action=edit&redlink=1), [Hải quân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Nga&action=edit&redlink=1), và [Không quân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%B4ng_qu%C3%A2n_Nga). Cũng có ba nhánh quân đội độc lập: [Các lực lượng tên lửa chiến lược](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_l%E1%BB%B1c_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_chi%E1%BA%BFn_l%C6%B0%E1%BB%A3c&action=edit&redlink=1), [Các lực lượng quân sự không gian](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_l%E1%BB%B1c_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_kh%C3%B4ng_gian_Nga_%28VKS%29&action=edit&redlink=1), và [Quân nhảy dù](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_nh%E1%BA%A3y_d%C3%B9_Nga&action=edit&redlink=1). Năm 2014, Nga có 845000 quân .
Nga có
[kho vũ khí hạt nhân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nga_v%C3%A0_v%C5%A9_kh%C3%AD_hu%E1%BB%B7_di%E1%BB%87t_h%C3%A0ng_lo%E1%BA%A1t&action=edit&redlink=1) lớn nhất thế giới. Họ có hạm đội tàu ngầm tên lửa đạn đạo đứng thứ hai và là nước duy nhất ngoài Hoa Kỳ có một lực lượng [máy bay ném bom chiến lược](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_bay_n%C3%A9m_bom_chi%E1%BA%BFn_l%C6%B0%E1%BB%A3c) hiện đại. Lực lượng [17] [xe tăng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xe_t%C4%83ng)Nga lớn nhất thế giới, đồng thời có lực lượng không quân và hải quân hùng hậu đứng thứ 3 thế giới.
Nước này có một ngành
[công nghiệp vũ khí](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_v%C5%A9_kh%C3%AD&action=edit&redlink=1) lớn và hoàn toàn bản địa, sản xuất hầu hết các loại trang thiết bị quân sự với chỉ một số ít loại vũ khí phải nhập khẩu nhưng chỉ có khoảng 10% vũ khí trang bị của Nga là đáp ứng được các tiêu chuẩn quốc phòng hiện đại, phần lớn các thiết bị còn lại là từ thời Xô Viết. Nga nằm trong top các quốc gia cung cấp vũ khí, chiếm 30% thị phần thế giới và có sản phẩm bán tới 80 quốc gia [55] . Mọi công dân nam của Nga từ 18–27 tuổi phải [[56]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-56) [đăng ký](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C4%83ng_k%C3%BD_ngh%C4%A9a_v%E1%BB%A5_qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1)thực hiện nghĩa vụ một năm trong các lực lượng vũ trang, chính phủ có kế hoạch tăng tỷ lệ [binh sĩ chuyên nghiệp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1_t%C3%ACnh_nguy%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1)lên 70% vào năm 2010. Chi phí quân sự đã tăng gấp bốn lần trong sáu năm qua và chi tiêu quốc phòng chính thức của chính phủ năm 2008 là $40 tỷ, khiến nước này [[57]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-57) [đứng thứ tám về chi phí quân sự trên thế giới](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_chi_ti%C3%AAu_qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1), dù nhiều nguồn tin, kể cả tình báo Hoa Kỳ, [[58]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-58) và [[59]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-59) [Viện nghiên cứu chiến lược quốc tế](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_nghi%C3%AAn_c%E1%BB%A9u_chi%E1%BA%BFn_l%C6%B0%E1%BB%A3c_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF&action=edit&redlink=1), đã ước tính chi phí quân sự của Nga lớn hơn rất nhiều. [[60]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-iiss-60) [[61]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-61)
Hiện nay, quân đội Nga đang trải qua một quá trình nâng cấp
[thiết bị](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thi%E1%BA%BFt_b%E1%BB%8B_qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1&action=edit&redlink=1) lớn trị giá khoảng $200 tỷ trong giai đoạn 2006 đến 2015. Bộ trưởng quốc phòng [62] [Anatoliy Serdyukov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anatoliy_Serdyukov&action=edit&redlink=1) giám sát các cuộc cải cách lớn với mục đích chuyển đổi từ một quân đội tập trung đông đảo thành một lực lượng chuyên nghiệp nhỏ hơn. [[63]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-defensebrief-63) [[64]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-barabanov-64)
Chính phủ Nga công bố ngân sách quốc phòng năm 2014 là 2,49 nghìn tỉ rub (tương đương 69,3 tỉ USD), lớn thứ 3 sau Mỹ và Trung Quốc. Ngân sách này sẽ tăng lên 3,03 nghìn tỉ rub (83,7 tỉ USD) năm 2015, 3,36 nghìn tỉ rub (93,9 tỉ USD) năm 2016.
[[65]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-65)
## Phân chia hành chính
*Xem thêm*: [Vùng liên bang của Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_li%C3%AAn_bang_c%E1%BB%A7a_Nga)( *федеральные округа*) [Chủ thể liên bang của Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%A7_th%E1%BB%83_li%C3%AAn_bang_c%E1%BB%A7a_Nga)( *федеральные субъекты*) [Nước cộng hòa thuộc Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc_c%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_thu%E1%BB%99c_Nga)( *федеральные республики*) [Tỉnh của Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%89nh_%28Nga%29)( *федеральные области*) [Vùng của Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Nga)( *федеральные края*) [Tỉnh tự trị của Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%89nh_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_c%E1%BB%A7a_Nga)( *автономная область*) [Khu tự trị của Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_c%E1%BB%A7a_Nga)( *автономные округа*) [Thành phố liên bang của Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_li%C3%AAn_bang_c%E1%BB%A7a_Nga)( *города федерального значения*).
Liên bang Nga là sự hợp thành của một lượng lớn các chủ thể hành chính cấp
[liên bang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_bang), tổng cộng là 83 đơn vị hợp thành (chủ thể) từ 01 Tháng Ba 2008 như vậy. Sáu loại đối tượng liên bang được phân biệt tại Nga có 22 nước [cộng hòa](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) trong phạm vi liên bang có mức độ tự trị cao trong phần lớn các vấn đề và chúng gần như tương ứng với khu vực sinh sống của các bộ tộc người thiểu số ở Nga. Phần còn lại của lãnh thổ bao gồm 9 [vùng](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Nga) ( *krai*) và 46 [tỉnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%89nh_%28Nga%29) ( *oblast*), 3 [thành phố trực thuộc trung ương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_li%C3%AAn_bang_c%E1%BB%A7a_Nga) ( [Moskva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva), [Sankt-Peterburg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sankt-Peterburg) và [Sevastopol](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sevastopol)), 1 [tỉnh tự trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%89nh_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_c%E1%BB%A7a_Nga) ( *avtonomnaya oblast*) và 4 [khu tự trị](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_c%E1%BB%A7a_Nga) ( *avtonomnyi okrug*).
Gần đây nhất, 8
[vùng liên bang](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_li%C3%AAn_bang_c%E1%BB%A7a_Nga) lớn về diện tích (5 vùng ở châu Âu và 3 vùng ở châu Á) đã được bổ sung như một thể chế hành chính giữa các thể chế hành chính nói trên và cấp độ quốc gia.
Ngày 18 tháng ba 2014, Nga và Krym đã ký hiệp ước gia nhập của nước Cộng hoà Krym và
[thành phố trực thuộc trung ương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_li%C3%AAn_bang_c%E1%BB%A7a_Nga) Sevastopol ở Liên bang Nga của Tổng thống Putin với Quốc hội. Trong giai đoạn chuyển tiếp này sẽ kéo dài đến 01 Tháng 1 năm 2015, hai bên sẽ giải quyết các vấn đề hội nhập các đối tượng mới “trong kinh tế, tài chính, tín dụng và hệ thống pháp luật của Liên bang Nga”
## Địa lý
Liên bang Nga trải dài trên phần phía bắc của siêu lục địa
[Á – Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba_%C3%81-%C3%82u). Tuy rằng Nga chiếm phần lớn khu vực Bắc cực và cận Bắc cực nhưng có ít hơn về dân số, hoạt động kinh tế cũng như các sự đa dạng vật lý trên một đơn vị diện tích so với phần lớn các khu vực khác, phần lớn diện tích ở phía nam của khu vực này có phong cảnh và [khí hậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%AD_h%E1%BA%ADu) đa dạng hơn. Phần lớn đất đai Nga là các đồng bằng rộng lớn, ở cả châu Âu và châu Á, được biết đến như là [Siberi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xibia). Các đồng bằng này chủ yếu là [thảo nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_c%E1%BB%8F) về phía nam và rừng rậm về phía bắc, với các [tundra](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_nguy%C3%AAn) (lãnh nguyên) dọc theo bờ biển phía bắc. Các dãy núi chủ yếu nằm ở biên giới phía nam, chẳng hạn như [Kavkaz](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kavkaz) (ở đây có đỉnh [Elbrus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Elbrus), là điểm cao nhất thuộc Nga và châu Âu với cao độ 5,633 m) và [dãy núi Altai](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Altay), cũng như ở phần phía đông, chẳng hạn như [dãy Verkhoyansk](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%A3y_Verkhoyansk&action=edit&redlink=1) hoặc các [núi lửa](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi_l%E1%BB%ADa) trên [Kamchatka](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Kamchatka). [Dãy Ural](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Ural), là một dãy núi chạy theo hướng bắc – nam, tạo ra sự phân chia cơ bản giữa châu Âu và châu Á cũng là một dãy núi nổi tiếng.
Nga có đường bờ biển dài trên 37,000 km dọc theo
[Bắc Băng Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_B%C4%83ng_D%C6%B0%C6%A1ng) và [Thái Bình Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng) , cũng như dọc theo các biển mang tính trong nội địa ít hay nhiều như [66] [biển Baltic](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Baltic), [biển Đen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90en)và [biển Caspi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caspi). Một số các biển nhỏ hơn là các phần của các đại dương như [biển Barents](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Barents), [Bạch Hải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Tr%E1%BA%AFng), [biển Kara](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Kara), [biển Laptev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Laptev)và [biển Đông Siberi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%B4ng_Siberi)là các phần của Bắc Băng Dương, trong khi các biển như [biển Bering](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Bering), [biển Okhotsk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Okhotsk)và [biển Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)thuộc về Thái Bình Dương. Các đảo chính bao gồm [Novaya Zemlya](http://vi.wikipedia.org/wiki/Novaya_Zemlya), [mũi Franz-Josef](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C5%A9i_Franz-Josef&action=edit&redlink=1), [quần đảo Tân Siberi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_T%C3%A2n_Siberi), [đảo Wrangel](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel), [quần đảo Kuril](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Kuril)và [Sakhalin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sakhalin). (Xem).
Nhiều con sông chảy qua nước Nga. Xem thêm các.
Các hồ chính bao gồm
[hồ Baikal](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Baikal), [hồ Ladoga](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Ladoga), [biển hồ Caspi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caspi) và [hồ Onega](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_Onega). Xem [Danh sách các hồ ở Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_h%E1%BB%93_%E1%BB%9F_Nga&action=edit&redlink=1).
### Biên giới
Cách thức thực tế phổ biến nhất để miêu tả nước Nga là miêu tả phần chính (phần tiếp giáp lớn với các quần đảo hay đảo ngoài biển của nó) và phần tách rời (khu vực
[Kaliningrad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kaliningrad) ở phía đông nam của [biển Baltic](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Baltic)).
Biên giới của phần chính và các bờ biển (bắt đầu từ phần xa nhất về phía tây bắc và tính ngược chiều kim đồng hồ) là:
- Biên giới với các quốc gia sau:
[Na Uy](http://vi.wikipedia.org/wiki/Na_Uy)và [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan)
- Bờ biển ngắn trên biển Baltic, tiếp giáp với 8 quốc gia khác trên biển này, từ Phần Lan tới
[Estonia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Estonia)và bao gồm cả [cảng St. Petersburg](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A3ng_St._Petersburg&action=edit&redlink=1).
- Biên giới với
[Estonia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Estonia), [Latvia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Latvia), [Belarus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Belarus)và [Ukraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ukraina).
- Bờ biển trên biển Đen, tiếp giáp với 5 quốc gia khác từ Ukraina tới
[Gruzia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gruzia).
- Biên giới với
[Gruzia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gruzia)và [Azerbaijan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Azerbaijan).
- Bờ biển trên
[biển Caspi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caspi), tiếp giáp với 4 quốc gia khác từ Azerbaijan tới [Kazakhstan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kazakhstan).
- Biên giới với Kazakhstan,
[Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), [Mông Cổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95), Trung Quốc một lần nữa và [Bắc Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn).
- Đường bờ biển mở rộng cho phép đi lại và giao thương với tất cả các quốc gia có lãnh thổ biển trên toàn thế giới, và kéo dài
- Từ bắc
[Thái Bình Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng)bao gồm: [Biển Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)(trong đó có bờ biển phía tây của [Sakhalin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sakhalin)thuộc Nga). [Biển Okhotsk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Okhotsk)(trong đó có bờ biển phía đông của [Sakhalin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sakhalin)và [quần đảo Kuril](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Kuril)), và [Biển Bering](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Bering),
-
- Dọc theo
[eo biển Bering](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_Bering)(trong đó đảo nhỏ thuộc Nga [Diomede lớn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Diomede_l%E1%BB%9Bn&action=edit&redlink=1)bị chia cắt chỉ vài dặm với [Diomede nhỏ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Diomede_nh%E1%BB%8F&action=edit&redlink=1), một phần thuộc [Alaska](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alaska)của [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)), [Bắc Băng Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_B%C4%83ng_D%C6%B0%C6%A1ng), bao gồm: [Biển Chukchi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Chukotka)(trong đó có bờ biển phía đông và nam của [đảo Wrangel](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_Wrangel)), [Biển Đông Siberi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%B4ng_Siberi)(trong đó có bờ biển phía tây của Nga và bờ phía đông của [quần đảo Tân Siberi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_T%C3%A2n_Siberi)), [Biển Laptev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Laptev)(trong đó có bờ biển phía tây của Nga, [Biển Kara](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Kara)(trong đó có bờ biển phía đông của [Novaya Zemlya](http://vi.wikipedia.org/wiki/Novaya_Zemlya)(Đất mới)), [Biển Barents](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Barents)(trong đó có bờ biển phía tây của Nga, bờ biển phía nam của [Mũi Franz-Josef](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C5%A9i_Franz-Josef&action=edit&redlink=1)và cảng [Murmansk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Murmansk)với các thiết chế hàng hải quan trọng nằm ở đó, ở đó [Bạch Hải](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Tr%E1%BA%AFng)ăn sâu vào đất liền nhất).
-
- Từ bắc
Phần tách rời là
[tỉnh Kaliningrad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kaliningrad_%28t%E1%BB%89nh%29), tỉnh này có:
- Chung biên giới với:
- Bờ biển phía tây bắc nhìn ra biển Baltic.
Các bờ biển thuộc các
[biển Baltic](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Baltic) và [biển Đen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90en) của Nga có đường giao lưu ra đại dương ít trực tiếp và rắm rối hơn so với các bờ biển thuộc Thái Bình Dương và Bắc Băng Dương, nhưng cả hai đều có vai trò quan trọng. Biển Baltic cho phép Nga có giao thương đường biển nhanh chóng với 9 quốc gia có chung bờ biển này cũng như giữa phần lục địa chính của Nga với tỉnh [Kaliningrad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kaliningrad). Thông qua eo biển nằm trong [Đan Mạch](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch), và giữa nó với [Thụy Điển](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n) thì biển Baltic thông ra [biển Bắc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_B%E1%BA%AFc) và [Đại Tây Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng) về phía tây và bắc của nó. Biển Đen cho phép Nga có giao thương đường biển nhanh chóng với 5 quốc gia khác có chung bờ biển, thông qua các eo biển [Dardanelles](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dardan%C3%A9llia) và [Marmora](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bi%E1%BB%83n_Marmora&action=edit&redlink=1) liền kề với [Istanbul](http://vi.wikipedia.org/wiki/Istanbul), [Thổ Nhĩ Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3) để nối vào [Địa Trung Hải](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i) với nhiều quốc gia có bờ biển ở đó và thông qua [kênh đào Suez](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%C3%AAnh_%C4%91%C3%A0o_Suez) để sang [Ấn Độ Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng) và [eo biển Gibraltar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_Gibraltar) để sang Đại Tây Dương. [Biển Caspi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caspi), hồ nước mặn lớn nhất thế giới, không có đường giao thông với biển cả.
### Phạm vi không gian
Hai điểm xa nhau nhất tại Nga cách nhau khoảng 8,000 km trên
[đường trắc địa](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_tr%E1%BA%AFc_%C4%91%E1%BB%8Ba) ( *geodesic*). Một trong hai điểm này nằm trên biên giới với [Ba Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_Lan), trên một khoảng đất dài 60 km chia [vịnh Gdansk](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BB%8Bnh_Gdansk&action=edit&redlink=1) với [phá Vistula](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%A1_Vistula&action=edit&redlink=1). Còn điểm kia nằm tại cực đông – nam của quần đảo Kuril, chỉ vài dặm cạnh [đảo Hokkaido](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hokkaid%C5%8D) của [Nhật](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n).
Để diễn tả sự to lớn này, người ta thường nói là Nga bao trùm 11
[múi giờ](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D). Tuy nhiên, sự diễn tả này có thể gây nhầm lẫn vì hai điểm xa nhau nhất nếu tính theo [kinh tuyến](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_tuy%E1%BA%BFn) chỉ cách nhau 6,600 km trên đường trắc địa. Một trong hai điểm này nằm trên biên giới với Ba Lan (nói bên trên); còn điểm kia nằm trên [quần đảo Diomede](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Diomede&action=edit&redlink=1) ( *đảo Ratmanova*). Và hơn nữa, [chính phủ Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Nga) đã quyết định giảm số múi giờ từ 11 xuống 9, thậm chí là 5 để phát triển kinh tế. [[67]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-67)
### Khí hậu
Khí hậu Liên bang Nga được hình thành dưới ảnh hưởng của nhiều yếu tố xác định. Diện tích to lớn của đất nước và sự xa tách khỏi biển của nhiều vùng dẫn tới một kiểu
[khí hậu lục địa ẩm](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C3%AD_h%E1%BA%ADu_l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba_%E1%BA%A9m&action=edit&redlink=1) và [cận Bắc Cực](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kh%C3%AD_h%E1%BA%ADu_c%E1%BA%ADn_B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c&action=edit&redlink=1), là kiểu khí hậu phổ biến ở châu Âu và vùng châu Á của Nga ngoại trừ lãnh nguyên và vùng cực đông nam. Các dãy núi ở phía nam ngăn chặn các khối không khí ấm từ [Ấn Độ Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng), trong khi đồng bằng phía tây và phía bắc khiến nước này mở rộng với những ảnh hưởng từ [Bắc Cực](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_C%E1%BB%B1c) và [Đại Tây Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng). [[68]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-congress-68)
Trên hầu khắp lãnh thổ chỉ có hai mùa riêng biệt mùa đông và mùa hè, mùa xuân và mùa thu thường chỉ là những giai đoạn thay đổi ngắn giữa thời tiết cực thấp và cực cao
. Tháng lạnh nhất là tháng 1 (tháng 2 trên bờ biển), tháng ấm nhất thường vào tháng 7. Sự chênh lệch nhiệt độ lớn là điều thông thường. Vào mùa đông, nhiệt độ lạnh đi cả từ phía nam tới phía bắc và từ phía tây tới phía đông. Mùa hè có thể khá nóng và ẩm, thậm chí tại [68] [Siberia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xibia). Một phần nhỏ của bờ [Biển Đen](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90en)quanh [Sochi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sochi)có [khí hậu cận nhiệt đới](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BA%ADn_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%9Bi). Những vùng nội địa là những nơi khô nhất. [[69]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-69)
### Động thực vật
Từ bắc xuống nam
[đồng bằng Đông Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng_%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u), cũng được gọi là [đồng bằng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng_%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u), bị bao phủ trong * Bắc Cực, những cánh rừng lá kim ( lãnh nguyên* *), những cánh rừng hỗn giao, đồng cỏ (* [taiga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Taiga) *) và bán hoang mạc (bao quanh* [thảo nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_c%E1%BB%8F) [Biển Caspian](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caspi)), bởi những thay đổi trong thực vật phản ánh những thay đổi trong khí hậu. [Siberia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xibia)cũng có một mô hình tương tự nhưng chủ yếu là [taiga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Taiga). Nga có [trữ lượng rừng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch_r%E1%BB%ABng&action=edit&redlink=1)lớn nhất thế giới, được gọi là [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-loc-10) *“lá phổi của châu Âu”*, đứng thứ hai chỉ sau [[70]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-guardianforest-70) [rừng mưa Amazon](http://vi.wikipedia.org/wiki/R%E1%BB%ABng_m%C6%B0a_Amazon)về khối lượng hấp thụ [CO](http://vi.wikipedia.org/wiki/CO2). Những cánh rừng Nga sản xuất ra một khối lượng lớn 2 [ôxy](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%94xy)không chỉ cho châu Âu mà cho toàn thế giới.
Có
[266 loài có vú](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_lo%C3%A0i_c%C3%B3_v%C3%BA_c%E1%BB%A7a_Nga&action=edit&redlink=1) và [780 loài chim](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_lo%C3%A0i_chim_c%E1%BB%A7a_Nga&action=edit&redlink=1) tại Nga. Tổng cộng 415 loài thú đã được đưa vào [Sách Đỏ Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%A1ch_%C4%90%E1%BB%8F_Nga&action=edit&redlink=1) vào năm 1997, và hiện đang được bảo vệ. [71]
## Kinh tế
Hơn một thập kỷ sau sự
[sụp đổ của Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%A5p_%C4%91%E1%BB%95_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_X%C3%B4) năm [1991](http://vi.wikipedia.org/wiki/1991), Nga vẫn còn đang cố gắng để thiết lập một nền [kinh tế thị trường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kinh_t%E1%BA%BF_th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng) và để thu được sự phát triển kinh tế bền vững. Trong 5 năm đầu nền kinh tế Nga đã phát triển không ổn định do các cơ quan [hành pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quy%E1%BB%81n_h%C3%A0nh_ph%C3%A1p) và [lập pháp](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_quan_l%E1%BA%ADp_ph%C3%A1p) còn nhiều bất đồng trong việc hoàn thiện công cuộc cải cách và các nền tảng công nghiệp của Nga chịu sự suy thoái nặng nề. Ngoài ra, sự thiếu hụt thực phẩm năm 1987, mà hậu quả của nó là đã phải cần đến sự trợ giúp quốc tế trên bình diện rộng, đã làm tổn thương nghiêm trọng lòng tự hào cũng như nền kinh tế nói chung của nước Nga mới ra đời.
Tuy thế, mặc dù không hiệu quả trong điều kiện kinh tế thị trường và khẩu vị của người tiêu dùng nhưng nền kinh tế cựu Xô viết nói chung đã được chấp nhận là đã tạo cho người dân Nga nói chung có mức sống tiêu chuẩn kể từ sau những năm giữa
[thập niên 1950](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%ADp_ni%C3%AAn_1950) cao hơn so với công dân của của nhiều quốc gia đã phát triển theo định hướng tư bản và kinh tế thị trường như [Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9xico), [Brasil](http://vi.wikipedia.org/wiki/Brasil), [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) và [Argentina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Argentina).
Tuy thế, các chủng loại hàng tiêu dùng (cụ thể là quần áo và lương thực, thực phẩm) là tương đối đơn giản, và sự thiếu hụt của hàng tiêu dùng trong gia đình đã bị kêu ca nhiều ở các khu vực thành thị, mặc dù các khu nhà ổ chuột với điều kiện vệ sinh tồi tàn là hiếm.
[ [cần dẫn nguồn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Sau sự tan rã của Liên Xô, sự phục hồi nhỏ của Nga dưới ảnh hưởng của kinh tế thị trường lần đầu tiên diễn ra vào khoảng năm
[1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997). Trong năm đó, cuộc [khủng hoảng tài chính châu Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_t%C3%A0i_ch%C3%ADnh_ch%C3%A2u_%C3%81_1997) đã lên đến điểm đỉnh trong việc phá giá của đồng [rúp](http://vi.wikipedia.org/wiki/R%C3%BAp_Nga) vào tháng 8 năm [1998](http://vi.wikipedia.org/wiki/1998), làm cho chính phủ bị [vỡ nợ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BB%A1_n%E1%BB%A3&action=edit&redlink=1) và làm suy giảm trầm trọng mức sống tiêu chuẩn của phần lớn dân chúng. Vì thế, năm 1998 cũng đã được ghi nhận như là năm của suy thoái và sự tăng cường rút vốn ra khỏi nền kinh tế. [Rosneft](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rosneft). Nga là [nhà xuất khẩu khí tự nhiên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_xu%E1%BA%A5t_kh%E1%BA%A9u_kh%C3%AD_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn&action=edit&redlink=1)lớn nhất và [nhà xuất khẩu dầu mỏ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_xu%E1%BA%A5t_kh%E1%BA%A9u_d%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F&action=edit&redlink=1)đứng thứ hai thế giới.
Tuy nhiên, nền kinh tế Nga đã phục hồi vừa phải trong năm 1999. Kinh tế Nga đã đi vào trong giai đoạn phát triển nhanh,
[GDP](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba) tăng trưởng trung bình 6,8% trên năm trong giai đoạn [1999](http://vi.wikipedia.org/wiki/1999)– [2004](http://vi.wikipedia.org/wiki/2004) trên cơ sở của giá [dầu mỏ](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F) cao, đồng rúp yếu, và tăng trưởng của các ngành công nghiệp và dịch vụ. Nhưng sự phát triển kinh tế này là cực kỳ không đều: khu vực thủ đô Moskva cung cấp tới 30% GDP của toàn quốc.
Sự phục hồi kinh tế này cùng với cố gắng cải tổ của chính quyền trong các năm
[2000](http://vi.wikipedia.org/wiki/2000)– [2001](http://vi.wikipedia.org/wiki/2001) để thúc đẩy cải cách về cấu trúc đang bị thụt lùi, đã làm tăng sự tin cậy của các nhà kinh doanh và đầu tư về triển vọng của nền kinh tế Nga trong thập niên thứ hai của thời kỳ chuyển đổi. Nga vẫn dựa chủ yếu vào xuất khẩu hàng hóa, cụ thể là dầu mỏ, [khí đốt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%AD_thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn), kim loại và [gỗ](http://vi.wikipedia.org/wiki/G%E1%BB%97), các mặt hàng này chiếm trên 80% [kim ngạch](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kim_ng%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1) xuất khẩu, điều này làm cho Nga dễ bị thương tổn vì các biến động giá cả trên thị trường quốc tế. Trong những năm gần đây, nền kinh tế Nga đã nhắm nhiều hơn vào nhu cầu về các mặt hàng tiêu dùng trong nước, là lĩnh vực có mức tăng trưởng trên 12% mỗi năm trong giai đoạn 2000-2004, chỉ ra sự lớn mạnh dần lên của thị trường nội địa.
Năm 2004, GDP của Nga đạt 1.200 tỷ € (1.500 tỷ USD), làm cho Nga trở thành nền kinh tế lớn thứ 11 trên thế giới và thứ 5 ở châu Âu. Nếu mức tăng trưởng hiện tại là ổn định, dự kiến Nga sẽ trở thành nền kinh tế lớn thứ hai ở châu Âu sau Đức (1.900 tỷ € hay 2.300 tỷ USD) và là thứ 8 trên thế giới trong vài năm tới.
Thách thức lớn nhất đối với Nga là các biện pháp để thúc đẩy sự phát triển của các
[xí nghiệp nhỏ và vừa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Doanh_nghi%E1%BB%87p_nh%E1%BB%8F_v%C3%A0_v%E1%BB%ABa) (SME) trong điều kiện môi trường kinh doanh với hệ thống ngân hàng trẻ và khác thường, được nắm giữ bởi các [ông trùm Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%94ng_tr%C3%B9m_Nga&action=edit&redlink=1) ( *oligarch*). Nhiều ngân hàng Nga là sở hữu của các nhà doanh nghiệp hay các ông trùm, là những người thông thường sử dụng các khoản tiền gửi ở ngân hàng để cho các doanh nghiệp của chính mình vay mượn. [Ngân hàng tái thiết và phát triển châu Âu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_t%C3%A1i_thi%E1%BA%BFt_v%C3%A0_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_ch%C3%A2u_%C3%82u&action=edit&redlink=1) (EBRD) và [Ngân hàng thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) (WB) đã có những cố gắng để kích hoạt khởi động các hoạt động ngân hàng thông thường bằng cách cấp vốn và mua lại các khoản nợ trong một số ngân hàng nhưng thành tựu thu được là rất không đáng kể.
Các vấn đề khác bao gồm sự phát triển mất cân bằng giữa các khu vực của Nga. Trong khi khu vực thủ đô Moskva là hối hả, có cuộc sống thịnh vượng với
[thu nhập trên đầu người](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thu_nh%E1%BA%ADp_b%C3%ACnh_qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BA%A7u_ng%C6%B0%E1%BB%9Di) nhanh chóng đạt tới mức của các nền kinh tế hàng đầu châu Âu thì phần lớn các khu vực còn lại, đặc biệt là ở các vùng nông thôn và khu vực của người thiểu số ở châu Á, đã bị tụt lại đằng sau rất nhiều. Sự phân hóa thời kinh tế thị trường cũng cảm nhận được ở các thành phố lớn khác như [Sankt-Peterburg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sankt-Peterburg), [Kaliningrad](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kaliningrad) và [Ekaterinburg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Yekaterinburg).
Thúc đẩy đầu tư nước ngoài cũng là một thách thức lớn. Ngoài ra, Nga cũng được hưởng lợi từ việc tăng giá dầu mỏ và vì thế có khả năng thanh toán các khoản nợ khổng lồ cũ. Sự phân bổ công bằng các thu nhập từ các nguồn tài nguyên thiên nhiên này từ công nghiệp cho các lĩnh vực khác cũng là một vấn đề. Việc định hướng cho người tiêu dùng và thúc đẩy chi tiêu vào hàng tiêu dùng là một việc khá khó khăn đối với nhiều khu vực ở các
[tỉnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%89nh), khi mà ở các khu vực này nhu cầu tiêu dùng rất đơn giản, mặc dù đã có nhiều tiến bộ đáng khen ngợi đã được thực hiện ở các thành phố lớn, đặc biệt là trong các lĩnh vực như may mặc, lương thực, thực phẩm, công nghiệp giải trí.
Việc bắt giữ nhà kinh doanh giàu có nhất Nga khi đó là
[Mikhail Khodorkovsky](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Khodorkovsky) với các tội quy kết là gian lận và tham nhũng trong quá trình tư nhân hóa các doanh nghiệp nhà nước có quy mô lớn dưới thời tổng thống [Boris Yeltsin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Boris_Nikolayevich_Yeltsin) đã làm cho nhiều nhà đầu tư nước ngoài e ngại về tính ổn định của nền kinh tế Nga. Phần lớn những người giàu có nhất ở Nga hiện nay là nhờ việc mua bán các doanh nghiệp nhà nước khi đó với giá rẻ như bèo. Các quốc gia khác cũng bày tỏ sự e ngại và lo lắng với việc áp dụng “có lựa chọn” của luật pháp đối với các doanh nghiệp tư nhân.
Tuy nhiên, một số tập đoàn quốc tế đã đầu tư rất lớn vào Nga. Theo
[Quỹ tiền tệ quốc tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B9_Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) (IMF), Nga có khoảng 26 tỷ USD vốn đầu tư trực tiếp tích lũy của người nước ngoài trong giai đoạn 2001-2004 (trong đó 11,7 tỷ USD diễn ra trong năm 2004).
Ngày 19/11/2013,
[Bộ trưởng Kinh tế Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BB%99_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng_Kinh_t%E1%BA%BF_Nga&action=edit&redlink=1) [Alexei Ulyukayev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexei_Ulyukayev&action=edit&redlink=1) cảnh báo rằng nước Nga có nguy cơ đối mặt với hơn 17 năm tăng trưởng thấp do [Điện Kremlin](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90i%E1%BB%87n_Kremlin) không thực hiện các cải cách trong khi giá dầu vẫn ở mức cao. Ông Ulyukayev đã đưa ra dự báo khá thận trọng rằng mức tăng trưởng GDP trung bình hàng năm của Nga chỉ vào khoảng từ 2,5% – 3,0% từ nay cho đến tận năm 2025. Theo Ủy ban Thống kê quốc gia Nga, tăng trưởng kinh tế của Nga trong quý III/2013 chỉ đạt mức 1,2%, thấp hơn nhiều so với mục tiêu tăng 3,0% mà chính phủ đặt ra trước đó. Đây cũng là mức tăng thấp nhất trong số các nền kinh tế lớn đang nổi và chưa bằng một nửa so với mức tăng trong cùng kỳ của nền kinh tế Mỹ (2,8%).
Tuy nhiên, chính phủ của ông Putin đã liên tục bị chỉ trích rằng đã không tạo ra được một môi trường kinh doanh thân thiện, không đẩy lùi được nạn tham nhũng và không gia tăng đầu tư vào các lĩnh vực có thể đưa nền kinh tế Nga bớt phụ thuộc vào việc xuất khẩu
[năng lượng](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng). Khu vực [dầu mỏ](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F) và [khí đốt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%C3%AD_%C4%91%E1%BB%91t) tự nhiên của Nga chiếm tới gần 25% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) và khoảng 30% tổng thu nhập ngân sách quốc gia.
### Công nghiệp
Theo kết quả khảo sát do Trung tâm nghiên cứu vĩ mô (CMR) của ngân hàng
[Sberbank](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sberbank) của Nga công bố thì “nền tảng công nghiệp Nga hiện đã lỗi thời”. Gần 60% các xí nghiệp Nga cần nâng cấp trang thiết bị trong vòng 3 năm tới để duy trì hoạt động cũng như thị phần nội địa trong lúc hàng công nghiệp Nga đã, đang và sẽ không có [sức cạnh tranh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BB%A9c_c%E1%BA%A1nh_tranh&action=edit&redlink=1) trên [thị trường thế giới](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) trong [tương lai](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C6%B0%C6%A1ng_lai) gần. Có tới 36% xí nghiệp được hỏi ý kiến cho biết họ không có kế hoạch mở rộng sản xuất trong vòng 5 năm tới; 38% nói có lẽ họ sẽ mở rộng trên [thị trường nội địa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba&action=edit&redlink=1); 19% nhắm vào các thị trường gần là các nước thành viên Cộng đồng các quốc gia độc lập (CIS) và chỉ có 9% có kế hoạch mở rộng kinh doanh ra thị trường thế giới trong dài hạn. Gần 83% [xí nghiệp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=X%C3%AD_nghi%E1%BB%87p&action=edit&redlink=1) Nga được hỏi ý kiến nói họ chỉ có thể bán sản phẩm trên thị trường trong nước, trong khi 88% nói nguồn cung chủ yếu cho xí nghiệp về [nguyên liệu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nguy%C3%AAn_v%E1%BA%ADt_li%E1%BB%87u) và thiết bị là nguồn cung nội địa. Bà Nadezhda Ivanova là đồng tác giả của công trình nghiên cứu cho rằng: *“Có một thực tế là nhiều sản phẩm của các doanh nghiệp chế tạo Nga không thể bán được ở các nước khác. Chất lượng kém của các sản phẩm này cho thấy các doanh nghiệp đó không có sức cạnh tranh trên thị trường thế giới”*. [[72]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-tamnhin.net-72)
Theo
[Cơ quan thống kê Liên bang Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C6%A1_quan_th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_Li%C3%AAn_bang_Nga&action=edit&redlink=1) (Rosstat), [sản lượng công nghiệp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%E1%BA%A3n_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_c%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p&action=edit&redlink=1) Nga đã tăng trưởng ì ạch trong 4 tháng liên tiếp kể từ đầu năm 2011 đến nay và chỉ tăng có 4,1% trong tháng 5/2011 so với cùng kỳ năm ngoái. Phần lớn lĩnh vực chế tạo Nga hiện đang ở tình trạng kém phát triển và hơn 2/3 xí nghiệp được CMR khảo sát nói trang thiết bị của họ là tồi hoặc trung bình. Chỉ có 26% xí nghiệp nâng cấp trang thiết bị trong vòng 5 năm qua, trong khi 30% cho biết trang thiết bị của họ là không thay đổi kể từ trước năm 1991. [[72]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-tamnhin.net-72)
Trong thời
[Chiến tranh Lạnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_L%E1%BA%A1nh), tổ hợp công nghiệp quốc phòng của [Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) đảm bảo duy trì nền quân sự Xô viết mạnh mẽ với nguồn ngân sách thường chiếm từ 15-25% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Liên Xô. [Công nghiệp vũ khí](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_v%C5%A9_kh%C3%AD&action=edit&redlink=1) của Nga là khu vực hiện đại nhất và nằm trong định hướng xuất khẩu của Nga. Nếu [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) và [Ấn Độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) thực sự vượt qua ngành công nghiệp vũ khí của Nga thì tình trạng suy giảm của công nghiệp vũ khí sẽ dẫn đến khủng hoảng [thất nghiệp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A5t_nghi%E1%BB%87p) ở Nga và hạn chế phát triển các công nghệ đem lại lợi nhuận cao. [[73]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-73)
Nếu như tại Mỹ, các tổ hợp công nghiệp quốc phòng và các dự án vũ trụ tập trung vào một số tập đoàn khổng lồ độc quyền và một hệ thống dịch vụ hậu cần làm việc nhịp nhàng dưới sự chỉ đạo của Bộ quốc phòng và
[NASA](http://vi.wikipedia.org/wiki/NASA) thì nền công nghiệp quốc phòng Nga hiện nay phân tán manh mún thành rất nhiều các [xí nghiệp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=X%C3%AD_nghi%E1%BB%87p&action=edit&redlink=1) nhỏ. Lãnh đạo các xí nghiệp này luôn tìm mọi cách để tăng giá sản phẩm. Với một chu trình sản xuất cồng kềnh và nhiều tầng nấc như vậy khó có thể đạt được một kết quả tích cực và đột phá nào trong ngành công nghiệp quốc phòng vì mâu thuẫn lợi ích của rất nhiều thành viên tham gia vào chu trình sản xuất đó . Độ tuổi trung bình của những người đang làm việc trong các tổ hợp công nghiệp quốc phòng Nga là từ 55 đến 57 (số liệu tháng 5/2013). 30% trong số đó đã ngoài 60 trong khi giới trẻ không chịu vào làm việc vì lương thấp. Theo báo cáo của [74] [Nhà máy sản xuất vũ khí bộ binh Izmash](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_m%C3%A1y_s%E1%BA%A3n_xu%E1%BA%A5t_v%C5%A9_kh%C3%AD_b%E1%BB%99_binh_Izmash&action=edit&redlink=1)hàng đầu của Nga thì giá trị sản phẩm mà mỗi công nhân nhà máy này làm ra kém giá trị sản phẩm của một nhân viên tương đương làm việc tại Hãng vũ khí Sako ( [Phần Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan)) đến gần 20 lần.
Nước Nga hiện nay được thừa hưởng từ chế độ Xô Viết ba nhóm công nghiệp cơ bản với khả năng cạnh tranh cực cao là các tổ hợp công nghiệp – quốc phòng, ngành công nghiệp vũ trụ và chế tạo máy và trang thiết bị hạt nhân. Các tổ hợp công nghiệp – quốc phòng và công nghiệp vũ trụ, trong vòng 20 năm trở lại đây trên thực tế gần như đã sụp đổ. Thậm chí, các Tổ hợp Công nghiệp Quốc phòng hàng đầu của Nga như Tập đoàn phòng không
[Almaz-Altei](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Almaz-Altei&action=edit&redlink=1) (chế tạo các hệ thống phòng không và đài radar), trung tâm Công nghệ lưỡng dụng liên bang Soyuz (chế tạo động cơ cho các tổ hợp tên lửa và máy móc thiết bị vũ trụ), nhà máy chế tạo máy thử nghiệm của Tập đoàn Tên lửa– vũ trụ Energy Korolev (chuyên nghiên cứu chế tạo kỹ thuật tên lửa và vũ trụ) và Liên hiệp Khoa học Sản xuất Saturn (chuyên chế tạo động cơ cho Không quân) phải cử người sang [Đức](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) và [Ý](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C3%9D) để học tập nhằm nâng cao trình độ chuyên môn của đội ngũ kỹ sư. [[75]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-75)
### Năng lượng
Nga được thừa nhận là một
[siêu cường năng lượng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Si%C3%AAu_c%C6%B0%E1%BB%9Dng_n%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1). Nước này có [dự trữ khí tự nhiên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_tr%E1%BB%AF_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_kh%C3%AD_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn_%C4%91%C3%A3_%C4%91%C6%B0%E1%BB%A3c_ki%E1%BB%83m_ch%E1%BB%A9ng&action=edit&redlink=1) lớn nhất thế giới, [trữ lượng dầu mỏ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BB%AF_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_d%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F&action=edit&redlink=1) đứng thứ tám, thứ hai về [trữ lượng than](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_v%C3%B9ng_s%E1%BA%A3n_xu%E1%BA%A5t_than_ch%C3%ADnh&action=edit&redlink=1). Nga là [nhà xuất khẩu khí tự nhiên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_xu%E1%BA%A5t_kh%E1%BA%A9u_kh%C3%AD_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn&action=edit&redlink=1) và [nhà sản xuất khí tự nhiên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BA%A3n_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_kh%C3%AD_t%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn&action=edit&redlink=1) hàng đầu thế giới, dù thỉnh thoảng Nga và [Ả Rập Saudi](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_Saudi) thay đổi vị trí về tiêu chí sau.
Nga là
[nước sản xuất điện hàng thứ 4 thế giới](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BA%A3n_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_%C4%91i%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1) và [nhà sản xuất năng lượng tái tạo hàng thứ 5 thế giới](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BA%A3n_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_%C4%91i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AB_c%C3%A1c_ngu%E1%BB%93n_t%C3%A0i_nguy%C3%AAn_c%C3%B3_th%E1%BB%83_t%C3%A1i_t%E1%BA%A1o&action=edit&redlink=1), tiêu chí sau nhờ nước này đã phát triển mạnh việc sản xuất [thuỷ điện](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7y_%C4%91i%E1%BB%87n). Những [nhà máy thuỷ điện](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_m%C3%A1y_thu%E1%BB%B7_%C4%91i%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1) lớn đã được xây dựng ở [vùng châu Âu của Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C3%B9ng_ch%C3%A2u_%C3%82u_c%E1%BB%A7a_Nga&action=edit&redlink=1) dọc theo các con sông như [Volga](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Volga). Vùng [châu Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%81) của Nga cũng có một số [nhà máy thuỷ điện](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_m%C3%A1y_thu%E1%BB%B7_%C4%91i%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1) lớn, tuy nhiên, tiềm năng [thuỷ điện](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%A7y_%C4%91i%E1%BB%87n) vĩ đại của [Siberia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xibia) và [Viễn Đông Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%85n_%C4%90%C3%B4ng_Nga) phần lớn vẫn chưa được khai thác.
Nga là nước đầu tiên phát triển
[lò phản ứng hạt nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%B2_ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) dân sự và xây dựng [nhà máy điện hạt nhân đầu tiên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_m%C3%A1y_%C4%90i%E1%BB%87n_H%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n_Obninsk&action=edit&redlink=1). Hiện tại, Nga là [nhà sản xuất điện hạt nhân đứng thứ 4](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n_theo_qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1). [Rosatom](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rosatom) Nuclear Energy [State Corporation](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=State_Corporation&action=edit&redlink=1) quản lý toàn bộ [các nhà máy điện hạt nhân tại Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n_t%E1%BA%A1i_Nga&action=edit&redlink=1). Năng lượng hạt nhân đang phát triển nhanh chóng tại Nga, với mục tiêu tăng tổng thành phần năng lượng hạt nhân từ mức 16.9% hiện nay lên 23% vào năm 2020. Chính phủ Nga có kế hoạch chi 127 tỷ rubles ($5.42 triệu) cho một chương trình liên bang để phát triển việc sản xuất năng lượng hạt nhân thế hệ tiếp theo. Khoảng 1 nghìn tỷ ruble ($42.7 triệu) đã được chi từ ngân sách liên bang cho việc phát triển năng lượng hạt nhân và phát triển công nghiệp trước năm 2015. Nga vẫn là một trong những nước đứng đầu thế giới về [76] [công nghệ hạt nhân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1)và là một thành viên của dự án [lò phản ứng hạt nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%B2_ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n)quốc tế.
### Khoa học và kỹ thuật
Từ đầu thế kỷ 18
[những cuộc cải cách của Pyotr Đại đế](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%E1%BB%AFng_cu%E1%BB%99c_c%E1%BA%A3i_c%C3%A1ch_c%E1%BB%A7a_Pyotr_I_c%E1%BB%A7a_Nga&action=edit&redlink=1) (người sáng lập [Viện Hàn lâm Khoa học Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87n_H%C3%A0n_l%C3%A2m_Khoa_h%E1%BB%8Dc_Nga) và [Đại học Nhà nước Saint Petersburg](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_Saint_Petersburg&action=edit&redlink=1)) và những đóng góp của những người từng tốt nghiệp tại đó như [học giả](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%8Dc_gi%E1%BA%A3&action=edit&redlink=1) [Mikhail Lomonosov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Vasilyevich_Lomonosov) (người sáng lập [Đại học Quốc gia Moscow](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Qu%E1%BB%91c_gia_Moskva)) đã giúp nước Nga có được sự phát triển mạnh trong khoa học và phát minh. Trong thế kỷ 19 và 20 nước này đã sản sinh ra một lượng lớn các [nhà khoa học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nh%C3%A0_khoa_h%E1%BB%8Dc_Nga) [và nhà phát minh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_nh%C3%A0_ph%C3%A1t_minh_Nga&action=edit&redlink=1). [Nikolai Lobachevsky](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nikolai_Ivanovich_Lobachevsky), một *, đã phát triển Copernicus trong hình học* [hình học phi Euclid](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%ACnh_h%E1%BB%8Dc_phi_Euclid). [Dmitri Mendeleev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dmitri_Ivanovich_Mendeleev)phát minh ra [Bảng tuần hoàn các nguyên tố hoá học](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%A3ng_tu%E1%BA%A7n_ho%C3%A0n), khuôn khổ chính của [hoá học](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc)hiện đại. [Gleb Kotelnikov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gleb_Kotelnikov&action=edit&redlink=1)phát minh ra [dù](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%B9) [ba lô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ba_l%C3%B4), trong khi [Evgeniy Chertovsky](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Evgeniy_Chertovsky&action=edit&redlink=1)phát minh ra [quần áo điều áp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%E1%BA%A7n_%C3%A1o_%C4%91i%E1%BB%81u_%C3%A1p&action=edit&redlink=1). [Pavel Yablochkov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pavel_Yablochkov&action=edit&redlink=1)và [Alexander Lodygin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexander_Lodygin&action=edit&redlink=1)là những nhà tiên phong vĩ đại trong [kỹ thuật điện](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%C4%A9_thu%E1%BA%ADt_%C4%91i%E1%BB%87n)và là những nhà phát minh của những [đèn điện](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%A8n_%C4%91i%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1)đầu tiên. [Alexander Popov](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Alexander_Stepanovich_Popov&action=edit&redlink=1)là một trong những [người phát minh radio](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%A1t_minh_radio&action=edit&redlink=1), trong khi [Nikolai Basov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nikolai_Basov)và [Alexander Prokhorov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alexander_Prokhorov)là hai người đồng phát minh ra tia [laser](http://vi.wikipedia.org/wiki/Laser)và [maser](http://vi.wikipedia.org/wiki/Maser). [Igor Tamm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Igor_Tamm), [Andrei Sakharov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Andrei_Dmitrievich_Sakharov)và [Lev Artsimovich](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lev_Artsimovich&action=edit&redlink=1)đã phát triển ý tưởng [tokamak](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tokamak&action=edit&redlink=1)để kiểm soát [phản ứng tổng hợp hạt nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_t%E1%BB%95ng_h%E1%BB%A3p_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n)và tạo ra nguyên mẫu đầu tiên của nó, sau này dẫn tới dự án [ITER](http://vi.wikipedia.org/wiki/ITER). Nhiều nhà khoa học và phát minh nổi tiếng của Nga là [người di cư](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_di_c%C6%B0&action=edit&redlink=1), như [Igor Sikorsky](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Igor_Sikorsky&action=edit&redlink=1)và [Vladimir Zworykin](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vladimir_Zworykin&action=edit&redlink=1), và nhiều nhà khoa học nước ngoài cũng đã làm việc ở Nga một thời gian dài như [Leonard Euler](http://vi.wikipedia.org/wiki/Leonhard_Euler)và [Alfred Nobel](http://vi.wikipedia.org/wiki/Alfred_Nobel).
Các thành tựu lớn nhất của Nga thuộc lĩnh vực
[công nghệ vũ trụ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1) và [thám hiểm vũ trụ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C3%A1m_hi%E1%BB%83m_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1). [Konstantin Tsiolkovsky](http://vi.wikipedia.org/wiki/Konstantin_Eduardovich_Tsiolkovsky) là cha đẻ của lý thuyết hàng không vũ trụ . Các tác phẩm của ông đã tạo cảm hứng cho những kỹ sư tên lửa hàng đầu của [77] [Liên xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)như [Sergey Korolyov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sergey_Pavlovich_Korolyov), [Valentin Glushko](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Valentin_Glushko&action=edit&redlink=1)và nhiều người khác đóng góp vào sự thành công của [Chương trình Vũ trụ Liên xô](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_V%C5%A9_tr%E1%BB%A5_Li%C3%AAn_x%C3%B4&action=edit&redlink=1)ở những giai đoạn đầu của cuộc [Chạy đua vào không gian](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%A1y_%C4%91ua_v%C3%A0o_kh%C3%B4ng_gian). năm 1957 [vệ tinh nhân tạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%87_tinh)đầu tiên bay quanh Trái Đất, *, được phóng lên; năm 1961 ngày* [Sputnik 1](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sputnik_1) [12 tháng 4](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%A0y_H%C3%A0ng_kh%C3%B4ng_V%C5%A9_tr%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1)chuyến bay đầu tiên của loài người vào vũ trụ đã được [Yuri Gagarin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Yuri_Alekseievich_Gagarin)thực hiện thành công; và nhiều người Liên xô và Nga khác đã thực hiện [kỷ lục thám hiểm vũ trụ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bi%E1%BB%83u_th%E1%BB%9Di_gian_th%C3%A1m_hi%E1%BB%83m_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1). Hiện nay Nga là nước phóng vệ tinh lớn nhất và cũng là nước duy nhất cung cấp các dịch vụ [[78]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-78) [du lịch vũ trụ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Du_l%E1%BB%8Bch_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1).
Tuy nhiên Giám đốc kiêm kiến trúc sư trưởng
[Công ty Hàng không vũ trụ Tên lửa Energia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ty_H%C3%A0ng_kh%C3%B4ng_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_T%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Energia&action=edit&redlink=1) của Nga, Vitali Lopota cho biết hiện nay Nga chiếm không đến 2% thị phần hàng không vũ trụ thế giới và vị thế nước lớn hàng không vũ trụ trước đây không còn nữa. Trong khi đó Mỹ đã chiếm tới 70% doanh thu hàng năm của thị trường hàng không vũ trụ quốc tế khoảng 290-300 tỷ USD. Lý do được đưa ra là sự lạc hậu về thiết bị [điện tử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Electron) và hệ thống kiểm soát làm cho Nga không thể giành được thị phần đáng có trên thị trường quốc tế. [[79]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-79)
Thủ tướng
[Dmitry Medvedev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dmitry_Anatolyevich_Medvedev) đã lên tiếng cảnh báo rằng Nga đang mất dần danh tiếng và tiền của do các dự án vũ trụ thất bại, sau khi không thể đưa 2 vệ tinh lên quỹ đạo tháng 8/2012. Vụ phóng đã thất bại gây tổn thất lớn cho ngành [công nghiệp hàng không vũ trụ Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p_h%C3%A0ng_kh%C3%B4ng_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_Nga&action=edit&redlink=1). Một sự cố tương tự năm 2011 đã khiến Nga mất một vệ tinh thông tin trị giá 265 triệu USD. Nga cũng từng thất bại trong vụ phóng tàu thăm dò [Sao Hỏa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_H%E1%BB%8Fa) [Phobos-Grunt](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Phobos-Grunt&action=edit&redlink=1). Ông Medvedev cũng cho rằng: [80] *“Chẳng*. Vì thế ông quyết định chấn chỉnh lại ngành công nghiệp vũ trụ của Nga [cường quốc không gian](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C6%B0%E1%BB%9Dng_qu%E1%BB%91c_kh%C3%B4ng_gian&action=edit&redlink=1)nào lại chứng kiến nhiều vụ phóng [vệ tinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%87_tinh)và phi thuyền hỏng như Nga” cũng như tiếp tục các chương trình thám hiểm Sao Hỏa khác [[81]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-81) [[82]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-82) và đã hoàn thành chương trình [[83]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-83) [Mars-500](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mars-500&action=edit&redlink=1)để thu thập thêm nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực đưa người lên Sao Hỏa Đây là dự án quốc tế của Nga, EU ( [[84]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-84) [Liên hiệp châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_ch%C3%A2u_%C3%82u)) và [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)nhằm nghiên cứu khoa học – kỹ thuật và tâm sinh lý của một toán phi hành gia quốc tế 6 người trên một chuyến bay giả định dài 520 ngày lên [sao Hỏa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sao_H%E1%BB%8Fa)và đi bộ trên đó. [[85]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-85) [Soyuz TMA-2](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Soyuz_TMA-2&action=edit&redlink=1)đang được chuyển tới bệ phóng, mang theo phi đoàn thường trực đầu tiên lên [Trạm Vũ trụ Quốc tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BA%A1m_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF).
Các công nghệ khác, nơi người Nga có lịch sử phát triển, gồm
[công nghệ hạt nhân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1), sản xuất [máy bay](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_bay) và [công nghệ quốc phòng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_qu%E1%BB%91c_ph%C3%B2ng&action=edit&redlink=1). Việc xây dựng [nhà máy điện hạt nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_m%C3%A1y_%C4%91i%E1%BB%87n_nguy%C3%AAn_t%E1%BB%AD) đầu tiên cùng [các lò phản ứng hạt nhân đầu tiên](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_l%C3%B2_ph%E1%BA%A3n_%E1%BB%A9ng_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1) cho [tàu ngầm](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m) và [tàu hoạt động trên mặt nước](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A0u_bi%E1%BB%83n_d%C3%B9ng_n%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1) nằm dưới sự chỉ đạo của [Igor Kurchatov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Igor_Vasilyevich_Kurchatov). Một số nhà kỹ thuật hàng không nổi bật của Liên xô, có cảm hứng từ các tác phẩm lý thuyết của [Nikolai Zhukovsky](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nikolai_Zhukovsky&action=edit&redlink=1), đã giám sát việc chế tạo hàng chục model máy bay quân sự và dân sự và đã thành lập một số *KBs* ( *Phòng thiết kế*) hiện là thành phần chủ yếu của [Liên đoàn Hàng không Hợp nhất](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li%C3%AAn_%C4%91o%C3%A0n_H%C3%A0ng_kh%C3%B4ng_H%E1%BB%A3p_nh%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1). Các máy bay nổi tiếng của Nga gồm máy bay chở khách [siêu thanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%91c_%C4%91%E1%BB%99_si%C3%AAu_thanh) đầu tiên [Tupolev Tu-144](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tupolev_Tu-144) của [Alexei Tupolev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksey_Andreyevich_Tupolev), loạt [máy bay chiến đấu](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1y_bay_chi%E1%BA%BFn_%C4%91%E1%BA%A5u) [MiG](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikoyan) của [Artem Mikoyan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Artem_Ivanovich_Mikoyan) và [Mikhail Gurevich](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Iosifovich_Gurevich), và loạt máy bay [Su](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sukhoi) của [Pavel Sukhoi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pavel_Osipovich_Sukhoi) cùng những người kế tục ông. Những xe tăng chiến trường nổi tiếng của Nga gồm [T-34](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xe_t%C4%83ng_T-34), thiết kế tăng theo kênh Dícovery là tốt nhất của [Thế chiến II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), và các xe tăng khác thuộc loạt T-. Súng [86] [AK-47](http://vi.wikipedia.org/wiki/AK-47)và [AK-74](http://vi.wikipedia.org/wiki/AK-74)của [Mikhail Kalashnikov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Timofeyevich_Kalashnikov)là loại [súng tấn công](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%BAng_t%E1%BA%A5n_c%C3%B4ng&action=edit&redlink=1)được sử dụng rộng rãi nhất tên thế giới – tới mức các khẩu súng thuộc kiểu AK đã được chế tạo nhiều hơn tất cả các loại súng tấn công khác cộng lại. [[87]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-poyer-87) [[88]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-weaponomics-88)
Dù có những thành tựu công nghệ, từ thời
[trì trệ Brezhnev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C3%AC_tr%E1%BB%87_Brezhnev&action=edit&redlink=1) Nga đã tụt hậu khá nhiều so với [phương Tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y) trong một số ngành kỹ thuật, đặc biệt là trong [tiết kiệm năng lượng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFt_ki%E1%BB%87m_n%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1) và sản xuất [hàng tiêu dùng](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0ng_d%C3%A2n_d%E1%BB%A5ng). Cuộc khủng hoảng hồi những năm 1990 đã khiến khoản hỗ trợ cho khoa học của nhà nước sụt giảm mạnh. Nhiều nhà khoa học và những người có trình độ của Nga đã đi sang [châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) hay [Hoa Kỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3); cuộc di cư này được gọi là một cuộc [chảy máu chất xám](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BA%A3y_m%C3%A1u_ch%E1%BA%A5t_x%C3%A1m). Những năm 2000, với làn sóng bùng nổ kinh tế, tình hình khoa học và công nghệ ở Nga đã được cải thiện, và chính phủ đã tung ra một chiến dịch với mục tiêu [hiện đại hoá](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87n_%C4%91%E1%BA%A1i_ho%C3%A1&action=edit&redlink=1) và [cải tiến](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A3i_ti%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1). [Tổng thống Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Nga) [Dmitry Medvedev](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dmitry_Anatolyevich_Medvedev) đã đưa ra 5 ưu tiên hàng đầu cho việc phát triển công nghệ của đất nước: [hiệu quả năng lượng](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%AD_d%E1%BB%A5ng_n%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_hi%E1%BB%87u_qu%E1%BA%A3), [IT](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_th%C3%B4ng_tin) (gồm cả các sản phẩm thông thường và các sản phẩm kết hợp với [công nghệ vũ trụ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_v%C5%A9_tr%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1)), [năng lượng hạt nhân](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n) và [dược](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C6%B0%E1%BB%A3c). Một số thành tựu đã xuất hiện, với việc nước Nga đã hầu như hoàn thành [89] [GLONASS](http://vi.wikipedia.org/wiki/GLONASS), một trong 4 [hệ thống vệ tinh định vị toàn cầu](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_v%E1%BB%87_tinh_%C4%91%E1%BB%8Bnh_v%E1%BB%8B_to%C3%A0n_c%E1%BA%A7u)cùng với [GPS](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BB%8Bnh_v%E1%BB%8B_to%C3%A0n_c%E1%BA%A7u)của [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), [Hệ thống định vị Bắc Đẩu](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BB%8Bnh_v%E1%BB%8B_B%E1%BA%AFc_%C4%90%E1%BA%A9u)của [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c)và [Hệ thống định vị Galileo](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BB%8Bnh_v%E1%BB%8B_Galileo)của [châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u). Nga là nước duy nhất xây dựng [nhà máy điện hạt nhân di động](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_m%C3%A1y_%C4%91i%E1%BB%87n_h%E1%BA%A1t_nh%C3%A2n_n%E1%BB%95i_c%E1%BB%A7a_Nga&action=edit&redlink=1).
Mặc dù là nhà xuất khẩu vũ khí hàng đầu thế giới và đang đạt được những tiến bộ về phần mềm, nhưng các sản phẩm khác của Nga lại thiếu tính cạnh tranh trên trường quốc tế. Doanh thu từ
[dầu mỏ](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A7u_m%E1%BB%8F) và khí đốt đóng góp tới 25% GDP của Nga. Cải thiện về năng suất sẽ chủ yếu xuất phát từ công nghệ mới và đầu tư vốn hiệu quả nhưng cả hai điều này Nga đều đang thiếu. [[90]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-tuanvietnam.vietnamnet.vn-90)
## Nhân khẩu
|Thành phần sắc tộc (2002)
|
|
|[Tatar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tatar) [Người Ukraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ukraina) [Bashkir](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bashkortostan) [Chuvash](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Chuvash&action=edit&redlink=1) [Chechen](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Chechen&action=edit&redlink=1) [Người Armenia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Armenia) [Liên bang Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô viết Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt_Li%C3%AAn_bang_Nga)trong [Liên xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4), 1991 – tháng 1 năm 2009 của Liên bang Nga. [[92]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-gks-92)
Liên bang Nga là một
[xã hội đa sắc tộc](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=X%C3%A3_h%E1%BB%99i_%C4%91a_s%E1%BA%AFc_t%E1%BB%99c&action=edit&redlink=1) đa dạng, là nơi sinh sống của 160 nhóm sắc tộc và người bản xứ khác nhau. Dù dân số Nga khá lớn, mật độ dân số thấp bởi diện tích vĩ đại của nước này. [93] Dân số tập trung đông nhất tại [[94]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-94) [vùng châu Âu của Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C3%B9ng_ch%C3%A2u_%C3%82u_c%E1%BB%A7a_Nga&action=edit&redlink=1), gần [dãy Ural](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_Ural), và ở phía tây nam [Siberia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xibia). 73% dân số sống tại các khu vực đô thị. Theo những ước tính sơ bộ, dân số sống thường xuyên tại Liên bang Nga ở thời điểm ngày 1 tháng 1 năm 2009 là 141,903,979 người. Năm 2008, dân số giảm 121,400 người, hay -0.085% (năm 2007 – 212,000 người, hay 0.15% và năm 2006 – 532,600 người, hay 0.37%). Trong năm 2008 nhập cư tiếp tục gia tăng ở mức độ 2.7% với 281,615 người tới Nga, trong số đó 95% tới từ các quốc gia thuộc [[95]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-95) [CIS](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_c%C3%A1c_Qu%E1%BB%91c_gia_%C4%90%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp), đại đa số là người Nga hay [người nói tiếng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga). [[92]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-gks-92) Số lượng người Nga di cư đã giảm 16% xuống còn 39,508 người, trong số đó 66% tới các quốc gia thuộc CIS. Ước tính có 10 triệu người nhập cư bất hợp pháp từ các quốc gia [[96]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-demo-96) [Xô viết cũ](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_c%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_bang_X%C3%B4_vi%E1%BA%BFt)ở Nga. Khoảng 116 triệu người sắc tộc Nga sống ở Nga [[97]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-97) và khoảng 20 triệu người nữa sống tại các nước cộng hoà cũ của Liên xô, chủ yếu tại [[98]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-98) [Ukraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ukraina)và [Kazakhstan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kazakhstan). [[99]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-99)
Số người nói tiếng Nga đông nhất năm 1991 ở mức 148,689,000 triệu người, nhưng bắt đầu sụt giảm mạnh từ đầu những năm 90.
Sự sụt giảm đã chậm lại tới mức gần ồn định trong những năm gần đây vì [100] [tỷ lệ tử](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%B7_l%E1%BB%87_t%E1%BB%AD&action=edit&redlink=1)giảm, [tỷ lệ sinh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%B7_l%E1%BB%87_sinh&action=edit&redlink=1)tăng và tăng [nhập cư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADp_c%C6%B0). Số người chết trong năm 2008 là 363,500 lớn hơn số sinh. Nó đã giảm từ 477,700 năm 2007, và 687,100 năm 2006. [[92]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-gks-92) Theo dữ liệu được Sở Thống kê Nhà nước Liên bang Nga xuất bản, tỷ lệ tử của Nga đã giảm 4% trong năm 2007, so với năm 2006, ở mức khoảng 2 triệu người chết, trong khi tỷ lệ sinh tăng 8.3% hàng năm lên ước tính 1.6 triệu ca sinh. [[96]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-demo-96) Các nguyên nhân chủ yếu khiến dân số Nga giảm sút là tỷ lệ tử cao và tỷ lệ sinh thấp. Tuy tỷ lệ sinh của Nga ngang bằng với các quốc gia châu Âu (12.1 sinh trên 1000 người năm 2008 [[101]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-ri-101) so với mức trung bình của [[92]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-gks-92) [Liên minh châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u)9.90 trên 1000) dân số của họ giảm với tỷ lệ lớn hơn bất kỳ một quốc gia châu Âu nào khác bởi tỷ lệ tử cao hơn nhiều (năm 2008, tỷ lệ tử của Nga là 14.7 trên 1000 người [[102]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-102) so sánh với mức trung bình của Liên minh châu Âu 10.28 trên 1000). [[92]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-gks-92) Tuy nhiên, Bộ Y tế và Vấn đề Xã hội Nga đã dự đoán tới năm 2011, tỷ lệ tử của nước này sẽ cân bằng với tỷ lệ sinh vì số sinh gia tăng và số tử giảm. [[103]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-103) Theo số liệu của [[104]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-104) [Ngân hàng Thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)(WB), hiện nay có hơn 15 triệu người Nga sống dưới mức [nghèo khổ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ngh%C3%A8o_kh%E1%BB%95). [[105]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-105)
### Ngôn ngữ
160 nhóm sắc tộc của Nga sử dụng khoảng 100 ngôn ngữ.
Theo cuộc điều tra dân số năm 2002, 142.6 triệu người nói tiếng Nga, tiếp sau là [4] [tiếng Tatar](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Tatar)với 5.3 triệu và [tiếng Ukraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ukraina)với 1.8 triệu. Tiếng Nga là ngôn ngữ chính thức duy nhất của nhà nước, nhưng Hiến pháp trao cho [[106]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-106) [các nước cộng hoà](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc_c%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_thu%E1%BB%99c_Nga)riêng biệt quyền đưa ngôn ngữ bản địa của mình trở thành ngôn ngữ đồng chính thức bên cạnh tiếng Nga. Dù có sự phân tán mạnh, tiếng Nga là thuần nhất trên toàn bộ nước Nga. Tiếng Nga là ngôn ngữ được sử dụng nhiều nhất nếu tính theo diện tích địa lý trên lục địa Âu Á và cũng là [[107]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-107) [ngôn ngữ Slavơ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Slav%C6%A1&action=edit&redlink=1)được sử dụng nhiều nhất. Tiếng Nga thuộc [[108]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-toronto-108) [ngữ hệ Ấn Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%87_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_%E1%BA%A4n-%C3%82u)và là một trong những thành viên còn tồn tại của [các ngôn ngữ Đông Slavơ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_%C4%90%C3%B4ng_Slav%C6%A1&action=edit&redlink=1); các ngôn ngữ khác gồm [tiếng Belarus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Belarus)và [tiếng Ukraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ukraina)(và có lẽ cả [tiếng Rusyn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Rusyn&action=edit&redlink=1)). Những ví dụ văn bản sử dụng [chữ Đông Slavơ Cổ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%E1%BB%AF_%C4%90%C3%B4ng_Slav%C6%A1_C%E1%BB%95&action=edit&redlink=1)( *Nga Cổ*) được chứng minh có từ thế kỷ thứ 10 trở về sau. [[109]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-109)
Theo người Nga thì hơn một phần tư tác phẩm khoa học của thế giới được xuất bản bằng tiếng Nga. Tiếng Nga cũng được sử dụng làm công cụ mã hoá và lưu trữ văn minh thế giới—60–70% của mọi thông tin trên thế giới được xuất bản bằng tiếng Anh và tiếng Nga.
Tiếng Nga cũng là một trong sáu [110] [ngôn ngữ chính thức](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c#C.C3.A1c_ng.C3.B4n_ng.E1.BB.AF)của [Liên hiệp quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c).
### Giáo dục
Nga có một hệ thống
[giáo dục miễn phí](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c_mi%E1%BB%85n_ph%C3%AD&action=edit&redlink=1) đảm bảo cho mọi công dân theo [hiến pháp](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BA%BFn_ph%C3%A1p_Nga&action=edit&redlink=1), và có tỷ lệ [111] [biết chữ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BA%BFt_ch%E1%BB%AF)99.4%. Đầu vào [cao học](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%A1c_s%C4%A9)có tính cạnh tranh rất cao. Như một kết quả của sự ưu tiên hàng đầu cho khoa học và kỹ thuật trong giáo dục, y tế, toán học, khoa học và khoa học vũ trụ Nga nói chung có mức độ phát triển cao. [[112]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-112) [[113]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-113) Tuy nhiên nạn thảo hôn vẫn khá phổ biến ở cùng làng mạc, và 45% trẻ em Nga không đi học [[114]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-114) [[115]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-toquoc.vn-115)
Trước năm 1990 quá trình học tập ở
[Liên xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) dài 10 năm. Nhưng vào cuối năm 1990 thời gian học 11 năm đã được chính thức áp dụng. Giáo dục tại các [trường cấp hai](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_c%E1%BA%A5p_hai&action=edit&redlink=1) của nhà nước là miễn phí; giáo dục *đầu* cấp ba (mức [đại học](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc)) cũng là miễn phí với việc dành trước: một phần lớn sinh viên được tuyển được bao cấp hoàn toàn (nhiều định chế nhà nước bắt đầu mở các khoá thương mại từ những năm gần đây ). Năm 2004 chi tiêu quốc gia dành cho giáo dục chiếm 3.6% [116] [GDP](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba), hay 13% tổng [ngân sách nhà nước](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C3%A2n_s%C3%A1ch_ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_theo_qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1) trong khi ở [[117]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-117) [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3)là 7.2% GDP và Nga thua cả Việt Nam (8.3% GDP) . Chính phủ bố trí các khoản tiền để trả học phí theo một hạn mức được lập sẵn, hay số lượng sinh viên cho mỗi trường của nhà nước. Điều này được coi là cơ bản bởi nó cung cấp cơ hội tiếp cận cao học cho các sinh viên có khả năng, chứ không phải chỉ cho những người có tiền trả. Ngoài ra, các sinh viên được trả một khoản [[118]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-118) [học bổng](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8Dc_b%E1%BB%95ng)nhỏ và được cung cấp nơi ở miễn phí. Ngoài các cơ sở giáo dục cao học của nhà nước, nhiều cơ sở tư nhân cũng đã xuất hiện và cung cấp lực lượng nhân lực chất lượng cao cho các lĩnh vực [công nghệ cao](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_cao), [công nghệ mới](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_%C4%91ang_xu%E1%BA%A5t_hi%E1%BB%87n&action=edit&redlink=1)và kinh tế. [[119]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-education2-119)
Trong các trường đại học Nga có hơn 3 triệu
[giáo viên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_vi%C3%AAn) và nhân viên nghiên cứu, trong đó gần 45% [giáo sư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_s%C6%B0) và [phó giáo sư](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B3_gi%C3%A1o_s%C6%B0). Ngoái ra Nga hiện có gần 2000 trường [đại học](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc), học viện và các cơ cấu giáo dục khác. Hệ thống giáo dục còn bao gồm gần 800 cơ quan nghiên cứu, phòng thiết kế thí nghiệm và những xí nghiệp do nhà trường xây dựng . Tuy nhiên đã từ lâu nền giáo dục Nga đã bộc lộ những bất cập nhất định. Các cuộc điều tra dư luận xã hội cho thấy tiền đầu tư cho giáo dục tăng nhưng chất lượng giáo dục lại giảm. Ngoài ra, Tổng thống Nga [120] [Vladimir Putin](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Putin)cho rằng Kỳ thi quốc gia nếu được tổ chức như hiện nay có thể chỉ để tuyển được những học sinh học vẹt mà không khuyến khích các em tư duy một cách khoa học. [[121]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-121)
Nạn
[tảo hôn](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%A3o_h%C3%B4n) cũng phổ biến ở các vùng làng mạc thị trấn Nga. [[115]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-toquoc.vn-115)
### Y tế
Hiến pháp Nga đảm bảo
[chăm sóc y tế phổ thông](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C4%83m_s%C3%B3c_y_t%E1%BA%BF_ph%E1%BB%95_th%C3%B4ng&action=edit&redlink=1), miễn phí cho mọi công dân. Tuy nhiên, trên thực tế chăm sóc sức khoẻ miễn phí bị giới hạn một phần bởi chế độ [122] [propiska](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Propiska&action=edit&redlink=1). [[123]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-123) Tuy Nga có số cơ sở y tế, bệnh viện và nhân viên y tế lớn hơn hầu hết các quốc gia khác khi tính [[124]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-124) [theo đầu người](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Theo_%C4%91%E1%BA%A7u_ng%C6%B0%E1%BB%9Di&action=edit&redlink=1), [[125]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-125) từ khi [[126]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-126) [Liên xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)sụp đổ sức khoẻ dân chúng Nga đã suy giảm nghiêm trọng vì những thay đổi kinh tế, xã hội và phong cách sống. Ở thời điểm năm 2007, [[127]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-127) [tuổi thọ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tu%E1%BB%95i_th%E1%BB%8D_%28ng%C6%B0%E1%BB%9Di%29)trung bình tại Nga là 61.5 năm cho nam và 73.9 năm cho nữ. Tổng mức tuổi thọ trung bình của người Nga là 67.7 khi sinh, kém 10.8 năm so với con số tổng thể của cả Liên minh châu Âu. [[128]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-128) Yếu tố lớn nhất dẫn tới mức tuổi thọ khá thấp của nam là tỷ lệ tử cao trong nam giới thuộc tầng lớp lao động vì những nguyên nhân có thể ngăn chặn (như, nhiễm độc rượu, stress, tai nạn giao thông, tội ác bạo lực). Tỷ lệ tử trong nam giới Nga đã tăng 60% từ năm 1991, cao hơn bốn lần của châu Âu. [[129]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-129) Vì có sự khác biệt lớn giữa tuổi thọ của nam và nữ (nam giới Nga có tuổi thọ thấp hơn nhiều so với nữ do tình trạng lạm dụng rượu) và bởi hiệu ứng còn lại từ [[130]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-heart-130) [Thế chiến II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), theo đó Nga [có số thiệt hại nhân mạng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%C6%B0%C6%A1ng_vong_trong_Th%E1%BA%BF_chi%E1%BA%BFn_II&action=edit&redlink=1)cao hơn bất kỳ nước nào trên thế giới, sự [mất cân bằng giới tính](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%E1%BA%A5t_c%C3%A2n_b%E1%BA%B1ng_gi%E1%BB%9Bi_t%C3%ADnh&action=edit&redlink=1)vẫn còn lại tới ngày này và có 85,9 nam trên 100 nữ.
Bệnh tim chiếm 56.7% tổng số tử vong, với khoảng 30% liên quan tới những người đang ở độ tuổi lao động. Một cuộc nghiên cứu cho thấy rượu chịu trách nhiệm cho hơn một nửa số tử vong (52%) của người dân Nga trong độ tuổi từ 15 tới 54 từ năm 1990 tới năm 2001. Với cùng mô hình nhân khẩu này, mức tử của toàn bộ thế giới vì rượu là 4%.
Khoảng 16 triệu người Nga mắc các bệnh tim mạch, khiến Nga đứng hàng thứ hai thế giới, sau [131] [Ukraina](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ukraina), trong lĩnh vực này. Các tỷ lệ tử bởi giết người, tự tử và ung thư cũng đặc biệt cao. [[130]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-heart-130) 52% nam và 15% nữ hút thuốc, hơn 260,000 nhân mạng mất đi hàng năm vì sử dụng thuốc lá. [[132]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-cbs-132) HIV/AIDS, rõ ràng không tồn tại trong thời kỳ Xô viết, đã nhanh chóng lan tràn sau khi Liên xô sụp đổ, chủ yếu bởi sự gia tăng chóng mặt nạn tiêm chích ma tuý. [[133]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-smokingria-133) Theo các thống kê chính thức, hiện có hơn 364,000 người Nga có HIV, nhưng những chuyên gia độc lập coi con số thực lớn hơn rất nhiều. [[134]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-134) Trong những nỗ lực ngày càng gia tăng để chiến đấu với căn bệnh này, chính phủ đã tăng chi tiêu vào các biện pháp kiểm soát HIV gấp 20 lần năm 2006, và ngân sách năm 2007 đã tăng gấp đôi ngân sách năm 2006. [[135]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-135) Từ khi Liên xô tan rã, cũng có sự gia tăng nhanh chóng về số ca và số tử vong vì bệnh lao, và bệnh này lan đặc biệt nhanh trong cộng đồng tù nhân. [[136]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-136) [[137]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-137)
Trong một nỗ lực nhằm cứu vãn cuộc khủng hoảng nhân khẩu tại Nga, chính phủ hiện đang áp dụng một số chương trình được thiết kế để gia tăng
[tỷ lệ sinh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%B7_l%E1%BB%87_sinh&action=edit&redlink=1) thu hút thêm nhiều người nhập cư. Chính phủ đã tăng gấp đôi khoản trợ cấp hàng tháng cho trẻ em và cấp khoản chi một lần 250,000 Rubles (khoảng US$10,000) cho phụ nữ sinh đứa con thứ hai từ năm 2007. Năm 2007, Nga có tỷ lệ sinh lớn nhất từ khi Liên xô tan rã. [138] Phó thủ tướng thứ nhất cũng đã nói khoảng 20 tỷ Ruble (khoảng US$1 triệu) sẽ được đầu tư vào các trung tâm chăm sóc tiền sinh sản tại Nga trong năm 2008–2009. Nhập cư ngày càng được coi là cần thiết để duy trì mức độ dân số quốc gia. [[139]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-139) [[140]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-140)
## Văn hóa
### Ẩm thực
Ẩm thực đóng vai trò rất quan trọng trong
[xã hội Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=X%C3%A3_h%E1%BB%99i_Nga&action=edit&redlink=1). Những ảnh hưởng của phương Tây đang có tác động đáng kể đến thói quen ăn uống và khẩu vị của người dân, khi các hãng McDonalds phát triển tràn lan, và các quán cà phê theo phong cách [Paris](http://vi.wikipedia.org/wiki/Paris) xuất hiện trên các lề phố [Moskva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva) hay [St.Petersburg](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=St.Petersburg&action=edit&redlink=1). Tuy nhiên, những món ăn truyền thống và các đặc sản của Nga như rượu [vodka](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vodka) hay bánh mì “karavai” vẫn giữ nguyên tầm quan trọng của chúng trong các bữa tiệc hay lễ lớn của Nga. [[141]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-141)
Vào mùa đông,
[nhiệt độ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99) có thể xuống tới -20 °C tại thủ đô [Moskva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva), vì thế, các thức ăn béo, giàu năng lượng như [bánh mì](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1nh_m%C3%AC), trứng, [bơ](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C6%A1) hay [sữa](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%AFa) là rất cần thiết. Ngoài ra còn có những món đặc sản đặc biệt như [schi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Schi&action=edit&redlink=1) (súp thịt bò và rau cải) hay [borssh](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Borssh&action=edit&redlink=1) (súp củ cải đỏ với thịt lợn). Đôi khi người ta cũng ăn [khoai tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khoai_t%C3%A2y) nghiền, rán vào cuối bữa hoặc [bliny](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bliny&action=edit&redlink=1), một loại [bánh kếp](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1nh_k%E1%BA%BFp) ăn kèm với [mật ong](http://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%ADt_ong) hoặc [trứng cá](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tr%E1%BB%A9ng_%28s._h%E1%BB%8Dc%29&action=edit&redlink=1).
Ngoài thức ăn, người Nga còn có nhiều đồ uống nổi tiếng trên thế giới như rượu
[vodka](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vodka) thường được làm từ [lúa mạch đen](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BAa_m%E1%BA%A1ch_%C4%91en) hay [lúa mỳ](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%BAa_m%C3%AC). Đôi khi nó còn được pha thêm [tiêu](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93_ti%C3%AAu), [dâu](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2u_t%C3%A2y) hay [chanh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chanh). Một đồ uống nổi tiếng khác là [sbiten](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sbiten), được làm từ mật ong và thêm một chút hương liệu khác như [dâu](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%C3%A2u_t%C3%A2y). [Chè](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A0) cũng là một thứ đồ uống nổi tiếng khác. Nó là một loại đồ uống truyền thống và đôi khi cũng được uống kèm [sữa](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%AFa).
### Tôn giáo
[Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô Đấng Cứu Độ, Moskva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_th%E1%BB%9D_ch%C3%ADnh_t%C3%B2a_Ch%C3%BAa_Kit%C3%B4_%C4%90%E1%BA%A5ng_C%E1%BB%A9u_%C4%90%E1%BB%99,_Moskva), đã bị phá bỏ thời Xô viết được xây dựng lại năm 1990–2000 ( [Watch](http://www.youtube.com/watch?v=2scpPh7yJGM)). [Cơ Đốc giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kit%C3%B4_gi%C3%A1o), [Hồi giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o), [Do Thái giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o) và [Phật giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) là các tôn giáo truyền thống của Nga, được cho là một phần của “di sản lịch sử” Nga trong một điều luật được thông qua năm 1997. Những con số ước tính về các tín đồ rất khác biệt tuỳ theo các nguồn, và một số báo cáo đưa ra con số người vô thần ở Nga là 16–48% dân số. [142] [[143]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-143) [Chính thống giáo Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Ch%C3%ADnh_th%E1%BB%91ng_gi%C3%A1o_Nga)là tôn giáo chiếm đa số ở Nga. 95% xứ đạo có đăng ký thuộc Giáo hội Chính thống Nga trong khi có một số Giáo hội Chính thống nhỏ hơn. Tuy nhiên, đa số tín đồ Chính thống không thường xuyên tới nhà thờ. Tuy thế, Nhà thờ được cả các tín đồ và người vô thần kính trọng và coi nó là một biểu tượng của di sản và văn hoá Nga. [[144]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-relig-144) Các phái Cơ đốc giáo nhỏ hơn như [[145]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-encarta-145) [Công giáo Rôma](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_R%C3%B4ma), và nhiều phái [Tin Lành](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tin_L%C3%A0nh)có tồn tại.
Tổ tiên của nhiều người Nga hiện nay
[đã chấp nhận Cơ Đốc giáo Chính thống](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C6%A1_%C4%90%E1%BB%91c_gi%C3%A1o_ho%C3%A1_Kievan_Rus%27&action=edit&redlink=1) ở thế kỷ thứ 10. Báo cáo Tự do Tôn giáo Quốc tế năm 2007 do Bộ ngoại giao Mỹ xuất bản đã nói rằng có xấp xỉ 100 triệu công dân coi họ là tín đồ Giáo hội Chính thống Nga. [145] Theo một cuộc điều tra của [[146]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-146) [Trung tâm Nghiên cứu Ý kiến Công chúng Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=VCIOM&action=edit&redlink=1), 63% người tham gia coi họ là tín đồ Chính thống Nga, 6% tự coi mình là tín đồ [Hồi giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o)và chưa tới 1% coi mình là tín đồ hoặc của Phật giáo, Công giáo, Tin Lành hay Do Thái giáo. 12% khác nói họ tin vào Chúa, nhưng không thực hiện bất kỳ tôn giáo nào và 16% nói họ là người vô thần. [[147]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-religionsurvey-147)
Ước tính Nga là nơi sinh sống của khoảng 15–20 triệu
[tín đồ Hồi giáo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_%E1%BB%9F_Nga&action=edit&redlink=1). [[148]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-148) Tuy nhiên học giả Hồi giáo và nhà hoạt động nhân quyền [149] [Roman Silantyev](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Roman_Silantyev&action=edit&redlink=1)đã tuyên bố rằng chỉ có 7 tới 9 triệu người theo Hồi giáo ở Nga. Nga cũng có ước tính 3 tới 4 triệu người nhập cư Hồi giáo từ [[150]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-150) [các nước cộng hoà hậu Liên xô](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_n%C6%B0%E1%BB%9Bc_c%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_h%E1%BA%ADu_Li%C3%AAn_x%C3%B4&action=edit&redlink=1). Đa số tín đồ Hồi giáo sống ở [[151]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-financialtimes-151) [vùng Volga-Ural](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C3%B9ng_Volga-Ural&action=edit&redlink=1), cũng như [Bắc Caucasus](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_Caucasus&action=edit&redlink=1), [Moskva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Moskva), [[152]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-152) [Saint Petersburg](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sankt-Peterburg)và [Tây Siberia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A2y_Siberia&action=edit&redlink=1). [[153]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-153) [Phật giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o)là truyền thống của ba vùng thuộc Liên bang Nga: [Buryatia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Buryatia), [Tuva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tuva), và [Kalmykia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kalmykia). Một số người sống ở Siberi và vùng Viễn Đông, [[154]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-154) [Yakutia](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Sakha), [Chukotka](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chukotka_Autonomous_Okrug&action=edit&redlink=1).. thực hiện các nghi thức [Shaman](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Shaman_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1), [thuyết phiếm thần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thuy%E1%BA%BFt_phi%E1%BA%BFm_th%E1%BA%A7n)cùng với các tôn giáo chính. Việc tham gia tôn giáo chủ yếu theo sắc tộc. Đại đa số [người Slav](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Slav)theo Cơ Đốc giáo Chính thống. Những người nói [tiếng Turk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%B3m_ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_Turk)chủ yếu là tín đồ Hồi giáo, dù một số nhóm Turk tại Nga không theo. [[155]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-religion2-155)
## Các vấn nạn xã hội
Nước Nga là một trong những nước có làn sóng
[tội phạm](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%99i_%C3%A1c) cao nhất thế giới. Tỷ lệ giết người ở Nga cao gấp bốn lần so với ở [Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Vào năm 2001, 33.500 người đã bị giết hại. Tổng cộng, vào năm 2011, có hơn 3 triệu tội phạm được báo cáo. Từ [156] [trộm cắp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%E1%BB%99m_c%E1%BA%AFp)thông thường đến [tham nhũng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tham_nh%C5%A9ng), [cướp](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%B0%E1%BB%9Bp)và [buôn lậu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bu%C3%B4n_l%E1%BA%ADu)đã khiến làn sóng tội phạm ngày càng tăng. Mặc dù [chính phủ Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Nga)đã cam kết mạnh tay với [tội phạm](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%99i_%C3%A1c), tuy nhiên hành động này vẫn chẳng đem lại hiệu quả gì lớn. **Hàng giả** cũng là một vấn đề khác gây đau đầu cho các nhà chức trách. Chính phủ Nga ước tính đến 90% hàng hóa bán lưu thông đều không rõ nguồn gốc rõ ràng. Các thiết bị điện tử chủ yếu được nhập khẩu bất hợp pháp từ [Đông Nam Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81) còn đồ chơi nhập từ [Trung Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c). Còn thực phẩm, thuốc, quần áo và băng đĩa thường có nguồn gốc nội địa. [Thuốc giả](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thu%E1%BB%91c_gi%E1%BA%A3&action=edit&redlink=1) và [rượu giả](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=R%C6%B0%E1%BB%A3u_gi%E1%BA%A3&action=edit&redlink=1) khiến người tiêu dùng bị đe dọa nghiêm trọng nhất. Hàng năm, hàng ngàn người Nga bị thiệt mạng do uống phải các chất [hóa học](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc) chết người làm giả thành rượu [vodka](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vodka). [[157]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-157)
Phần lớn người Nga sống trong những căn nhà xây từ thời Xô Viết. Một điều tra vào năm ngoái của Hiệp hội các kỹ sư Nga cho biết: 20% thành phố không có nước nóng, 12% không có hệ thống sưởi. Ở một làng quê, một người dân nói: “Chúng tôi không có gas, chúng tôi không có nước. Chúng tôi chẳng có gì”. Trong khi đó, Liên bang Nga tiêu tốn 50 tỷ USD cho Olympic Mùa Đông, gấp 3 lần rưỡi Olympic mùa hè ở London.
## Tương lai
Nga và
[Belarus](http://vi.wikipedia.org/wiki/Belarus) đang đàm phán để thống nhất thành một nhà nước liên bang Nga-Belarus, việc đàm phán đã được bắt đầu vào năm [1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/1997) và vẫn tiếp tục cho đến bây giờ. [[158]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_note-158)
## Xem thêm
[Liên lạc viễn thông ở Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li%C3%AAn_l%E1%BA%A1c_vi%E1%BB%85n_th%C3%B4ng_%E1%BB%9F_Nga&action=edit&redlink=1) [Giáo dục ở Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c_%E1%BB%9F_Nga&action=edit&redlink=1) [Quan hệ đối ngoại của Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Quan_h%E1%BB%87_%C4%91%E1%BB%91i_ngo%E1%BA%A1i_c%E1%BB%A7a_Nga&action=edit&redlink=1) [Lịch sử người Do Thái ở Nga và Liên Xô](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Do_Th%C3%A1i_%E1%BB%9F_Nga_v%C3%A0_Li%C3%AAn_X%C3%B4&action=edit&redlink=1) [Hồi giáo ở Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_%E1%BB%9F_Nga&action=edit&redlink=1) [Luật pháp của Liên bang Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADt_ph%C3%A1p_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_bang_Nga&action=edit&redlink=1) [Danh sách một số công ty Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_m%E1%BB%99t_s%E1%BB%91_c%C3%B4ng_ty_Nga&action=edit&redlink=1) [Quân đội Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%B1c_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_V%C5%A9_trang_Li%C3%AAn_bang_Nga) [Tem bưu chính và lịch sử bưu chính Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tem_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_v%C3%A0_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_Nga&action=edit&redlink=1) [Các ngày lễ ở Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1c_ng%C3%A0y_l%E1%BB%85_%E1%BB%9F_Nga&action=edit&redlink=1) [Báo chí không biên giới](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%C3%A1o_ch%C3%AD_kh%C3%B4ng_bi%C3%AAn_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1)Chỉ số toàn thế giới về tự do báo chí năm 2002: Nga được đánh giá xếp hạng 121 trong tổng số 139 quốc gia được đánh chỉ số. [Tiếng Anh bồi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh_b%E1%BB%93i)đối với [người Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Nga) [Du lịch ở Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Du_l%E1%BB%8Bch_%E1%BB%9F_Nga&action=edit&redlink=1) [Vận tải ở Nga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BA%ADn_t%E1%BA%A3i_%E1%BB%9F_Nga&action=edit&redlink=1)
## Tham chiếu
*The New Columbia Encyclopedia*, Col.Univ.Press, 1975
## Ghi chú
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-1) [http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/prpopul2015.xls](http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/prpopul2015.xls) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-2) [“The Constitution of the Russian Federation”](http://www.constitution.ru/en/10003000-02.htm). *(Article 1)*. Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-3) [“The CIA World Fact Book, “Russia””](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html). Truy cập ngày 25 tháng 6 năm 2009.
- ^
**a** **ă** **â** [“Russia”](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/513251/Russia). Encyclopedia Britannica. Truy cập ngày 31 tháng 1 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-gen_5-0) [“The Russian federation: general characteristics”](http://web.archive.org/web/20031021014415/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R). [Bản gốc](http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R)lưu trữ ngày 21 tháng 10 năm 2003. Truy cập ngày 5 tháng 4 năm 2008. Đã bỏ qua văn bản “Federal State Statistics Service” ( [trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#text_ignored)) **Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-6) [“”Russia””](http://encarta.msn.com/encyclopedia_761569000_4/Russia.html). Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-7) [First Post; Beware Russia Energy Superpower, ngày 12 tháng 10 năm 2006](http://web.archive.org/web/20091011081110/http://www.thefirstpost.co.uk/4883,news-comment,news-politics,beware-russia-energy-superpower) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-8) [CNN, “Russia; A superpower rises again” by Simon Hooper. Tháng 12, 2006](http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/12/12/russia.oil/index.html) **CNN; “Eye on Russia: Russia’s resurgence” by Matthew Chance June 2007** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-9) [[1]](http://edition.cnn.com/2007/WORLD/europe/06/18/chance.intro/)
- ^
**a** [Library of Congress.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-loc_10-1) **ă** [“Topography and drainage”](http://countrystudies.us/russia/23.htm). Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2007. **Superpower politics: change in the United States and the Soviet Union** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-11) [http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4](http://books.google.com/books?id=XXcVAAAAIAAJ&pg=PA4) **Weinberg, G.L. (1995).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-Weinberg.2C_G.L._1995_264_12-0) *A World at Arms: A Global History of World War II*. Cambridge University Press. tr. 264. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0521558794](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521558794). **Osbourne, Andrew,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-theage.com.au_13-0) [World leaders gather as Russia remembers](http://www.theage.com.au/news/World/World-leaders-gather-as-Russia-remembers/2005/05/08/1115491042992.html). The Age **Rozhnov, Konstantin,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-Who_won_World_War_II_14-0) [Who won World War II?](http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/4508901.stm). BBC. Russian historian Valentin Falin
- ^
**a** **ă** [“Country Profile: Russia”](http://archive.is/54rT). Foreign & Commonwealth Office of the United Kingdom. [Bản gốc](http://www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/europe/russia/)lưu trữ ngày 30 tháng 6 năm 2012. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. **World Bank.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-wdi_16-0) [“World Development Indicators”](http://databank.worldbank.org/). World Bank. Truy cập ngày 6 tháng 8 năm 2011.
- ^
**a** **ă** [“Status of Nuclear Powers and Their Nuclear Capabilities”](http://www.fas.org/nuke/guide/summary.htm). Federation of American Scientists. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-18) [“Online Etymology Dictionary”](http://www.etymonline.com/index.php?term=Russia). Etymonline.com. Truy cập ngày 2 tháng 11 năm 2011. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-19) [“Rus – definition of Rus by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia”](http://www.thefreedictionary.com/rus). Thefreedictionary.com. Truy cập ngày 2 tháng 11 năm 2011. **Milner-Gulland, R. R. (1997).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-20) [. Blackwell Publishing. tr. 1–4.](http://books.google.com/?id=BgJjHFwmj2UC&pg=PA1) *The Russians: The People of Europe* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-631-21849-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-631-21849-1). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-21) [《俄罗斯国家名称变迁考》，郭文深著，江淮论坛2010年3期](http://www.jhlt.net.cn/CN/article/downloadArticleFile.do?attachType=PDF&id=8370) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-22) [“Kievan Rus’ and Mongol Periods”](http://www.shsu.edu/%7Ehis_ncp/Kievan.html). *Đại học bang Sam Houston*. Truy cập ngày 20 tháng 7 năm 2007.
- ^
**a** **ă** [Kievan Rus’ and Mongol Periods](http://www.shsu.edu/%7Ehis_ncp/Kievan.html), trích đoạn từ Glenn E. Curtis (chủ biên), *Russia: A Country Study*, Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ, 1998. [ISBN 0-16-061212-8](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0160612128). **Christopher Duffy,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-24) *Borodino and the War of 1812*, trang 36 **Christopher Duffy,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-25) *Borodino and the War of 1812*, trang 46 **Christopher Duffy,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-26) *The military experience in the age of reason*, trang 41 **Xem Jacob Walkin,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-27) *The Rise of Democracy in Pre-Revolutionary Russia: Political and Social Institutions under the Last Three Czars*, Praeger, 1962. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-28) [CIAO – Atlas – Russia](http://www.ciaonet.org/atlas/countries/ru_data_loc.html#a0) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-Curtis3_29-0) [Revolutions and Civil War](http://countrystudies.us/russia/8.htm), trích đoạn từ Glenn E. Curtis (chủ biên), *Russia: A Country Study*, Bộ quốc phòng Hoa Kỳ, 1998. [ISBN 0-16-061212-8](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0160612128).
- ^
**a** [Xem Donald A. Filzer,](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-Filzer_30-1) **ă** *Soviet Workers and the Collapse of Perestroika: The Soviet Labour Process and Gorbachev’s Reforms, 1985–1991*, Nhà in Đại học Cambridge, 1994. [ISBN 0-521-45292-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521452929). **Xem, chẳng hạn,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-31) [Country Profile for the Russian Federation](http://archive.is/20120523224127/www.fco.gov.uk/en/travel-and-living-abroad/travel-advice-by-country/country-profile/europe/russia/), của Bộ Ngoại giao Anh. Tra cứu ngày 21-7-2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-32) [Famine in Russia: the hidden horrors of 1921](http://www.icrc.org/eng/resources/documents/misc/5rfhjy.htm), International Committee of the Red Cross [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-33) [“World War II”](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/648813/World-War-II). Encyclopædia Britannica. Truy cập ngày 9 tháng 3 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-34) [“The Allies’ first decisive successes > Stalingrad and the German retreat, summer 1942–February 1943”](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/648813/World-War-II). Encyclopedia Britannica. Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2008. **Erlikman, V. (2004).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-vadim_35-0) *Poteri narodonaseleniia v XX veke: spravochnik*. Moskva: Russkai︠a︡ panorama. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [5931651071](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/5931651071). Note: Estimates for Soviet World War II casualties vary between sources. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-36) [“Reconstruction and Cold War”](http://countrystudies.us/russia/12.htm). Library of Congress. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-37) [“Great Escapes from the Gulag”](http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,916205-2,00.html). [TIME](http://vi.wikipedia.org/wiki/Time_%28t%E1%BA%A1p_ch%C3%AD%29). Truy cập ngày 1 tháng 8 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-cia1990_38-0) [“1990 CIA World Factbook”](http://www.umsl.edu/services/govdocs/wofact90/world12.txt). [Central Intelligence Agency](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_Trung_%C6%B0%C6%A1ng_%28Hoa_K%E1%BB%B3%29). Truy cập ngày 9 tháng 3 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-39) [“Russia Unforeseen Results of Reform”](http://www.photius.com/countries/russia/economy/russia_economy_unforeseen_results_o%7E1315.html). The Library of Congress Country Studies; CIA World Factbook. Truy cập ngày 10 tháng 3 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-40) [“The Constitution of the Russian Federation”](http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm). *(Article 80, §1)*. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-41) [“The Constitution of the Russian Federation”](http://www.constitution.ru/en/10003000-07.htm). *(Article 110, §1)*. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-42) [“The Constitution of the Russian Federation”](http://www.constitution.ru/en/10003000-06.htm). *(Article 94)*. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-43) [“The Constitution of the Russian Federation”](http://www.constitution.ru/en/10003000-03.htm). *(Article 19, §1)*. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-44) [“The Constitution of the Russian Federation”](http://www.constitution.ru/en/10003000-08.htm). *(Article 120, §1)*. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-45) [“The Constitution of the Russian Federation”](http://www.constitution.ru/en/10003000-08.htm). *(Article 123, §1)*. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-46) [“The Constitution of the Russian Federation”](http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm). *(Article 81, §3)*. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-47) [“The Constitution of the Russian Federation”](http://www.constitution.ru/en/10003000-06.htm). *(Article 95, §3)*. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. **Based on actual count of countries listed** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-48) [“Diplomatic and consular missions of Russia”](http://www.mid.ru/zu_r.nsf/strawebeng). Ministry of Foreign Affairs of Russia. Truy cập ngày 12 tháng 7 năm 2009.. Only those listed explicitly as “Embassy of Russia” are included in the embassy count. **Kosachev. K.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-49) [“Russian Foreign Policy Vertical”](http://eng.globalaffairs.ru/number/n_3372). Russia In Global Affairs. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-50) **(tiếng Nga)** [“Interview of official Ambassador of Russian Foreign Ministry on relations with the EU”](http://rian.ru/politics/20041125/743119.html). RIA Novosti. Truy cập ngày 30 tháng 6 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-51) [“NATO-Russia relations”](http://web.archive.org/web/20070411124719/http://www.nato.int/issues/nato-russia/topic.html). NATO. [Bản gốc](http://www.nato.int/issues/nato-russia/topic.html)lưu trữ ngày 11 tháng 4 năm 2007. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-52) [[2]](http://web.archive.org/web/20120615192003/http://www.petrotimes.vn/the-gioi-phang/ho-so-su-kien/2012/06/nga-%E2%80%93-trung-quoc-doi-tac-thieu-ben-vung) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-53) [[3]](https://archive.is/20120715094507/vov.vn/Home/Nga-dieu-chinh-chien-luoc-doi-ngoai-theo-huong-nao/20106/147360.vov) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-54) [“Chapter 2—Investing In Russian Defense Conversion: Obstacles and Opportunities”](http://www.fas.org/nuke/guide/russia/industry/docs/rus95/rdbd4ch2.htm). Federation of American Scientists. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-vtc.vn_55-0) [[4]](http://vtc.vn/10-264155/quoc-te/tin-tuc/cong-nghiep-quoc-phong-nga-da-lac-hau.htm) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-56) [“Russia arms exports could exceed $7 bln in 2007 – Ivanov”](http://en.rian.ru/russia/20071224/93979601.html). RIA Novosti. Truy cập ngày 27 tháng 1 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-57) *Russia: Assessment, Adam Baltin Interview, Opinion Poll on State of Armed Forces*, FBIS: Informatsionno-Analiticheskoye Agentstvo Marketing i Konsalting, Ngày 14 tháng 3 năm 2006 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-58) [“Russian defense spending to grow 20% in 2008, to $40 bln”](http://en.rian.ru/russia/20080226/100080440.html). RIA Novosti. Truy cập ngày 13 tháng 3 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-59) [“Rice: Russia’s Military Moves ‘a Problem’”](http://www.abcnews.go.com/WN/story?id=3728855). ABC News. Truy cập ngày 6 tháng 1 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-iiss_60-0) [“Overview of the major Asian Powers”](http://www.csis.org/media/csis/pubs/060626_asia_balance_powers.pdf). *International Institute for Strategic Studies*: 31. Truy cập ngày 27 tháng 1 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-61) [“World Wide Military Expenditures”](http://www.globalsecurity.org/military/world/spending.htm). Global Security. Truy cập ngày 6 tháng 1 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-62) [“Big rise in Russian military spending raises fears of new challenge to west”](http://www.guardian.co.uk/world/2007/feb/09/russia.usa). Guardian. Truy cập ngày 6 tháng 1 năm 2008. **Pukhov, R. (2009).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-defensebrief_63-0) [“Serdyukov Cleans Up the Arbat”](http://mdb.cast.ru/mdb/1-2008/item2/article1/). *(* [Moscow Defense Brief](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Moscow_Defense_Brief&action=edit&redlink=1) [Centre for Analysis of Strategies and Technologies](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Centre_for_Analysis_of_Strategies_and_Technologies&action=edit&redlink=1)) (#1 (15) / 2009). Truy cập ngày 19 tháng 5 năm 2009. **Barabanov, M (16 tháng 2 năm 2009).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-barabanov_64-0) [“The Army’s Chief Destroyer”](http://cast.ru/eng/?id=333). The Moscow Times. Truy cập ngày 19 tháng 5 năm 2009. **Kazak, Sergey.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-65) [“Russia to Up Nuclear Weapons Spending 50% by 2016”](http://en.ria.ru/military_news/20131008/184004336/Russia-to-Up-Nuclear-Weapons-Spending-50-by-2016.html). RIA Novosti. Truy cập ngày 1 tháng 3 năm 2014. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-66) [“Địa lý nước NGA”](https://archive.is/20120713082109/diendankienthuc.net/diendan/dia-ly-chau-au/24119-dia-ly-nuoc-nga.html). Truy cập 30 tháng 4 năm 2015. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-67) [Nga bớt 2 múi giờ để phát triển kinh tế](http://vnexpress.net/gl/kinh-doanh/quoc-te/2010/03/3ba1a34b/)
- ^
**a** **ă** [“Climate”](http://countrystudies.us/russia/24.htm). Library Of Congress. Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2007. **Drozdov, V. A.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-69) *et al.*(1992). “Ecological and Geographical Characteristics of the Coastal Zone of the Black Sea”. *GeoJournal*(27.2, pp. 169–178: Springer Netherlands) **27**: 169. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1007/BF00717701](http://dx.doi.org/10.1007%2FBF00717701). **Walsh, NP.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-guardianforest_70-0) [“It’s Europe’s lungs and home to many rare species. But to Russia it’s £100bn of wood”](http://www.guardian.co.uk/world/2003/sep/19/environment.russia). Guardian (UK). Truy cập ngày 26 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-71) [list of animals of Red Data Book of Russian Federation (ngày 1 tháng 11 năm 1997)](http://enrin.grida.no/biodiv/biodiv/national/russia/state/00440.htm)
- ^
**a** **ă** [[5]](https://archive.is/20130502132056/tamnhin.net/Phantich/12188/Vi-sao-cong-nghiep-Nga-phat-trien-tri-tre.html) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-73) [[6]](http://baotintuc.vn/138n20120118005632782t0/thap-ky-kho-khan-cua-nganh-cong-nghiep-vu-khi-nga.htm) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-baodatviet.vn_74-0) [[7]](http://www.baodatviet.vn/the-gioi/ho-so/noi-dau-nguoi-nga-va-bai-hoc-cho-viet-nam-2357681/) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-75) [[8]](http://kienthuc.net.vn/tin-tuc-quan-su/ky-su-cnqp-nga-sang-duc-italy-hoc-hoi-250576.html) **RIA Novosti** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-76) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-77) [American Institute of Aeronautics and Astronautics – Home Page](http://web.archive.org/web/20051003163139/http://www.aiaa.org/index.cfm) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-78) [Space industry: Do we have lift-off? | The Economist](http://www.economist.com/node/14256807?story_id=14256807&source=features_box4) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-79) [[9]](https://archive.is/20130421223419/giaoduc.net.vn/Giao-duc-Quoc-phong/Hang-khong-vu-tru-Nga-vi-the-suy-yeu-nhung-co-co-hoi-tu-Sao-Hoa/217268.gd) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-80) [[10]](http://dantri.com.vn/c36/s138-629048/medvedev-canh-bao-nga-dang-thua-trong-cuoc-dua-vu-tru.htm) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-81) [[11]](http://vnexpress.net/gl/khoa-hoc/2012/09/nga-quyet-chan-chinh-cong-nghiep-vu-tru/) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-82) [“Europe Joins Russia on Robotic ExoMars”](https://archive.is/20130427180323/planetsaryupdate.com/www__Daviationweek__Dcom/news__Europe-Joins-Russia-on-Robotic-ExoMars.php). Truy cập 30 tháng 4 năm 2015. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-83) [http://www.thespacereview.com/article/1980/1](http://www.thespacereview.com/article/1980/1) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-84) [“To Mars and back in 520 days Russia Beyond The Headlines”](http://rbth.ru/articles/2011/11/14/from_earth_to_mars_and_back_in_520_days_13750.html). Truy cập 8 tháng 2 năm 2015. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-85) [[12]](http://nld.com.vn/thoi-su-quoc-te/tu-mars-one-den-mars-500-2013030610249208.htm) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-86) [Discovery Top Ten Tanks: T-34](http://military.discovery.com/videos/top-ten-tanks-t-34.html) **Poyer, Joe.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-poyer_87-0) *The AK-47 and AK-74 Kalashnikov Rifles and Their Variations*. North Cape Publications. 2004. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-weaponomics_88-0) [“Weaponomics: The Economics of Small Arms”](http://www.csae.ox.ac.uk/workingpapers/pdfs/2006-13text.pdf). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-89) [http://en.rian.ru/russia/20091011/156428675.html](http://en.rian.ru/russia/20091011/156428675.html) [RIA Novosti](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=RIA_Novosti&action=edit&redlink=1): Medvedev outlines priorities for Russian economy’s modernization [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-tuanvietnam.vietnamnet.vn_90-0) [[13]](http://tuanvietnam.vietnamnet.vn/2012-01-13-su-noi-len-cua-cac-timbis) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-91) [“Russian Census of 2002”](http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87). *4.1. National composition of population*. Federal State Statistics Service. Truy cập ngày 16 tháng 1 năm 2008.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [“Demographics”](http://web.archive.org/web/20090222105741/http://www.gks.ru/bgd/free/b09_00/IssWWW.exe/Stg/d01/7-0.htm). Federal State Statistics Service. [Bản gốc](http://www.gks.ru/bgd/free/b09_00/IssWWW.exe/Stg/d01/7-0.htm)lưu trữ ngày 22 tháng 2 năm 2009. Truy cập ngày 21 tháng 2 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-93) [“ngày 1 tháng 6 năm 2007: A great number of children in Russia remain highly vulnerable”](http://www.unicef.org/ceecis/media_6785.html). United Nations Children’s Fund. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. **Xem** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-94) [Danh sách quốc gia theo mật độ dân số](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-95) [“Resident population”](http://web.archive.org/web/20070527010948/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/05-01.htm). Federal State Statistics Service. [Bản gốc](http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/05-01.htm)lưu trữ ngày 27 tháng 5 năm 2007. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^
**a** **ă** [“Demography”](http://web.archive.org/web/20080225172120/http://www.gks.ru/bgd/free/b08_00/IssWWW.exe/Stg/d01/7-0.htm). Federal State Statistics Service. [Bản gốc](http://www.gks.ru/bgd/free/b08_00/IssWWW.exe/Stg/d01/7-0.htm)lưu trữ ngày 25 tháng 2 năm 2008. Truy cập ngày 5 tháng 3 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-97) [“Russia cracking down on illegal migrants”](http://web.archive.org/web/20080915210918/http://www.iht.com/articles/2007/01/15/news/migrate.php). International Herald Tribune. Ngày 15 tháng 1 năm 2007. [Bản gốc](http://www.nytimes.com/2007/01/15/world/europe/15iht-migrate.4211072.html)lưu trữ ngày 15 tháng 9 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-98) [Ethnic groups in Russia](http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_02.php), 2002 census, *Demoscope Weekly*. Truy cập ngày 5 tháng 2 năm 2009 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-99) [Russians left behind in Central Asia](http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm), BBC News, ngày 23 tháng 11 năm 2005. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-100) [“Demographics”](http://countrystudies.us/russia/29.htm). Library of Congress. Truy cập ngày 16 tháng 1 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-ri_101-0) [“Russia’s population down 0.17% in 2007 to 142 mln”](http://en.rian.ru/russia/20080221/99803097.html). RIA Novosti. Truy cập ngày 11 tháng 3 năm 2008. **The World Factbook.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-102) [“Rank Order — Birth rate”](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2054rank.html). Central Intelligence Agency. Truy cập ngày 25 tháng 4 năm 2009. **The World Factbook.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-103) [“Rank Order — Death rate”](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2066rank.html). Central Intelligence Agency. Truy cập ngày 25 tháng 4 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-104) [“Russia’s birth, mortality rates to equal by 2011 – ministry”](http://en.rian.ru/russia/20080123/97616414.html). RIA Novosti. Truy cập ngày 10 tháng 2 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-105) [[14]](http://nld.com.vn/thoi-su-quoc-te/nga-du-dinh-chi-20-ti-usd-cho-world-cup-2018-20140714085150204.htm) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-106) [“Russian Census of 2002”](http://www.perepis2002.ru/index.html?id=87). *4.3. Population by nationalities and knowledge of Russian; 4.4. Spreading of knowledge of languages (except Russian)*. Federal State Statistics Service. Truy cập ngày 16 tháng 1 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-107) [“The Constitution of the Russian Federation”](http://www.constitution.ru/en/10003000-04.htm). *(Article 68, §2)*. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-toronto_108-0) [“Russian”](http://web.archive.org/web/20070106002617/http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx). University of Toronto. [Bản gốc](http://learn.utoronto.ca/Page625.aspx)lưu trữ ngày 6 tháng 1 năm 2007. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. **Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-109) [“Russian language”](http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572449/Russian_Language.html). Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-lomonosov_110-0) [“Russian language course”](http://www.mgu-russian.com/programms/russian-language-course/en). Russian Language Centre, Moscow State University. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-111) [“The Constitution of the Russian Federation”](http://www.constitution.ru/en/10003000-03.htm). *(Article 43 §1)*. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. **Smolentseva, A.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-112) [“Bridging the Gap Between Higher and Secondary Education in Russia”](http://www.bc.edu/bc_org/avp/soe/cihe/newsletter/News19/text13.html). Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-113) [“Russia Country Guide”](http://www.eubusiness.com/Russia/russia-country-guide/). EUbusiness.com. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-114) [“Background Note: Russia”](http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3183.htm). U.S. Department of State. Truy cập ngày 2 tháng 1 năm 2008.
- ^
**a** **ă** [[15]](http://www.toquoc.vn/Sites/vi-vn/details/4/kinh-te-the-gioi/120369/doan-tau-kinh-te-nga-xa-dan-duong-ray-tang-truong-.aspx) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-116) [“Higher Education Institutions”](http://web.archive.org/web/20080229005920/http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm). Federal State Statistics Service. [Bản gốc](http://www.gks.ru/free_doc/2007/b07_12/08-10.htm)lưu trữ ngày 29 tháng 2 năm 2008. Truy cập ngày 1 tháng 1 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-117) [Education for all by 2015. UNESCO, Oxford University Press](http://unesdoc.unesco.org/images/0015/001547/154743e.pdf) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-118) [[16]](http://doantn.hnue.edu.vn/front/index.asp?menuid=617&parent_menuid=617&fuseaction=3&articleid=5151) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-education2_119-0) [“Higher education structure”](http://www.hse.ru/lingua/en/rus-ed.html). State University Higher School of Economics. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-120) [[17]](http://iier.vn/he-thong-giao-duc-nga/) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-121) [[18]](http://baotintuc.vn/giao-duc/cai-cach-giao-duc-bai-toan-hoc-bua-khong-chi-cua-rieng-nuoc-nga-20140113141002691.htm) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-122) [“The Constitution of the Russian Federation”](http://www.constitution.ru/en/10003000-03.htm). *(Article 41)*. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-123) [“Russian ombudsman about propiska restrictions in modern Russia”](http://www.newsru.com/russia/06jun2007/lukin.html). Truy cập ngày 23 tháng 7 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-124) [“Residency Restrictions in Moscow by Brad K. Blitz”](http://web.archive.org/web/20110716192047/http://zakirov.ru/Citizenship_Studies.pdf). [Bản gốc](http://zakirov.ru/Citizenship_Studies.pdf)lưu trữ ngày 16 tháng 7 năm 2011. Truy cập ngày 23 tháng 7 năm 2008. **Field, M G.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-125) *The health and demographic crisis in post-Soviet Russia: a two-phase development in “Russia’s Torn Safety Nets”, edited by Field M. G., Twigg J. L. (eds)*. 2000:11–42: St. Martin’s Press. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-126) [“Highlights on Health in the Russian Federation”](http://www.euro.who.int/document/e72504.pdf)(PDF). World Health Organization. 1999. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. **Leonard, W R (April năm 2002).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-127) [“Declining growth status of indigenous Siberian children in post-Soviet Russia”](http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3659/is_200204/ai_n9037764). Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-128) [“Продолжительность жизни россиян возросла с 2005 по 2007 г на 2,4 года, до 67,7 года”](http://www.duma-er.ru/news/29056). United Russia. Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-129) [“European Union”](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ee.html). Central Intelligence Agency. Truy cập ngày 20 tháng 1 năm 2008.
- ^
**a** **ă** [“Heart disease kills 1.3 million annually in Russia — chief cardiologist”](http://en.rian.ru/russia/20070214/60721668.html). RIA Novosti. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. **Burlington Free Press, ngày 26 tháng 6 năm 2009, page 2A, “Study blames alcohol for half Russian deaths”** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-131) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-cbs_132-0) [“Corruption Pervades Russia’s Health System”](http://www.cbsnews.com/stories/2007/06/28/world/main2992334.shtml). CBS News. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-smokingria_133-0) [“Third of Russians smoke, but half welcome public smoking ban”](http://en.rian.ru/russia/20070221/61054065.html). RIA Novosti. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-134) [“HIV/AIDS in the Russian Federation”](http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/EXTECAREGTOPHEANUT/EXTECAREGTOPHIVAIDS/0,,contentMDK:20320143%7EmenuPK:616427%7EpagePK:34004173%7EpiPK:34003707%7EtheSitePK:571172,00.html). The World Bank. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-135) [“Russian regional HIV vaccine center seeks $40–50 mln from budget”](http://en.rian.ru/russia/20070206/60289838.html). RIA Novosti. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-136) [Russian Federation AIDS information “Russian Federation”](http://www.unaids.org/en/CountryResponses/Countries/russian_federation.asp). UNAIDS: The Joint United Nations Programme on HIV/AIDS. Truy cập ngày 11 tháng 3 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-137) [“119,000 TB cases in Russia — health official”](http://en.rian.ru/russia/20060127/43221133.html). RIA Novosti. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-138) [“Country Profile: Russia”](http://web.archive.org/web/20050226190624/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Russia.pdf)(PDF). [Library of Congress](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C6%B0_vi%E1%BB%87n_Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i_M%E1%BB%B9)—Federal Research Division. October năm 2006. [Bản gốc](http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Russia.pdf)lưu trữ ngày 26 tháng 2 năm 2005. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-139) [“Russian policies ignite unprecedented birth rate in 2007”](http://economictimes.indiatimes.com/News/International_Business/Russian_policies_ignite_unprecedented_birth_rate_in_2007/articleshow/2750305.cms). The Economic Times. Truy cập ngày 11 tháng 3 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-140) [“United Nations Expert Group Meeting On International Migration and Development”](http://www.un.org/esa/population/meetings/ittmigdev2005/P11_Rybakovsky&Ryazantsev.pdf)(PDF). Population Division; Department of Economic and Social Affairs; United Nations Secretariat. 6–ngày 8 tháng 7 năm 2005. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. **Russian Cuisine by Ruth Jenkins, page 48** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-141) **Bell, I.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-142) [“Eastern Europe, Russia and Central Asia”](http://books.google.com/books?id=EPP3ti4hysUC&pg=PA47). Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. **Zuckerman, P (2005).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-143) *Atheism: Contemporary Rates and Patterns, chapter in The Cambridge Companion to Atheism, ed. by Michael Martin*. Cambridge University Press. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-relig_144-0) [“Religion In Russia”](http://web.archive.org/web/20010208072455/http://www.russianembassy.org/RUSSIA/religion.htm). Embassy of the Russian Federation. [Bản gốc](http://www.russianembassy.org/RUSSIA/religion.htm)lưu trữ ngày 8 tháng 2 năm 2001. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007.
- ^
**a** [Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2007.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-encarta_145-1) **ă** [“Russia”](http://encarta.msn.com/encyclopedia_761569000_6/Russia.html). Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-146) [“Russia”](http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2007/90196.htm). Truy cập ngày 8 tháng 4 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-religionsurvey_147-0) [“](http://www.religare.ru/article42432.htm). religare.ru. Ngày 6 tháng 6 năm 2007. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. **(tiếng Nga)**Опубликована подробная сравнительная статистика религиозности в России и Польше” [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-148) [“Fact Box: Muslims In Russia”](http://www.rferl.org/content/article/1060152.html). Radio Free Europe. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. **Page, J.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-timesmuslim_149-0) [“The rise of Russian Muslims worries Orthodox Church”](http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article551693.ece). Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. Đã bỏ qua tham số không rõ
|published=(
[trợ giúp](http://en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#parameter_ignored)) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-150) [“20Mln Muslims in Russia and mass conversion of ethnic Russians are myths — expert”](http://www.interfax-religion.com/?act=news&div=2869). Interfax. Truy cập ngày 1 tháng 4 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-financialtimes_151-0) [“Russia’s Islamic rebirth adds tension”](http://www.ft.com/cms/s/0/3f3fba2c-474f-11da-b8e5-00000e2511c8.html). Financial Times. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-152) [Russia Faces Population Dilemma](http://web.archive.org/web/20090625054712/http://www.voanews.com/english/archive/2007-06/2007-06-27-voa4.cfm), VOA News, ngày 18 tháng 6 năm 2007 **Mainville, M (ngày 19 tháng 11 năm 2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-153) [“Russia has a Muslim dilemma”](http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2006/11/19/MNGJGMFUVG1.DTL). *Page A – 17*. San Francisco Chronicle. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. **Nettleton, S.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-154) [“Prayers for Ivolginsky”](http://web.archive.org/web/20011122131758/http://www.cnn.com/SPECIALS/2000/russia/story/train/ivolginsky.monastery/). CNN. [Bản gốc](http://www.cnn.com/SPECIALS/2000/russia/story/train/ivolginsky.monastery/)lưu trữ ngày 22 tháng 11 năm 2001. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-religion2_155-0) [“Russia::Religion”](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/513251/Russia). Encyclopædia Britannica Online. 2007. Truy cập ngày 27 tháng 12 năm 2007. **Information of Russia by Ruth Jenkkins, page 52 and 53** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-156) **Problems of USSR, page 101** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-157) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nga#cite_ref-158) [vnexpress](https://archive.is/20130502153423/www.vnexpress.net/Vietnam/The-gioi/2007/12/3B9FD414/)
## Liên kết ngoài
### Các nguồn của chính quyền
|
|![]()
[Nga](http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Russia?uselang=vi) [Duma](http://www.duma.ru/)– Trang Web chính thức của hạ nghị viện (bằng tiếng Nga) [Đại sứ quán Nga tại Hoa Kỳ](http://www.russianembassy.org/) [Hội đồng liên bang](https://archive.is/20120805045016/www.council.gov.ru/eng/index.html)– Trang Web chính thức của thượng nghị viện [Gov.ru](http://www.gov.ru/)– Cổng chính thức của chính phủ (bằng tiếng Nga) [Kremli](http://web.archive.org/web/20030908005515/http://www.kremlin.ru/eng/)– Trang Web chính thức của tổng thống (bằng tiếng Anh) [Trang Web chính thức của trung tâm địa chính Liên bang Nga – Bản đồ hành chính của Nga (Chú giải bằng tiếng Nga)](http://www.fccland.ru/kart.htm) [Công nghiệp và các nguồn năng lượng của Nga, theo Cục năng lượng Hoa Kỳ](https://archive.is/20121213071747/www.eia.doe.gov/emeu/cabs/russia.html) [Kinh tế Nga: Ngân hàng Phần Lan](http://web.archive.org/web/20020616173442/http://www.bof.fi/bofit/fin/4ruec/index.stm) [U.S. Thông tin từ Cục lãnh sự Hoa Kỳ: Nga](http://web.archive.org/web/19961125135329/http://travel.state.gov/russia.html) [Webcam về nước Nga](http://webcam.deili.info/en,1,3) [Photos of Russia](http://www.flickr.com/photos/tessekkur/sets/72157622223977430/)
### Thông tin chung
[Sơ lược về quốc gia theo BBC](http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1102275.stm) [Dữ liệu về Nga theo CIA](http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/rs.html) [Trao đổi Nga-Đức](http://web.archive.org/web/20050415154515/http://www.austausch.org/en/)Tổ chức phi chính phủ (NGO) kết nối những người tình nguyện tới NGO ở Nga (không chỉ là người Đức) [Các liên kết tới chính quyền](http://www.gksoft.com/govt/en/ru.html) [Ấn tượng về nước Nga Xô viết, theo John Dewey](http://web.archive.org/20040830200053/geocities.com/deweytextsonline/isr.htm) [Các nguồn trên Internet để nghiên cứu về Nga](http://web.archive.org/web/20010428200617/http://www.slavweb.com/eng/server-e-fr1.html) [Danh mục các lưu trữ về Nga của Johnson](http://web.archive.org/web/20011119184658/http://www.cdi.org/russia/johnson/default.cfm) [Tiền giấy của Nga](http://numismondo.com/pm/rus/) [Tin tức nước Nga](http://HavenWorks.com/world/russia/) [Các vùng liên bang của Nga (chú giải bằng tiếng Anh)](http://web.archive.org/20031213012115/baikaland.tripod.com/russia/right.html) [Tạp chí Nga](http://www.russiajournal.com/)– Nguồn tin và phân tích độc lập từ Nga. [Phiên bản tiếng Anh của báo Pravda (Sự thật)](http://english.pravda.ru/) [Trang thông tấn Nga RIA Novosti](http://rian.ru/)– Tiếng Nga [Trang thông tấn Nga RIA Novosti](http://en.rian.ru/)– Tiếng Anh
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
[Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i): [Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nga) [Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Qu%E1%BB%91c_gia_v%C3%A0_v%C3%B9ng_l%C3%A3nh_th%E1%BB%95_n%C3%B3i_ti%E1%BA%BFng_Nga) [Quốc gia Trung Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Qu%E1%BB%91c_gia_Trung_%C3%81) [Quốc gia châu Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Qu%E1%BB%91c_gia_ch%C3%A2u_%C3%82u) [Đông Âu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:%C4%90%C3%B4ng_%C3%82u) [Thành viên G20](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Th%C3%A0nh_vi%C3%AAn_G20)
# Philippines
|Cộng hoà Philippines|
|Repúbliká ng̃ Pilipinas
|(tiếng Tagalog)
Republic of the Philippines
(tiếng Anh)
|
|
![]()
|
|*Maka-Diyos, Makatao, Makakalikasan, at Makabansa*( [tiếng Philippines](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Filipino): Hướng về Chúa, Nhân dân, Thiên nhiên, và Quốc gia) [Lupang Hinirang](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lupang_Hinirang) [Cộng hoà tổng thống](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_ho%C3%A0_t%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng&action=edit&redlink=1) [Tổng thống](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Philippines) [Benigno Aquino III](http://vi.wikipedia.org/wiki/Benigno_Aquino_III) [Tiếng Tagalog](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Tagalog), [Tiếng Anh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh) [Manila](http://vi.wikipedia.org/wiki/Manila) [14°35′B, 121°0′Đ](http://tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=Philippines¶ms=14_35_N_121_0_E_type:country%28299.764%29) [Thành phố Quezon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quezon_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29) [hạng 71](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_di%E1%BB%87n_t%C3%ADch)) [UCT](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=UCT&action=edit&redlink=1)( [UTC](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BB%9D_ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)+8) **Độc lập** [12 tháng 6](http://vi.wikipedia.org/wiki/12_th%C3%A1ng_6), [1898](http://vi.wikipedia.org/wiki/1898) [4 tháng 7](http://vi.wikipedia.org/wiki/4_th%C3%A1ng_7), [1946](http://vi.wikipedia.org/wiki/1946)
• Công nhận
[[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-dano7212-1) người ( [[2]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-unpop-2) [hạng 12](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_s%E1%BB%91_d%C3%A2n)) [hạng 43](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_m%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91)) [GDP](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_s%E1%BA%A3n_ph%E1%BA%A9m_n%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%8Ba)( [PPP](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BB%A9c_mua_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%C6%B0%C6%A1ng)) (2011) [HDI](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)(2003) [hạng 84](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia_theo_ch%E1%BB%89_s%E1%BB%91_ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_con_ng%C6%B0%E1%BB%9Di)) [Đơn vị tiền tệ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87) [Peso](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peso_Philippines)(
)
[PHP] [Tên miền Internet](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%AAn_mi%E1%BB%81n_qu%E1%BB%91c_gia_c%E1%BA%A5p_cao_nh%E1%BA%A5t) [.ph](http://vi.wikipedia.org/wiki/.ph) **Philippines** (phiên âm [tiếng Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t): Phi-líp-pin , [3] [Hán Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%AB_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t): **Phi Luật Tân**), tên chính thức là **Cộng hòa Philippines**, là một [đảo quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3o_qu%E1%BB%91c)có chủ quyền tại [Đông Nam Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81). Philippines cách [Đài Loan](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%A0i_Loan)qua [eo biển Luzon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eo_bi%E1%BB%83n_Luzon)ở phía bắc; cách [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam)qua [biển Đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90%C3%B4ng)ở phía tây, cách đảo [Borneo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Borneo)qua [biển Sulu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Sulu)ở phía tây nam, và các đảo khác của [Indonesia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Indonesia)qua [biển Celebes](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Celebes)ở phía nam; phía đông quốc gia là [biển Philippines](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Philippines)và đảo quốc [Palau](http://vi.wikipedia.org/wiki/Palau). Philippines nằm trên [Vành đai lửa Thái Bình Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%A0nh_%C4%91ai_l%E1%BB%ADa_Th%C3%A1i_B%C3%ACnh_D%C6%B0%C6%A1ng)và nằm gần xích đạo, do vậy quốc gia hay chịu ảnh hưởng từ các trận động đất và bão nhiệt đới, song lại có nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú và đa dạng sinh học ở mức độ cao. Philippines có diện tích 300.000 kilômét vuông (115.831 sq mi), là quốc gia rộng lớn thứ 64 trên thế giới, bao gồm 7.107 hòn đảo được phân loại phổ biến thành ba vùng địa lý lớn: [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-4) [Luzon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Luzon), [Visayas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Visayas), và [Mindanao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mindanao). Thủ đô của Philippines là [Manila](http://vi.wikipedia.org/wiki/Manila), còn thành phố đông dân nhất là [Quezon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quezon_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29); cả hai thành phố đều thuộc [Vùng đô thị Manila](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B_Manila).
Với dân số ít nhất là 99 triệu,
Philippines là quốc gia đông dân thứ bảy tại châu Á và đứng thứ 12 trên thế giới. Ngoài ra, có 12 triệu người Philippines sống tại hải ngoại, họ tạo thành một trong những cộng đồng tha hương lớn nhất và có ảnh hưởng nhất thế giới. [5] Philippines có sự đa dạng về dân tộc và văn hóa. Vào thời tiền sử, người [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-philstar.com-6) [Negrito](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Negrito&action=edit&redlink=1)nằm trong số các cư dân đầu tiên của quần đảo, tiếp theo là các làn sóng nhập cư của người Nam Đảo. Sau đó, nhiều quốc gia khác nhau được thành lập trên quần đảo, nằm dưới quyền cai trị của những quân chủ mang tước vị [Datu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Datu&action=edit&redlink=1), [Rajah](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rajah&action=edit&redlink=1), [Sultan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sultan)hay [Lakan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lakan&action=edit&redlink=1). Thương mại với Trung Quốc cũng khiến cho văn minh Trung Quốc truyền đến Philippines, cũng như xuất hiện các khu định cư của người Hán. [Ferdinand Magellan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ferdinand_Magellan) đến Philippines vào năm 1521, sự kiện này đánh dấu kỉ nguyên người Tây Ban Nha quan tâm và cuối cùng là thuộc địa hóa quần đảo. Năm 1543, nhà thám hiểm người Tây Ban Nha [Ruy López de Villalobos](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ruy_L%C3%B3pez_de_Villalobos&action=edit&redlink=1) đặt tên cho quần đảo là *Las Islas Filipinas* để vinh danh Quốc vương [Felipe II của Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Felipe_II_c%E1%BB%A7a_T%C3%A2y_Ban_Nha). [Miguel López de Legazpi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Miguel_L%C3%B3pez_de_Legazpi&action=edit&redlink=1) đến quần đảo từ [Tân Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2n_T%C3%A2y_Ban_Nha) ( [Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mexico) ngày nay) vào năm 1565, ông thành lập nên khu định cư đầu tiên của người Tây Ban Nha tại quần đảo, và quần đảo trở thành thuộc địa của Tây Ban Nha trong hơn 300 năm sau đó. Thời kỳ thuộc địa khiến cho [Công giáo La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_La_M%C3%A3) chiếm ưu thế tại Philippines; Philippines và [Đông Timor](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Timor) là hai quốc gia châu Á duy nhất mà tôn giáo này chiếm ưu thế. Trong thời gian này, Manila trở thành đầu mối châu Á của tuyến đường thương mại thuyền buồm Manila– [Acapulco](http://vi.wikipedia.org/wiki/Acapulco).
Vào thời gian chuyển giao giữa thế kỷ 19 và thế kỷ 20, liên tiếp diễn ra
[cách mạng Philippines](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Philippines&action=edit&redlink=1); [chiến tranh Tây Ban Nha-Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_T%C3%A2y_Ban_Nha-M%E1%BB%B9); và [Chiến tranh Philippines–Mỹ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Philippines%E2%80%93M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1). Kết quả là Hoa Kỳ trở thành thế lực thống trị quần đảo, song bị gián đoạn khi Nhật Bản chiếm đóng. Sau [Chiến tranh thế giới thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-7) [Hiệp ước Manila](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Manila_%281946%29&action=edit&redlink=1) công nhận Cộng hòa Philippines là một quốc gia độc lập. Kể từ đó, Philippines trải qua các biến động với nền dân chủ, nổi bật là phong trào “quyền lực nhân dân” lật đổ chế độ độc tài của [8] [Ferdinand Marcos](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ferdinand_Marcos). Philippines hiện là một trong những nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất tại châu Á, việc có quy mô dân số lớn và tiềm năng về kinh tế khiến Philippines được phân loại là một cường quốc bậc trung. [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Asia-Pacific-9)
## Mục lục
[1 Lịch sử](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [2 Chính trị và chính quyền](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#Ch.C3.ADnh_tr.E1.BB.8B_v.C3.A0_ch.C3.ADnh_quy.E1.BB.81n) [3 Miền, vùng và các đơn vị hành chính](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#Mi.E1.BB.81n.2C_v.C3.B9ng_v.C3.A0_c.C3.A1c_.C4.91.C6.A1n_v.E1.BB.8B_h.C3.A0nh_ch.C3.ADnh) [4 Các tỉnh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#C.C3.A1c_t.E1.BB.89nh) [5 Địa lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#.C4.90.E1.BB.8Ba_l.C3.BD) [6 Kinh tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#Kinh_t.E1.BA.BF) [7 Nhân khẩu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#Nh.C3.A2n_kh.E1.BA.A9u) [8 Giáo dục](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#Gi.C3.A1o_d.E1.BB.A5c) [9 Sức khỏe](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#S.E1.BB.A9c_kh.E1.BB.8Fe) [10 Văn hóa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#V.C4.83n_h.C3.B3a) [11 Tham khảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#Tham_kh.E1.BA.A3o) [12 Liên kết ngoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Lịch sử
### Tiền sử
Khối xương bàn chân của người Callao được cho là có niên đại từ 67.000 năm trước theo phương pháp urani-thori.
do vậy thay thế người Tabon được tìm thấy tại [10] [Palawan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Palawan)có niên đại khoảng 24.000 năm trước theo phương pháp cácbon, [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-11) là hóa thạch loài người cổ xưa nhất được phát hiện trên quần đảo. Người [[12]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Scott1-12) [Negrito](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Negrito&action=edit&redlink=1)nằm trong số các cư dân đầu tiên của quần đảo, song không xác định được niên đại đáng tin cậy. Có một vài thuyết đối lập liên quan đến nguồn gốc của người Philippines cổ đại. Thuyết được chấp thuận rộng rãi nhất dựa trên bằng chứng ngôn ngữ học và khảo cổ học, đó là mô hình “ra khỏi Đài Loan”, với giả thuyết được đưa ra là người Nam Đảo từ Đài Loan bắt đầu nhập cư đến Philippines từ khoảng năm 4000 TCN, thay thế các cư dân đến từ trước đó. [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Scott1A-13) [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-solheim-14) [[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-15)
### Các quốc gia cổ
Mặc dù một số xã hội trên các hòn đảo rải rác vẫn biệt lập, song nhiều xã hội khác phát triển thành các quốc gia và phát triển hoạt động mậu dịch đáng kể với các dân tộc khác ở Đông và Đông Nam Á. Thiên niên kỉ thứ nhất Công nguyên chứng kiến sự nổi lên của các tiểu quốc hải cảng và phát triển hành các quốc gia hàng hải, bao gồm các barangay tự trị, hoặc liên minh với nhau, các quốc gia lớn nằm dưới hải quyền của người Mã Lai do các
[Datu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Datu&action=edit&redlink=1) trị vì, các quốc gia triều cống cho Trung Quốc do Vương cai trị, các vương quốc Ấn hóa do các Rajah cai trị. Có thể kể đến [Datu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Datu&action=edit&redlink=1) Puti cai trị [Liên bang Madja-as](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Li%C3%AAn_bang_Madja-as&action=edit&redlink=1) sau khi ông mua lãnh địa từ tù trưởng người Negrito tên là Marikudo. Sau đó là [Vương quốc Butuan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Butuan&action=edit&redlink=1), quốc gia này nổi lên trong triều đại của Rajah Sri Bata Shaja, [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-16) [Vương quốc Tondo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Tondo&action=edit&redlink=1) do triều đại [Lakandula](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lakandula&action=edit&redlink=1) cai trị [[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Ring-17) và [18] [Vương quốc Cebu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Cebu&action=edit&redlink=1) dưới sự lãnh đạo của Rajamuda [[19]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-19) [Sri](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sri&action=edit&redlink=1)Lumay. Các quốc gia khác trong thời đại này bao gồm vương quốc Hán hóa [Ma Dật](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ma_D%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1)với người đứng đầu là một vương, và [Sulu](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Sulu)trước khi bị Hồi giáo hóa từng là một vương quốc Ấn Độ hóa, với người cai trị đầu tiên là [Rajah](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rajah&action=edit&redlink=1)Sipad Cựu. Các sử thi lớn như Hinilawod, Darangan và Biag Ni Lam-Ang có nguồn gốc từ thời đại này. [[20]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-ibrahim_51-20) [[21]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-21)
Những năm 1300 báo trước sự xuất hiện và cuối cùng là truyền bá Hồi giáo tại quần đảo Philippines. Năm 1380, Karim ul’ Makdum và Shari’ful Hashem Syed Abu Bakr đi từ
[Malacca](http://vi.wikipedia.org/wiki/Malacca) đến [Sulu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Sulu) là lập nên [Vương quốc Hồi giáo Sulu](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_qu%E1%BB%91c_Sulu) bắt cách cải đạo rajah của Sulu và kết hôn với con gái của rajah. [[22]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-22) Đến cuối thế kỷ 15, [23] [Shariff Mohammed Kabungsuwan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mohammed_Kabungsuwan&action=edit&redlink=1)của [Johor](http://vi.wikipedia.org/wiki/Johor)đưa Hồi giáo đến đảo Mindanao. Sau đó, ông ta kết hôn với Paramisuli, một công chúa người Iranun, và lập nên [Vương quốc Hồi giáo Maguindanao](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Maguindanao&action=edit&redlink=1). Các vương quốc hồi giáo mở rộng đến Lanao. Cuối cùng, Hồi giáo vượt khỏi phạm vi của đảo Mindanao và lan đến phía nam đảo Luzon. Thậm chí [[24]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-24) [Manila](http://vi.wikipedia.org/wiki/Manila)cũng bị Hồi giáo hóa trong thời gian trị vì của Sultan [Bolkiah](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bolkiah&action=edit&redlink=1)từ năm 1485 đến năm 1521, khi đó Vương quốc Hồi giáo Brunei chinh phục Vương quốc Tondo bằng cách cải đạo Rajah Salalila sang Hồi giáo. [[25]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-25) [[26]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-McAmis-26) [[27]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-end-27) Tuy nhiên, các quốc gia như Igorot theo thuyết vật linh, Madja-as Mã Lai, Ma Dật Hán hóa, Lequios và Butuan Ấn Độ hóa vẫn duy trì văn hóa của mình. Trong một số vương quốc xuất hiện việc chống Hồi giáo gay gắt. Sự kình địch giữa các datu, raja, vương, sultans, và lakan và giữa các quốc gia của họ khiến cho người Tây Ban Nha dễ dàng thuộc địa hóa quần đảo. Các quốc gia này được hợp nhất vào Đế quốc Tây Ban Nha, và bị Tây Ban Nha hóa và Thiên Chúa giáo hóa. [[28]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-28) [[29]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Agoncillo-29)
### Thuộc địa của Tây Ban Nha
Năm 1521, nhà thám hiểm người Bồ Đào Nha
[Ferdinand Magellan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ferdinand_Magellan) đến Philippines và tuyên bố chủ quyền của Tây Ban Nha đối với quần đảo. Quá trình thuộc địa hóa bắt đầu khi nhà thám hiểm người Tây Ban Nha [30] [Miguel López de Legazpi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Miguel_L%C3%B3pez_de_Legazpi&action=edit&redlink=1)đến từ [Mexico](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mexico)vào năm 1565 và thành lập các khu định cư đầu tiên của người Âu tại [Cebu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cebu). Người Tây Ban Nha thiết lập Manila làm thủ đô của [Đông Ấn Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_%E1%BA%A4n_T%C3%A2y_Ban_Nha&action=edit&redlink=1)vào năm 1571 sau khi đàn áp sự kháng cự của người bản địa và đánh bại hải tặc người Trung Quốc [Lâm A Phượng](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A2m_A_Ph%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1)(Limahong). [[31]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-31) [[32]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-JoaquinPhilBecoming-32)
Sự thống trị của người Tây Ban Nha đóng góp đáng kể vào việc thống nhất chính trị tại quần đảo. Từ năm 1565 đến năm 1821, Philippines được quản lý với địa vị là một lãnh thổ của
[Phó vương quốc Tân Tây Ban Nha](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C3%B3_v%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_T%C3%A2n_T%C3%A2y_Ban_Nha) và sau [Chiến tranh độc lập Mexico](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_%C4%91%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp_Mexico&action=edit&redlink=1) thì được quản lý trực tiếp từ [Madrid](http://vi.wikipedia.org/wiki/Madrid). Thuyền buồm Manila cùng hạm đội hải quân lớn của nó kết nối Manila với [Acapulco](http://vi.wikipedia.org/wiki/Acapulco), qua lại một hoặc hai lần mỗi năm từ thế kỷ 16 đến thế kỷ 19. Hoạt động mậu dịch đưa đến Philippines các loại lương thực có xuất xứ từ châu Mỹ như [ngô](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%B4), [cà chua](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A0_chua), [khoai tây](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khoai_t%C3%A2y), [ớt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%9At). Các nhà truyền giáo của [32] [Công giáo La Mã](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_gi%C3%A1o_La_M%C3%A3)cải đạo hết hết các cư dân vùng thấp sang Thiên Chúa giáo và lập nên các trường học, một đại học, và các bệnh viện. Một sắc lệnh của Tây Ban Nha quyết định tiến hành giáo dục công miễn phí vào năm 1863, song các nỗ lực nhằm thực hiện giáo dục đại chúng chủ yếu được thực hiện dưới thời Mỹ thuộc. [[33]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-33)
Trong thời kỳ cai trị Philippines, người Tây Ban Nha phải chiến đấu chống lại các cuộc nổi dậy của người bản địa và một vài thách thức đến từ hải tặc Trung Quốc, người Hà Lan, và người Bồ Đào Nha. Trong khuôn khổ
[Chiến tranh Bảy năm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_B%E1%BA%A3y_n%C4%83m), quân đội Anh [chiếm Manila](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Anh_Qu%E1%BB%91c_chi%E1%BA%BFm_%C4%91%C3%B3ng_Manila&action=edit&redlink=1) từ năm 1762 đến năm 1764. Quyền cai trị của người Tây Ban Nha được khôi phục sau [Hiệp định Paris 1763](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Paris_1763&action=edit&redlink=1). [[29]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Agoncillo-29) [[34]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Halili-34) Đến thế kỷ 19, các cảng của Philippines mở cửa cho mậu dịch toàn cầu và xã hội thuộc địa bắt đầu xuất hiện các thay đổi. Nhiều người Tây Ban Nha sinh ra tại Philippines ( [35] *) và những người hỗn chủng (* [criollos](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Criollo) *) trở nên thịnh vượng, nhiều người nắm giữ các chức vụ trong chính quyền vốn có truyền thống do những người Tây Ban Nha sinh tại bán đảo Iberia nắm giữ. Những tư tưởng cách mạng cũng bắt đầu được truyền bá trên khắp quần đảo. Việc người* [mestizos](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mestizos&action=edit&redlink=1) *Criollo*bất mãn dẫn đến Binh biến Cavite vào năm 1872, được xem là điềm báo trước cho Cách mạng Philippines. [[29]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Agoncillo-29) [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Cavite_Mutiny-36) [[37]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-ReferenceB-37) [[38]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-RichardsonBonifacio-38)
Tình cảm cách mạng bùng lên vào năm 1872 sau khi ba linh mục là
[Mariano Gómez](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mariano_G%C3%B3mez&action=edit&redlink=1), [José Burgos](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jos%C3%A9_Burgos&action=edit&redlink=1), và [Jacinto Zamora](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jacinto_Zamora&action=edit&redlink=1) (gọi chung là [Gomburza](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gomburza&action=edit&redlink=1)) bị nhà cầm quyền thuộc địa buộc tội xúi giục nổi loạn và hành quyết. [[36]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Cavite_Mutiny-36) Sự việc này truyền cảm hứng cho một phong trào tuyên truyền tại Tây Ban Nha do [37] [Marcelo H. del Pilar](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Marcelo_H._del_Pilar&action=edit&redlink=1), [José Rizal](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jos%C3%A9_Rizal), và [Mariano Ponce](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mariano_Ponce&action=edit&redlink=1)tổ chức, nhằm vận động hành lang cho các cải cách chính trị tại Philippines. Rizal cuối cùng bị hành quyết vào ngày 30 tháng 12 năm 1896 với tội danh nổi loạn. Do các nỗ lực nhằm cải cách gặp phải cản trở, [[39]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-ReferenceA-39) [Andrés Bonifacio](http://vi.wikipedia.org/wiki/Andr%C3%A9s_Bonifacio)vào năm 1892 thành lập một đoàn thể bí mật gọi là [Katipunan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Katipunan&action=edit&redlink=1)nhằm giành độc lập từ Tây Ban Nha thông qua hoạt động vũ trang. Bonifacio cùng Katipunan bắt đầu cuộc Cách mạng Philippines vào năm 1896. [[38]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-RichardsonBonifacio-38) [Magdalo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Magdalo_%28ph%C3%A1i_Katipunan%29&action=edit&redlink=1)là một phái của Katipunan tại tỉnh Cavite, cuối cùng họ thách thức vị trí lãnh đạo của Bonifacio và người này bị [Emilio Aguinaldo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Emilio_Aguinaldo&action=edit&redlink=1)thay thế. Năm 1898, [Chiến tranh Tây Ban Nha-Mỹ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_T%C3%A2y_Ban_Nha-M%E1%BB%B9)bắt đầu từ [Cuba](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cuba)và lan đến Philippines. Aguinaldo tuyên bố Philippines độc lập từ Tây Ban Nha tại Kawit, Cavite vào ngày 12 tháng 6 năm 1898, và [Đệ nhất Cộng hòa Philippines](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%87_nh%E1%BA%A5t_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Philippines&action=edit&redlink=1)được thành lập tại Nhà thờ Barasoain vào năm sau.
### Thời Mỹ thuộc
Tây Ban Nha nhượng quần đảo cho Hoa Kỳ để đổi lấy 20 triệu đô la theo
[Hiệp định Paris 1898](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Paris_%281898%29). Đến khi tình hình ngày càng trở nên rõ ràng rằng Hoa Kỳ sẽ không công nhận Cộng hòa Philippines mới ra đời, [40] [Chiến tranh Philippines–Mỹ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_tranh_Philippines%E2%80%93M%E1%BB%B9&action=edit&redlink=1)bùng nổ, kết quả Đệ nhất Cộng hòa chiến bại. Tuy nhiên, thay thế nó là ba nước cộng hòa: [Cộng hòa Zamboanga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Zamboanga&action=edit&redlink=1), [Cộng hòa Negros](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Negros&action=edit&redlink=1)và [Cộng hòa Tagalog](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Tagalog&action=edit&redlink=1). Các chính thể này cũng bị đánh bại, và quần đảo nằm dưới quyền quản lý của Chính phủ Đảo (Insular Government). [[41]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-41) [Nổi dậy Moro](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%E1%BB%95i_d%E1%BA%ADy_Moro&action=edit&redlink=1)ngay lập tức diễn ra sau đó, chủ yếu là nhằm chống lại Vương quốc Hồi giáo Sulu đang suy yếu. Trong thời kỳ này, văn hóa Philippines được phục hưng với sự phát triển của điện ảnh và văn học. [[42]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Bates-42) [[43]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-autogenerated1-43) [[44]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-44) [[45]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-45) [[46]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-46) [Daniel Burnham](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Daniel_Burnham&action=edit&redlink=1)lập nên một kế hoạch kiến trúc cho [Manila](http://vi.wikipedia.org/wiki/Manila), biến nơi này thành một thành phố hiện đại. [[47]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-47)
Năm 1935, Philippines có được địa vị
[thịnh vượng chung](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BB%8Bnh_v%C6%B0%E1%BB%A3ng_chung_Philippines&action=edit&redlink=1) với tổng thống là [Manuel Quezon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Manuel_Quezon&action=edit&redlink=1). Ông chỉ định một ngôn ngữ quốc gia và cho phép phụ nữ bầu cử, tiến hành cải cách đất đai. [[39]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-ReferenceA-39) Các kế hoạch để tiến đến độc lập trong thập niên sau đó bị gián đoạn trong [48] [Chiến tranh thế giới thứ hai](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai). Trong cuộc chiến này, Đế quốc Nhật Bản xâm chiếm quần đảo, [Đệ nhị Cộng hòa Philippines](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%87_nh%E1%BB%8B_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Philippines&action=edit&redlink=1)được thành lập với [José P. Laurel](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jos%C3%A9_P._Laurel&action=edit&redlink=1)là tổng thống, đây là một chính thể cộng tác với Nhật Bản. Nhiều hành động tàn bạo và tội ác chiến tranh diễn ra trong cuộc chiến, chẳng hạn như [Cuộc hành quân chết chóc Bataan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cu%E1%BB%99c_h%C3%A0nh_qu%C3%A2n_ch%E1%BA%BFt_ch%C3%B3c_Bataan)và [Thảm sát Manila](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BA%A3m_s%C3%A1t_Manila&action=edit&redlink=1). Năm 1944, Quezon qua đời trong khi lưu vong tại Hoa Kỳ, [[49]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-49) [Sergio Osmeña](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sergio_Osme%C3%B1a&action=edit&redlink=1)kế nhiệm. Lực lượng Đồng Minh [đánh bại Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Philippines_%281944-1945%29)vào năm 1945. Đến khi kết thúc chiến tranh, người ta ước tính có hơn một triệu người Philippines thiệt mạng. [[50]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Rottman-50)
### Thời đại Chiến tranh Lạnh
Ngày 24 tháng 10 năm 1945,
Philippines trở thành một thành viên sáng lập của [51] [Liên Hiệp Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)và đến ngày 4 tháng 7 năm 1946, Hoa Kỳ công nhận Philippines độc lập, khi đó quốc gia nằm dưới quyền cai trị của Tổng thống [Manuel Roxas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Manuel_Roxas&action=edit&redlink=1). Những thành phần tàn dư bất mãn gồm những thành viên [[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-CIAfactbook-52) [Hukbalahap](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hukbalahap&action=edit&redlink=1)cộng sản tiếp tục hoạt động ở vùng nông thôn song bị đàn áp dưới thời Tổng thống [[53]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-53) [Ramon Magsaysay](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ramon_Magsaysay). [[54]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Molina.2C_Antonio_1961-54) Người kế nhiệm của Magsaysay là [[55]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-55) [Carlos P. Garcia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Carlos_P._Garcia)đề xướng *Chính sách người Philipines trước tiên*, và được [[56]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-56) [Diosdado Macapagal](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Diosdado_Macapagal&action=edit&redlink=1)tiếp nối, cùng với đó là việc chuyển ngày Độc lập từ 4 tháng 7 sang 12 tháng 6, tức ngày [Emilio Aguinaldo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Emilio_Aguinaldo&action=edit&redlink=1)tuyên bố độc lập, [[57]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-bibingka-jun12-57) trong khi tiếp tục thúc đẩy hơn nữa tuyên bố chủ quyền đối với [[58]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-58) [Bắc Borneo](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Borneo). [[59]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-59) [[60]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-60)
Năm 1965, quyền lực vào tay tổng thống dân cử
[Ferdinand Marcos](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ferdinand_Marcos). Vào đầu nhiệm kỳ tổng thống của mình, Marcos khởi xướng nhiều dự án công cộng song bị cáo buộc tham nhũng nghiêm trọng, chẳng hạn như biển thủ hàng tỉ đô la tiền công quỹ. Xã hội Philippines rất hỗn loạn vào giữa nhiệm kỳ của ông, và đến gần cuối nhiệm kỳ, Marcos tuyên bố thiết quân luật vào ngày 21 tháng 9 năm 1972. Giai đoạn Marcos cầm quyền có đặc điểm là đàn áp chính trị, độc tài, và vi phạm nhân quyền. [61] Ngày 21 tháng 8 năm 1983, kình địch chính của Marcos là lãnh tụ đối lập [[62]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Cambridge4-62) [Benigno Aquino, Jr.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Benigno_Aquino,_Jr.&action=edit&redlink=1)bị ám sát tại [Sân bay quốc tế Manila](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Manila). Marcos cuối cùng kêu gọi bầu cử tổng thống sớm, tranh cử cùng góa phụ của Benigno Aquino là [Corazon Aquino](http://vi.wikipedia.org/wiki/Corazon_Aquino). Marcos được tuyên bố thắng cử, song kết quả bị cho là gian lận, dẫn đến [[63]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Chandler-63) [Cách mạng Quyền lực nhân dân](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Quy%E1%BB%81n_l%E1%BB%B1c_nh%C3%A2n_d%C3%A2n&action=edit&redlink=1). Marcos và các đồng minh của ông chạy sang [Hawaii](http://vi.wikipedia.org/wiki/Hawaii)và Aquino được công nhận là tổng thống. [[63]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Chandler-63) [[64]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Osborne-64)
### Lịch sử hiện đại
Nền dân chủ quay trở lại và các cải cách của chính phủ bắt đầu vào năm 1986 bị cản trở do nợ quốc gia, tham nhũng trong chính phủ, các nỗ lực đảo chính, thiên tai, cuộc nổi dậy dai dẳng của cộng sản,
và một cuộc xung đột quân sự với các phần tử ly khai Moro. [65] Quân đội Hoa Kỳ rút khỏi [[66]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-66) [vịnh Subic](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C4%83n_c%E1%BB%A9_H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Hoa_K%E1%BB%B3_V%E1%BB%8Bnh_Subic)và [căn cứ không quân Clark](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C4%83n_c%E1%BB%A9_kh%C3%B4ng_qu%C3%A2n_Clark). [Fidel V. Ramos](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Fidel_V._Ramos&action=edit&redlink=1)đắc cử tổng thống vào năm 1992, nền kinh tế quốc gia được cải thiện dưới thời chính phủ của ông. Tuy nhiên, các tiến bộ về chính trị và kinh tế, chẳng hạn như một thỏa thuận hòa bình với [Mặt trận giải phóng dân tộc Moro](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Moro&action=edit&redlink=1), bị phủ định cùng với sự khởi đầu của [[67]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-lastlaugh-67) [Khủng hoảng tài chính châu Á 1997](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_t%C3%A0i_ch%C3%ADnh_ch%C3%A2u_%C3%81_1997)vào năm 1997. [[68]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-AFC-NA-13-68) [[69]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-AFC-NA-14-69)
Năm 2001, bị buộc tội tham nhũng, trong khi một quá trình luận tội bị đình trệ, Tổng thống
[Joseph Estrada](http://vi.wikipedia.org/wiki/Joseph_Estrada) bị phế truất trong Cách mạng EDSA 2001, người thay thế là [Gloria Macapagal-Arroyo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gloria_Macapagal-Arroyo). Chín năm cầm quyền của bà gắn liền với các vụ bê bối tham nhũng và chính trị, mặc dù nền kinh tế vẫn tăng trưởng ổn định và tránh được [70] [Đại suy thoái](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_suy_tho%C3%A1i). [[71]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-ANC-71) [[72]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-davis-72) [[73]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-73) Năm 2010, [[74]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-74) [Benigno Aquino III](http://vi.wikipedia.org/wiki/Benigno_Aquino_III)đắc cử tổng thống. Trong nhiệm kỳ của ông, thỏa thuận hòa bình với phe Moro được ký kết, song các tranh chấp lãnh thổ tại Bắc Borneo và biển Đông thì leo thang. [[75]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-75) [[76]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-76) [[77]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-77) [[78]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-SultanObjective-78)
## Chính trị và chính quyền
[[Tập|thumb|
[Benigno S. Aquino III](http://vi.wikipedia.org/wiki/Benigno_S._Aquino_III), tổng thống thứ 15 của Philippines]] Philippines có một chính phủ dân chủ theo mô hình cộng hòa lập hiến với một [tổng thống chế](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_ch%E1%BA%BF). Philippines là một quốc gia đơn nhất, ngoại trừ [79] [Khu tự trị Hồi giáo Mindanao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Mindanao)được tự do ở mức độ lớn với chính phủ quốc gia. Có một số nỗ lực nhằm biến chính quyền thành một chính quyền liên bang, đơn viện hay nghị viện kể từ thời Ramos. [[80]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-80) [[81]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-81)
Tổng thống đóng vai trò là nguyên thủ quốc gia và nguyên thủ chính phủ, cũng như là tổng thư lệnh các lực lượng vũ trang. Tổng thống được bầu theo hình thức phổ thông đầu phiếu với nhiệm kỳ sáu năm, trong thời gian đó tổng thống sẽ bổ nhiệm và điều khiển nội các.
Lưỡng viện quốc hội Philippines gồm có Thượng viện và Hạ viện, các thượng nghị sĩ được dân bầu và có nhiệm kỳ sáu năm. [82] Quyền tư pháp được trao cho Tối cao pháp viện, bao gồm một Chánh án tối cao và 14 thẩm phán, họ đều do Tổng thống bổ nhiệm từ danh sách do Hội đồng Tư pháp và Luật sư đệ trình. [[82]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-About-82) [[82]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-About-82)
### An ninh và quốc phòng
Quân đội Philippines gồm ba nhánh là Không quân, Lục quân và Hải quân (bao gồm thủy quân lục chiến). An ninh dân sự thuộc thẩm quyền của Cảnh sát Quốc gia Philippine dưới sự điều hành của Bộ Nội vụ và chính phủ địa phương.
Tại Khu tự trị Hồi giáo Mindanao, tổ chức ly khai lớn nhất là Mặt trận Giải phóng Dân tộc Moro nay cũng tham gia vào chính phủ về mặt chính trị. Các nhóm quân sự khác như Mặt trận Giải phóng Hồi giáo Moro,
[Quân đội Nhân dân mới](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_m%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) theo cộng sản chủ nghĩa, và [Abu Sayyaf](http://vi.wikipedia.org/wiki/Abu_Sayyaf) vẫn hoạt động tại các tỉnh, song sự hiện diện của họ suy giảm trong những năm gần đây do thành công của chính phủ trung ương về mặt an ninh. [[83]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-83) [[84]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-84)
Philippines là đồng minh của Hoa Kỳ kể từ Chiến tranh thế giới thứ hai. Hiệp định phòng thủ chung giữa hai quốc gia được ký kết vào năm 1951. Philippines ủng hộ các chính sách của Hoa Kỳ trong Chiến tranh Lạnh và tham gia vào
[Chiến tranh Triều Tiên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) và [Chiến tranh Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Vi%E1%BB%87t_Nam). Philippines là thành viên của [Tổ chức Hiệp ước Đông Nam Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81) (SEATO) tồn tại cho đến năm 1977. Sau khi Chiến tranh chống khủng bố bắt đầu, Philippines là một phần tỏng liên minh hỗ trợ Hoa Kỳ tại Iraq. [85] Hoa Kỳ xác định Philippines là một đồng minh lớn phi NATO. Philippines đang tiến hành các nỗ lực để chấm dứt nội loạn với sợ giúp đỡ của Hoa Kỳ. [[86]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-cow-86)
## Miền, vùng và các đơn vị hành chính
Philippines được chia thành ba
** là miền** [Luzon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Luzon)ở phía Bắc đất nước, [Visayas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Visayas)ở giữa đất nước, và [Mindanao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mindanao)ỏ phía Nam đất nước. Tên ba miền đặt theo tên ba đảo chính của Philippines.
Ba miền lại được chia thành 17
**. Việc phân chia thành các vùng nhằm mục đích tạo thuận lợi cho công tác quy hoạch lãnh thổ của chính quyền trung ương. Tuy nhiên, vùng không phải là một cấp hành chính mặc dù mỗi vùng đều có các văn phòng của các bộ ngành của trung ương. Các vùng không có chính quyền địa phương, trừ vùng thủ đô Manila vì tự Manila là một vùng và vùng** [Khu tự trị Hồi giáo Mindanao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Mindanao).
Cấp hành chính địa phương chính thức của Philippines là
** gồm 81 đơn vị. Vùng thủ đô Manila là một đơn vị hành chính đặc biệt và là một trong 17 vùng của Philippines. tỉnh**
Các tỉnh lại bị chia tách tiếp thành các
** và các thành phố** **. Tuy cùng là cấp hành chính địa phương thứ hai, nhưng thành phố có nhiều chức năng hành chính hơn so với khu tự quản, và cũng được cấp ngân sách nhiều hơn.** [khu tự quản](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_c%E1%BB%A7a_Philippines)
Thành phố và khu tự quản được chia thành các
*. Đây là cấp hành chính địa phương thấp nhất ở Philiipines. barangay*
|Vùng||Ký hiệu||Trung tâm vùng|
|
|[San Fernando](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=San_Fernando,_La_Union&action=edit&redlink=1) [Thung lũng Cagayan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Thung_l%C5%A9ng_Cagayan) [Tuguegarao](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tuguegarao&action=edit&redlink=1) [Trung Luzon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Luzon) [San Fernando](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=San_Fernando,_Pampanga&action=edit&redlink=1) [CALABARZON](http://vi.wikipedia.org/wiki/CALABARZON) [Calamba](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Calamba,_Laguna&action=edit&redlink=1) [MIMAROPA](http://vi.wikipedia.org/wiki/MIMAROPA) [Calapan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Calapan&action=edit&redlink=1) [Bicol (vùng)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bicol_%28v%C3%B9ng%29) [Legazpi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Legazpi,_Albay&action=edit&redlink=1) [Tây Visayas](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Visayas) [Iloilo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Iloilo_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29) [Trung Visayas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Visayas) [Cebu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cebu_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29) [Đông Visayas](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Visayas) [Tacloban](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tacloban) [Bán đảo Zamboanga](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Zamboanga) [Pagadian](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pagadian&action=edit&redlink=1) [[87]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-87) [[88]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-88) [Bắc Mindanao](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Mindanao) [Cagayan de Oro](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cagayan_de_Oro) [Vùng Davao](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_Davao) [Davao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Davao_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29) [SOCCSKSARGEN](http://vi.wikipedia.org/wiki/SOCCSKSARGEN) [Koronadal](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Koronadal&action=edit&redlink=1) [Caraga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Caraga) [Butuan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Butuan&action=edit&redlink=1) [Khu tự trị Hồi giáo Mindanao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Khu_t%E1%BB%B1_tr%E1%BB%8B_H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Mindanao) [Cotabato](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cotabato_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29&action=edit&redlink=1) [Vùng Hành chính Cordillera](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_H%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_Cordillera) [Baguio](http://vi.wikipedia.org/wiki/Baguio) [Vùng đô thị Manila](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B_Manila) [Manila](http://vi.wikipedia.org/wiki/Manila)
## Các tỉnh
## Địa lý
Philippines là một quần đảo gồm 7.107 đảo
và tổng diện tích, bao gồm cả vùng nước nội lục, là xấp xỉ 300.000 kilômét vuông (115.831 sq mi). Quốc gia có 36.289 kilômét (22.549 mi) bờ biển, chiều dài bờ biển đứng thứ năm trên thế giới. [82] [[82]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-About-82) Quốc gia nằm giữa 116° 40′, và 126° 34′ kinh Đông, 4° 40′ và 21° 10′ vĩ Bắc. Quốc gia bị giới hạn bởi biển Philippines ở phía đông, biển Đông ở phía tây, và [[89]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-CIAfields-89) [biển Celebes](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bi%E1%BB%83n_Celebes)ở phía nam. Đảo [Borneo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Borneo)nằm ở phía tây nam và đảo Đài Loan nằm ở phía bắc. [Quần đảo Maluku](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Maluku)và đảo [Sulawesi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sulawesi)nằm ở phía nam-tây nam và đảo quốc [Palau](http://vi.wikipedia.org/wiki/Palau)nằm ở phía đông. [[82]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-About-82)
Rừng mưa nhiệt đới bao phủ hầu hết các hòn đảo vốn có địa hình núi non, các hòn đảo này có nguồn gốc núi lửa. Núi cao nhất quần đảo là
[núi Apo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%C3%BAi_Apo&action=edit&redlink=1) ở Mindanao với cao độ 2.954 mét (9.692 ft) trên mực nước biển. Sông dài nhất quốc gia là [sông Cagayan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Cagayan&action=edit&redlink=1) tại bắc bộ Luzon. Thủ đô Manila nằm bên bờ vịnh [Vịnh Manila](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Manila), vịnh này nối với hồ lớn nhất Philippines là [Laguna de Bay](http://vi.wikipedia.org/wiki/Laguna_de_Bay) qua [sông Pasig](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Pasig). Các vịnh quan trọng khác là [vịnh Subic](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Subic), [vịnh Davao](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BB%8Bnh_Davao&action=edit&redlink=1), và [vịnh Moro](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%E1%BB%8Bnh_Moro&action=edit&redlink=1). [Eo biển San Juanico](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Eo_bi%E1%BB%83n_San_Juanico&action=edit&redlink=1) chia tách hai đảo Samar và Leyte song chính phủ đã cho xây [cầu San Juanico](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%E1%BA%A7u_San_Juanico&action=edit&redlink=1). qua eo biển này [[90]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-90)
Philippines nằm trên rìa tây của Vành đai lửa Thái Bình Dương, do vậy quốc gia thường xuyên chịu ảnh hưởng từ hoạt động địa chấn và núi lửa. Cao nguyên Benham dưới đáy biển Philippine hoạt động trong
[hút chìm](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%BAt_ch%C3%ACm) [kiến tạo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BA%BFn_t%E1%BA%A1o_m%E1%BA%A3ng). Khoảng 20 được ghi nhận mỗi ngày, song hầu hết chúng quá yếu để con người cảm nhận được. Trận động đất lớn nhất gần đây là [91] [động đất Luzon 1990](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_Luzon_1990&action=edit&redlink=1). Có nhiều núi lửa hoạt động tại quần đảo, chẳng hạn như [[92]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-92) [núi lửa Mayon](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi_l%E1%BB%ADa_Mayon), [núi Pinatubo](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi_Pinatubo), hay [núi lửa Taal](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=N%C3%BAi_l%E1%BB%ADa_Taal&action=edit&redlink=1). Vụ phun trào của núi Pinatubo vào tháng 6 năm 1991 là vụ phun trào trên mặt đất lớn thứ nhì trong thế kỷ 20. Nhiễu loạn về địa chất hình thành nên [[93]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Pinatubo1991-93) [sông ngầm Puerto Princesa](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_s%C3%B4ng_ng%E1%BA%A7m_Puerto_Princesa)trên đảo Pallawan, nơi đây tiêu biểu cho môi trường sống đa dạng sinh học, với các hệ sinh tháo từ núi xuống biển và có một trong số những khu rừng quan trọng nhất tại châu Á. [[94]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-94)
Các hòn đảo của quần đảo có sự phong phú về khoáng sản do chúng có nguồn gốc núi lửa. Quốc gia được ước tính có tài nguyên vàng lớn thứ nhì trên thế giới sau Nam Phi và là một trong những nơi có tài nguyên đồng lớn nhất thế giới.
Quốc gia cũng giàu có về các tài nguyên như niken, crôm, và thiếc. Tuy vậy, do quản lý yếu kém và mật độ dân số cao, cùng với ý thức về môi trường nên các tài nguyên này phần lớn vẫn chưa được khai thác. [95] Một sản phẩm khác của hoạt động núi lửa là địa nhiệt năng lại được khai thác thành công hơn, Philippines là nhà sản xuất địa nhiệt năng lớn thứ hai thế giới sau Hoa Kỳ, đáp ứng 18% nhu cầu điện năng trong nước. [[95]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-NYTimesMiners-95) [[96]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-96)
### Hệ động thực vật
Với các rừng mưa và bờ biển trải dài, Philippines là nơi có sự đa dạng về các loại sinh vật.
Đây là một trong mười quốc gia đa dạng sinh vật nhất thế giới và nằm trong số những nước dẫn đầu về đa dạng trên đơn vị diện tích. [97] [[98]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Chanco-98) [[99]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-AUSGOP-99) Khoảng 1.100 loài có xương sống trên cạn được tìm thấy tại Philippines, bao gồm trên 100 loài thú và 170 loài chim không xuất hiện ở các khu vực khác. [[100]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Carpenter-100) Các loài đặc hữu của Philippines bao gồm [[101]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-lonelyplanet-101) [trâu rừng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tr%C3%A2u_r%E1%BB%ABng_Philippines)tại Mindoro, [nai đốm Visayas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nai_%C4%91%E1%BB%91m_Philippines), [cheo cheo Philippines](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cheo_cheo_Philippines), [lợn rừng Visayas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sus_cebifrons), [chồn bay Philippines](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%E1%BB%93n_bay_Philippines), hay một số loài [dơi](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BB%99_D%C6%A1i). [[102]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Heaney-102)
Philippines thiếu các loài săn mồi lớn, ngoại lệ là các loài
[rắn](http://vi.wikipedia.org/wiki/R%E1%BA%AFn) như [trăn](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8D_Tr%C4%83n) và [rắn hổ mang](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=R%E1%BA%AFn_h%E1%BB%95_mang&action=edit&redlink=1), [cá sấu cửa sông](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1_s%E1%BA%A5u_c%E1%BB%ADa_s%C3%B4ng) và [chim săn mồi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Chim_s%C4%83n_m%E1%BB%93i), chẳng hạn như quốc điểu là [đại bàng Philippines](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_b%C3%A0ng_Philippines), loài này được các nhà khoa học cho là đại bàng lớn nhất thế giới. [[103]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-103) Lãnh hải của Philippines được cho là rộng 2.200.000 kilômét vuông (849.425 sq mi) có đới sống sinh vật biển độc đáo và đa dạng và là một phàn quan trọng của Tam giác San hô. Tổng số san hô và cá biển được ước tính tương ứng là 500 và 2.400. [104] [[97]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-etravel-97) [[101]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-lonelyplanet-101)
Nạn phá rừng tại Philippines là một vấn đề nghiêm trọng, thường có nguyên nhân từ khai thác gỗ phi pháp. Độ che phủ rừng giảm từ 70% vào năm 1900 xuống khoảng 18,3% vào năm 1999.
[[105]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-105) Nhiều loài gặp nguy hiểm và các nhà khoa học nói rằng Đông Nam Á, bao gồm Philippines, phải đối mặt với tỷ lệ tuyệt chủng thê thảm là 20% vào cuối thế kỷ 21. [106] [[107]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-107)
### Khí hậu
Philippines có khí hậu nhiệt đới hải dương, thời tiết thường nóng và ẩm. Quốc gia có ba mùa:
*tag-init* hay *tag-araw*, mùa nóng khô kéo dài từ tháng 3 đến tháng 5; *tag-ulan*, mùa mưa kéo dài từ tháng 6 đến tháng 11; và *tag-lamig*, mùa mát khô kéo dài từ tháng 12 đến tháng 2. Gió mùa tây nam từ tháng 5 đến tháng 10 còn được gọi là Habagat, gió mùa đông bắc khô từ tháng 11 đến tháng 4 còn được gọi là Amihan. Nhiệt độ thường dao động từ 21 °C (70 °F) đến 32 °C (90 °F), tháng mát nhất là tháng 1 và tháng ấm nhất là tháng 5. [108] [[82]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-About-82) [[109]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-109)
Nhiệt độ trung bình năm của Philippines là khoảng 26,6 °C (79,9 °F).
Khi xét về khía cạnh nhiệt độ tại các khu vực Philippines, kinh độ và vĩ độ không phải là một yếu tố quan trọng, nhiệt độ nước biển tại các khu vực trên toàn quốc thường có xu hướng ở cùng mức. Trong khi đó, cao độ thường có tác động lớn hơn. Nhiệt độ trung bình năm tại [108] [Baguio](http://vi.wikipedia.org/wiki/Baguio)trên cao độ tuyệt đối 1.500 mét (4.900 ft) là 18,3 °C (64,9 °F), do vậy nơi đây là một điểm đến phổ biến vào mùa nóng khô. [[108]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-climate-108)
Quần đảo nằm chắn ngang vành đai bão nhiệt đới, do vậy hầu hết quần đảo có các cơn mưa xối xả và bão tố từ tháng 7 đến tháng 10,
với khoảng 19 bão nhiệt đới vào khu vực Philippines và 8-9 cơn bão đổ bộ mỗi năm. [110] [[111]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-111) [[112]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-PagasaWMO-112) Lượng mưa hàng năm có thể lên đến 5.000 milimét (200 in) ở vùng bờ biển núi non phía đông, song chỉ thấp dưới 1.000 milimét (39 in) tại một số thung lũng được che khuất. [[113]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-digitaltyphoon-113) [[110]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-cp-110)
## Kinh tế
Nền kinh tế quốc gia của Philippines lớn thứ 41 thế giới, theo ước tính, GDP (danh nghĩa) vào năm 2013 là 272.207 triệu
[USD](http://vi.wikipedia.org/wiki/USD) (2012 đạt 250.182 triệu [USD](http://vi.wikipedia.org/wiki/USD) và 2009 đạt 161.196 triệu [USD](http://vi.wikipedia.org/wiki/USD)) . Các mặt hàng xuất khẩu chính của Philippines bao gồm các sản phẩm bán dẫn và điện tử, thiết bị vận tải, hàng may mặc, các sản phẩm đồng, các sản phẩm dầu mỏ, [114] [dầu dừa](http://vi.wikipedia.org/wiki/D%E1%BA%A7u_d%E1%BB%ABa), và quả. Các đối tác thương mại lớn của Philippines bao gồm Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc, Singapore, Hàn Quốc, Hà Lan, Hong Kong, Đức, Đài Loan và Thái Lan. [[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-CIAfactbook-52) Đơn vị tiền tệ quốc gia là [[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-CIAfactbook-52) [peso Philippines](http://vi.wikipedia.org/wiki/Peso_Philippines)(₱ hay PHP).
Philippines là một quốc gia công nghiệp mới, nền kinh tế đang trong quá trình chuyển đổi từ dựa vào nông nghiệp sang dựa vào các ngành dịch vụ và chế tạo. Tổng lực lượng lao động trên toàn quốc là khoảng 38,1 triệu,
lĩnh vực nông nghiệp sử dụng gần 32% lực lượng lao động song chỉ đóng góp 14% GDP. Lĩnh vực công nghiệp thu hút gần 14% lực lượng lao động và đóng góp 30% GDP. 47% lực lượng lao động tham gia vào lĩnh vực dịch vụ và đóng góp 56% GDP. [52] [[115]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-nscb2009-115) [[116]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-quickstat-116)
Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Philippines một thời được xem là quốc gia thịnh vượng thứ nhì tại Đông Á, chỉ đứng sau Nhật Bản.
[[117]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-117) Tuy nhiên, đến thập niên 1960 thì thành tích kinh tế của Philippines bị một số quốc gia khác bắt kịp. Kinh tế trì trệ trong thời gian cai trị của nhà độc tài Ferdinand Marcos do quản lý yếu kém và bất ổn chính trị. [118] Quốc gia có mức tăng trưởng kinh tế thấp và phải trải qua những đợt suy thoái kinh tế. Chỉ đến thập niên 1990 thì mới bắt đầu khôi phục theo một chương trình tự do hóa kinh tế. [[118]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-ure-118) [[118]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-ure-118)
Cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 tác động đến nền kinh tế Philippines, kết quả là đồng peso suy giảm giá trị kéo dài và thị trường chứng khoán sụp đổ. Tuy nhiên, quy mô tác động ban đầu không trầm trọng như một số quốc gia láng giềng châu Á khác. Việc này phần lớn là do sự bảo thủ về tài chính của chính phủ, một phần là do kết quả của hàng thập niên kiểm tra và giám sát tài chính của
[Quỹ Tiền tệ Quốc tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B9_Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) (IMF). Năm 2004, GDP tăng trưởng 6,4% và đến năm 2007 là 7,1%, mức cao nhất trong ba thập niên. [67] [[43]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-autogenerated1-43) [[119]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-fastestGDP-119) Tuy nhiên, tăng trưởng GDP bình quân đầu người hàng năm trong giai đoạn 1966–2007 chỉ đạt 1,45%, trong khi mức trung bình của khu vực Đông Á và Thái Bình Dương là 5,96%, thu nhập hàng ngày của 45% dân số Philippines vẫn dưới 2 đô la Mỹ. [[120]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-120) [[121]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-UN-121) [[122]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Reddel-122)
Kinh tế Philippines dựa nhiều vào
[kiều hối](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BB%81u_h%E1%BB%91i), nguồn ngoại tệ từ kiều hối vượt qua cả đầu tư trực tiếp nước ngoài. Các khu vực phát triển không đồng đều, đảo Luzon mà đặc biệt là Vùng đô thị Manila giành được hầu hết tăng trưởng kinh tế so với các khu vực khác, song chính phủ có những bước đi để phân phối tăng trưởng kinh tế bằng cách tăng đầu tư vào các khu vực khác của quốc gia. Bất chấp các hạn chế, các ngành dịch vụ như du lịch và gia công quy trình nghiệp vụ, được xác định là các khu vực có một số cơ hội tăng trưởng tốt nhất. [123] [[116]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-quickstat-116) [[124]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-atimesbpo-124) [Goldman Sachs](http://vi.wikipedia.org/wiki/Goldman_Sachs)xếp Philippines vào danh sách các nền kinh tế “ [Next Eleven](http://vi.wikipedia.org/wiki/Next_Eleven)“. [[125]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-125) [Goldman Sachs](http://vi.wikipedia.org/wiki/Goldman_Sachs) ước tính rằng vào năm 2050, Philippines sẽ là nền kinh tế lớn thứ 14 thế giới. [HSBC](http://vi.wikipedia.org/wiki/HSBC) cũng phác thảo rằng nền kinh tế của Philippines sẽ trở thành nền kinh tế lớn thứ 16 thế giới, lớn thứ 5 châu Á và lớn nhất Đông Nam Á vào năm 2050. Philippines là thành viên của [126] [Ngân hàng Thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi), Quỹ Tiền tệ Quốc tế, [Tổ chức Thương mại Thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)(WTO), [Ngân hàng Phát triển châu Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C3%A2n_h%C3%A0ng_Ph%C3%A1t_tri%E1%BB%83n_ch%C3%A2u_%C3%81)với trụ sở tại [Mandaluyong](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mandaluyong), [Kế hoạch Colombo](http://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BA%BF_ho%E1%BA%A1ch_Colombo), [G-77](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=G-77&action=edit&redlink=1), và [G-24](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=G-24&action=edit&redlink=1). [[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-CIAfactbook-52)
### Giao thông
Hạ tầng giao thông tại Philippines tương đối kém phát triển, điều này một phần là do địa hình núi non và các đảo nằm rải rác, song cũng một phần do chính phủ thiếu đầu tư liên tục. Năm 2003, chỉ có 3,6% GDP đến với phát triển cơ sở hạ tầng, thấp hơn đáng kể so với một số quốc gia láng giềng.
Trong tổng số 203.025 kilômét (126.154 mi) đường bộ trên toàn quốc, thì chỉ có khoảng 20% trong số đó được lát. [110] Chính quyên của Tổng thống [[127]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-WBtransport-127) [Benigno Aquino III](http://vi.wikipedia.org/wiki/Benigno_Aquino_III)đảy mạnh việc cải thiện cơ sở hạ tầng và hệ thống giao thông thông qua các dự án khác nhau. [[128]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-128)
Do là một quần đảo, việc qua lại giữa các đảo bằng tàu thủy là rất cần thiết. Các hải cảng bận rộn nhất nước là Manila, Cebu, Iloilo, Davao, Cagayan de Oro, và Zamboanga.
Năm 2003, Strong Republic Nautical Highway với chiều dài 919 kilômét (571 mi) được hình thành, tập hợp các đoạn xa lộ và các tuyến phà qua 17 thành phố. [129] [[130]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-130)
Một số sông chảy qua khu vực đô thị như
[sông Pasig](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_Pasig) và [sông Marikina](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=S%C3%B4ng_Marikina&action=edit&redlink=1) có ác tuyến phà định kỳ. Dịch vụ phà sông Pasig có một số điểm dừng tại Manila, Makati, Mandaluyong, Pasig và Marikina. Philippines có 3,219 kilômét (2,000 mi) đường thủy nội địa có thể thông hành. [131] [[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-CIAfactbook-52)
Philippines có 85 sân bay công, khoảng hơn 111 sân bay tư.
[[127]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-WBtransport-127) [Sân bay quốc tế Ninoy Aquino](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Ninoy_Aquino) (NAIA) là sân bay quốc tế chính. Các sân bay quan trọng khác là [sân bay quốc tế Clark](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Clark), [sân bay quốc tế Mactan-Cebu](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Mactan-Cebu), [sân bay quốc tế Francisco Bangoy](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Francisco_Bangoy) và [sân bay quốc tế Zamboanga](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A2n_bay_qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_Zamboanga). [Philippine Airlines](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippine_Airlines) là hãng hàng không thương mại có thâm niên nhất tại châu Á vẫn hoạt động với tên gọi ban đầu, còn [Cebu Pacific](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cebu_Pacific) là hãng hàng không giá rẻ đứng đầu, đây cũng là hai hàng phục vụ hầu hết các đường bay quốc nội và quốc tế. [[132]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-PAL-132) [[133]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-HAviation-133) [[134]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-OxfordBG-134)
## Nhân khẩu
Từ năm 1990 đến năm 2008, dân số Philippines tăng xấp xỉ 28 triệu, tức tăng trưởng 45% trong giai đoạn này.
Cuộc điều tra dân số chính thức đầu tiên tại Philippines được tiến hành vào năm 1877 và ghi nhận dân số là 5.567.685. [135] Năm 2013, Philippines trở thành quốc gia đông dân thứ 12 trên thế giới, với dân số trên 99 triệu. [[136]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-136) Theo ước tính, một nửa cư dân sống trên đảo Luzon. Tỷ lệ tăng trưởng dân số từ năm 1995 đến năm 2000 là 3,21% mỗi năm, song giảm xuống còn xấp xỉ 1,95% mỗi năm trong giai đoạn 2005 đến 2010, song đây vẫn còn là một vấn đề gây tranh luận. [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-autogenerated2-5) [[137]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Officialpop-137) Tuổi trung bình của cư dân Philippines là 22,7 tuổi với 60,9% có tuổi từ 15 đến 64. [[138]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-gma-138) Tuổi thọ trung bình là 71,94 tuổi, 75,03 tuổi đối với nữ và 68,99 tuổi đối với nam. [[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-CIAfactbook-52) There are about 12 million Filipinos outside the Philippines. [[139]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-worldfactbook1-139) Từ khi Hoa Kỳ tự do hóa các đạo luật nhập cư vào năm 1965, số người tại Hoa Kỳ có người gốc Philippines tăng lên đáng kể. Năm 2007, ước tỉnh có 3,1 triệu người Mỹ gốc Philippines. [[140]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-PRB2003-140) [[141]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-141) Có 12 triệu người Philippines sống tại hải ngoại. [[142]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Census2007_offilipinos-142) [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-philstar.com-6)
### Thành thị
[Vùng đô thị Manila](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B_Manila) đông dân nhất trong số 12 vùng đô thị được xác định tại Philippines và là vùng đô thị đông dân thứ 11 trên thế giới. Theo điều tra dân số năm 2007, vùng đô thị Manila có dân số là 11.553.427, chiếm 13% tổng dân số toàn quốc. Đại đô thị Manila bao gồm cả các tỉnh lân cận ( [143] [Bulacan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bulacan), [Cavite](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cavite), [Laguna](http://vi.wikipedia.org/wiki/Laguna_%28t%E1%BB%89nh%29), và [Rizal](http://vi.wikipedia.org/wiki/Rizal)) có dân số khoảng 21 triệu. [[143]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-phcensus-143) [[144]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-demographia-144)
Tổng sản phẩm khu vực của Vùng đô thị Manila theo ước tính vào tháng 7 năm 2009 là 468,4 tỷ peso (theo giá so sánh 1985) và chiếm 33% GDP của quốc gia.
Năm 2011, nó được xếp hạng là quần thể đô thị thịnh vượng thứ 28 trên thế giới và đứng thứ hai tại Đông Nam Á, theo [145] [PricewaterhouseCoopers](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=PricewaterhouseCoopers&action=edit&redlink=1). [[146]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-pwc-146)
|
|
Thành thị lớn nhất của
|Hạng||
|[Vùng](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Philippines) [Quezon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Quezon_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29) [Vùng thủ đô quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B_Manila) [Parañaque](http://vi.wikipedia.org/wiki/Para%C3%B1aque) [Vùng thủ đô quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B_Manila) [Manila](http://vi.wikipedia.org/wiki/Manila) [Vùng thủ đô quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B_Manila) [Dasmariñas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dasmari%C3%B1as) [CALABARZON](http://vi.wikipedia.org/wiki/CALABARZON) [Caloocan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Caloocan) [Vùng thủ đô quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B_Manila) [Valenzuela](http://vi.wikipedia.org/wiki/Valenzuela,_Philippines) [Vùng thủ đô quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B_Manila) [Davao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Davao_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29) [Vùng Davao](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_Davao) [Las Piñas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Las_Pi%C3%B1as) [Vùng thủ đô quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B_Manila) [Cebu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cebu_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29) [Trung Visayas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Visayas) [General Santos](http://vi.wikipedia.org/wiki/General_Santos) [SOCCSKSARGEN](http://vi.wikipedia.org/wiki/SOCCSKSARGEN) [Zamboanga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Zamboanga_%28th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91%29) [Bán đảo Zamboanga](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Zamboanga) [Makati](http://vi.wikipedia.org/wiki/Makati) [Vùng thủ đô quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B_Manila) [Antipolo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Antipolo) [CALABARZON](http://vi.wikipedia.org/wiki/CALABARZON) [Bacoor](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bacoor) [CALABARZON](http://vi.wikipedia.org/wiki/CALABARZON) [Pasig](http://vi.wikipedia.org/wiki/Pasig) [Vùng thủ đô quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B_Manila) [Bacolod](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bacolod) [Tây Visayas](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%A2y_Visayas) [Taguig](http://vi.wikipedia.org/wiki/Taguig) [Vùng thủ đô quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B_Manila) [Muntinlupa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Muntinlupa) [Vùng thủ đô quốc gia](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C3%B9ng_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B_Manila) [Cagayan de Oro](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cagayan_de_Oro) [Bắc Mindanao](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%E1%BA%AFc_Mindanao) [San Jose del Monte](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=San_Jose_del_Monte&action=edit&redlink=1) [Trung Luzon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Luzon)
### Dân tộc
Theo điều tra dân số năm 2000, 28,1% người Philippines thuộc dân tộc Tagalog, 13,1% thuộc dân tộc Cebuano, 9% thuộc dân tộc Ilocano, 7,6% thuộc dân tộc Bisaya/Binisaya, 7,5% thuộc dân tộc Hiligaynon, 6% thuộc dân tộc Bikol, 3,4% thuộc dân tộc Waray, và 25,3% thuộc các “dân tộc khác”,
[[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-CIAfactbook-52) vốn có thể chia nhỏ tiếp thành các nhóm phi bộ lạc như [147] [Moro](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Moro&action=edit&redlink=1), [Kapampangan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Kapampangan&action=edit&redlink=1), [Pangasinan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Pangasinan&action=edit&redlink=1), [Ibanag](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ibanag&action=edit&redlink=1), và [Ivatan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ivatan&action=edit&redlink=1). Cũng có một số dân tộc thổ dân như [[148]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-148) [Igorot](http://vi.wikipedia.org/wiki/Igorot), [Lumad](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lumad&action=edit&redlink=1), [Mangyan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Mangyan&action=edit&redlink=1), [Bajau](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bajau&action=edit&redlink=1), và các bộ lạc tại Palawan. Người [[149]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Ethnol-149) [Negrito](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Negrito&action=edit&redlink=1), chẳng hạn như [Aeta](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Aeta&action=edit&redlink=1)và [Ati](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ati&action=edit&redlink=1), được cho là các cư dân đầu tiên của quần đảo. [[150]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Negritos-150)
Người Philippines nói chung thuộc một số dân tộc châu Á được phân loại theo ngôn ngữ là một phần của nhóm người nói tiếng Nam Đảo hoặc Mã Lai-Đa Đảo.
Người ta cho rằng từ hàng nghìn năm trước, [149] [thổ dân Đài Loan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%95_d%C3%A2n_%C4%90%C3%A0i_Loan)nói tiếng Nam Đảo đã nhập cư đến Philippines từ Đài Loan, đem theo các kiến thức của họ về nông nghiệp và đi thuyền viễn dương, cuối cùng thay thế các nhóm người Negrito sống tại quần đảo từ trước đó. Hai dân tộc thiểu số phi bản địa quan trọng nhất là người Hoa và người Tây Ban Nha. Người Philippines gốc Hoa hầu hết là hậu duệ của những người nhập cư từ Phúc Kiến sau năm 1898 và có dân số là 2 triệu, song có ước tính cho rằng 18 triệu người Philippines có một phần gốc Hoa. [[151]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-AJHG-151) [[152]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-152)
### Ngôn ngữ
|Năm ngôn ngữ bản địa hàng đầu (
|, 2013)
|Ngôn ngữ||Số người nói (triệu)|
|
|[Cebuano](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Cebuano) [[156]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-156) [Ilokano](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ilokano) [Hiligaynon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hiligaynon) [Bikol](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Trung_Bikol&action=edit&redlink=1) * liệt kê 175 ngôn ngữ riêng lẻ tại Philippines, 171 trong số đó là ngôn ngữ đang tồn tại và bốn ngôn ngữ còn lại không còn người nào nói. Các ngôn ngữ bản địa thuộc nhóm Borneo–Philippines của Ethnologue* [ngữ tộc Mã Lai-Đa Đảo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ng%E1%BB%AF_t%E1%BB%99c_M%C3%A3_Lai-%C4%90a_%C4%90%E1%BA%A3o&action=edit&redlink=1)– một nhánh của [ngữ hệ Nam Đảo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%AF_h%E1%BB%87_Nam_%C4%90%E1%BA%A3o). Theo Hiến pháp Philippines 1987, tiếng Filipino và tiếng Anh là những ngôn ngữ chính thức. Tiếng Filipino là phiên bản tiêu chuẩn hóa của [[149]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Ethnol-149) [tiếng Tagalog](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Tagalog). Cả tiếng Filipino và tiếng Anh đều được sử dụng trong chính quyền, giáo dục, xuất bản, truyền thông, và kinh doanh. Hiến pháp yêu cầu rằng tiếng Tây Ban Nha và tiếng Ả Rập được xúc tiến trên cơ sở tự nguyện và tùy ý. [[157]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-OfficialLang-157)
Mười chín ngôn ngữ cấp vùng đóng vai trò là những ngôn ngữ chính thức phụ trợ được dùng làm phương tiện giảng dạy:
[Aklanon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Aklan&action=edit&redlink=1), [Bikol](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Trung_Bikol&action=edit&redlink=1), [Cebuano](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Cebuano), Chavacano, [Hiligaynon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hiligaynon), [Ibanag](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Ibanag&action=edit&redlink=1), [Ilocano](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Ilocano&action=edit&redlink=1), [Ivatan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Ivatan&action=edit&redlink=1), [Kapampangan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Kapampangan), [Kinaray-a](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Kinaray-a), [Maguindanao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Maguindanao), [Maranao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Maranao), [Pangasinan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Pangasinan), [Sambal](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Sambal&action=edit&redlink=1), [Surigaonon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Surigaonon), Tagalog, [Tausug](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Tausug), [Waray-Waray](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Waray-Waray), và [Yakan](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Yakan&action=edit&redlink=1). Các ngôn ngữ bản địa khác như [158] [Cuyonon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Cuyonon), [Ifugao](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Ifugao&action=edit&redlink=1), [Itbayat](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Itbayat&action=edit&redlink=1), [Kalinga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Kalinga&action=edit&redlink=1), [Kamayo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Kamayo&action=edit&redlink=1), [Kankanaey](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Kankanaey&action=edit&redlink=1), [Masbateño](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Masbate%C3%B1o), [Romblomanon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Romblomanon), và một số ngôn ngữ Visayas là điều phổ biến tại các tỉnh tương ứng. Tiếng [Chavacano](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Chavacano)là một ngôn ngữ bồi bắt nguồn từ tiếng Tây Ban Nha, được nói tại [Cavite](http://vi.wikipedia.org/wiki/Cavite)và [Zamboanga](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Zamboanga_%28t%E1%BB%89nh%29&action=edit&redlink=1). Các ngôn ngữ phi bản địa cũng được giảng dạy trong các trường học được chọn lọc, Quan thoại được dùng trong các trường tiếng Hoa để phục vụ cho cộng đồng người Philippines gốc Hoa. Các trường Hồi giáo tại [[159]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-ethn-159) [Mindanao](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mindanao)giạy tiếng Ả Rập tiêu chuẩn hiện đại trong chương trình giảng dạy của họ. Tiếng Pháp, tiếng Đức, tiếng Nhật, tiếng Hàn, tiếng Tây Ban Nha được giảng dạy với trợ giúp của các tổ chức ngôn ngữ nước ngoài. [[160]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-160) Bộ Giáo dục bắt đầu cho tiến hành giảng dạy các ngôn ngữ Ma Lai là tiếng Indonesia và tiếng Malaysia vào năm 2013. [[161]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-161) [[162]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-162)
### Tôn giáo
|Tôn giáo tại Philippines (
|
Philippines là một quốc gia thế tục, hiến pháp tách biệt nhà thờ và nhà nước. Do ảnh hưởng của văn hóa Tây Ban Nha, Philippines là một trong hai quốc gia mà Công giáo La Mã chi phối tại châu Á, quốc gia còn lại là
[Đông Timor](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Timor). Trên 90% dân số là tín hữu Ki-tô giáo: khoảng 80% thuộc Giáo hội Công giáo La Mã và 10% thuộc các giáo phái Tin Lành, như [Iglesia ni Cristo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Iglesia_ni_Cristo&action=edit&redlink=1), [Giáo hội độc lập Philippines](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_%C4%91%E1%BB%99c_l%E1%BA%ADp_Philippines&action=edit&redlink=1), [Giáo hội thống nhất Ki-tô Philippines](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_th%E1%BB%91ng_nh%E1%BA%A5t_Ki-t%C3%B4_Philippines&action=edit&redlink=1), và [Nhân Chứng Giê-hô-va](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A2n_Ch%E1%BB%A9ng_Gi%C3%AA-h%C3%B4-va). [[165]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-2006census-165)
Từ 5% đến 10% dân số Philippines là tín đồ Hồi giáo, hầu hết họ sinh sống tại các khu vực trên đảo Mindanao, Palawan, và quần đảo Sulu – một khu vực được gọi là Bangsamoro hay Moro.
[[166]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-166) Một số người Hồi giáo nhập cư đến khác khu vực đô thị và nông thôn tại những phần khác của quốc gia. Hầu hết người Hồi giáo Philippines thực hành [167] [Hồi giáo Sunni](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o_Sunni)theo giáo phái [Shafi’i](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Shafi%27i&action=edit&redlink=1). Xấp xỉ 2% dân số Philippines vẫn thực hành các tôn giáo truyền thống, [[26]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-McAmis-26) [[163]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-cia-rp-163) họ gồm nhiều nhóm thổ dân và bộ lạc. Các tôn giáo này thường dung hợp với Ki-tô giáo và Hồi giáo. Thuyết vật linh, tôn giáo dân gian, và [[164]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-pew-164) [shaman giáo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Shaman_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1)vẫn hiện diện như những trào lưu ngầm dưới tôn giáo dòng chính. 1% dân số Philippines thực hành Phật giáo, [[163]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-cia-rp-163) and tôn giáo này cùng với Đạo giáo và tôn giáo dân gian Trung Hoa chiếm ưu thế trong các cộng đồng người Hoa. [[164]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-pew-164) Có một số lượng nhỏ hơn những người theo [[167]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-relistate-167) [Ấn Độ giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o), [Sikh giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sikh_gi%C3%A1o), [Do Thái giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o)và [Baha’i](http://vi.wikipedia.org/wiki/Baha%27i). 1% dân số Philippines là người không tôn giáo. [[168]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-168) [[163]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-cia-rp-163) [[164]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-pew-164)
## Giáo dục
[Đại học Santo Tomas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Santo_Tomas&action=edit&redlink=1)được thành lập vào năm 1611, có đặc quyền đại học lâu năm nhất hiện còn tại châu Á.
Văn phòng thống kê quốc gia báo cáo rằng tỷ lệ biết chữ giản đơn là 93,4% và tỷ lệ biết chữ chức năng là 84,1% vào năm 2003.
[[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-CIAfactbook-52) [[116]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-quickstat-116) Tỷ lệ biết chữ đối với nam và nữ là ngang bằng. [121] Chi tiêu cho giáo dục là khoảng 2,5% GDP. [[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-CIAfactbook-52) Ủy ban Giáo dục Đại học (CHED) liệt kê 2.180 cơ sở giáo dục bậc đại học, 607 trong đó là trường công và 1.573 là trường tư. [[52]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-CIAfactbook-52) Trường học khai giảng vào tháng 6 và bế giảng vào tháng 3. Đa số các trường bậc đại học theo lịch học kỳ từ tháng 6 đến tháng 10 và từ tháng 11 đến tháng 3. Có một số trường nước ngoài với các chương trình học tập. [[169]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-CHED-169) Đạo luật Cộng hòa số 9155 cung cấp khuôn khổ giáo dục cơ bản tại Philippines và quy định giáo dục tiểu học bắt buộc và giáo dục trung học miễn phí. [[82]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-About-82) [[170]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-170)
Một số cơ quan của chính phủ có liên hệ với giáo dục. Bộ Giáo dục quản lý giáo dục tiểu học, trung học, và phi chính thức; Cơ quan phát triển chuyên môn giáo dục và kỹ năng (TESDA) quản lý đào tạo và phát triển giáo dục trung cấp sau trung học; và Ủy ban giáo dục đại học (CHED) giám sát các trường bậc đại học và chương trình. Năm 2004, giáo dục Hồi giáo
[madaris](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Madrasa&action=edit&redlink=1) được lồng ghép trong 16 vùng trên toàn quốc, chủ yếu là tại các khu vực Hồi giáo tại Muslim dưới sự bảo trợ và chương trình của Bộ Giáo dục. Các trường đại học bậc đại học đều là những thực thể phi tông phái, và được phân loại tiếp thành các cơ sở bậc đại học nhà nước (SUC) hay các cơ sở đại học địa phương (LCU). [171] [[169]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-CHED-169) [Đại học Philippines](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Philippines)là đại học quốc gia của Philippines. [[172]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Charter-172)
## Sức khỏe
Hầu hết gánh nặng chăm sóc sức khỏe của quốc gia do các cơ sở sức khỏe tư nhân gánh vác. Năm 2006, tổng chi tiêu y tế chiếm 3,8% GDP. 67,1% trong đó đến từ phí tổn cá nhân trong khi 32,9% đến từ chính phủ. Chi tiêu y tế chiếm khoảng 6,1% tổng chi tiêu của chính phủ. Chi tiêu theo bình quân đầu người theo tỷ giá trung bình là 52 USD.
Ngân sách y tế quốc gia được đề xuất cho năm 2010 là 28 tỷ peso hay 310 peso/người. [173] [[174]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-174)
Ước tính Philippines có 90.370 bác sĩ, tức 1 bác sĩ/833 dân; có 480.910 y tá, 43.220 nha sĩ, và 1 giường bệnh/769 dân.
Gi]x chân các y sĩ lành nghề là một vấn đề. 70% số y tá tốt nghiệp làm việc tại hải ngoại, Philippines do vậy là nguồn cung cấp y tá lớn nhất thế giới. [173] Năm 2001, Philippines có khoảng 1.700 bệnh viện, trong đó khoảng 40% do chính phủ điều hành và 60% là của tư nhân. Các bệnh tim mạch chiém trên 25% tổng số trường hợp tử vong. Theo ước tính chính thức, 1.965 trường hợp nhiễm HIV được ghi nhận vào năm 2003, trong đó 636 đã phát triển sang giai đoạn AIDS. Các ước tính khác cho rằng Philippines có 12.000 người mắc HIV/AIDS vào năm 2005. [[175]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-175) [[176]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-usaidhealth-176)
## Văn hóa
Văn hóa Philippines là một sự kết hợp của văn hóa phương Đông và văn hóa phương Tây. Với một di sản Mã Lai, Philippines có những diện mạo tương đồng với các quốc gia châu Á khác, tuy thế nền văn hóa này cũng thể hiện một lượng lớn những ảnh hưởng của Tây Ban Nha và Hoa Kỳ. Các lễ hội truyền thống được gọi là
*barrio fiestas* (lễ hội khu vực) phổ biến, kỷ niệm các ngày lễ của những vị thành bảo trợ. Lễ hội Moriones và lễ hội Sinulog là cặp lễ hội được biết đến nhiều nhất. Các lễ kỷ niệm cộng đồng này là thời gian để bữa tiệc, âm nhạc, và vũ đạo. Tuy nhiên, một số truyền thống đang biến đổi hoặc dần bị lãng quên trong quá trình hiện đại hóa. Đoàn vũ đạo dân gian quốc gia Bayanihan Philippines bảo tồn nhiều trong số các vũ điệu dân gian truyền thống trên khắp Philippines. Họ nổi tiếng với việc biểu diễn các vũ điệu mang tính biểu tượng của Philippines như *tinikling* và *singkil*, cả hai đều có đặc trưng là dùng các sào tre đập sạp. [[177]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-lonelyplanet44-177)
Một trong những di sản dễ nhận thấy nhất của văn hóa Tây Ban Nha là tính phổ biến của tên họ Tây Ban Nha trong cộng đồng người Philippines. Tuy nhiên, một tên và họ Tây Ban Nha không nhất thiết thể hiện tổ tiên Tây Ban Nha. Đây là một điều đặc biệt, là kết quả của một sắc lệnh thực dân là sắc lệnh Clavería, theo đó phân phối có hệ thống họ và thi hành hệ thống tên gọi Tây Ban Nha trong dân cư.
Tên của nhiều đường phố, đô thị, và tỉnh cũng bằng tiếng Tây Ban Nha. Kiến trúc Tây Ban Nha để lại dấu ấn tại Philippines trong việc thiết kế nhiều đô thị, nhiều con phố được sắp xếp quanh một quảng trường trung tâm hay [178] *plaza mayor*, song nhiều tòa nhà mang ảnh hưởng kiến trúc Tây Ban Nha bị phá hủy trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Một số ví dụ vẫn còn cho đến nay, chủ yếu là tại các nhà thờ, tòa nhà chính quyền, và các đại học. [[17]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Ring-17) [Bốn nhà thờ](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1c_nh%C3%A0_th%E1%BB%9D_ki%E1%BB%83u_Baroque_c%E1%BB%A7a_Philippines)mang kiến trúc [baroque](http://vi.wikipedia.org/wiki/Baroque)tại Philippines được xếp vào danh sách [Di sản thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi): [nhà thờ San Agustín](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_th%E1%BB%9D_San_Agustin_%28Manila%29&action=edit&redlink=1)tại Manila, [nhà thờ Paoay](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nh%C3%A0_th%E1%BB%9D_Paoay&action=edit&redlink=1)tại Ilocos Norte, Nhà thờ Đức Mẹ lên trời tại Ilocos Sur, và nhà thờ Santo Tomás de Villanueva Church tại Iloilo. [[179]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Unesco-179) [Vigan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vigan)tại Ilocos Sur được biết đến với nhiều phòng ốc và kiến trúc gìn giữ được phong cách Tây Ban Nha. [[180]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-lonelyplanet145-180)
Việc sử dụng tiéng Anh một cách phổ biến là ví dụ về ảnh hưởng của Hoa Kỳ đối với xã hội Philippines. Nó góp phần vào việc sẵn sàng chấp nhận và ảnh hưởng của khuynh hướng văn hóa đại chúng Mỹ. Điều này được thể hiện thông qua sự ưa chuộng của người Philippines đối với đồ ăn nhanh cùng phim ảnh và âm nhạc phương Tây. Các chuỗi thức ăn nhanh địa phương như
[Goldilocks](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Goldilocks_Bakeshop&action=edit&redlink=1) và [Jollibee](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jollibee&action=edit&redlink=1) nổi lên và cạnh tranh thành công với các đối thủ ngoại quốc. [[181]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Jollibee-181) [[182]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Jollibee2-182)
### Ẩm thực
Ẩm thực Philippines tiến triển qua nhiều thế kỷ, từ nguồn gốc Mã Lai-Đa Đảo trở thành một nền ẩm thực dung hợp của những ảnh hưởng từ Tây Ban Nha, Trung Hoa, Mỹ, và các nơi khác của châu Á, chúng thích nghi với nguyên liệu và khẩu vị bản địa, tạo nên các món ăn Philippines đặc trưng. Các món ăn biến đổi từ hết sức đơn giản, như bữa ăn với cá mắm rán cùng với cơm, đến phức tạp như
* và paella* *được làm trong những ngày lễ. Các món ăn phổ biến như* [cocidos](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Cozido&action=edit&redlink=1) *lechón*, *[adobo*, *sinigang*, *kare-kare*, *tapa*, *pata*giòn, *pancit*, *lumpia*, và *. Một số nguyên liệu bản địa thông dụng được sử dụng trong nấu ăn là* [halo-halo](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Halo-halo&action=edit&redlink=1) [quất](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A5t), dừa, [chuối Saba](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chu%E1%BB%91i_Saba&action=edit&redlink=1)(một loại chuối lá), [xoài](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xo%C3%A0i), [cá măng sữa](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%A1_m%C4%83ng_s%E1%BB%AFa), và [nước mắm](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc_m%E1%BA%AFm). Khẩu vị của người Philippines có xu hướng ưa chuộng các mùi vị mạnh song không cay như món ăn của các quốc gia láng giềng. [[182]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Jollibee2-182) [[183]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Zialcita-183)
Người Philippines không sử dụng đũa để gắp thức ăn mà sử dụng dụng cụ theo kiểu phương Tây. Tuy nhiên, có thể do gạo là thực phẩm chính và có nhiều món ăn hầm và món ăn có nước dùng, trên bàn ăn của người Philippines thường có đôi thìa và dĩa, thay vì dao và dĩa.
Cách ăn bằng tay theo truyền thống được gọi là [184] *kamayan*, xuất hiện thường xuyên hơn tại các khu vực có mức đô thị hóa thấp. [[185]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Zibart-185)
### Văn chương
Thần thoại Philippines lưu truyền chủ yếu thông qua văn học truyền khẩu dân gian truyền thống trong cộng đồng người Philippines. Mỗi dân tộc có các câu chuyện và thần thoại riêng, ảnh hưởng của Ấn Độ giáo và Tây Ban Nha tuy vậy vẫn có thể nhận thấy trong một số trường hợp. Thần thoại Philippines chủ yếu gồm các chuyện sáng tác hoặc các chuyện về những sinh vật siêu tự nhiên, như
*aswang*, *manananggal*, *diwata/engkanto*, và thiên nhiên. Một số nhân vật nổi tiếng trong thần thoại Philippines là Maria Makiling, Lam-Ang, và Sarimanok. [[186]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Lopez-186)
Văn chương Philippines gồm có các tác phẩm thường được viết bằng tiếng Filipino, tiếng Tây Ban Nha, hoặc tiếng Anh. Một số trong những tác phẩm nổi tiếng nhất được sáng tác trong thế kỷ 19.
[Francisco Balagtas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Francisco_Balagtas&action=edit&redlink=1) là một nhà thơ và nhà biên kịch, ông sáng tác *Florante at Laura* và được công nhận là một tác gia tiếng Filipino xuất chúng. [José Rizal](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jos%C3%A9_Rizal) viết tiểu thuyết * ( Noli Me Tángere* *Đừng chạm vào tôi*) và *El Filibusterismo*( *Giặc cướp*) và được xem là anh hùng dân tộc. Mô tả của ông về những bất công dưới sự cai trị của người Tây Ban Nha, và việc ông bị tử hình bằng một đội xử bắn, đã truyền cảm hứng cho những người cách mạng Philippines mưu cầu độc lập. [[187]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-187) [[188]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-Artists-188)
### Truyền thông
Truyền thông Philippines chủ yếu sử dụng tiếng Filipino và tiếng Anh. Các ngôn ngữ Philippines khác, bao gồm các ngôn ngữ Visayas khác nhau cũng được sử dụng, đặc biệt là trong phát thanh do có khả năng tiếp cận các vùng nông thôn xa xôi. Các mạng lưới truyền hình chi phối tại Philippines là
[ABS-CBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ABS-CBN), [GMA](http://vi.wikipedia.org/wiki/GMA_Network) và [TV5](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=TV5_%28Philippines%29&action=edit&redlink=1) cũng hiện diện rộng rãi trong lĩnh vực phát thanh. [[189]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-BBC_Pilipinas-189)
Các chương trình kịch và tưởng tượng được mong đợi là
[telenovelas](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Telenovelas&action=edit&redlink=1), [Asianovela](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Asianovela&action=edit&redlink=1), và [anime](http://vi.wikipedia.org/wiki/Anime). Truyền hình ban ngày chủ yếu phát các các chương trình trò chơi, chương trình tạp kỹ, và chương trình trò chuyện. Điện ảnh Philippines có lịch sử lâu dài và phổ biến trong nước, song phải đối mặt với cạnh tranh ngày càng tăng từ các phim Hoa Kỳ, châu Á và châu Á. [190]
### Thể thao
Các môn thể thao và trò tiêu khiển phổ biến tại Philippines gồm có bóng rổ, quyền Anh, bóng chuyền, bóng đá, cầu lông,
[karate](http://vi.wikipedia.org/wiki/Karate), [taekwondo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Taekwondo), [bi a](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bi_a&action=edit&redlink=1), [bowling](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bowling), [cờ vua](http://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%9D_vua), và [sipa](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Sipa&action=edit&redlink=1). Đua xe gắn máy, đua xe đạp, và leo núi cũng đang trở nên phổ biến. Bóng rổ được chơi ở cả trình độ nghiệp dư và chuyên nghiệp và được cho là môn thể thao phổ biến nhất tại Philippines. [[191]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-191) Philippines tham gia [192] [Thế vận hội Mùa hè](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_v%E1%BA%ADn_h%E1%BB%99i_M%C3%B9a_h%C3%A8)từ năm [1924](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_v%E1%BA%ADn_h%E1%BB%99i_M%C3%B9a_h%C3%A8_1924), là quốc gia đầu tiên tại Đông Nam Á tham gia và giành huy chương Thế vận hội. Kể từ đó, ngoại trừ việc cùng Hoa Kỳ tẩy chay Thế vận hội Moskva năm 1980, Philippines tham gia toàn bộ các kỳ Thế vận hội còn lại. [[193]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-athletes-193) Philippines cũng là quốc gia nhiệt đới đầu tiên tham gia [[194]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-194) [Thế vận hội Mùa đông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_v%E1%BA%ADn_h%E1%BB%99i_M%C3%B9a_%C4%91%C3%B4ng). [[195]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_note-195)
## Tham khảo
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-dano7212_1-0) [Dân số các Quốc Gia trên Thế Giới](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html), CIA World Factbook ước tính **Department of Economic and Social Affairs Population Division (2010).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-unpop_2-0) [. 2010 revision. Philippine National Statistics Office. Truy cập ngày 21 tháng 5 năm 2011.](http://www.census.gov.ph/data/sectordata/popproj_tab1r.html) *National Statistics Office 2000 Census-based Population Projection* [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-3) [Bách khoa toàn thư Việt Nam](http://dictionary.bachkhoatoanthu.gov.vn/default.aspx?param=19D9aWQ9MjUwMDAmZ3JvdXBpZD0ma2luZD1leGFjdCZrZXl3b3JkPVBISUxJUFBJTg==&page=1) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-4) [General Profile of the Philippines: Geography](https://web.archive.org/web/20051104053559/http://www.pia.gov.ph/philinfo/default.asp?fi=about&i=geography)tại [Wayback Machine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wayback_Machine&action=edit&redlink=1)(lưu trữ ngày 4 tháng tháng 11 năm 2005) (archived from [the original](http://www.pia.gov.ph/philinfo/default.asp?fi=about&i=geography)on 2005-11-04), [Philippine Information Agency](http://www.pia.gov.ph/).
- ^
**a** **ă** [, PH: Commission on Population, Ngày 6 tháng 5 năm 2013](http://www.popcom.gov.ph/) *Projected Population as of ngày 6 tháng 5 năm 2013*
- ^
**a** **ă** [Global Pinoys to rally at Chinese consulates – The Philippine Star » News » Headlines](http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=801091&publicationSubCategoryId=63). Philstar.com (2012-04-27). Truy cập on 2012-07-04. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-7) [“Cebu”](http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-Cebu.html). encyclopedia.com, citing The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. Truy cập ngày 4 tháng 7 năm 2010. **Zaide, Sonia M. (1994).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-8) *The Philippines: A Unique Nation*. All-Nations Publishing Co. tr. 354. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [971-642-071-4](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/971-642-071-4). **Jonathan H. Ping** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Asia-Pacific_9-0) [Middle Power Statecraft](http://books.google.com/books?id=FGM1zEdCOmAC&pg=PA103&lpg=PA103&dq=middle+power+philippines&source=bl&ots=vrzASjVnf_&sig=YBVVPgRkVxzcg-VOOB5V97EwIYE&hl=en&ei=OBq0SbegJcnWkAW31sC5BA&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result#PPA104,M1)(p 104) **Henderson, Barney (ngày 4 tháng 8 năm 2010).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-10) [“Archaeologists unearth 67000-year-old human bone in Philippines”](http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/philippines/7924538/Archaeologists-unearth-67000-year-old-human-bone-in-Philippines.html). *The Daily Telegraph*(London). Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-11) [Fox, Robert B.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Robert_Bradford_Fox&action=edit&redlink=1)(1970). [. National Museum. tr. 44.](http://books.google.com/?id=pd6AAAAAMAAJ&q=tabon+man) *The Tabon Caves: Archaeological Explorations and Excavations on Palawan* [ASIN](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=M%C3%A3_s%E1%BB%91_%C4%91%E1%BB%8Bnh_danh_chu%E1%BA%A9n_Amazon&action=edit&redlink=1) [B001O7GGNI](http://www.amazon.com/dp/B001O7GGNI). Truy cập ngày 16 tháng 12 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Scott1_12-0) [Scott, William Henry.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Henry_Scott_%28historian%29&action=edit&redlink=1)(1984). [. Quezon City: New Day Publishers. tr. 15.](http://books.google.com/?id=FSlwAAAAMAAJ&q=pre-mongoloid) *Prehispanic Source Materials for the Study of Philippine History* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [971-10-0227-2](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/971-10-0227-2). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Scott1A_13-0) [Scott, William Henry.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=William_Henry_Scott_%28historian%29&action=edit&redlink=1)(1984). [. Quezon City: New Day Publishers. tr. 138.](http://books.google.com/?id=FSlwAAAAMAAJ&q=pygmy+Negrito) *Prehispanic Source Materials for the Study of Philippine History* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [971-10-0227-2](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/971-10-0227-2). “Not one roof beam, not one grain of rice, not one pygmy Negrito bone has been recovered. Any theory which describes such details is therefore pure hypothesis and should be honestly presented as such.” [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-solheim_14-0) [Solheim, Wilhelm G., II.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wilhelm_Solheim&action=edit&redlink=1)(tháng 1 năm 2006). [.](http://web.archive.org/web/20080803020434/http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf) *Origins of the Filipinos and Their Languages* [Bản gốc](http://web.kssp.upd.edu.ph/linguistics/plc2006/papers/FullPapers/I-2_Solheim.pdf)lưu trữ ngày 3 tháng 8 năm 2008. Truy cập ngày 27 tháng 8 năm 2009. **Mijares, Armand Salvador B. (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-15) [The Early Austronesian Migration To Luzon: Perspectives From The Peñablanca Cave Sites](http://ejournal.anu.edu.au/index.php/bippa/article/viewFile/10/9). *Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association* **26**: 72–78. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-16) [“Timeline of history”](http://valoable1.webs.com/timelineofhistory.htm). Truy cập ngày 9 tháng 10 năm 2009.
- ^
**a** [Ring, Trudy, Robert M. Salkin, and Sharon La Boda. (1996).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Ring_17-1) **ă** [. Taylor & Francis. tr. 565–569.](http://books.google.com/?id=vWLRxJEU49EC&pg=PA565&dq=#v=onepage&q=) *International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-884964-04-4](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-884964-04-4). Truy cập ngày 7 tháng 1 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Zaide2_18-0) [Zaide, Gregorio F.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gregorio_Zaide&action=edit&redlink=1)(1957). [. Philippine Education Co. tr. 42. Truy cập ngày 7 tháng 1 năm 2010.](http://books.google.com/?id=pJYVAQAAIAAJ&q=Kingdom+of+tondo&dq=Kingdom+of+tondo) *Philippine Political and Cultural History* **Trương Tiếp. (1618) (bằng chữ Hán).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-19) *Đông Tây Dương khảo* *(* [quyển 5](http://www.lib.kobe-u.ac.jp/directory/sumita/5A-161/volume05.html) [tiếng Trung](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung): [東西洋考](http://www.lib.kobe-u.ac.jp/directory/sumita/5A-161/)). ISBN [7532515931](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/7532515931). MID 00024687. Truy cập 2009-12-18. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-ibrahim_51_20-0) [Ibrahim 1985](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#CITEREFIbrahim1985), tr. 51 [Bản mẫu:Cnf](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Cnf&action=edit&redlink=1) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-21) [“Filipino epic comes to life”](http://ph.news.yahoo.com/blogs/the-inbox/filipino-epic-labaw-donggon-comes-life-111820526.html?.tsrc=yahoo). **100 Events That Shaped The Philippines (Adarna Book Services Inc. 1999 Published by National Centennial Commission) Page 72 “The Founding of the Sulu Sultanate”** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-22) **Bascar, C.M. (n.d.).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-23) [Sultanate of Sulu, “The Unconquered Kingdom”](http://www.royalsulu.com/history.html). Truy cập 2009-12-19 from [The Royal Hashemite Sultanate of Sulu & Sabah Official Website](http://www.royalsulu.com/). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-24) [“The Maguindanao Sultanate”](http://www.mnlf.net/History/The%20Maguindanao%20Sultanate.htm), Moro National Liberation Front web site. “The Political and Religious History of the Bangsamoro People, condensed from the book *Muslims in the Philippines*by Dr. C. A. Majul.” Truy cập ngày 9 tháng 1 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-25) [Pusat Sejarah Brunei](http://www.history-centre.gov.bn/sultanbrunei.htm). Truy cập ngày 7 tháng 2 năm 2009.
- ^
**a** [McAmis, Robert Day (2002).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-McAmis_26-1) **ă** [. Wm. B. Eerdmans Publishing. tr. 18–24, 53–61.](http://books.google.com/?id=59PnSwurWj8C&pg=PA18) *Malay Muslims: The History and Challenge of Resurgent Islam in Southeast Asia* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-8028-4945-8](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8028-4945-8). Truy cập ngày 7 tháng 1 năm 2010. **Munoz, Paul Michel (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-end_27-0) *Early Kingdoms of the Indonesian Archipelago and the Malay Peninsula*. Singapore: Editions Didier Millet. tr. 171. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [981-4155-67-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/981-4155-67-5). **U.S. Department of State. Bureau of East Asian and Pacific Affairs. (June 2009).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-28) [Background Note: Brunei](http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2700.htm). Truy cập 2009-12-18.
- ^
**a** **ă** [Agoncillo, Teodoro A. (1990).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Agoncillo_29-2) **â** *History of the Filipino People*(ấn bản 8). Garotech Publishing. tr. 22. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [971-8711-06-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/971-8711-06-6). **Zaide, Gregorio F. and Sonia M. Zaide (2004).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-etymology_30-0) *Philippine History and Government*(ấn bản 6). All-Nations Publishing Company. **Kurlansky, Mark. (1999).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-31) *The Basque History of the World*. New York: Walker & Company. p. 64. [ISBN 0-8027-1349-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0802713491).
- ^
**a** **ă** [Joaquin, Nick](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nick_Joaquin&action=edit&redlink=1). (1988). *Culture and History: Occasional Notes on the Process of Philippine Becoming*. Manila: Solar Publishing. **Dolan, Ronald E. (Ed.). (1991).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-33) [“Education”](http://countrystudies.us/philippines/53.htm). [. Washington: GPO for the Library of Congress. Truy cập 2009-12-20 from](http://countrystudies.us/philippines/) *Philippines: A Country Study* [Country Studies US Website](http://countrystudies.us/). **Halili, Maria Christine N. (2004).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Halili_34-0) [. Rex Bookstore. tr. 119–120.](http://books.google.com/?id=gUt5v8ET4QYC&pg=PA119&q=) *Philippine History* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [971-23-3934-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/971-23-3934-3). Truy cập ngày 8 tháng 1 năm 2010. **De Borja, Marciano R. (2005).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-DeBorja_35-0) [. University of Nevada Press. tr. 81–83.](http://books.google.com/?id=xXpiujH2uOwC&pg=PA81&q=) *Basques in the Philippines* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-87417-590-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-87417-590-9). Truy cập ngày 8 tháng 1 năm 2010.
- ^
**a** [Nuguid, Nati. (1972).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Cavite_Mutiny_36-1) **ă** [“The Cavite Mutiny”](http://stuartxchange.com/CaviteMutiny.html). in Mary R. Tagle. *12 Events that Have Influenced Philippine History*. [Manila]: National Media Production Center. Truy cập 2009-12-20 from [StuartXchange Website](http://stuartxchange.com/).
- ^
**a** **ă** [Joaquin, Nick](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Nick_Joaquin&action=edit&redlink=1). *A Question of Heroes*.
- ^
**a** [Richardson, Jim. (tháng 1 năm 2006).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-RichardsonBonifacio_38-1) **ă** [“Andrés Bonifacio Letter to Julio Nakpil, ngày 24 tháng 4 năm 1897”](http://web.archive.org/web/20130115200707/http://kasaysayan-kkk.info/docs.ab.240497.jn.htm). *.* [Documents of the Katipunan](http://kasaysayan-kkk.info/default.template.0407.htm) [Bản gốc](http://kasaysayan-kkk.info/docs.ab.240497.jn.htm)lưu trữ ngày 15 tháng 1 năm 2013. Truy cập ngày 19 tháng 12 năm 2009.
- ^
**a** **ă** [Ocampo, Ambeth.](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ambeth_Ocampo&action=edit&redlink=1)(1999). *. Pasig City: Anvil Publishing, Inc.* [Rizal Without the Overcoat](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rizal_Without_the_Overcoat&action=edit&redlink=1) [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [971-27-0920-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/971-27-0920-5). **Price, Michael G. (2002). Foreword. In A. B. Feuer,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-40) [(pp. xiii–xvi). Westport, Connecticut: Greenwood.](http://books.google.com/books?id=f-2Qef1JSjsC&printsec=frontcover&source=gbs_navlinks_s#v=onepage&q=&f=false) *America at War: the Philippines, 1898–1913* [ISBN 0-275-96821-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0275968219). **Gates, John M. (tháng 11 năm 2002).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-41) [“The Pacification of the Philippines”](http://www3.wooster.edu/history/jgates/book-ch3.html). [. Truy cập ngày 20 tháng 2 năm 2010.](http://www3.wooster.edu/history/jgates/book-contents.html) *The U.S. Army and Irregular Warfare* **Kho, Madge.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Bates_42-0) [“The Bates Treaty”](http://www.philippineupdate.com/Bates.htm). PhilippineUpdate.com. Truy cập ngày 2 tháng 12 năm 2007.
- ^
**a** [{{|url=](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-autogenerated1_43-1) **ă** [http://benjieordonez.blogspot.com/2005/01/visayan-film-industry-retrospective.html%7Cdate=ngày](http://benjieordonez.blogspot.com/2005/01/visayan-film-industry-retrospective.html%7Cdate=ng%C3%A0y)5 tháng 1 năm 2005 |accessdate=2013-09-07 |format=Fee required}} [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-44) [2013 Philippines Yearly Box Office Results](http://boxofficemojo.com/intl/philippines/yearly/) **Armes, Roy.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-45) [“Third World Film Making and the West”](http://books.google.com/books?id=qFDnqIwdr8EC&printsec=frontcover&dq=intitle:Third+intitle:World+intitle:film+intitle:making+intitle:and+intitle:the+intitle:west&hl=en&ei=tXsrTdbEB4H88AbOltD3AQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false), p.152. University of California Press, 1987. Truy cập on 2011-01-09. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-46) [“The Role of José Nepomuceno in the Philippine Society: What language did his silent film speaks?”](http://su.diva-portal.org/smash/get/diva2:200615/FULLTEXT01.pdf). Stockholm University Publications. Truy cập on 2014-01-28. **Moore, Charles (1921).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-47) [“Daniel H. Burnham: Planner of Cities”](http://books.google.com/books?id=aR7iAAAAMAAJ&pg=PA162). Houghton Mifflin and Co., Boston and New York. **Manapat, Carlos, et al.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Manapat.2C_Carlos_2010_48-0) *Economics, Taxation, and Agrarian Reform*. Quezon City: C&E Pub., 2010.Print. **White, Matthew.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-49) [“Death Tolls for the Man-made Megadeaths of the 20th Century”](http://users.erols.com/mwhite28/battles.htm#Manila). Truy cập 2007-08-01. **Rottman, Gordon L. (2002).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Rottman_50-0) [. Westport, Connecticut: Greenwood Press. p.](http://books.google.com/books?id=ChyilRml0hcC) *World War 2 Pacific Island Guide – A Geo-Military Study* [318](http://books.google.com/books?id=ChyilRml0hcC&pg=PA318&dq=#v=onepage&q&f=false). [ISBN 0-313-31395-4](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0313313954). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-51) [“Founding Member States”](http://www.un.org/depts/dhl/unms/founders.shtml). United Nations.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** **ê** **g** **h** [“World Factbook — Philippines”](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html). CIA. Truy cập ngày 24 tháng 7 năm 2008. **Jeff Goodwin,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-53) [No Other Way Out](http://books.google.com/books?id=VdIFfPqP29IC&pg=PA118&lpg=PA118&dq=huk+rebellion&source=web&ots=a7ZAHcg3tM&sig=RrfKkc2qerafo44P-DFvk72YGlc&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=10&ct=result#PPA119,M1), Cambridge University Press, 2001, p.119, [ISBN 0-521-62948-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521629489), [ISBN 978-0-521-62948-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780521629485) **Molina, Antonio.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Molina.2C_Antonio_1961_54-0) *The Philippines: Through the centuries*. Manila: University of Sto. Tomas Cooperative, 1961. Print. **Carlos P. Romulo and Marvin M. Gray, The Magsaysay Story (1956), is a full-length biography** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-55) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-56) [“Our Vision and Mission”](http://www.prescarlosgarcia.org/%20prescarlosgarcia.org). prescarlosgarcia.org. **Diosdado Macapagal,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-bibingka-jun12_57-0) [, Philippine History Group of Los Angeles, truy cập ngày 11 tháng 11 năm 2009](http://www.bibingka.com/phg/documents/jun12.htm) *Proclamation No. 28 Declaring June 12 as Philippine Independence Day* **Manuel S. Satorre, Jr.,** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-58) [, .positivenewsmedia.net, truy cập ngày 10 tháng 12 năm 2008](http://www.positivenewsmedia.net/am2/publish/Article_Features_22/President_Diosdado_Macapagal_set_RP_Independence_D_5939.shtml) *President Diosdado Macapagal set RP Independence Day on June 12* [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-59) [http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf](http://www.sabrizain.org/malaya/library/connections.pdf) **Weatherbee, Donald E.; Ralf Emmers, Mari Pangestu, Leonard C. Sebastian (2005).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-60) [. Rowman & Littlefield. tr. 68–69.](http://books.google.com/books?id=4wqEC4jHl9wC&pg=PA68&dq=malaysia+philippines+relations#PPA69,M1) *International relations in Southeast Asia* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-7425-2842-1](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-7425-2842-1). Truy cập ngày 29 tháng 5 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-61) [What happened to the Marcos fortune?](http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-21022457). [BBC News](http://vi.wikipedia.org/wiki/BBC_News). ngày 24 tháng 1 năm 2013. **Tarling, Nicholas (2000).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Cambridge4_62-0) [. Cambridge University Press. tr. 293.](http://books.google.com/?id=U0trzUvic-8C&pg=PA293&dq=#v=onepage&q=) *The Cambridge History of Southeast Asia: From World War II to the Present, Volume 4* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-521-66372-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-521-66372-5). Truy cập ngày 7 tháng 1 năm 2010.
- ^
**a** [Chandler, David P. and David Joel Steinberg (1987).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Chandler_63-1) **ă** [(ấn bản 2). University of Hawaii Press. tr. 431–442.](http://books.google.com/?id=jzUz9lKn6PEC&pg=PA431&dq=#v=onepage&q=) *In Search of Southeast Asia: A Modern History* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-8248-1110-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8248-1110-0). Truy cập ngày 7 tháng 1 năm 2010. **Osborne, Milton E. (2004).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Osborne_64-0) [(ấn bản 9). Allen & Unwin. tr. 235–241.](http://books.google.com/?id=uaFaDUyeCOcC&pg=PA235&dq=#v=onepage&q=) *Southeast Asia: An Introductory History* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-74114-448-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-74114-448-5). Truy cập ngày 7 tháng 1 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-65) [Gov’t drafts new framework to guide peace talks with leftist rebels](http://www.philstar.com/headlines/2013/05/06/939112/govt-drafts-new-framework-guide-peace-talks-leftist-rebels). *.* [Philippine Star](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Philippine_Star&action=edit&redlink=1) **Julie Alipala (ngày 2 tháng 10 năm 2010).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-66) [“RP terror campaign cost lives of 11 US, 572 RP soldiers—military”](http://globalnation.inquirer.net/news/breakingnews/view/20101002-295567/RP-terror-campaign-cost-lives-of-11-US-572-RP-soldiersmilitary). [Philippine Daily Inquirer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Philippine_Daily_Inquirer&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 1 tháng 5 năm 2012.
- ^
**a** [Gargan, Edward A. (ngày 11 tháng 12 năm 1997).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-lastlaugh_67-1) **ă** [“Last Laugh for the Philippines; Onetime Joke Economy Avoids Much of Asia’s Turmoil”](http://www.nytimes.com/1997/12/11/business/last-laugh-for-philippines-onetime-joke-economy-avoids-much-asia-s-turmoil.html). *. Truy cập ngày 25 tháng 1 năm 2008.* [New York Times](http://vi.wikipedia.org/wiki/New_York_Times) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-AFC-NA-13_68-0) [“Financial Crisis and Global Governance: A Network Analysis”](http://docs.google.com/viewer?url=http%3A%2F%2Fwww.andrewsheng.com%2Fdocs%2F2009-08%2F090731Financial%2520Crisis%2520and%2520Global%2520Governance.doc). Tháng 7 năm 2009. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2012. by Andrew Sheng, Adj. Prof., [Tsinghua University](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tsinghua_University&action=edit&redlink=1)and [University of Malaya](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=University_of_Malaya&action=edit&redlink=1) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-AFC-NA-14_69-0) [“Analyzing Systemic Risk with Financial Networks During a Financial Crash”](http://www.institutlouisbachelier.org/risk2011/papers/Session_3_Taylan_Eren_Yenilmez_slides.pdf). Ngày 10 tháng 3 năm 2011. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2012. by Taylan Yenilmez, Tinbergen Institute and Burak Saltoglu, Bogazici University **Bowring, Philip.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-70) [Filipino Democracy Needs Stronger Institutions](http://www.iht.com/articles/2001/01/22/edbow.t_3.php). *International Herald Tribune*website. 2001, January 22. Truy cập ngày 27 tháng 1 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-ANC_71-0) [“Bolante Faces Off with Senators Over Fertilizer Fund Scam”](http://www.pacificnewscenter.com/index.php?option=com_content&view=article&id=4500:anc&catid=66:philippines&Itemid=18). *ANC*. 13 tháng 11 năm 2008. Truy cập ngày 4 tháng 12 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-davis_72-0) [“Arroyo claims hollow victory”](http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/GI07Ae02.html)by Leslie Davis, [Asia Times Online](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Asia_Times_Online&action=edit&redlink=1), ngày 27 tháng 9 năm 2005. **Dizon, David.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-73) [“Corruption was Gloria’s biggest mistake: survey”](http://www.abs-cbnnews.com/nation/08/04/10/corruption-was-glorias-biggest-mistake-survey). [ABS-CBN News and Current Affairs](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=ABS-CBN_News_and_Current_Affairs&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 15 tháng 4 năm 2012. **Press, Associated (ngày 18 tháng 11 năm 2011).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-74) [“Philippines charges Gloria Arroyo with corruption”](http://www.guardian.co.uk/world/2011/nov/18/philippines-asia-pacific). *. Truy cập ngày 15 tháng 4 năm 2012. “Former president is formally accused of electoral fraud after government rushed to court as she tried to leave country”* [The Guardian](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_Guardian) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-75) [Speech of President Benigno Aquino III during the signing of the Framework Agreement on the Bangsamoro](http://www.gov.ph/2012/10/15/speech-of-president-aquino-during-the-signing-of-the-gph-milf-framework-agreement-october-15-2012/%20) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-76) [“The Republic of the Philippines v. The People’s Republic of China”](http://www.pca-cpa.org/showpage.asp?pag_id=1529). Pca-cpa.org. Truy cập ngày 24 tháng 10 năm 2013. **Del Cappar, Michaela (ngày 25 tháng 4 năm 2013).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-77) [“ITLOS completes five-man tribunal that will hear PHL case vs. China”](http://www.gmanetwork.com/news/story/305570/news/nation/itlos-completes-five-man-tribunal-that-will-hear-phl-case-vs-china). *GMA News One*. Truy cập ngày 24 tháng 10 năm 2013. **Frialde, Mike (ngày 23 tháng 2 năm 2013).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-SultanObjective_78-0) [“Sultanate of Sulu wants Sabah returned to Phl”](http://www.philstar.com/headlines/2013/02/23/912045/sultanate-sulu-wants-sabah-returned-phl). *. Truy cập ngày 24 tháng 2 năm 2013.* [The Philippine Star](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Philippine_Star&action=edit&redlink=1) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-US_State_Department_79-0) [“Country description”](http://travel.state.gov/travel/cis_pa_tw/cis/cis_999.html#country). *US State Department Website*. US State Department Website. Tháng 1 năm 2012. Truy cập ngày 24 tháng 1 năm 2012. “The Philippines is an emerging economy with a democratic system of government.” **Robles, Alan C. (July–August 2008).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-80) [“Civil service reform: Whose service?”](http://www.inwent.org/ez/articles/077943/index.en.shtml). *D+C*(Internationale Weiterbildung und Entwicklung [InWEnt]) **49**: 285–289. Truy cập ngày 30 tháng 11 năm 2008. **Bigornia, Amante. (17 tháng 9 năm 1997).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-81) [“The ‘consultations’ on Charter change”](http://news.google.com/newspapers?id=no8VAAAAIBAJ&sjid=bQsEAAAAIBAJ&pg=4208,1807319&dq=). *The Manila Standard*. Truy cập ngày 13 tháng 12 năm 2009.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** [General Information](https://web.archive.org/web/20071022221129/http://www.gov.ph/aboutphil/general.asp)tại [Wayback Machine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wayback_Machine&action=edit&redlink=1)(lưu trữ ngày 22 tháng tháng 10 năm 2007). (older version – as it existed in 2007 – during the presidency of [Gloria Macapagal Arroyo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Gloria_Macapagal_Arroyo)), *.* [The Official Government Portal of the Republic of the Philippines](http://www.gov.ph/) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-83) [“Guide to the Philippines conflict”](http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/1695576.stm). (2007-08-10). *. Truy cập 2009-12-16.* [BBC News](http://vi.wikipedia.org/wiki/BBC_News) **World Bank. Conflict Prevention & Reconstruction Unit. (February 2005).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-84) *by Salvatore Schiavo-Campo and Mary Judd. Washington, D.C.: World Bank. (Social Development Paper No. 24). Truy cập 2009-12-16.* [The Mindanao Conflict in the Philippines: Roots, Costs, and Potential Peace Dividend](http://siteresources.worldbank.org/INTCPR/214578-1111996036679/20482477/WP24_Web.pdf) **Liefer, Michael. (2005).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-85) [(Chin, Kin-Wah & Leo Suryadinata, Eds.). Singapore: Institute of Southeast Asian Studies.](http://books.google.com/books?id=B9kTZgZ0TWYC&printsec=frontcover&source=gbs_navlinks_s#v=onepage&q=&f=false) *Michael Liefer – Selected Works on Southeast Asia* [ISBN 981-230-270-0](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9812302700). **The White House. (27 tháng 3 năm 2003).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-cow_86-0) [“Coalition Members”](http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2003/03/20030327-10.html). Truy cập ngày 18 tháng 12 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-87) [“RDC chooses Zamboanga City as regional center of Region 9”](http://www.zambotimes.com/archives/28568-RDC-chooses-Zamboanga-City-as-regional-center-of-Region-9.html). *. Ngày 4 tháng 3 năm 2011. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2012.* [Zambotimes.com](http://www.zambotimes.com/) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-88) [“A Resolution Endorsing Zamboanga City as the location of Regional Center of Region IX”](http://neda9.net/attachments/category/101/Resolution%20No.%20IX-008-11.pdf). Regional Development Council IX. Ngày 3 tháng 3 năm 2011. Truy cập ngày 18 tháng 6 năm 2012. **Central Intelligence Agency. (2009).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-CIAfields_89-0) [“Field Listing:: Coastline”](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html). Washington, D.C.: Author. Truy cập 2009-11-07. **Republic of the Philippines. Department of Tourism. [c. 2008].** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-90) [Leyte is Famous For…](https://web.archive.org/web/20120427094345/http://www.travelmart.net/philippines/leyte-hotels-resorts.html)tại [Wayback Machine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wayback_Machine&action=edit&redlink=1)(lưu trữ ngày 27 tháng tháng 4 năm 2012) (archived from [the original](http://www.travelmart.net/philippines/leyte-hotels-resorts.html)on 2012-04-27). Truy cập 2010-03-21 from [http://www.travelmart.net](http://www.travelmart.net). Archived from [the original](http://www.tourism.gov.ph/explore_phil/place_details.asp?content=famousefor&province=4). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-CLCS_submissions_91-0) [“Submissions, through the Secretary-General of the United Nations, to the Commission on the Limits of the Continental Shelf, pursuant to article 76, paragraph 8, of the United Nations Convention on the Law of the Sea of ngày 10 tháng 12 năm 1982”](http://www.un.org/Depts/los/clcs_new/commission_submissions.htm). United Nations Commission on the Limits of the Continental Shelf. Ngày 28 tháng 5 năm 2009. Truy cập ngày 29 tháng 5 năm 2009. **La Putt, Juny P. [c. 2003].** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-92) [. Truy cập 2009-12-20 from](http://www.cityofpines.com/baguioquake/quake.html) *The 1990 Baguio City Earthquake* [The City of Baguio](http://www.cityofpines.com/)Website. **Newhall, Chris, James W. Hendley II, and Peter H. Stauffer. (28 tháng 2 năm 2005).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Pinatubo1991_93-0) [“The Cataclysmic 1991 Eruption of Mount Pinatubo, Philippines (U.S. Geological Survey Fact Sheet 113-97)”](http://web.archive.org/web/20130825233934/http://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs113-97/). U.S. Department of the Interior. U.S. Geological Survey. [Bản gốc](http://pubs.usgs.gov/fs/1997/fs113-97/)lưu trữ ngày 25 tháng 8 năm 2013. Truy cập ngày 9 tháng 4 năm 2007. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-94) [“Puerto-Princesa Subterranean River National Park”](http://whc.unesco.org/en/list/652). UNESCO World Heritage Centre. Truy cập ngày 4 tháng 5 năm 2013.
- ^
**a** [Greenlees, Donald. (ngày 14 tháng 5 năm 2008).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-NYTimesMiners_95-1) **ă** [“Miners shun mineral wealth of the Philippines”](http://www.nytimes.com/2008/05/14/business/worldbusiness/14iht-mine.1.12876764.html). *. Truy cập ngày 11 tháng 12 năm 2009.* [The New York Times](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_New_York_Times) **Davies, Ed and Karen Lema. (29 tháng 6 năm 2008).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-96) [“Pricey oil makes geothermal projects more attractive for Indonesia and the Philippines”](http://www.nytimes.com/2008/06/29/business/worldbusiness/29iht-energy.1.14068397.html). *. Truy cập ngày 18 tháng 12 năm 2009.* [The New York Times](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_New_York_Times)
- ^
**a** **ă** [“Natural Resources and Environment in the Philippines”](http://www.etravelpilipinas.com/about_philippines/philippine_natural_resources.htm). (n.d.). *eTravel Pilipinas*. Truy cập ngày 22 tháng 1 năm 2009. **Chanco, Boo. (7 tháng 12 năm 1998).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Chanco_98-0) [“The Philippines Environment: A Warning”](http://gbgm-umc.org/asia-pacific/philippines/ecophil.html). *The Philippine Star*. Truy cập 2010-02-15 from gbgm-umc.org. **Williams, Jann, Cassia Read, Tony Norton, Steve Dovers, Mark Burgman, Wendy Proctor, and Heather Anderson. (2001).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-AUSGOP_99-0) [“The Meaning, Significance and Implications of Biodiversity (continued)”](http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/biodiversity01-3.html). [. CSIRO on behalf of the Australian Government Department of the Environment and Heritage.](http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/theme-reports/biodiversity/index.html) *Biodiversity Theme Report* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-643-06749-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-643-06749-3). Truy cập ngày 6 tháng 11 năm 2009. **Carpenter, Kent E. and Victor G. Springer. (tháng 4 năm 2005). “The center of the center of marine shore fish biodiversity: the Philippine Islands”.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Carpenter_100-0) *Environmental Biology of Fishes*(Springer Netherlands) **74**(2): 467–480. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1007/s10641-004-3154-4](http://dx.doi.org/10.1007%2Fs10641-004-3154-4).
- ^
**a** [Rowthorn, Chris and Greg Bloom. (2006).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-lonelyplanet_101-1) **ă** [(ấn bản 9).](http://books.google.com/?id=aaUR07G0yAcC) *Philippines* [Lonely Planet](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lonely_Planet&action=edit&redlink=1). tr. [52](http://books.google.com/books?id=aaUR07G0yAcC&pg=PA52). [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-74104-289-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-74104-289-5). **Regalado, Jacinto C. Jr. and Lawrence R. Heaney. (1998).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Heaney_102-0) [“Vanishing Treasures”](https://web.archive.org/web/20090318012913/http://www.fieldmuseum.org/vanishing_treasures/V_Mammals.htm)tại [Wayback Machine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wayback_Machine&action=edit&redlink=1)(lưu trữ ngày 18 tháng tháng 3 năm 2009). In Lawrence R. Heaney, *Vanishing Treasures of the Philippine Rain Forest*. Chicago: [Field Museum](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Field_Museum&action=edit&redlink=1). (archived from [the original](http://www.fieldmuseum.org/vanishing_treasures/V_Mammals.htm)on 2009-03-18). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-103) [[1]](http://www.haribon.org.ph/index.php?view=article&id=223%3Athe-largest-eagle-in-the-world&option=com_content&Itemid=119) **BirdLife International. (2004).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-104) *.* [Pithecophaga jefferyi](http://www.iucnredlist.org/search/details.php/144490/all) *.* [Sách đỏ](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%A1ch_%C4%91%E1%BB%8F)2006 [IUCN](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n_thi%C3%AAn_nhi%C3%AAn_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)2006. Truy cập 2009-1-7. **Peralta, Eleno O. (2005). “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-105) [21. Forests for poverty alleviation: the response of academic institutions in the Philippines](http://www.fao.org/docrep/008/af349e/af349e0n.htm#bm23)“. In Sim, Appanah, and Hooda (Eds.). *Proceedings of the workshop on forests for poverty reduction: changing role for research, development and training institutions*(RAP Publication). [Food and Agriculture Organization](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Food_and_Agriculture_Organization&action=edit&redlink=1)(FAO). Truy cập 2009-12-20. **Heaney, Lawrence R. [c. 2002].** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-106) [“The Causes and Effects of Deforestation”](https://web.archive.org/web/20090317192337/http://www.fieldmuseum.org/vanishing_treasures/Deforestation_1.htm)tại [Wayback Machine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wayback_Machine&action=edit&redlink=1)(lưu trữ ngày 17 tháng tháng 3 năm 2009). *. (archived from* [Field Museum of Natural History](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Field_Museum_of_Natural_History&action=edit&redlink=1) [the original](http://www.fieldmuseum.org/vanishing_treasures/Deforestation_1.htm)on 2009-03-17) **Kirby, Alex. (2003-07-23).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-107) [SE Asia faces ‘catastrophic’ extinction rate](http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3090071.stm). *BBC News*. Truy cập 2009-12-20.
- ^
**a** **ă** **â** [Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippine_Atmospheric,_Geophysical_and_Astronomical_Services_Administration)(7 tháng 6 năm 2015). [“Climate of the Philippines”](http://kidlat.pagasa.dost.gov.ph/cab/cab.htm). Truy cập ngày 24 tháng 4 năm 2010. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-109) [Lonely Planet](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lonely_Planet&action=edit&redlink=1). (n.d.). [Philippines: When to go & weather](http://www.lonelyplanet.com/philippines/weather). Truy cập 2009-01-23.
- ^
**a** **ă** **â** [Library of Congress](http://vi.wikipedia.org/wiki/Library_of_Congress)– [Federal Research Division](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Federal_Research_Division&action=edit&redlink=1). (March 2006). [. Truy cập 2009-12-17.](http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Philippines.pdf) *Country Profile: Philippines* **Chong, Kee-Chai, Ian R. Smith, and Maura S. Lizarondo. (1982).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-111) [“III. The transformation sub-system: cultivation to market size in fishponds”](http://wayback.archive.org/web/*/http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/80346e/80346E06.htmhtm). [. The United Nations University.](http://web.archive.org/web/20110719181709/http://archive.unu.edu/unupress/unupbooks/80346e/80346E00.htm) *Economics of the Philippine Milkfish Resource System* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [92-808-0346-8](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/92-808-0346-8). [Bản gốc](http://www.unu.edu/unupress/unupbooks/80346e/80346E00.htm)lưu trữ ngày 19 tháng 7 năm 2011. Truy cập ngày 14 tháng 5 năm 2009. **Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration (PAGASA). (tháng 1 năm 2009).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-PagasaWMO_112-0) [. Truy cập ngày 17 tháng 12 năm 2009.](http://www.typhooncommittee.org/41st/docs/TC2_MemberReport2008_PHILIPPINES1.pdf) *Member Report to the ESCAP/WMO Typhoon Committee, 41* stSession [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-digitaltyphoon_113-0) [. (2010). Truy cập 2010-04-24 from the](http://agora.ex.nii.ac.jp/digital-typhoon/reference/monthly/) *Monthly Typhoon Tracking Charts* [National Institute of Informatics](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=National_Institute_of_Informatics&action=edit&redlink=1), Kitamoto Laboratory, Digital Typhoon Website. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-114) [Quỹ tiền tệ Quốc tế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BB%B9_ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)– IMF [2012](http://vi.wikipedia.org/wiki/2012)và [2009](http://vi.wikipedia.org/wiki/2009) **Republic of the Philippines. National Statistical Coordination Board.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-nscb2009_115-0) [“Third Quarter 2009 Gross National Product and Gross Domestic Product by Industrial Origin”](http://www.nscb.gov.ph/sna/2009/3rdQ2009/2009gnpi3.asp). Truy cập ngày 11 tháng 12 năm 2009.
- ^
**a** **ă** [Republic of the Philippines. National Statistics Office. (tháng 10 năm 2009).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-quickstat_116-2) **â** [“Quickstat”](http://web.archive.org/web/20120711125757/http://www.census.gov.ph/data/quickstat/qs0909tb.pdf)(PDF). [Bản gốc](http://www.census.gov.ph/data/quickstat/qs0909tb.pdf)lưu trữ ngày 11 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 11 tháng 12 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-117) [The Filipina sisterhood](http://www.economist.com/world/asia/displaystory.cfm?story_id=E1_RRPJDJ). (2001-12-20). *. Truy cập 2009-11-09.* [The Economist](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_Economist)
- ^
**a** **ă** [Ure, John (2008).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-ure_118-2) **â** [. Hong Kong University Press. tr. 301–302.](http://books.google.com/?id=rujyOiFMl0MC&printsec=frontcover) *Telecommunications Development in Asia* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-962-209-903-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-962-209-903-6). **Felix, Rocel. (2008-01-25).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-fastestGDP_119-0) [2007 GDP seen growing at fastest rate in 30 years](http://business.inquirer.net/money/breakingnews/view/20080125-114787/2007-GDP-seen-growing-at-fastest-rate-in-30-years). *The Philippine Daily Inquirer*. Truy cập 2010-05-29. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-120) [Philippines Aims to Boost Growth by 2009](https://web.archive.org/web/19960101-re_/http://www.forbes.com/feeds/ap/2007/02/20/ap3443340.html)tại [Wayback Machine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wayback_Machine&action=edit&redlink=1). (2007-02-20). *Forbes*. Associated Press. Archived from [the original](http://www.forbes.com/feeds/ap/2007/02/20/ap3443340.html)on 2007-02-22. Truy cập 2008-01-09.
- ^
**a** [United Nations Development Programme. (2009). “Table G: Human development and index trends, Table I: Human and income poverty”.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-UN_121-1) **ă** *(Palgrave Macmillan).* [Human Development Report 2009 – Overcoming barriers: Human mobility and development](http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf) [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-0-230-23904-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-230-23904-3). **Reddel, Paul (2009-05-27).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Reddel_122-0) [[PowerPoint slides]. Presentation in Manila to the American Foreign Chambers of Commerce of the Philippines. Truy cập 2010-02-13 from the Public-Private Infrastructure Advisory Facility (PPIAF) Website.](http://www.ppiaf.org/feature-story/infrastructure-and-ppps-philippines) *Infrastructure & Public-Private Partnerships in East Asia and the Philippines* [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-econ-manila_123-0) [Beyond ‘Imperial Manila’](https://web.archive.org/web/20121114025255/http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht006433.htm)tại [Wayback Machine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wayback_Machine&action=edit&redlink=1)(lưu trữ ngày 14 tháng tháng 11 năm 2012) (archived from [the original](http://www.newsflash.org/2004/02/ht/ht006433.htm)on 2012-11-14). (2006-07-25). *The*. Archived from [Manila Standard Today](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Manila_Standard_Today&action=edit&redlink=1) [the original](http://www.manilastandardtoday.com/?page=editorial_july25_2006)on unknown date. Truy cập 2009-12-16. **Llorito, David. (10 tháng 5 năm 2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-atimesbpo_124-0) [“Help wanted for Philippines outsourcing”](http://www.atimes.com/atimes/Southeast_Asia/HE10Ae02.html). Asia Times. Truy cập ngày 11 tháng 12 năm 2009. **Wilson, Dominic and Anna Stupnytska. (2007-03-28).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-125) [“The N-11: More Than an Acronym” (Global Economics Paper No: 153)](http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf). Goldman Sachs Economic Research. Truy cập 2009-11-07, **Kevin Voigt (2012-01-12).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-126) [World’s top economies in 2050 will be…](http://business.blogs.cnn.com/2012/01/12/worlds-top-economies-in-2050-will-be/) *CNN*.
- ^
**a** [World Bank. [c. 2010].](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-WBtransport_127-1) **ă** [. Truy cập 2010-03-18 from the World Bank Website.](http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/EASTASIAPACIFICEXT/EXTEAPREGTOPTRANSPORT/0,contentMDK:20458733%7EmenuPK:2069348%7EpagePK:34004173%7EpiPK:34003707%7EtheSitePK:574066,00.html) *Transport in the Philippines – Overview* [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-128) [“Government keen on improving public transport system”](http://www.philstar.com/nation/150795/government-keen-improving-public-transport-system). Philstar. Truy cập ngày 30 tháng 1 năm 2013. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-transpo_129-0) [The Philippine Transportation System](http://www.asianinfo.org/asianinfo/philippines/pro-transportation.htm). (2008-08-30). *Asian Info*. Truy cập ngày 22 tháng 1 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-130) [Strong Republic Nautical Highway](http://www.macapagal.com/gma/initiatives/roro.php). (n.d.). Official Website of President Gloria Macapagal Arroyo. Truy cập ngày 22 tháng 1 năm 2009. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-131) [Gov’t revives Pasig River ferry service](http://www.gmanetwork.com/news/story/30644/pinoyabroad/gov-t-revives-pasig-river-ferry-service). (2007-02-14). *GMA News*. Truy cập 2009-12-18. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-PAL_132-0) [“About PAL”](http://www.philippineairlines.com/about_pal/about_pal.jsp). Philippineairlines.com. Truy cập ngày 4 tháng 5 năm 2013. **State of Hawaii. Department of Transportation. Airports Division. [c. 2005]. “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-HAviation_133-0) [Philippine Air Lines](http://hawaii.gov/hawaiiaviation/hawaii-commercial-aviation/philippine-air-lines/)“. *Hawaii Aviation*. Truy cập 2010-01-09. **Oxford Business Group. (2009).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-OxfordBG_134-0) [. tr. 97.](http://books.google.com/?id=eY-Oq1IGzdMC&pg=PT98&dq=#v=onepage&q=) *The Report: Philippines 2009* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-902339-12-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-902339-12-6). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-IEApop2011_135-0) [CO2 Emissions from Fuel Combustion](http://www.iea.org/co2highlights/co2Highlights.XLS)Population 1971–2008 ( **Republic of the Philippines. National Statistical Coordination Board.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-136) [Population of the Philippines Census Years 1799 to 2007](http://www.nscb.gov.ph/secstat/d_popn.asp). Truy cập 2009-12-11. **Republic of the Philippines. National Statistics Office. (2008).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Officialpop_137-0) [“Official population count reveals..”](http://web.archive.org/web/20120910051344/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2008/pr0830tx.html). [Bản gốc](http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2008/pr0830tx.html)lưu trữ ngày 10 tháng 9 năm 2012. Truy cập ngày 17 tháng 4 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-gma_138-0) [“Bishops threaten civil disobedience over RH bill”](http://www.gmanews.tv/100days/story/202186/bishops-threaten-civil-disobedience-over-rh-bill). GMA News. 29 tháng 9 năm 2010. Truy cập ngày 16 tháng 10 năm 2010. **Central Intelligence Agency.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-worldfactbook1_139-0) [“Field Listing:: Life expectancy at birth”](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2102.html). Washington, D.C.: Author. Truy cập ngày 11 tháng 12 năm 2009. **Collymore, Yvette. (tháng 6 năm 2003).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-PRB2003_140-0) [“Rapid Population Growth, Crowded Cities Present Challenges in the Philippines”](http://www.prb.org/Articles/2003/RapidPopulationGrowthCrowdedCitiesPresentChallengesinthePhilippines.aspx). Population Reference Bureau. Truy cập ngày 26 tháng 4 năm 2010. **Asis, Maruja M.B. (January 2006). “** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-141) [The Philippines’ Culture of Migration](http://www.migrationinformation.org/Profiles/display.cfm?ID=364)“. *Migration Information Source*. Migration Policy Institute. Truy cập 2009-12-14. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Census2007_offilipinos_142-0) [“Selected Population Profile in the United States: Filipino alone or in any combination”](http://web.archive.org/web/20120107055111/http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&-context=ip&-reg=ACS_2007_1YR_G00_S0201:038;ACS_2007_1YR_G00_S0201PR:038;ACS_2007_1YR_G00_S0201T:038;ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR:038&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201PR&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201T&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-tree_id=306&-redoLog=false&-geo_id=01000US&-geo_id=NBSP&-search_results=16000US3651000&-format=&-_lang=en). United States Census Bureau. [Bản gốc](http://factfinder.census.gov/servlet/IPTable?_bm=y&-context=ip&-reg=ACS_2007_1YR_G00_S0201:038;ACS_2007_1YR_G00_S0201PR:038;ACS_2007_1YR_G00_S0201T:038;ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR:038&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201PR&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201T&-qr_name=ACS_2007_1YR_G00_S0201TPR&-ds_name=ACS_2007_1YR_G00_&-tree_id=306&-redoLog=false&-geo_id=01000US&-geo_id=NBSP&-search_results=16000US3651000&-format=&-_lang=en)lưu trữ ngày 7 tháng 1 năm 2012. Truy cập ngày 1 tháng 2 năm 2009.
- ^
**a** [Republic of the Philippines. National Statistics Office. (tháng 4 năm 2008).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-phcensus_143-1) **ă** [“Total Population and Annual Population Growth Rates by Region: Population Censuses 1995, 2000, and 2007”](http://web.archive.org/web/20120716233046/http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html). [Bản gốc](http://www.census.gov.ph/data/census2007/index.html)lưu trữ ngày 16 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 4 tháng 4 năm 2010. **Demographia. (July 2010).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-demographia_144-0) [(Edition 6.1). Truy cập 2011-03-29.](http://www.demographia.com/db-worldua.pdf) *Demographia World Urban Areas (World Agglomerations) Population & Projections* **Republic of the Philippines. National Statistical Coordination Board. (July 2009).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-NSCB_145-0) [. Truy cập 2010-04-04.](http://www.nscb.gov.ph/grdp/2008/2008conlev.asp) *2008 Gross Regional Domestic Product – Levels of GRDP* **Hawksworth, John, Thomas Hoehn and Anmol Tiwari.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-pwc_146-0) [“Global City GDP Rankings 2008–2025”](https://www.ukmediacentre.pwc.com/imagelibrary/downloadMedia.ashx?MediaDetailsID=1562). *UK Economic Outlook November 2009*. [PricewaterhouseCoopers](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=PricewaterhouseCoopers&action=edit&redlink=1). tr. 20. Truy cập ngày 20 tháng 11 năm 2009. **Republic of the Philippines. National Statistics Office. (2009).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-PIF2009_147-0) [.](http://web.archive.org/web/20120711135118/http://www.census.gov.ph/data/publications/pif_2009.pdf) *The Philippines in Figures 2009* [ISSN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISSN) [1655-2539](http://www.worldcat.org/issn/1655-2539). [Bản gốc](http://www.census.gov.ph/data/publications/pif_2009.pdf)lưu trữ ngày 11 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2009. **“** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-148) [Philippines](http://www.britannica.com/EBchecked/topic/456399/Philippines)“. (2009). In *Encyclopædia Britannica*. Truy cập 2009-12-18 from Encyclopædia Britannica Online.
- ^
**a** **ă** [Lewis, Paul M. (2009).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Ethnol_149-2) **â** [Languages of Philippines](http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=PH). *Ethnologue: Languages of the World*(16th ed.). Dallas, Tex.: SIL International. Truy cập 2009-12-16. **Dolan, Ronald E. (Ed.). (1991).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Negritos_150-0) [“Ethnicity, Regionalism, and Language”](http://countrystudies.us/philippines/35.htm). [. Washington: GPO for the Library of Congress. Truy cập 2010-04-08 from](http://countrystudies.us/philippines/) *Philippines: A Country Study* [Country Studies US Website](http://countrystudies.us/). **Capelli; Christian; James F. Wilson; Martin Richards; Michael P. H. Stumpf; Fiona Gratrix; Stephen Oppenheimer; Peter Underhill; Ko, Tsang-Ming (2001).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-AJHG_151-0) [“A Predominantly Indigenous Paternal Heritage for the Austronesian-Speaking Peoples of Insular South Asia and Oceania”](http://web.archive.org/web/20110511201051/http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf). *American Journal of Human Genetics* **68**(2): 432–443. [doi](http://vi.wikipedia.org/wiki/DOI): [10.1086/318205](http://dx.doi.org/10.1086%2F318205). [PMC](http://vi.wikipedia.org/wiki/PubMed_Central) [1235276](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1235276). [PMID](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_danh_PubMed) [11170891](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11170891). [Bản gốc](http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p432.pdf)lưu trữ ngày 11 tháng 5 năm 2011. Truy cập ngày 18 tháng 12 năm 2009. **“** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-152) [Chinese lunar new year might become national holiday in Philippines too](http://news.xinhuanet.com/english/2009-08/23/content_11930729.htm)“. *Xinhua News*(2009-08-23). Truy cập 2009-12-18. **Philippine Census, 2010. Table 11. Household Population by Ethnicity, Sex, and Region: 2013.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-153) **(2013).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-154) [Languages of Philippines](http://www.ethnologue.com/country/PH/status). *Ethnologue: Languages of the World*(17th ed.). [Dallas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dallas), [Texas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Texas): SIL International. **(2013).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-155) [Tagalog](http://www.ethnologue.com/language/tgl). *Ethnologue: Languages of the World*(17th ed.). [Dallas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dallas), [Texas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Texas): SIL International. **(2013).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-156) [Cebuano](http://www.ethnologue.com/language/ceb). *Ethnologue: Languages of the World*(17th ed.). [Dallas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Dallas), [Texas](http://vi.wikipedia.org/wiki/Texas): SIL International. **Joselito Guianan Chan, Managing Partner.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-OfficialLang_157-0) [“1987 Constitution of the Republic of the Philippines, Article XIV, Section 7.”](http://www.chanrobles.com/article14language.htm). Chan Robles & Associates Law Firm. Truy cập ngày 4 tháng 5 năm 2013. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-7_mother_languages_158-0) [DepEd adds 7 languages to mother tongue-based education for Kinder to Grade 3](http://www.gmanetwork.com/news/story/317280/news/nation/deped-adds-7-languages-to-mother-tongue-based-education-for-kinder-to-grade-3). [GMA News](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=GMA_News&action=edit&redlink=1). ngày 13 tháng 7 năm 2013. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-ethn_159-0) [“Ethnologue Report on Chavacano”](http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=cbk). Ethnologue.com. Truy cập ngày 4 tháng 5 năm 2013. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-160) [Muslim education program gets P252-M funding](http://business.inquirer.net/6899/muslim-education-program-gets-p252-m-funding). *. July 13th, 2011.* [Philippine Daily Inquirer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Philippine_Daily_Inquirer&action=edit&redlink=1) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-161) [DepEd to continue teaching French in select public schools in 2013](http://globalnation.inquirer.net/58931/deped-to-continue-teaching-french-in-select-public-schools-in-2013). *. December 6th, 2012.* [Philippine Daily Inquirer](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Philippine_Daily_Inquirer&action=edit&redlink=1) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-162) [Philippines: Students to take foreign language](http://gulfnews.com/news/world/philippines/philippines-students-to-take-foreign-language-1.1161513). *. ngày 22 tháng 3 năm 2013.* [Gulf News](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Gulf_News&action=edit&redlink=1)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Philippines](https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rp.html), [CIA Factbook](http://vi.wikipedia.org/wiki/CIA_Factbook)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Pew Research Center’s Religion & Public Life Project: Philippines](http://www.globalreligiousfutures.org/countries/philippines/religious_demography). [Pew Research Center](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pew_Research_Center&action=edit&redlink=1). 2010. **Republic of the Philippines. National Statistics Office. (18 tháng 2 năm 2003).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-2006census_165-0) [“2000 Census: Additional Three Persons Per Minute”](http://web.archive.org/web/20120610051606/http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2003/pr0323tx.html). [Bản gốc](http://www.census.gov.ph/data/pressrelease/2003/pr0323tx.html)lưu trữ ngày 10 tháng 6 năm 2012. Truy cập ngày 9 tháng 1 năm 2008. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-166) [RP closer to becoming observer-state in Organization of Islamic Conference](http://www.philstar.com/Article.aspx?articleId=472375&publicationSubCategoryId=205). (2009-05-29). *. Truy cập 2009-07-10, “Eight million Muslim Filipinos, representing 10 percent of the total Philippine population,…”.* [The Philippine Star](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=The_Philippine_Star&action=edit&redlink=1)
- ^
**a** [U.S. Department of State. (2008).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-relistate_167-1) **ă** *. Truy cập 2011-05-20, “Islam is the largest minority religion, and Muslims constitute between 5 and 9 percent of the total population.”* [Philippines: International Religious Freedom Report 2010](http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2010/148891.htm) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-168) [The Largest Baha’i Communities](http://www.adherents.com/largecom/com_bahai.html). (2005-09-30). Truy cập 2010-04-26 from [http://www.adherents.com](http://www.adherents.com).
- ^
**a** [Republic of the Philippines. Commission on Higher Education. (August 2010).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-CHED_169-1) **ă** [Information on Higher Education System](https://web.archive.org/web/20110704102629/%7B%7B%7Burl%7D%7D%7D)tại [Wayback Machine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wayback_Machine&action=edit&redlink=1)(lưu trữ ngày 4 tháng tháng 7 năm 2011). *Official Website of the Commission on Higher Education*. Truy cập 2011-04-17. **Republic of the Philippines. (Approved: ngày 11 tháng 8 năm 2001).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-170) [. Truy cập 2009-12-11 from the](http://www.chanrobles.com/republicactno9155.html) *Republic Act No. 9155 – Governance of Basic Education Act of 2001* [Chan Robles Virtual Law Library](http://www.chanrobles.com/). **Esplanada, Jerry E. (2009-07-20).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-madrasa_171-0) [Mainstreaming Madrasa](http://newsinfo.inquirer.net/inquirerheadlines/learning/view/20090720-216304/Mainstreaming-Madrasa). *The Philippine Daily Inquirer*. Truy cập 2010-11-25. **Republic of the Philippines. (Approved: 2008-04-29).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Charter_172-0) [. Chan Robles Law Library.](http://www.chanrobles.com/republicacts/republicactno9500.html) *Republic Act 9500 – An Act to Strengthen the University of the Philippines as the National University*
- ^
**a** [World Health Organization. (2009).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-WHOStats2009_173-1) **ă** [. Geneva.](http://www.who.int/entity/whosis/whostat/EN_WHS09_Full.pdf) *World Health Statistics 2009* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [978-92-4-156381-9](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-92-4-156381-9). Truy cập ngày 23 tháng 12 năm 2009. **Philippine News Agency. (2009-12-14).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-174) [“Senate approves proposed 2010 national budget”](http://www.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=2002495&Itemid=2). Truy cập 2009-12-18 from the [Official Government Portal of the Republic of the Philippines](http://www.gov.ph/index.php). **World Health Organization. (April 2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-175) [Philippines](http://www.who.int/countryfocus/cooperation_strategy/ccsbrief_phl_en.pdf). *Country Cooperation Strategy at a Glance*. Truy cập 2009-12-23. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-usaidhealth_176-0) [United States Agency for International Development](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=United_States_Agency_for_International_Development&action=edit&redlink=1). (May 2008). [. Truy cập 2010-04-08.](http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNADM408.pdf) *USAID Country Health Statistical Report – Philippines* **Rowthorn, Chris and Greg Bloom. (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-lonelyplanet44_177-0) [(ấn bản 9).](http://books.google.com/?id=aaUR07G0yAcC&pg=PA44&q=) *Philippines* [Lonely Planet](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lonely_Planet&action=edit&redlink=1). tr. 44. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-74104-289-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-74104-289-5). **Dumont, Jean-Paul. (1992).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Dumont_178-0) [. Chicago: University of Chicago Press. tr. 160–162.](http://books.google.com/?id=zMFKs8--FDMC&pg=PA160&dq=#v=onepage&q=) *Visayan Vignettes: Ethnographic Traces of a Philippine Island* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-226-16954-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-226-16954-5). **United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. (2010).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Unesco_179-0) [“Baroque Churches of the Philippines”](http://whc.unesco.org/en/list/677/multiple=1&unique_number=801). *UNESCO World Heritage Centre*. Truy cập ngày 12 tháng 1 năm 2010. **Rowthorn, Chris and Greg Bloom. (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-lonelyplanet145_180-0) [(ấn bản 9).](http://books.google.com/?id=aaUR07G0yAcC&pg=PA145&q=) *Philippines* [Lonely Planet](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lonely_Planet&action=edit&redlink=1). tr. 145. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-74104-289-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-74104-289-5). [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Jollibee_181-0) [“The Jollibee Phenomenon”](http://web.archive.org/web/20070623034806/http://www.jollibee.com.ph/corporate/phenomenon.htm). Jollibee Inc. [Bản gốc](http://www.jollibee.com.ph/corporate/phenomenon.htm)lưu trữ ngày 23 tháng 6 năm 2007. Truy cập ngày 9 tháng 1 năm 2008.
- ^
**a** [Conde, Carlos H. (31 tháng 5 năm 2005).](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Jollibee2_182-1) **ă** [“Jollibee stings McDonald’s in Philippines”](http://www.nytimes.com/2005/05/30/business/worldbusiness/30iht-burger.html?pagewanted=all). *. Truy cập ngày 5 tháng 1 năm 2010.* [The New York Times](http://vi.wikipedia.org/wiki/The_New_York_Times) **Zialcita, Fernando Nakpil. (2005).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Zialcita_183-0) [. Quezon City: Ateneo de Manila University Press. tr. 281.](http://books.google.com/?id=PEy9G-HLokwC&pg=PA281&dq=#v=onepage&q=) *Authentic Though not Exotic: Essays on Filipino Identity* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [971-550-479-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/971-550-479-5). **Rowthorn, Chris and Greg Bloom. (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-lonelyplanet48_184-0) [(ấn bản 9).](http://books.google.com/?id=aaUR07G0yAcC&pg=PA48&dq=filipino+cuisine&q=filipino%20cuisine) *Philippines* [Lonely Planet](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Lonely_Planet&action=edit&redlink=1). tr. 48. [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [1-74104-289-5](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-74104-289-5). **Zibart, Eve. (2001).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Zibart_185-0) [. Menasha Ridge Press. tr. 277.](http://books.google.com/?id=y6vTun3i4NQC&pg=PA266&q=) *The Ethnic Food Lover’s Companion: Understanding the Cuisines of the World* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [0-89732-372-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-89732-372-6). **Lopez, Mellie Leandicho. (2006).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Lopez_186-0) [. University of the Philippines Press.](http://books.google.com/?id=jGssp-oJrT8C&printsec=frontcover&q=) *A Handbook of Philippine Folklore* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [971-542-514-3](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/971-542-514-3). **Zaide, Gregorio and Sonia (1999).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-187) [. Quezon City: All Nations publishign Co. Inc.](http://www.allnationspublishing.com/articles/6/1/Jose-Rizal-Life-Works-and-Writings-of-a-Genius-Writer-Scientist-and-National-Hero/Page1.html) *Jose Rizal: Life, Works, and Writings of a Genius, Writer, Scientist and National Hero* [ISBN](http://vi.wikipedia.org/wiki/ISBN) [971-642-070-6](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/971-642-070-6). **Republic of the Philippines. National Commission for Culture and the Arts.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Artists_188-0) [The National Artists of the Philippines](http://www.ncca.gov.ph/about-ncca/org-awards/org-awards-national-artist-list.php). Truy cập 2009-12-26 from the National Commission for Culture and the Arts Website. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-BBC_Pilipinas_189-0) [Country profile: The Philippines](http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm). (2009-12-08). *BBC News*. Truy cập 2009-12-20. **Santiago, Erwin (2010-04-12).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-Ratings_190-0) [AGB Mega Manila TV Ratings (April 7–11):](https://web.archive.org/web/20110623102641/http://www.pep.ph/news/25288/AGB-Mega-Manila-TV-Ratings-%28April-7-11%29:-Agua-Bendita-pulls-away)tại *Agua Bendita*pulls away [Wayback Machine](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wayback_Machine&action=edit&redlink=1)(lưu trữ ngày 23 tháng tháng 6 năm 2011). Truy cập 2010-05-23 from the Philippine Entertainment Portal Website. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-191) [“Billiard Congress of America: Hall of Fame Inductees”](http://home.bca-pool.com/displaycommon.cfm?an=1&subarticlenbr=30). (2009). Truy cập 2009-12-20 from the Billiard Congress of America Website. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-kilala_192-0) [Mga Kilalang Pilipino](http://www.seasite.niu.edu/Tagalog/modules_in_Tagalog/mga_kilalang_pilipino.htm)[Known Filipinos]. (n.d.) (in Filipino). *Tagalog at NIU*. Truy cập 2010-04-25 from the Northern Illinois University, Center for Southeast Asian Studies, SEAsite Project. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-athletes_193-0) [“The Games of the VIII Olympiad: Official Report (part 1, page 91)”](http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1924/1924part1.pdf). *la84foundation.org*(bằng French). French Olympic Committee. Ngày 28 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 28 tháng 7 năm 2012. **Smothers, Ronald (ngày 19 tháng 7 năm 1996).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-194) [“OLYMPICS;Bitterness Lingering Over Carter’s Boycott”](http://www.nytimes.com/1996/07/19/sports/olympics-bitterness-lingering-over-carter-s-boycott.html). *The New York Times*. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Philippines#cite_ref-195) [(PDF). The Organizing Committee for the Sapporo Olympic Winter Games. 1973. tr. 32, 145, 447. Truy cập ngày 31 tháng 1 năm 2008.](http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/1972/orw1972.pdf) *The Official Report of XIth Winter Olympic Games, Sapporo 1972*
-
- PSE:
[Philippine Stock Exchange](http://www.pse.com.ph). URL accessed March 29 th, [2006](http://vi.wikipedia.org/wiki/2006).
- PSE:
## Liên kết ngoài
|Tìm thêm về
|Philippines tại
|
|![]()
[Từ điển](http://vi.wiktionary.org/wiki/Special:Search/Philippines)ở Wiktionary ![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikibooks-logo.svg/25px-Wikibooks-logo.svg.png)
[Sách](http://vi.wikibooks.org/wiki/Special:Search/Philippines)ở Wikibooks ![ ](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
![ ](https://i2.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/25px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
[Cẩm nang du lịch](http://vi.wikivoyage.org/wiki/Philippines)ở Wikivoyage ![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/21px-Wikiquote-logo.svg.png)
[Hồ sơ](http://vi.wikiquote.org/wiki/Special:Search/Philippines)ở Wikiquote ![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/24px-Wikisource-logo.svg.png)
[Văn kiện](http://vi.wikisource.org/wiki/Special:Search/Philippines)ở Wikisource ![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/18px-Commons-logo.svg.png)
[Hình ảnh và phương tiện](http://commons.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Philippines)ở Commons ![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
![ ](https://i1.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/24/Wikinews-logo.svg/25px-Wikinews-logo.svg.png)
[Tin tức](http://en.wikinews.org/wiki/Special:Search/Philippines)ở Wikinews ![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
![ ](https://i0.wp.com/upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Wikiversity-logo-en.svg/25px-Wikiversity-logo-en.svg.png)
[Tài liệu giáo dục](http://en.wikiversity.org/wiki/Special:Search/Philippines)ở Wikiversity **Chính thức** [Official website of the Philippine Government](http://www.gov.ph)– Gateway to governmental sites [Supreme Court](http://www.supremecourt.gov.ph) [Department of Foreign Affairs](http://www.dfa.gov.ph/) [Wow Philippines + Travel and Tourism](http://www.wowphilippines.com.ph) [Visit the Philippines!: Full length travel video](http://www.wowpinoy.net/media_gallery.php) [Department of Trade and Industry](http://www.dti.gov.ph) [Commission on Information and Communications Technology](http://www.cict.gov.ph) **Khác**
|
|![]()
[Wikivoyage](http://vi.wikipedia.org/wiki/Wikivoyage)có chỉ dẫn du lịch về [Philippines](http://vi.wikivoyage.org/wiki/Philippines) [Bản mẫu:Wikicities](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Wikicities&action=edit&redlink=1) [BBC Country Profile on the Philippines](http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/country_profiles/1262783.stm) [U.S. Country Studies: Philippines](http://countrystudies.us/philippines/) [Philippine Directory](http://www.odp.ph) [Uncommon Travel Photography](http://www.photosforpeace.org/photos/v/asia/philippines/)– Various pictures by Peace Corps volunteers in the Philippines
|
|
|
|
|
|[Thể loại](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i):
# Kimura Jiroemon
|Kimura Jiroemon|
|
|![]()
19 tháng 4, 1897
Kamiukawa (nay thuộc
[Kyōtango](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ky%C5%8Dtango&action=edit&redlink=1)), [tỉnh Kyoto](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ky%C5%8Dto), [Nhật Bản](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n)
(thọ 116 năm, 54 ngày)
Kyōtango, tỉnh Kyōto, Nhật Bản
[nông dân](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%B4ng_d%C3%A2n) [[1]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_note-telegraph.2F8451161-1)
- Được chứng nhận là cụ ông sống lâu nhất từ 14 tháng 4, 2011 đến 12 tháng 6, 2013
- Được chứng nhận là cụ ông Nhật Bản sống thọ nhất từ 26 tháng 10, 2011
- Được chứng nhận là người còn sống thọ nhất từ 17 tháng 12, 2012 đến 12 tháng 6, 2013
- Được chứng nhận là người sống thọ nhất từ trước tới nay từ 28 tháng 12, 2012
- Người đàn ông đầu tiên thọ đến tuổi 116
- 7 người con (5 người còn sống)
- 14 cháu nội (13 người còn sống)
- 25 chắt
- 14 chít
**Kimura Jiroemon** (木村 次郎右衛門 *Mộc Thôn Thứ Lang Hữu Vệ Môn*, Kimura Jirōemon) là cụ ông Nhật có tuổi thọ cao nhất từ trước tới 12 tháng 6, 2013 sau khi cụ bà [2] [Dina Manfredini](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Dina_Manfredini&action=edit&redlink=1)qua đời vào này 17 tháng 12, 2012. Cụ cũng được xác nhận là cụ ông thọ nhất từ trước tới nay trong lịch sử thế giới, [[3]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_note-115-year-old_Iowa_Woman_Dies-3) và là cụ ông đầu tiên được xác nhận thọ 116 tuổi. [[4]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_note-bloomberg-4) [[5]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_note-5) [[6]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_note-6) [[7]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_note-7) Cụ Kimura cũng được xác nhận là cụ ông cuối cùng sinh ở thế kỷ 19 [[8]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_note-Zoominuk-8) sau khi cụ ông 113 tuổi [[9]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_note-9) [James Sisnett](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=James_Sisnett&action=edit&redlink=1)ở [Barbados](http://vi.wikipedia.org/wiki/Barbados)qua đời ngày 23 tháng 5, 2013. Cụ Kimura qua đời ngày 12 tháng 6, 2013 vì nguyên nhân tự nhiên ở tuổi 116 năm, 54 ngày. [[10]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_note-10) [[11]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_note-11)
Kimura Jiroemon trở thành cụ ông sống thọ nhất ở Nhật Bản kể từ khi cụ
[Tanabe Tomoji](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tanabe_Tomoji&action=edit&redlink=1) qua đời ngày 19 tháng 6 năm 2009, và trở thành cụ ông còn sống thọ nhất trên thế giới khi cụ [12] [Walter Breuning](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Walter_Breuning&action=edit&redlink=1)qua đời ngày 14 tháng 4 năm 2011, [[13]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_note-Walter_Breuning.2C_World.27s_Oldest_Man.2C_Dies-13) cũng như trở thành cụ còn sống thọ nhất ở Nhật Bản sau khi cụ bà [[14]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_note-breakingnewsonline-14) [Hasegawa Chiyono](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hasegawa_Chiyono&action=edit&redlink=1)qua đời ngày 2 tháng 12, 2011.
## Tiểu sử
Ông sinh ra trong một gia đình nông dân trồng gạo và rau cỏ. Trước khi chết tại một bệnh viện, ông sống với gia đình của cháu ông tại thành phố
[Kyōtango](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ky%C5%8Dtango&action=edit&redlink=1). Theo như đài truyền hình Áo [ORF](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=ORF&action=edit&redlink=1), Kimura làm việc 40 năm tại bưu điện cho tới khi về hưu (theo báo * 45 năm), và sau đó giữ sức khỏe nhờ làm ruộng cho tới khi ông được 90 tuổi. Ông có 7 người con, 14 đứa cháu, 25 chít và 14 hay 15 cháu chít. Ông sống lâu chỉ thua bà Der Spiegel* [Jeanne Calment](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jeanne_Calment), người Pháp, người mà mất vào năm 1997 lúc 122 tuổi; đây là tuổi già nhất của con người, mà cho tới giờ có thể chứng minh được. Thành phố quê hương của ông [Kyotango](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Kyotango&action=edit&redlink=1)đã lập ra một chương trình nghiên cứu, tại sao có trên 100 người trong số 60.000 dân của tỉnh này đã sống lâu hơn 100 tuổi. [[15]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_note-15) [[16]](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_note-16)
## Tham khảo
[^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_ref-telegraph.2F8451161_1-0) [“World’s oldest man celebrates 114th birthday”](http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/japan/8451161/Worlds-oldest-man-celebrates-114th-birthday.html). *The Daily Telegraph*(London). Ngày 19 tháng 4 năm 2011. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_ref-GRG_2-0) [“Oldest Validated Living Supercentenarians”](http://www.grg.org/Adams/E.HTM). *Gerontology Research Group*. Truy cập ngày 12 tháng 12 năm 2012. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_ref-115-year-old_Iowa_Woman_Dies_3-0) [“115-year-old Iowa Woman Dies, Was World’s Oldest Person”](http://www.kcrg.com/news/local/115-year-old-Iowa-Woman-Dies-Was-Worlds-Oldest-Person-183804831.html). *KCRG-TV9*. Ngày 17 tháng 12 năm 2012. Truy cập ngày 17 tháng 12 năm 2012. **Matsuyama, Kanoko (ngày 27 tháng 12 năm 2012).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_ref-bloomberg_4-0) [“Japanese 115-Year-Old Becomes Oldest Man in History”](http://www.webcitation.org/6DEyKFO46). *Bloomberg*. [Bản gốc](http://www.bloomberg.com/news/2012-12-28/japanese-115-year-old-becomes-oldest-man-in-recorded-history.html)lưu trữ ngày 28 tháng 12 năm 2012. Truy cập ngày 28 tháng 12 năm 2012. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_ref-5) [“World’s oldest man ever turns 116 in Kyoto as his health is studied”](http://japandailypress.com/worlds-oldest-man-ever-turns-116-in-kyoto-as-his-health-is-studied-1927336). The Japan Daily Press. Ngày 15 tháng 4 năm 2013. Truy cập ngày 19 tháng 4 năm 2013. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_ref-6) [“World’s oldest person turns 116 in Japan”](https://archive.is/AZ10X). *FRANCE 24 International News*. Ngày 19 tháng 4 năm 2013. [Bản gốc](http://www.france24.com/en/20130419-worlds-oldest-person-turns-116-japan)lưu trữ ngày 16 tháng 6 năm 2013. Truy cập ngày 19 tháng 4 năm 2013. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_ref-7) [“World’s oldest person Jiroemon Kimura turns 116 in Japan”](http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/et-cetera/worlds-oldest-person-jiroemon-kimura-turns-116-in-japan/articleshow/19628476.cms). *The Economic Times*. Agence France-Presse. Truy cập ngày 19 tháng 4 năm 2013. **Zoominuk.** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_ref-Zoominuk_8-0) [“World’s oldest man ever turns 116”](http://www.youtube.com/watch?v=-61IXYqFUHo). YouTube. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_ref-9) [Outnumbered by the girls, he’s the last man standing](http://www.theage.com.au/national/outnumbered-by-the-girls-hes-the-last-man-standing-20130524-2k6ry.html) [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_ref-10) [“Table E as of ngày 23 tháng 5 năm 2013”](http://www.grg.org/Adams/E.HTM). Grg.org. Truy cập ngày 24 tháng 5 năm 2013. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_ref-11) [“From horseless carriages to iPhone5s: The world during 116-year-old Jiroemon Kimura’s lifetime”](http://www.japantoday.com/category/lifestyle/view/from-horseless-carriages-to-iphone5s-the-world-during-116-year-old-jiroemon-kimuras-lifetime). Ngày 9 tháng 6 năm 2013. Truy cập ngày 11 tháng 6 năm 2013. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_ref-Jiroemon_12-0) [“Japan’s oldest man says ‘thank you very much’”](http://www.webcitation.org/5rWEJyXTY). *Japan Times*. Ngày 22 tháng 6 năm 2009. [Bản gốc](http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20090622a3.html)lưu trữ ngày 26 tháng 7 năm 2010. Truy cập ngày 3 tháng 10 năm 2009. **Volz, Matt (ngày 14 tháng 4 năm 2011).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_ref-Walter_Breuning.2C_World.27s_Oldest_Man.2C_Dies_13-0) [“Walter Breuning, World’s Oldest Man, Dies In Montana At 114”](http://www.huffingtonpost.com/2011/04/14/walter-breuning-worlds-oldest-man-dies_n_849486.html). *Huffington Post*. Truy cập ngày 17 tháng 12 năm 2012. **Breaking News Online Team (ngày 19 tháng 4 năm 2011).** [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_ref-breakingnewsonline_14-0) [“Jiroemon Kimura becomes World’s Oldest Man at 114”](http://www.breakingnewsonline.net/world/8086-jiroemon-kimura-becomes-worlds-oldest-man-at-114.html?amp). *Breaking News Online*. [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_ref-15) [Ältester Mensch der Welt gestorben](http://orf.at/#/stories/2186911/), [ORF.at](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C3%96sterreichischer_Rundfunk&action=edit&redlink=1)am 12. Juni 2013 [^](http://vi.wikipedia.org/wiki/Kimura_Jiroemon#cite_ref-16) [Geboren 1897: Der älteste Mensch der Welt ist gestorben](http://www.spiegel.de/panorama/gesellschaft/geboren-1897-der-aelteste-mensch-der-welt-ist-gestorben-a-905208.html), [Spiegel Online](http://vi.wikipedia.org/wiki/Der_Spiegel), 12. Juni 2013, mit Video, Porträt
## Liên kết ngoài
|Kỷ lục|
|Tiền nhiệm:
||
|Người đàn ông già nhất Nhật Bản
ngày 19 tháng 6 năm 2009 – ngày 12 tháng 6 năm 2013
|Kế nhiệm:
|Jokichi Igarashi
|Tiền nhiệm:
||
|
ngày 14 tháng 4 năm 2011 – ngày 12 tháng 6 năm 2013
|Kế nhiệm:
|
|Tiền nhiệm:
||
|Oldest Japanese man ever
ngày 26 tháng 10 năm 2011 – nay
|Kế nhiệm:
|Unsurpassed
|Tiền nhiệm:
||
|
ngày 2 tháng 12 năm 2011 – ngày 12 tháng 6 năm 2013
|Kế nhiệm:
|
|Tiền nhiệm:
||
|
ngày 17 tháng 12 năm 2012 – ngày 12 tháng 6 năm 2013
|Kế nhiệm:
|
|Tiền nhiệm:
||
|
ngày 28 tháng 12 năm 2012 – nay
|Kế nhiệm:
|Unsurpassed
|
|
|
|