text:
Là một huyện miền núi nghèo của tỉnh Thanh Hóa nên dự án xây dựng sân golf ở Như Thanh là một quyết định gây… sốc!
Dù có làm sân golf hay không vẫn chưa có quyết định phê duyệt , song người dân nơi đây đã rơi vào cảnh sống “lay lắt” bởi lãnh đạo huyện đã buộc họ phải ngừng… sản xuất.
Nhà văn hóa thôn thành điểm tập kết máy móc của chủ đầu tư.
Ảnh: Ngọc Hưng
Nhói lòng đất tốt bỏ hoang
Men theo con đường bị cày nát tơi tả bởi đủ loại xe, một ngày cuối tháng 3, PV báo Gia đình&Xã hội tìm về thôn Tân Long (xã Hải Long, Như Thanh).
Nơi đây, chính quyền huyện và nhà đầu tư đang ráo riết tiến hành các thủ tục giải phóng mặt bằng xây dựng sân golf dù vẫn chưa có Quyết định phê duyệt cuối cùng của Thủ tướng.
Bà Nguyễn Thị Ngọc, một người dân ở đây phàn nàn: “Năm 2002, thực hiện chính sách giãn dân, gần 40 hộ đã đứt ruột dời nơi “chôn nhau cắt rốn” lên đây.
Lúc đó rừng hoang vu rậm rạp, đời sống vô vàn khó khăn. Bằng sự cần cù, vượt khó, những người đi khai phá vùng đất mới chúng tôi đã biến nơi đây thành những cánh đồng mía tốt tươi, cuộc sống vừa mới tạm đủ ăn, đủ mặc.
Gần đây thì chính quyền thông báo chúng tôi không được chăm sóc mía nguyên liệu nữa bởi đất này sẽ bị thu hồi làm dự án sân golf. Cả gia đình tôi sống nhờ vào 6 sào mía. Nhìn mía đang lên mơn mởn mà tiếc không bỏ được. Chúng tôi bị thu hết đất nông nghiệp, mai kia chẳng biết làm gì mà sống”.
Không chỉ vậy, ông Quách Văn Giao - Trưởng thôn Tân Long còn cho biết, ngoài trồng mía nguyên liệu, trồng cây ăn quả, cây lâu năm nhằm phủ xanh đất trống, đồi trọc, trồng rau, chăn nuôi gà, lợn… cuộc sống người dân mỗi ngày một khấm khá.
“Thế nhưng đã 2 năm nay, thôn, bản chúng tôi bị chính quyền xã Hải Long cấm sửa sang, xây dựng nhà cửa, cấm trồng cây ăn trái… Đối với một thôn trên 80% là người dân tộc, mất cánh đồng mía chẳng khác nào cụt tay, cụt chân, cái đói, cái nghèo tưởng lùi xa vào quá khứ, giờ đang có nguy cơ tái diễn. Ngay cả hội trường thôn, nơi bà con sinh hoạt, họp hành cũng bị chiếm dụng làm nơi tập kết máy móc, thiết bị của nhà đầu tư” - Ông Trưởng thôn bức xúc.
Trao đổi với chúng tôi, ông Lê Phụng Lương - Phó Chủ tịch UBND huyện Như Thanh - khẳng định, tổng diện tích dự án sân golf là 170 ha, có 95 hộ dân bị ảnh hưởng. Hiện tại, chính quyền và chủ đầu tư đang tiến hành kiểm kê, đo đạc đền bù cho dân.
Những hộ nằm trong dự án huyện đã thông báo không cho xây mới, cơi nới, sửa sang. Dự án hoàn thành sẽ là điểm nhấn thoát nghèo, tạo công ăn việc làm. Còn theo chủ đầu tư là Công ty CP du lịch và bảo tồn sinh thái Bến En thì tờ trình đã gửi lên Thủ tướng “trong khi chờ được phê duyệt, cứ chuẩn bị mọi thứ là vừa”.
Bà Nguyễn Thị Ngọc bên căn nhà dột nát không được sửa sang.
Bỏ mồi bắt bóng!
Cuộc sống người dân đang yên ả, đầm ấm trước đây bị đảo lộn bởi một dự án xa xỉ. Đó là ngày 19/05/2011, Chủ tịch UBND huyện Như Thanh đã có tờ trình số 49/TTr-UBND gửi UBND tỉnh Thanh Hóa về việc: Xin bổ sung quy hoạch sân golf Việt Nam đến năm 2020 và chủ trương đầu tư sân golf Hải Long.
Một viễn cảnh hoành tráng được vẽ ra. Nào là khu B của dự án này là Trung tâm huấn luyện thể thao thuộc xã Hải Long bao gồm 5 sân tập golf có thể kết hợp với nhau thành sân golf theo tiêu chuẩn quốc tế 27 lỗ. Nào là việc xây dựng sân golf Hải Long sẽ đảm bảo phân bố hợp lý trên các vùng và cả nước.
Nào là sân golf Hải Long sẽ đảm bảo sử dụng tiết kiệm, hiệu quả đất đai vùng đồi núi trung du miền núi, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, du lịch, thể thao, dịch vụ của huyện Như Thanh và cả tỉnh Thanh Hóa. Tạo nhiều việc làm, tăng ngân sách Nhà nước, bảo đảm phát triển hiệu quả, bền vững. Việc phát triển sân golf sẽ thu hút được đầu tư, kết hợp các hạng mục dự án khác thành khu nghỉ dưỡng có đẳng cấp quốc tế…
Về tổng thể, sân golf Hải Long có hàng chục hạng mục phụ trợ, tổng vốn đầu tư là 321,28 tỷ đồng. Trong tờ trình, lãnh đạo huyện Như Thanh nhấn mạnh tới mục tiêu, điều kiện hình thành và tiêu chí xây dựng. Từ đó khẳng định Dự án xây dựng sân golf Hải Long hoàn toàn phù hợp với quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội và quy hoạch sử dụng đất của địa phương.
Thế nhưng, một điều đáng để báo cáo, để nói tới là việc Dự án sân golf sẽ lấy đi gần 140 ha đất mía nguyên liệu, đồng nghĩa với việc cả trăm hộ nông dân mất đất sản xuất, hàng trăm nhân khẩu sẽ làm gì để mưu sinh thì gần như không được nhắc tới? Chưa kể, những người dân thuộc diện đồng bào thiểu số, suốt ngày quẩn quanh với ruộng đồng, với phân gio cây cỏ… liệu có “chân kiếm cơm” nào trong dự án đầy xa hoa, hiện đại này?
Trong thời buổi kinh tế suy thoái như hiện nay, việc đầu tư sân golf có phải là lựa chọn khả thi? Nguồn vốn lớn, diện tích đất thu hồi nhiều, tạo việc làm cho người lao động ít và khả năng thu hồi vốn chậm. Chưa kể, nếu dự án sân golf Hải Long không được phê duyệt thì Tờ trình số 49/TTr-UBND sẽ là lực cản sự phát triển của cả vùng thôn bản xa xôi này.
Trong khi chính quyền đang ráo riết chuẩn bị, thì ngoài những cánh đồng mía, người dân đang đứt từng khúc ruột vì mồ hôi, công sức sau 10 năm thực hiện chính sách giãn dân phút chốc tan bay trong gió. Viễn cảnh giàu sang chưa thấy đâu, vừa mới ổn định người dân lại đứng trước nguy cơ rơi vào vòng luẩn quẩn của đói, nghèo!
Theo Gia Đình
Mọi thông tin bài vở hoặc ý kiến đóng góp cũng như thắc mắc liên quan đến thị trường bất động sản xin gửi về địa chỉ email: banbientap@cafeland.vn; Đường dây nóng: 0942.825.711.
Tags: quy hoạch sân golf

markdown:
Là một huyện miền núi nghèo của tỉnh Thanh Hóa nên dự án xây dựng sân golf ở Như Thanh là một quyết định gây… sốc!
Dù có làm sân golf hay không vẫn chưa có quyết định phê duyệt , song người dân nơi đây đã rơi vào cảnh sống “lay lắt” bởi lãnh đạo huyện đã buộc họ phải ngừng… sản xuất.
![ Dự án sân golf Như Thanh (Thanh Hóa): Đặt dân trước nguy cơ tái nghèo? ](https://static2.cafeland.vn/images/TINTUC/201204T1/golf1.jpg)
Nhà văn hóa thôn thành điểm tập kết máy móc của chủ đầu tư.
Ảnh: Ngọc Hưng
Nhói lòng đất tốt bỏ hoang
|
|
Bộ Kế hoạch&Đầu tư vừa có báo cáo cho biết nhiều tỉnh lại tiếp tục đề nghị bổ sung quy hoạch sân golf. Tổng số sân golf đang được đề nghị đã lên đến 124, trong khi quy hoạch đến năm 2020, Việt Nam chỉ có 89 sân...
Năm 2009, Việt Nam đã quy hoạch 166 sân golf và Thủ tướng đã ra quyết định số 1946/2009 phê duyệt quy hoạch sân golf đến năm 2020, loại ra khỏi quy hoạch 76 sân, thu hồi trên 15.000 ha đất các loại.
Men theo con đường bị cày nát tơi tả bởi đủ loại xe, một ngày cuối tháng 3, PV báo Gia đình&Xã hội tìm về thôn Tân Long (xã Hải Long, Như Thanh).
Nơi đây, chính quyền huyện và nhà đầu tư đang ráo riết tiến hành các thủ tục giải phóng mặt bằng xây dựng sân golf dù vẫn chưa có Quyết định phê duyệt cuối cùng của Thủ tướng.
Bà Nguyễn Thị Ngọc, một người dân ở đây phàn nàn: “Năm 2002, thực hiện chính sách giãn dân, gần 40 hộ đã đứt ruột dời nơi “chôn nhau cắt rốn” lên đây.
Lúc đó rừng hoang vu rậm rạp, đời sống vô vàn khó khăn. Bằng sự cần cù, vượt khó, những người đi khai phá vùng đất mới chúng tôi đã biến nơi đây thành những cánh đồng mía tốt tươi, cuộc sống vừa mới tạm đủ ăn, đủ mặc.
Gần đây thì chính quyền thông báo chúng tôi không được chăm sóc mía nguyên liệu nữa bởi đất này sẽ bị thu hồi làm dự án sân golf. Cả gia đình tôi sống nhờ vào 6 sào mía. Nhìn mía đang lên mơn mởn mà tiếc không bỏ được. Chúng tôi bị thu hết đất nông nghiệp, mai kia chẳng biết làm gì mà sống”.
Không chỉ vậy, ông Quách Văn Giao - Trưởng thôn Tân Long còn cho biết, ngoài trồng mía nguyên liệu, trồng cây ăn quả, cây lâu năm nhằm phủ xanh đất trống, đồi trọc, trồng rau, chăn nuôi gà, lợn… cuộc sống người dân mỗi ngày một khấm khá.
“Thế nhưng đã 2 năm nay, thôn, bản chúng tôi bị chính quyền xã Hải Long cấm sửa sang, xây dựng nhà cửa, cấm trồng cây ăn trái… Đối với một thôn trên 80% là người dân tộc, mất cánh đồng mía chẳng khác nào cụt tay, cụt chân, cái đói, cái nghèo tưởng lùi xa vào quá khứ, giờ đang có nguy cơ tái diễn. Ngay cả hội trường thôn, nơi bà con sinh hoạt, họp hành cũng bị chiếm dụng làm nơi tập kết máy móc, thiết bị của nhà đầu tư” - Ông Trưởng thôn bức xúc.
Trao đổi với chúng tôi, ông Lê Phụng Lương - Phó Chủ tịch UBND huyện Như Thanh - khẳng định, tổng diện tích dự án sân golf là 170 ha, có 95 hộ dân bị ảnh hưởng. Hiện tại, chính quyền và chủ đầu tư đang tiến hành kiểm kê, đo đạc đền bù cho dân.
Những hộ nằm trong dự án huyện đã thông báo không cho xây mới, cơi nới, sửa sang. Dự án hoàn thành sẽ là điểm nhấn thoát nghèo, tạo công ăn việc làm. Còn theo chủ đầu tư là Công ty CP du lịch và bảo tồn sinh thái Bến En thì tờ trình đã gửi lên Thủ tướng “trong khi chờ được phê duyệt, cứ chuẩn bị mọi thứ là vừa”.
![ Dự án sân golf Như Thanh (Thanh Hóa): Đặt dân trước nguy cơ tái nghèo? ](https://static2.cafeland.vn/images/TINTUC/201204T1/golf2.jpg)
Bà Nguyễn Thị Ngọc bên căn nhà dột nát không được sửa sang.
Bỏ mồi bắt bóng!
Cuộc sống người dân đang yên ả, đầm ấm trước đây bị đảo lộn bởi một dự án xa xỉ. Đó là ngày 19/05/2011, Chủ tịch UBND huyện Như Thanh đã có tờ trình số 49/TTr-UBND gửi UBND tỉnh Thanh Hóa về việc: Xin bổ sung quy hoạch sân golf Việt Nam đến năm 2020 và chủ trương đầu tư sân golf Hải Long.
Một viễn cảnh hoành tráng được vẽ ra. Nào là khu B của dự án này là Trung tâm huấn luyện thể thao thuộc xã Hải Long bao gồm 5 sân tập golf có thể kết hợp với nhau thành sân golf theo tiêu chuẩn quốc tế 27 lỗ. Nào là việc xây dựng sân golf Hải Long sẽ đảm bảo phân bố hợp lý trên các vùng và cả nước.
Nào là sân golf Hải Long sẽ đảm bảo sử dụng tiết kiệm, hiệu quả đất đai vùng đồi núi trung du miền núi, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, du lịch, thể thao, dịch vụ của huyện Như Thanh và cả tỉnh Thanh Hóa. Tạo nhiều việc làm, tăng ngân sách Nhà nước, bảo đảm phát triển hiệu quả, bền vững. Việc phát triển sân golf sẽ thu hút được đầu tư, kết hợp các hạng mục dự án khác thành khu nghỉ dưỡng có đẳng cấp quốc tế…
Về tổng thể, sân golf Hải Long có hàng chục hạng mục phụ trợ, tổng vốn đầu tư là 321,28 tỷ đồng. Trong tờ trình, lãnh đạo huyện Như Thanh nhấn mạnh tới mục tiêu, điều kiện hình thành và tiêu chí xây dựng. Từ đó khẳng định Dự án xây dựng sân golf Hải Long hoàn toàn phù hợp với quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội và quy hoạch sử dụng đất của địa phương.
Thế nhưng, một điều đáng để báo cáo, để nói tới là việc Dự án sân golf sẽ lấy đi gần 140 ha đất mía nguyên liệu, đồng nghĩa với việc cả trăm hộ nông dân mất đất sản xuất, hàng trăm nhân khẩu sẽ làm gì để mưu sinh thì gần như không được nhắc tới? Chưa kể, những người dân thuộc diện đồng bào thiểu số, suốt ngày quẩn quanh với ruộng đồng, với phân gio cây cỏ… liệu có “chân kiếm cơm” nào trong dự án đầy xa hoa, hiện đại này?
Trong thời buổi kinh tế suy thoái như hiện nay, việc đầu tư sân golf có phải là lựa chọn khả thi? Nguồn vốn lớn, diện tích đất thu hồi nhiều, tạo việc làm cho người lao động ít và khả năng thu hồi vốn chậm. Chưa kể, nếu dự án sân golf Hải Long không được phê duyệt thì Tờ trình số 49/TTr-UBND sẽ là lực cản sự phát triển của cả vùng thôn bản xa xôi này.
Trong khi chính quyền đang ráo riết chuẩn bị, thì ngoài những cánh đồng mía, người dân đang đứt từng khúc ruột vì mồ hôi, công sức sau 10 năm thực hiện chính sách giãn dân phút chốc tan bay trong gió. Viễn cảnh giàu sang chưa thấy đâu, vừa mới ổn định người dân lại đứng trước nguy cơ rơi vào vòng luẩn quẩn của đói, nghèo!
Theo Gia Đình
Mọi thông tin bài vở hoặc ý kiến đóng góp cũng như thắc mắc liên quan đến thị trường bất động sản xin gửi về địa chỉ email: banbientap@cafeland.vn; Đường dây nóng: 0942.825.711.
Tags:


text:
VÀI NHẬN XÉT VỀ RUỘNG ĐẤT TƯ HỮU Ở VIỆT NAM THỜI LÝ TRẦN
Phạm Thị Tâm, Hà Văn Tấn
Cơ sở của chế độ phong kiến là chế độ sở hữu ruộng phong kiến. Vì thế, khi nghiên cứu lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam, nhiều nhà sử học đã chú ý đến chế độ sở hữu ruộng đất. Nhưng cho đến nay, vấn đề này vẫn còn nhiều điểm chưa được rõ ràng. Việc thảo luận vấn đề chế độ sở hữu ruộng đất phong kiến trong lịch sử Việt Nam chưa được đề ra trong các nhà nghiên cứu lịch sử.
Hiện nay đã có một số tác phẩm hay chuyên luận có giá trị đề cập đến chế độ ruộng đất phong kiến Việt Nam nhưng như chúng ta thấy, sự tập trung chú ý của các tác giả ấy phần lớn hướng vào các giai đoạn lịch sử từ nửa sau thế kỷ XIV. Tài liệu về chế độ sở hữu ruộng đất và kinh tế nông nghiệp phong kiến Việt Nam các giai đoạn này tuy ít nhưng cũng còn tương đối nhiều hơn tài liệu giai đoạn từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIV.
Trong một số tác phẩm có bàn về chế độ ruộng đất phong kiến Việt Nam giai đoạn thế kỷ XI đến XIV hiện nay, chúng ta thấy các tác giả đã cố gắng nêu lên những đặc điểm của chế độ ruộng đất giai đoạn này nhưng do tài liệu quá ít ỏi, các kết luận đó chưa có sức thuyết phục mạnh mẽ. Tuy vậy, một số kết luận trong các tác phẩm đó đã gần như trở thành những ý kiến có tính chất truyền thống.
Tất nhiên trong tình trạng tài liệu thiếu thốn hiện nay chúng ta khó lòng đi sâu nghiên cứu vấn đề chế độ ruộng đất phong kiến trước thế kỷ XV, khó lòng bước thêm một bước trong việc giải quyết vấn đề này. Trong bài viết này chúng tôi chỉ muốn góp thêm một số tài liệu, nêu ra một số nghi vấn và một số nhận xét nhỏ về một mặt của vấn đề chế độ ruộng đất Việt Nam từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIV, còn việc giải quyết hoàn toàn vấn đề này thì theo chúng tôi, chúng ta chỉ có thể làm được khi có tài liệu đầy đủ hơn.
Khi bàn đến chế độ sở hữu ruộng đất phong kiến Việt Nam, chúng ta gặp phải vấn đề chế độ sở hữu ruộng đất nhà nước hay quốc hữu và vấn đề chế độ sở hữu ruộng đất tư nhân hay tư hữu.
Cho đến này thì hầu hết các nhà nghiên cứu lịch sử Việt Nam đều thừa nhận sự tồn tại của ruộng đất tư hữu trong lịch sử phong kiến Việt Nam
Như vậy ở Việt Nam, trong thời kỳ phong kiến, thật ra có ruộng đất tư hữu, có quyền sở hữu tư nhân về ruộng đất hay không? Muốn trả lời câu hỏi này trước hết phải xác định ra tiêu chuẩn của quyền tư hữu ruộng đất. Chúng tôi cho rằng tiêu chuẩn quan trọng để xác định quyền tư hữu ruộng đất là việc mua bán, cầm đợ và chuyển nhượng ruộng đất. Chúng ta có thể thấy rõ điều này qua các tác phẩm kinh điển và thực tế lịch sử Việt Nam
Ăng-ghen viết: “Quyền sở hữu tự do và hoàn toàn về ruộng đất không những chỉ có nghĩa là có thể chiếm hữu ruộng đất một cách không điều kiện hay không bị hạn chế gì, mà cũng còn có ý nghĩa là có thể đem nhượng nó đi… Điều đó có nghĩa là thế nào, thì sự phát minh ra tiền tệ, tức là cái phát minh ra cùng một lúc với quyền tư hữu ruộng đất, đã làm cho người ấy hiểu rõ. Từ nay, ruộng đất có thể trở thành một thứ hàng hóa mà người ta đem bán hay đem cầm đợ được. Quyền sở hữu ruộng đất vừa mới được xác lập thì việc cầm cố cũng được đặt ra ngay lập tức… Anh đã từng muốn có quyền sở hữu ruộng đất toàn vẹn, tự do và có thể đem nhượng đi được: được lắm, hiện nay anh có quyền ấy rồi… “Tu l’as voulu, Georges Dandin”[2].
Những đoạn trích dẫn trên đây nói về giai đoạn tan rã của xã hội thị tộc (câu của Ăng-ghen) và giai đoạn tư bản chủ nghĩa (câu của Lê-nin), nhưng chúng ta có thể thấy rằng mua bán ruộng đất là một tiêu chuẩn của quyền tư hữu ruộng đất. Theo chúng tôi, tiêu chuẩn đó có thể áp dụng cho thời phong kiến. Tất nhiên, ở đây chúng ta quan niệm tư hữu ruộng đất không phải là tự do tuyệt đối như trong thời kỳ cận đại. Mác đã chỉ rõ rằng “quyền sở hữu ruộng đất có các hình thái lịch sử khác nhau”[4].
Nếu với việc mua bán, chuyển nhượng, cầm cố ruộng đất là tiêu chuẩn xác định quyền tư hữu ruộng đất là tiêu chuẩn xác định quyền tư hữu ruộng đất và ruộng đất tư hữu đã tồn tại ở Việt Nam trong thời kỳ chế độ phong kiến nói chung và trong giai đoạn từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIV nói riêng.
Chúng ta đều biết rằng các tài liệu lịch sử đã ghi chép việc mua bán, cầm cố, ruộng đất từ thời Lý Trần. Thời Lý, việc mua bán ruộng đất đã được phản ánh qua pháp luật. Năm Thiên Chương Bảo Tự thứ 3 (1135), Lý Thần Tông ra lệnh rằng “những người đã bán ruộng ao không được gấp bội tiền để chuộc lại, kẻ nào làm trái thì bị tội”[6]. “Chiếu rằng bán đoạn hoang điền thục điền đã có văn khế thì không được chuộc lại nữa, ai làm trái bị đánh 80 trượng”[8].
Tất cả những luật lệnh về mua bán ruộng đất trên đây chứng tỏ rằng nhà nước thừa nhận quyền sở hữu ruộng đất tư nhân. Như vậy, trong xã hội đã tồn tại-có thể từ lâu-các tầng lớp nông dân tự canh và địa chủ tư hữu. Trong bài bia chùa Báo Ân ở xã Tháp Miếu, huyện Yên Lãng, Vĩnh Phúc lập năm Trị Bình Long Ứng thứ 5 (1209) thời Lý Cao Tông có đoạn chép số ruộng của chùa như sau: “Phan Thượng 30 mẫu, Phan Hạ 30 mẫu, Tửu Bi 20 mẫu và Đồng Hàn 30 mẫu… Đồng Trụ 8 mẫu, Đường Sơn 5 mẫu, Đồng Nhe 3 mẫu, các nơi đó cộng 126 mẫu… Số ruộng đó là do Nguyễn công bỏ hơn một nghìn quan tiền mua được hơn một trăm mẫu để cúng vào việc chùa…”.
Trước đây, chúng ta thường nghĩ rằng chỉ đến cuối thời Trần mới có những địa chủ lớn như Nguyễn Trường Lễ, người đã cúng 75 mẫu ruộng năm 1317 cho chùa Quỳnh Lâm như Hoa Lưu cư sĩ họ Vũ, người đã cúng 20 mẫu ruộng ở trang Hoa Lưu năm 1318 cho chùa Quỳnh Lâm[10]). Ruộng đất của dân (“dân điền địa”) nói ở đây rõ ràng là thuộc quyền sở hữu tư nhân, vì nếu là ruộng đất công thuộc sở hữu nhà nước thì nhà nước không phải bồi thường tiền.
Năm Nguyên Phong thứ 4 (1254), nhà Trần lại “bán quan điền, mỗi một diện giá năm quan tiền (bấy giờ gọi mẫu là diện) cho phép nhân dân mua làm ruộng tư”[12]. Năm Trùng Hưng thứ 8 (1292) nhà nước đã quy định thêm về thể lệ làm văn tự: “Phàm văn tự bán đoạn hay bán đợ đều viết làm 2 bản, mỗi người giữ một bản”[14]. Đến năm Hưng Long thứ 6 (1298) Trần Anh Tông lại ra lệnh rằng bán ruộng đất và người làm nô tỳ từ các năm Canh Dần (1290) và Tân Mão (1291) (tức là các năm đói kém) đến bấy giờ thì được chuộc nếu trước các năm đó thì không được chuộc[16]. Năm Đại Khánh thứ 10 (1323) Minh Tông lại ra lệnh “phàm tranh ruộng đang có lúa thì chia ra làm hai phần, trả về cho người cày một phần, giữ lại một phần”[18] sào viên cựu (vườn cũ?) 1 sào đồng Thần Lỗi, một sào môn tiền (trước cửa?) tại làng Đôn[20].
Các bia thời Trần ở Hải Dương, Hưng Yên, Ninh Bình đã dẫn trên đây, trong danh sách ruộng đất, hoàn toàn không cho chúng ta biết một tý gì về ruộng công thuộc sở hữu nhà nước. Chỉ có bia chùa Sùng Hưng ở Mỹ Lộc, Nam Định là có chép đến ruộng công[22]. Trái lại, những chỗ nói đến ruộng quốc khố lại chép là công điền ( ). Chẳng hạn như ruộng quốc khố ở Tảo xã (nay là Nhật Tảo, ngoại thành Hà Nội) cũng được chép là công điền[24]. Cần chú ý là ở đây chúng tôi nêu ý kiến phân biệt giữa quan điền và công điền thời Lý Trần chứ không có nghĩa là chúng tôi cho rằng công điền chỉ là ruộng quốc khố. Có thể “công điền” là một từ có ý nghĩa rộng để chỉ các loại ruộng thuộc sở hữu của nhà nước. Như chúng ta đã biết, An Nam chí nguyên cũng gọi ruộng thác đao tức ruộng cấp cho các công thần là công điền[26]. Hoặc ở một chỗ khác: “…Xưa mẹ của [công chúa] Huy Chân là Thái Bình Trần thị, cung tần của thượng hoàng (Trần Anh Tông, TG), tính tham lam. Mỗi khi bà ta xâm đoạt ruộng dân (dân điền), dân có người tố cáo thì vua (Minh Tông, TG) không giao cho hữu ty mà triệu Uy Giản hầu (chồng công chúa Huy Chân-TG) vào, đưa tờ trạng cho xem và dụ rằng: “Trẫm không giao cho quan lại xét sử vì sợ nhục cung tần của tiên đế. Ngươi hãy theo tờ trạng mà trả ruộng cho dân”. Uy Giản phụng chiếu trả lại ruộng. Về sau Thái Bình chết, Uy Giản đem tất cả những ruộng chiếm đoạt trước đây trả lại cho bản chủ[28].
Do đó, theo chúng tôi, “dân điền”, “dân điền địa”, chép trong các bia hay trong các sử tịch thời Lý Trần đều là chỉ ruộng đất sở hữu tư nhân, khác với quan điền, công điền thuộc sở hữu nhà nước.
Sách An Nam chí nguyên, sau khi đã chép số thóc thu của công điền thời Lý Trần (gồm ruộng quốc khố và ruộng thác đao, có chép rằng “Ruộng đất của dân thì mỗi mẫu thu ba thăng thóc” (Nguyên văn: kỳ dân điền địa, tắc mỗi mẫu, trưng cốc tam thăng………..)[30]. Chúng tôi cho rằng đấy là số tô ruộng công làng xã. Sở dĩ chúng tôi cho rằng số một trăm thăng thóc ấy là tô ruộng công vì nó không phù hợp với đoạn chép ở An Nam chí nguyên dẫn trên “mỗi mẫu ba thăng” và cũng không phù hợp với ngay chính sách Toàn thư đoạn chép về thời Hồ sau đây: “Năm Thiệu Thành thứ 2 (1402)… Hán Thương định các thuế lệ mới. Triều trước điền tô mỗi mẫu trưng thóc 3 thăng, nay trưng 5 thăng”[32]. Chúng tôi không rõ tác giả Cương mục có căn cứ vào tài liệu nào khác không nhưng theo chúng tôi, nhận định của họ hoàn toàn chính xác.
Có thể có người nghi ngờ việc đánh thuế ruộng tư hữu thời Lý Trần, dựa vào chỗ là thời Lê sơ vẫn không đánh thuế ruộng tư mà mãi đến năm 1722 mới bắt đầu đánh thuế ruộng tư. Có thể có người dựa vào câu sau đây trong sách An Nam chí lược của Lê Tắc để phủ nhận thuế ruộng tư thời Lý Trần: “Công điền thì hàng năm thu thuế. Dân thì hàng năm có lệ nạp tiền thân dịch cùng nạp đồ tết tháng giêng tháng bảy là cá với gạo. Người làm ruộng người đi buôn không phải chịu lương thuế (vì đất hẹp nhiều người, đời trước đặt ra phép này để nhẹ thuế cho dân”[34]. Danh từ điền trang cũng đã được chép ở một vài chỗ trong sử cũ, nhưng ở những chỗ đó nó lại không có nghĩa là ruộng đất phong cấp. Ở đây, chúng tôi không đề cập đến nên hay không dùng danh từ đại điền trang để chỉ ruộng đất phong cấp thời Lý Trần. Chúng tôi chỉ muốn bàn đến nội dung của cái gọi là đại điền trang đó. Một số người nghiên cứu lịch sử Việt Nam đã cho rằng tất cả điền trang thái ấp thời Lý Trần là thuộc quyền sở hữu nhà nước. Trước hết, chúng tôi thừa nhận rằng một phần ruộng đất thời Lý Trần sau khi đã phong cấp vẫn là ruộng đất quốc hữu. Chúng ta có thể chứng minh điều đó bằng những hiện tượng đã được ghi trong các sử tịch. Toàn thư chép rằng Trần Minh Tông lấy 20 mẫu ruộng trước đã cấp cho thứ phi Thiên Xuân để ban cho Đặng Tảo[36]. Như vậy, chúng ta thấy rằng những ruộng đất phong cấp đó là ruộng đất quốc hữu, nhà vua có thể lấy ruộng đã cấp cho người này đem cấp cho người khác. Những người được cấp ruộng chỉ có quyền chiếm hữu thôi chứ không có quyền sở hữu. Toàn thư cho biết rằng người được cấp ruộng như Thiên Xuân hay Đặng Tảo được giữ một cái “thiếp” của vua[38]. Đó chính là phương pháp phong cấp không vĩnh viễn ở thời Lý Trần mà một số nhà nghiên cứu lịch sử đã nêu ra.
Nhưng phải chăng toàn bộ ruộng đất của nhà nước thời Lý Trần sau khi đã phong cấp cho quý tộc công thần và nhà chùa đều vẫn thuộc quyền sở hữu của nhà nước? Chúng tôi cho rằng trong số ruộng đất phong cấp đó có một bộ phận trở thành ruộng đất thuộc quyền sở hữu tư nhân. Để chứng minh, chúng tôi nêu một số trường hợp sau đây.
Trước hết, chúng tôi đề cập đến ruộng thác đao tức là ruộng thưởng công cho công thần. Từ trước đến nay chúng ta đều cho rằng ruộng thác đao là ruộng thuộc quyền sở hữu của nhà nước. SáchAn Nam chí nguyên cũng chép ruộng thác đao là một loại công điền bên cạnh ruộng quốc khố[40], Nam ông mộng lục[42], Đại Việt sử ký toàn thư[44]. Ở đây, chúng ta thấy rằng vua Lý đã lấy ruộng đất công phong cấp cho Lê Phụng Hiểu, có thể đó là ruộng công của làng xã. An Nam chí lược, Toàn thư đều chép đất đó vốn là quan địa ở hương Đa My. Theo Việt điện u linh thì rõ ràng đất phong đó đã trở thành ruộng đất tư của Lê Phụng Hiểu. Các bản Việt điện u linh hiện có tuy chép khác nhau chút ít nhưng đều thống nhất ở điều đó. Một số bản khác (A.47, A.1919) còn chép rõ là số ruộng tư đó được truyền cho con cháu làm ruộng hương hỏa vĩnh viễn và được miễn tô thuế[46]. Chúng ta thấy ngay rằng tên đất chép ở đây là tên của thời Lê. Sự lầm lẫn đó là do gia phả chép ở đời sau. Chúng ta có thể cho rằng tên ruộng “thế nghiệp điền” là tên một loại ruộng ban cấp về thời Lê. Từ thời Lê sơ, trong số lộc điền ban cấp cho quan liêu, có một bộ phận gọi là thế nghiệp điền. Số ruộng đó trở thành ruộng tư hữu, có thể truyền lại cho con cháu mà nhà nước không thu lại sau khi chết như là ruộng tư điền[48]. Như vậy ruộng đất vua Trần cấp cho Phạm Ngộ đã trở thành ruộng tư hữu, sau khi Phạm Ngộ chết ruộng đất đó không bị thu lại, con cháu vẫn được giữ cho đến triều đại khác.
Ở trên, chúng tôi đã trình bày về những ruộng đất tư hữu của các địa chủ hay nông dân tự canh cúng vào chùa, tất nhiên ruộng đất đó vẫn là ruộng đất tư. Bây giờ chúng tôi trình bày đến số ruộng đất công cấp cho nhà chùa. Quyền sở hữu ruộng đất của nhà nước đối với số ruộng này có thể vẫn duy trì như trong trường hợp Trần Anh Tông cấp ruộng hương An Định cho sư Pháp Loa đã dẫn ở trên. Nhưng cũng có khi quyền quốc hữu ruộng đất chuyển thành quyền tư hữu của nhà chùa như trường hợp cấp ruộng cho chùa Sùng Thiện Diên Linh (tức chùa Đọi ở Hà Nam) dưới thời Lý. Chúng tôi dẫn ra đây một đoạn trích dịch ở bia chùa Sùng Thiện Diên Linh:
“Hoàng Việt Lý triều đệ tứ đế, Hoàng tỉ Phù Thánh Linh Nhân thái hậu cúng ruộng một khu liền nhau 72 mẫu ở xứ Màn Để thuộc hai xã Cẩm Trục và Thu Lãng huyện Cẩm Giàng, phủ Thượng Hồng, đông cận Đường Tiên, tây cận Đường Bạn, nam cận ruộng dân (dân điền), bắc cận Phan Côn để làm ruộng hương đèn vĩnh viễn muôn đời. Trong hai xã, lục đình, thập phương… nếu sau này có người nào lấy ruộng tam bảo để dùng vào việc riêng thì nguyện hoàng thiên mười tám vị long thần chu diệt. Ruộng này cúng vào tam bảo, đã có khải xin được miễn tô thuế.
Ngày 6 tháng 7 năm Tân Sửu Thiên Phù Duệ Vũ thứ 2 (1121)”[50].
“Trước đây, các nhà tôn thất thường sai nô tỳ riêng (tư nô tỳ) đắp đê ngăn nước mặn ở vùng bờ biển, sau hai ba năm khai khẩn thành thục, [nô tỳ] kết hôn với nhau rồi ở đó lập nên nhiều ruộng đất tư trang”[52]. Những ruộng đất cúng vào chùa, theo chúng tôi, vốn là thuộc quyền sở hữu tư nhân của quý tộc vì có như thế quý tộc mới có quyền chuyển nhượng, đem cúng vào chùa. Và như vậy, chúng ta thấy rõ ruộng đất tư hữu của quý tộc rất lớn. Bài minh trên chuông Thông Thánh quán ở Bạch Hạc (Vĩnh Phúc) khắc vào khoảng niên hiệu Đại Khánh (1314-1324) cho chúng ta biết rằng Văn Huệ vương Trần Quang Triều ở Gia Lâm đệ. Thời Trần, các vương hầu quý tộc có phủ đệ riêng, thường là thái ấp của mình[54]. Đến năm Thiên Khánh thứ 2 (1371), phép tiệt cước bị bãi bỏ. Như vậy là không những điền trang mà ngay cả bãi bồi ở điền trang cũng thuộc quyền tư hữu của quý tộc. Ở đây chúng ta lại thấy sự nhượng bộ của nhà nước đối với quyền tư hữu ruộng đất.
Sau khi đã tìm hiểu về sự mua bán, chuyển nhượng ruộng đất, về việc đánh thuế ruộng tư, về sự tồn tại của tầng lớp nông dân tiểu tư hữu và của địa chủ, về việc chuyển hóa từ ruộng công thành ruộng tư trong các ruộng ban cấp cho quan liêu, quý tộc, nhà chùa và về sự mở rộng ruộng tư của các quý tộc, chúng tôi cho rằng ruộng đất tư hữu trong khoảng thế kỷ XI đến thế kỷ XIV đã rất phát triển chứ không phải chỉ là một bộ phận nhỏ bé mới phát triển vào giai đoạn cuối Trần như một số người đã nghĩ. Có người cho rằng chế độ tư hữu ruộng đất đã có một quá trình phát triển lâu dài nhưng trước thời Lê Sơ vẫn bị kinh tế điền trang thái ấp chèn ép. Chúng tô không đồng ý như vậy, vì đã chứng minh ở trên, cái gọi là đại điền trang không phải chỉ là ruộng quốc hữu mà còn có một bộ phận khá lớn là ruộng đất tư hữu. Ngay trong sử tịch, những chỗ nào chép đến điền trang, tư trang thì chính lại là nói đến ruộng tư hữu như chúng tôi đã dẫn ở trên. Vì thế, nếu chúng ta muốn dùng danh từ chế độ đại điền trang thì chúng ta cũng chỉ có thể coi nó là chế độ chiếm hữu ruộng đất trên diện tích lớn mà thôi, còn hoàn toàn không thể coi nó là thuộc sở hữu nhà nước hay sở hữu tư nhân, càng không thể cho rằng trong chế độ đại điền trang chỉ có một loại quan hệ duy nhất giữa người bóc lột và người sản xuất.
Ngay trong bộ phận ruộng đất tư hữu thời Lý Trần, chúng ta đã gặp các loại quan hệ sản xuất khác nhau. Trước hết, trong số ruộng đất này có một phần là của nông dân tiểu tư hữu, tự canh. Họ đóng vai trò người sở hữu và đồng thời là người sản xuất. Vì thế họ chỉ đóng thuế cho nhà nước, không thu tô hoặc đóng tô trừ trường hợp ruộng sở hữu của họ quá ít, phải cày ruộng công hay lĩnh canh của địa chủ. Mặt khác do sự phát triển của ruộng đất tư hữu, chúng tôi cho rằng quan hệ địa chủ tá điền đã rất phổ biến. Không phải đợi đến cuối Trần mà ngay từ thời Lý đã có những địa chủ lớn. Chúng tôi không đồng ý với ý kiến cho rằng địa chủ trong giai đoạn này mới chiếm một số ít, chưa có ảnh hưởng kinh tế quan trọng gì. Ngoài ra, một bộ phận ruộng đất thuộc sở hữu tư nhân do nông nô nô tỳ canh tác. Như chúng ta đã biết ở trên, các điền trang của quý tộc là do nô tỳ khẩn hoang và canh tác. Họ lập thành gia đình ở điền trang và có lẽ canh tác theo thân phận nông nô. Khi cúng ruộng đất tư hữu vào chùa, bọn quý tộc thường cúng luôn cả nô tỳ để canh tác như trường hợp Trần Quang Triều đã dẫn ở trên.
Gần đây, chúng tôi mới tìm được bài minh chuông chùa Thánh Quang ở hương Từ Liêm thời Trần (xã Yên Nội, huyện Từ Liêm ngoại thành Hà Nội). Chuông do công chúa Túc Trinh cúng vào chùa. Bài minh khắc năm 1299 đời Trần Anh Tông nói về việc cúng ruộng đất vào chùa cùng nô tỳ giữ mộ để coi việc hương hỏa cho Thượng phẩm minh tự Trần Khắc Hãn. Trong bài minh có đoạn:
“…Ruộng đất chia cho hương hỏa nô (nô tỳ coi việc hương hỏa) cày cấy lấy mà ăn (canh thực) và dâng làm của tam bảo đã có phân định. Nếu trong nô chúng có kẻ nào coi việc thờ phụng hương hỏa không chuyên cần và xâm đoạt ruộng đất tam bảo thì nô chúng cùng làm đơn tố cáo để triều đình luận tội. Nếu có người anh em nào đó cậy thế chiếm đoạt ruộng tam bảo và quấy rối, sai khiến hương hỏa nô thì nô chúng cũng làm đơn tố cáo với triều đình để luận tội”.
Số ruộng cúng vào chùa là ruộng hương hỏa của Trần Khắc Hãn, đó là ruộng đất thuộc sở hữu tư nhân. Số ruộng đó là do nô tỳ coi việc hương hỏa canh tác. Đây là một tài liệu đáng tin cậy cho chúng ta biết về việc dùng lao động nô tỳ vào nông nghiệp thời Trần, đặc biệt là bộ phận ruộng đất tư hữu.
Chúng ta đã nói tới các quan hệ sản xuất trong bộ phận ruộng đất tư hữu thời Lý Trần. Như vậy ở đây chúng ta gặp vấn đề mà trước đây đã có người đề cập đến là sự phát triển ruộng đất tư hữu trong giai đoạn cuối Trần có phải là sự tiến bộ không? Chúng tôi cho rằng không nên đặt vấn đề như vậy. Vấn đề phải xét là ruộng đất tư hữu ấy phát triển dưới quan hệ sản xuất nào, do nông dân lĩnh canh canh tác hay nông nô nô tỳ canh tác. Chúng ta đều biết rằng quan hệ nông nô nô tỳ ở cuối thời Trần đã trở thành một quan hệ lạc hậu, nó sẽ được xóa dần ở thời Lê. So với quan hệ bóc lột nông nô nô tỳ, quan hệ bóc lột tá điền rõ ràng là tiến bộ hơn. Nhưng chúng tôi cho rằng chúng ta không nên tuyệt đối hòa mặt này trong bước chuyển biến trong lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XIV sang thế kỷ XV. Do sự phát triển của ruộng đất tư hữu và kinh tế địa chủ, chúng tôi cho rằng không thể nào bỏ qua mâu thuẫn giữa nông dân với các địa chủ có hàng trăm mẫu đất thời cuối Trần được. Chúng tôi cho rằng một trong những nguyên nhân dẫn tới sự khủng hoảng cuối Trần là nạn kiêm tinh ruộng đất của quý tộc và địa chủ tư hữu.
Chúng ta hoàn toàn không thể trình bày một cách đơn giản rằng từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIV là thời đại của chế độ đại điền trang, của quan hệ lãnh chúa nông nô và từ thế kỷ XV là thời đại của quan hệ địa chủ tá điền. Việc đơn giản hóa có tính chất sơ đồ này sẽ dẫn tới việc giải quyết một loạt vấn đề khác về thượng tầng kiến trúc, bề ngoài trông có vẻ gọn và hợp lý nhưng thực chất thì sẽ nảy ra nhiều nghi vấn khó giải quyết như vấn đề nhà nước quý tộc và địa chủ, vấn đề các đẳng cấp xã hội, vấn đề các hình thái ý thức như Nho giáo, Phật giáo. Trong điều kiện tài liệu hiện nay, chúng ta chưa có thể trả lời cho câu hỏi quan hệ bóc lột nào là quan hệ chủ đạo trong giai đoạn Lý Trần. Chúng tôi chỉ muốn nhấn mạnh rằng quan hệ địa chủ tá điền đã phát triển song song với quan hệ lãnh chúa nông nô trong giai đoạn từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIV chứ không phải là kế tiếp nhau. Theo chúng tôi, nhà nước thời Lý Trần là nhà nước đại biểu cho quý tộc và cho cả địa chủ. Chúng ta không nên đối lập hai tầng lớp này với nhau và quá nhấn mạnh mối mâu thuẫn giữa chúng.
Một điều cần chú ý là chúng ta không nên mô tả quan hệ địa chủ tá điền trong xã hội phong kiến Việt Nam phảng phất như quan hệ địa chủ tá điền trong xã hội tư bản. Thật ra, khó mà phân biệt rõ rệt thân phận người nông nô và người tá điền lĩnh canh ruộng đất của địa chủ. Mặt khác nếu chúng ta đã thừa nhận rằng thái ấp lãnh địa Việt Nam thờ Lý Trần khác với thái ấp lãnh địa Tây Âu trung thế kỷ thì chúng ta lại càng không thể coi quan hệ lãnh chúa nông nô ở Việt Nam giống như ở Tây Âu. Và do đó sự phân biệt về địa vị thân phận giữa người nông nô và người tá điền lại càng khó.
Một điều cần chú ý nữa là chúng ta không nên lẫn lộn giữa chế độ sở hữu (quốc hữu hay tư hữu) với quan hệ sản xuất. Bộ phận ruộng đất tư hữu thời Lý Trần bao gồm ruộng của nông dân tự canh, ruộng của địa chủ tư hữu và cả một phần điền trang thái ấp của quý tộc quan lại hay nhà chùa. Bộ phận ruộng đất quốc hữu thì gồm ruộng quốc khố, ruộng công của làng xã và một phần điền trang thái ấp của quý tộc, quan lại, nhà chùa. Ở bộ phận nào chúng ta cũng có thể gặp quan hệ nông nô nô tỳ hay địa chủ tá điền. Chính sự chằng chéo đó khiến chúng ta phải thận trọng trong việc nghiên cứu phân tích xã hội Việt Nam thời Lý Trần.
Đối với vấn đề tỷ lệ giữa ruộng quốc hữu và ruộng tư hữu thời Lý Trần thì hiện nay chúng ta chưa có đủ tài liệu để xác minh. Chúng tôi chỉ muốn nêu ra đây một ý kiến dè dặt là có lẽ rằng ruộng đất tư hữu cuối thời Trần nhiều hơn ruộng đất tư hữu thời Lê sơ. Chúng ta biết rằng sau khi chiến thắng quân Minh xâm lược, nhà Lê đã mở rộng ruộng đất quốc hữu như tịch thu ruộng đất của bọn ngụy quan, Việt gian theo giặc, ruộng đất của dân bỏ hoang, của quân lính bỏ trốn[56] tuần giữa, ngày lành, chuông làm xong, khắc bài văn để ghi lại.
Phạm Thị Tâm, Hà Văn Tấn dịch
(Nghiên cứu Lịch sử, số 52, 1963)
Chú thích:
[2] Lê-nin, Cương lĩnh ruộng đất của đảng xã hội dân chủ trong Cách mạng Nga lần thứ nhất 1905-1907, Mát-xcơ-va, Trung văn, tr.117
[4] Ăng-ghen, Công xã Mark, trong Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước, bản dịch Pháp văn, Nxb Xã hội, Paris 1954, t.273-274
[6] Đại Việt sử ký toàn thư, Q.4, tờ 2b
[8] Đại Việt sử ký toàn thư, Q.4, tờ 3a
[10] Đại Việt sử ký toàn thư, Q.5, tr.9b
[12] Đại Việt sử ký toàn thư, Q.5, tr.6a
[14] Toàn thư, Q.5, tr.36a
[16] Đại Việt sử ký toàn thư, Q.6, tr.22b
[18] Nguyên văn viết là chúng tôi cho là Nôm. Trong khi đó các số khác viết bằng chữ Hán. Cần nghiên cứu thêm
[20] Chuông này được tìm trong bãi cát năm 1958, hiện để ở Viện bảo tàng Lịch sử. Chuông không có khắc niên hiệu nhưng căn cứ vào trang trí và bài minh, chúng ta có thể chắc chắn rằng đó là chuông thời Lý Trần. Bài minh cho biết đó là chuông chùa Vân Bản ở Đồ Sơn. Chuông do Tả bộc xạ Tạ Công Cử cúng. Trong bài minh có đoạn: “Thị vệ nhân dũng thủ là Nguyễn Nghệ và vợ là Chu Thị Trãi, hai người cúng một số thửa đất vườn Ông Hà, đông cận ruộng hương trản, tây cận Nguyễn Thăng. Hộ xá Chu Lâm cùng em gái là Chu Thị Trãi, hai người cúng một thửa ruộng hương trản đông cận Nguyễn Khải Lỗi, tây cận đất hương trản” (Chú ý chức Thị vệ nhân dũng thủ ở bài minh và Thị vệ đô dũng thủ ở đoạn bia chùa Hưng Phúc (1357) dẫn ở trên). Theo Lịch triều hiến chương loại chí, Quan chức chícủa Phan Huy Chú thì tả hữu bộc xạ là chức quan thời Trần nhưng chúng ta biết rằng chức bộc xạ đã có từ thời trước như Lê Lương thời Đinh.
[22] Để tiện tham khảo, chúng tôi chép ra đây một vài đoạn có nói đến quan điền, quan địa trong các sử cũ:
– Năm Quang Thái thứ 10 (139):…Vậy hạ lệnh cho phủ châu thuộc các lộ Sơn Nam, Kinh Bắc và Hải Đông đều đặt cho viên quan giáo thụ giữ về việc học, cấp cho ruộng công (quan điền) tùy theo cấp bậc…” (Đại Việt sử ký toàn thư, Q.8, tr.17a)
– “Khải hoàn định công, Phụng Hiển nói: “không muốn thưởng tước, xin đứng trên núi Băng Sơn, ném con dao lớn ra xa, xin đất công (quan địa) trong [vòng] dao rơi xuống làm đất dựng nghiệp…” (Đại Việt sử ký toàn thư, Q., tr.8a)
– “Hiển tâu rằng: Tước [tôi] không muốn, [chỉ] xin đứng trên núi Băng Sơn ném thanh đao lớn ra xa, xin đất công (quan địa), trong [vòng] đao rơi xuống làm đất dựng nghiệp”, An Nam chí lược, bản in của Nhật Bản, Q.15, tr.5b
[24] Cao Hùng Trưng, An Nam chí nguyên, Bản in của Viễn đông bác cổ, 1931, tr.82
[26] Đại Việt sử ký toàn thư, Q.5, tr.9b
[28] Đại Việt sử ký toàn thư, Q.8, tr.18b
[30] Đại Việt sử ký toàn thư, Q.8, tr.8a
[32] Quốc sử quán triều Nguyễn, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Q.11, tr.44b
[34] Chúng tôi chép ra đây một số đoạn có nhắc đến những danh từ đó trong các sử cũ:
– Năm Kiến Gia thứ 8 (1217), Chiêm Thành, Chân Lạp vào cướp Nghệ An, Lý Bất Nhiễm đánh bại được, thăng hầu trật, ban thực ấp 7.500 hộ, thực phong 1.500 hộ (Đại Việt sử ký toàn thư, Q.4, tr.18b)
– Năm Hội phong thứ (1096), Thái úy Lý Thường Kiệt mất, tặng nhập nội điện đô tri kiểm hiệu thái úy bình chương quân quốc trọng sự Việt Quốc công, thực ấp vạn hộ (Đại Việt sử ký toàn thư, Q.3, tr.9a)
– Bia chùa Linh Xứng (Hà Trung, Thanh Hóa) chép rằng Lý Thường Kiệt được cấp thực ấp một vạn hộ, thực phong bốn nghìn hộ.
– Đại Việt sử ký toàn thư, Việt điện u linh sau khi chép chuyện Phụng Hiểu ném dao đều chép: “Cho nên [ruộng] thưởng công ở Ái Châu có tên là [ruộng] thác đao.
– Nam ông mộng lục, “Dũng lực thần dị”: “…người sau, vì thế, phàm ruộng thưởng công [đều] gọi là thác đao điền”.
– Năm Kiến Gia 14 (1224) vua ốm, không có người để nối ngôi đại thống, các công chúa đều được chia các lộ làm thang mộc ấp” (Đại Việt sử ký toàn thư, Q.4, tr.19b)
– Năm Kiến Trung 2 (1226)… giáng Huệ hậu làm Thiên Cực công chúa, gả cho Trần Thủ Độ, cho Lạng châu làm thang mộc ấp. Đại Việt sử ký toàn thư, Q.5, tr.2a.
– Năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 6 (1237) lấy đất An Phụ, An Dưỡng, An Sinh, An Bang cho Liễu làm thang mộc ấp. Đại Việt sử ký toàn thư, Q.5 tr.8b
[36] Tam tổ thực lục, đệ nhị tổ, tr.7a
[38] Tam tổ thực lục, đệ nhị tổ, tr.5a
[40] Cao Hùng Trưng, An Nam chí nguyên, Sđd, tr.82
[42] Việt điện u linh, “Đô thống khuông quốc tá thánh vương”
[44] Việt điện u linh tập toàn biên. Bản chép tay số A.751 tr.42a
[46] Phạm Sư Mạnh gia phả. Bản chép tay số A.22420 của Thư viện Khoa học, tr.3a.
[48] Phạm Sư Mạnh gia phả, đã dẫn, tr.6a
[50] Đại Việt sử ký toàn thư, Q.5, tr.18a
[52] Đại Việt sử ký toàn thư, Q.8, tr.17b
[54] Đại Việt sử ký toàn thư, Q.7, tr.22a
[56] Vua thứ tư nhà Trần là Anh Tông (1293-1314). Nhưng đời Anh Tông khôn có năm Ất Hợi, chỉ có năm Kỷ Hợi (1299) và Tân Hợi (1311). Chúng tôi đoán chữ Ất Hợi ( ) là chép nhầm từ chỗ Kỷ Hợi ( ). Chắc là chuông đúc năm 1299.

markdown:
**VÀI NHẬN XÉT VỀ RUỘNG ĐẤT TƯ HỮU ** **Ở VIỆT NAM THỜI LÝ TRẦN** **Phạm Thị Tâm, Hà Văn Tấn**
Cơ sở của chế độ phong kiến là chế độ sở hữu ruộng phong kiến. Vì thế, khi nghiên cứu lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam, nhiều nhà sử học đã chú ý đến chế độ sở hữu ruộng đất. Nhưng cho đến nay, vấn đề này vẫn còn nhiều điểm chưa được rõ ràng. Việc thảo luận vấn đề chế độ sở hữu ruộng đất phong kiến trong lịch sử Việt Nam chưa được đề ra trong các nhà nghiên cứu lịch sử.
Hiện nay đã có một số tác phẩm hay chuyên luận có giá trị đề cập đến chế độ ruộng đất phong kiến Việt Nam nhưng như chúng ta thấy, sự tập trung chú ý của các tác giả ấy phần lớn hướng vào các giai đoạn lịch sử từ nửa sau thế kỷ XIV. Tài liệu về chế độ sở hữu ruộng đất và kinh tế nông nghiệp phong kiến Việt Nam các giai đoạn này tuy ít nhưng cũng còn tương đối nhiều hơn tài liệu giai đoạn từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIV.
Trong một số tác phẩm có bàn về chế độ ruộng đất phong kiến Việt Nam giai đoạn thế kỷ XI đến XIV hiện nay, chúng ta thấy các tác giả đã cố gắng nêu lên những đặc điểm của chế độ ruộng đất giai đoạn này nhưng do tài liệu quá ít ỏi, các kết luận đó chưa có sức thuyết phục mạnh mẽ. Tuy vậy, một số kết luận trong các tác phẩm đó đã gần như trở thành những ý kiến có tính chất truyền thống.
Tất nhiên trong tình trạng tài liệu thiếu thốn hiện nay chúng ta khó lòng đi sâu nghiên cứu vấn đề chế độ ruộng đất phong kiến trước thế kỷ XV, khó lòng bước thêm một bước trong việc giải quyết vấn đề này. Trong bài viết này chúng tôi chỉ muốn góp thêm một số tài liệu, nêu ra một số nghi vấn và một số nhận xét nhỏ về một mặt của vấn đề chế độ ruộng đất Việt Nam từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIV, còn việc giải quyết hoàn toàn vấn đề này thì theo chúng tôi, chúng ta chỉ có thể làm được khi có tài liệu đầy đủ hơn.
Khi bàn đến chế độ sở hữu ruộng đất phong kiến Việt Nam, chúng ta gặp phải vấn đề chế độ sở hữu ruộng đất nhà nước hay quốc hữu và vấn đề chế độ sở hữu ruộng đất tư nhân hay tư hữu.
Cho đến này thì hầu hết các nhà nghiên cứu lịch sử Việt Nam đều thừa nhận sự tồn tại của ruộng đất tư hữu trong lịch sử phong kiến Việt Nam
Như vậy ở Việt Nam, trong thời kỳ phong kiến, thật ra có ruộng đất tư hữu, có quyền sở hữu tư nhân về ruộng đất hay không? Muốn trả lời câu hỏi này trước hết phải xác định ra tiêu chuẩn của quyền tư hữu ruộng đất. Chúng tôi cho rằng tiêu chuẩn quan trọng để xác định quyền tư hữu ruộng đất là việc mua bán, cầm đợ và chuyển nhượng ruộng đất. Chúng ta có thể thấy rõ điều này qua các tác phẩm kinh điển và thực tế lịch sử Việt Nam
Ăng-ghen viết: “Quyền sở hữu tự do và hoàn toàn về ruộng đất không những chỉ có nghĩa là có thể chiếm hữu ruộng đất một cách không điều kiện hay không bị hạn chế gì, mà cũng còn có ý nghĩa là có thể đem nhượng nó đi… Điều đó có nghĩa là thế nào, thì sự phát minh ra tiền tệ, tức là cái phát minh ra cùng một lúc với quyền tư hữu ruộng đất, đã làm cho người ấy hiểu rõ. Từ nay, ruộng đất có thể trở thành một thứ hàng hóa mà người ta đem bán hay đem cầm đợ được. Quyền sở hữu ruộng đất vừa mới được xác lập thì việc cầm cố cũng được đặt ra ngay lập tức… Anh đã từng muốn có quyền sở hữu ruộng đất toàn vẹn, tự do và có thể đem nhượng đi được: được lắm, hiện nay anh có quyền ấy rồi… “Tu l’as voulu, Georges Dandin”
[[2]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn1).
Những đoạn trích dẫn trên đây nói về giai đoạn tan rã của xã hội thị tộc (câu của Ăng-ghen) và giai đoạn tư bản chủ nghĩa (câu của Lê-nin), nhưng chúng ta có thể thấy rằng mua bán ruộng đất là một tiêu chuẩn của quyền tư hữu ruộng đất. Theo chúng tôi, tiêu chuẩn đó có thể áp dụng cho thời phong kiến. Tất nhiên, ở đây chúng ta quan niệm tư hữu ruộng đất không phải là tự do tuyệt đối như trong thời kỳ cận đại. Mác đã chỉ rõ rằng “quyền sở hữu ruộng đất có các hình thái lịch sử khác nhau”
[[4]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn3).
Nếu với việc mua bán, chuyển nhượng, cầm cố ruộng đất là tiêu chuẩn xác định quyền tư hữu ruộng đất là tiêu chuẩn xác định quyền tư hữu ruộng đất và ruộng đất tư hữu đã tồn tại ở Việt Nam trong thời kỳ chế độ phong kiến nói chung và trong giai đoạn từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIV nói riêng.
Chúng ta đều biết rằng các tài liệu lịch sử đã ghi chép việc mua bán, cầm cố, ruộng đất từ thời Lý Trần. Thời Lý, việc mua bán ruộng đất đã được phản ánh qua pháp luật. Năm Thiên Chương Bảo Tự thứ 3 (1135), Lý Thần Tông ra lệnh rằng “những người đã bán ruộng ao không được gấp bội tiền để chuộc lại, kẻ nào làm trái thì bị tội”
[[6]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn5). “Chiếu rằng bán đoạn hoang điền thục điền đã có văn khế thì không được chuộc lại nữa, ai làm trái bị đánh 80 trượng” [[8]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn7).
Tất cả những luật lệnh về mua bán ruộng đất trên đây chứng tỏ rằng nhà nước thừa nhận quyền sở hữu ruộng đất tư nhân. Như vậy, trong xã hội đã tồn tại-có thể từ lâu-các tầng lớp nông dân tự canh và địa chủ tư hữu. Trong bài bia chùa Báo Ân ở xã Tháp Miếu, huyện Yên Lãng, Vĩnh Phúc lập năm Trị Bình Long Ứng thứ 5 (1209) thời Lý Cao Tông có đoạn chép số ruộng của chùa như sau: “Phan Thượng 30 mẫu, Phan Hạ 30 mẫu, Tửu Bi 20 mẫu và Đồng Hàn 30 mẫu… Đồng Trụ 8 mẫu, Đường Sơn 5 mẫu, Đồng Nhe 3 mẫu, các nơi đó cộng 126 mẫu… Số ruộng đó là do Nguyễn công bỏ hơn một nghìn quan tiền mua được hơn một trăm mẫu để cúng vào việc chùa…”.
Trước đây, chúng ta thường nghĩ rằng chỉ đến cuối thời Trần mới có những địa chủ lớn như Nguyễn Trường Lễ, người đã cúng 75 mẫu ruộng năm 1317 cho chùa Quỳnh Lâm như Hoa Lưu cư sĩ họ Vũ, người đã cúng 20 mẫu ruộng ở trang Hoa Lưu năm 1318 cho chùa Quỳnh Lâm
[[10]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn9)). Ruộng đất của dân (“dân điền địa”) nói ở đây rõ ràng là thuộc quyền sở hữu tư nhân, vì nếu là ruộng đất công thuộc sở hữu nhà nước thì nhà nước không phải bồi thường tiền.
Năm Nguyên Phong thứ 4 (1254), nhà Trần lại “bán quan điền, mỗi một diện giá năm quan tiền (bấy giờ gọi mẫu là diện) cho phép nhân dân mua làm ruộng tư”
[[12]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn11). Năm Trùng Hưng thứ 8 (1292) nhà nước đã quy định thêm về thể lệ làm văn tự: “Phàm văn tự bán đoạn hay bán đợ đều viết làm 2 bản, mỗi người giữ một bản” [[14]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn13). Đến năm Hưng Long thứ 6 (1298) Trần Anh Tông lại ra lệnh rằng bán ruộng đất và người làm nô tỳ từ các năm Canh Dần (1290) và Tân Mão (1291) (tức là các năm đói kém) đến bấy giờ thì được chuộc nếu trước các năm đó thì không được chuộc [[16]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn15). Năm Đại Khánh thứ 10 (1323) Minh Tông lại ra lệnh “phàm tranh ruộng đang có lúa thì chia ra làm hai phần, trả về cho người cày một phần, giữ lại một phần” [[18]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn17) sào viên cựu (vườn cũ?) 1 sào đồng Thần Lỗi, một sào môn tiền (trước cửa?) tại làng Đôn [[20]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn19).
Các bia thời Trần ở Hải Dương, Hưng Yên, Ninh Bình đã dẫn trên đây, trong danh sách ruộng đất, hoàn toàn không cho chúng ta biết một tý gì về ruộng công thuộc sở hữu nhà nước. Chỉ có bia chùa Sùng Hưng ở Mỹ Lộc, Nam Định là có chép đến ruộng công
[[22]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn21). Trái lại, những chỗ nói đến ruộng quốc khố lại chép là công điền ( ). Chẳng hạn như ruộng quốc khố ở Tảo xã (nay là Nhật Tảo, ngoại thành Hà Nội) cũng được chép là công điền [[24]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn23). Cần chú ý là ở đây chúng tôi nêu ý kiến phân biệt giữa quan điền và công điền thời Lý Trần chứ không có nghĩa là chúng tôi cho rằng công điền chỉ là ruộng quốc khố. Có thể “công điền” là một từ có ý nghĩa rộng để chỉ các loại ruộng thuộc sở hữu của nhà nước. Như chúng ta đã biết, *An Nam chí nguyên* cũng gọi ruộng thác đao tức ruộng cấp cho các công thần là công điền [[26]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn25). Hoặc ở một chỗ khác: “…Xưa mẹ của [công chúa] Huy Chân là Thái Bình Trần thị, cung tần của thượng hoàng (Trần Anh Tông, TG), tính tham lam. Mỗi khi bà ta xâm đoạt ruộng dân (dân điền), dân có người tố cáo thì vua (Minh Tông, TG) không giao cho hữu ty mà triệu Uy Giản hầu (chồng công chúa Huy Chân-TG) vào, đưa tờ trạng cho xem và dụ rằng: “Trẫm không giao cho quan lại xét sử vì sợ nhục cung tần của tiên đế. Ngươi hãy theo tờ trạng mà trả ruộng cho dân”. Uy Giản phụng chiếu trả lại ruộng. Về sau Thái Bình chết, Uy Giản đem tất cả những ruộng chiếm đoạt trước đây trả lại cho bản chủ [[28]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn27).
Do đó, theo chúng tôi, “dân điền”, “dân điền địa”, chép trong các bia hay trong các sử tịch thời Lý Trần đều là chỉ ruộng đất sở hữu tư nhân, khác với quan điền, công điền thuộc sở hữu nhà nước.
Sách
*An Nam chí nguyên*, sau khi đã chép số thóc thu của công điền thời Lý Trần (gồm ruộng quốc khố và ruộng thác đao, có chép rằng “Ruộng đất của dân thì mỗi mẫu thu ba thăng thóc” (Nguyên văn: kỳ dân điền địa, tắc mỗi mẫu, trưng cốc tam thăng………..) [[30]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn29). Chúng tôi cho rằng đấy là số tô ruộng công làng xã. Sở dĩ chúng tôi cho rằng số một trăm thăng thóc ấy là tô ruộng công vì nó không phù hợp với đoạn chép ở *An Nam chí nguyên *dẫn trên “mỗi mẫu ba thăng” và cũng không phù hợp với ngay chính sách *Toàn thư* đoạn chép về thời Hồ sau đây: “Năm Thiệu Thành thứ 2 (1402)… Hán Thương định các thuế lệ mới. Triều trước điền tô mỗi mẫu trưng thóc 3 thăng, nay trưng 5 thăng” [[32]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn31). Chúng tôi không rõ tác giả *Cương mục* có căn cứ vào tài liệu nào khác không nhưng theo chúng tôi, nhận định của họ hoàn toàn chính xác.
Có thể có người nghi ngờ việc đánh thuế ruộng tư hữu thời Lý Trần, dựa vào chỗ là thời Lê sơ vẫn không đánh thuế ruộng tư mà mãi đến năm 1722 mới bắt đầu đánh thuế ruộng tư. Có thể có người dựa vào câu sau đây trong sách
*An Nam chí lược* của Lê Tắc để phủ nhận thuế ruộng tư thời Lý Trần: “Công điền thì hàng năm thu thuế. Dân thì hàng năm có lệ nạp tiền thân dịch cùng nạp đồ tết tháng giêng tháng bảy là cá với gạo. Người làm ruộng người đi buôn không phải chịu lương thuế (vì đất hẹp nhiều người, đời trước đặt ra phép này để nhẹ thuế cho dân” [[34]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn33). Danh từ điền trang cũng đã được chép ở một vài chỗ trong sử cũ, nhưng ở những chỗ đó nó lại không có nghĩa là ruộng đất phong cấp. Ở đây, chúng tôi không đề cập đến nên hay không dùng danh từ đại điền trang để chỉ ruộng đất phong cấp thời Lý Trần. Chúng tôi chỉ muốn bàn đến nội dung của cái gọi là đại điền trang đó. Một số người nghiên cứu lịch sử Việt Nam đã cho rằng tất cả điền trang thái ấp thời Lý Trần là thuộc quyền sở hữu nhà nước. Trước hết, chúng tôi thừa nhận rằng một phần ruộng đất thời Lý Trần sau khi đã phong cấp vẫn là ruộng đất quốc hữu. Chúng ta có thể chứng minh điều đó bằng những hiện tượng đã được ghi trong các sử tịch. *Toàn thư* chép rằng Trần Minh Tông lấy 20 mẫu ruộng trước đã cấp cho thứ phi Thiên Xuân để ban cho Đặng Tảo [[36]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn35). Như vậy, chúng ta thấy rằng những ruộng đất phong cấp đó là ruộng đất quốc hữu, nhà vua có thể lấy ruộng đã cấp cho người này đem cấp cho người khác. Những người được cấp ruộng chỉ có quyền chiếm hữu thôi chứ không có quyền sở hữu. *Toàn thư* cho biết rằng người được cấp ruộng như Thiên Xuân hay Đặng Tảo được giữ một cái “thiếp” của vua [[38]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn37). Đó chính là phương pháp phong cấp không vĩnh viễn ở thời Lý Trần mà một số nhà nghiên cứu lịch sử đã nêu ra.
Nhưng phải chăng toàn bộ ruộng đất của nhà nước thời Lý Trần sau khi đã phong cấp cho quý tộc công thần và nhà chùa đều vẫn thuộc quyền sở hữu của nhà nước? Chúng tôi cho rằng trong số ruộng đất phong cấp đó có một bộ phận trở thành ruộng đất thuộc quyền sở hữu tư nhân. Để chứng minh, chúng tôi nêu một số trường hợp sau đây.
Trước hết, chúng tôi đề cập đến ruộng thác đao tức là ruộng thưởng công cho công thần. Từ trước đến nay chúng ta đều cho rằng ruộng thác đao là ruộng thuộc quyền sở hữu của nhà nước. Sách
*An Nam chí nguyên* cũng chép ruộng thác đao là một loại công điền bên cạnh ruộng quốc khố [[40]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn39), *Nam ông mộng lục* [[42]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn41), *Đại Việt sử ký toàn thư* [[44]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn43). Ở đây, chúng ta thấy rằng vua Lý đã lấy ruộng đất công phong cấp cho Lê Phụng Hiểu, có thể đó là ruộng công của làng xã. *An Nam chí lược*, *Toàn thư* đều chép đất đó vốn là quan địa ở hương Đa My. Theo *Việt điện u linh* thì rõ ràng đất phong đó đã trở thành ruộng đất tư của Lê Phụng Hiểu. Các bản *Việt điện u linh* hiện có tuy chép khác nhau chút ít nhưng đều thống nhất ở điều đó. Một số bản khác (A.47, A.1919) còn chép rõ là số ruộng tư đó được truyền cho con cháu làm ruộng hương hỏa vĩnh viễn và được miễn tô thuế [[46]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn45). Chúng ta thấy ngay rằng tên đất chép ở đây là tên của thời Lê. Sự lầm lẫn đó là do gia phả chép ở đời sau. Chúng ta có thể cho rằng tên ruộng “thế nghiệp điền” là tên một loại ruộng ban cấp về thời Lê. Từ thời Lê sơ, trong số lộc điền ban cấp cho quan liêu, có một bộ phận gọi là thế nghiệp điền. Số ruộng đó trở thành ruộng tư hữu, có thể truyền lại cho con cháu mà nhà nước không thu lại sau khi chết như là ruộng tư điền [[48]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn47). Như vậy ruộng đất vua Trần cấp cho Phạm Ngộ đã trở thành ruộng tư hữu, sau khi Phạm Ngộ chết ruộng đất đó không bị thu lại, con cháu vẫn được giữ cho đến triều đại khác.
Ở trên, chúng tôi đã trình bày về những ruộng đất tư hữu của các địa chủ hay nông dân tự canh cúng vào chùa, tất nhiên ruộng đất đó vẫn là ruộng đất tư. Bây giờ chúng tôi trình bày đến số ruộng đất công cấp cho nhà chùa. Quyền sở hữu ruộng đất của nhà nước đối với số ruộng này có thể vẫn duy trì như trong trường hợp Trần Anh Tông cấp ruộng hương An Định cho sư Pháp Loa đã dẫn ở trên. Nhưng cũng có khi quyền quốc hữu ruộng đất chuyển thành quyền tư hữu của nhà chùa như trường hợp cấp ruộng cho chùa Sùng Thiện Diên Linh (tức chùa Đọi ở Hà Nam) dưới thời Lý. Chúng tôi dẫn ra đây một đoạn trích dịch ở bia chùa Sùng Thiện Diên Linh:
“Hoàng Việt Lý triều đệ tứ đế, Hoàng tỉ Phù Thánh Linh Nhân thái hậu cúng ruộng một khu liền nhau 72 mẫu ở xứ Màn Để thuộc hai xã Cẩm Trục và Thu Lãng huyện Cẩm Giàng, phủ Thượng Hồng, đông cận Đường Tiên, tây cận Đường Bạn, nam cận ruộng dân (dân điền), bắc cận Phan Côn để làm ruộng hương đèn vĩnh viễn muôn đời. Trong hai xã, lục đình, thập phương… nếu sau này có người nào lấy ruộng tam bảo để dùng vào việc riêng thì nguyện hoàng thiên mười tám vị long thần chu diệt. Ruộng này cúng vào tam bảo, đã có khải xin được miễn tô thuế.
Ngày 6 tháng 7 năm Tân Sửu Thiên Phù Duệ Vũ thứ 2 (1121)”
[[50]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn49).
“Trước đây, các nhà tôn thất thường sai nô tỳ riêng (tư nô tỳ) đắp đê ngăn nước mặn ở vùng bờ biển, sau hai ba năm khai khẩn thành thục, [nô tỳ] kết hôn với nhau rồi ở đó lập nên nhiều ruộng đất tư trang”
[[52]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn51). Những ruộng đất cúng vào chùa, theo chúng tôi, vốn là thuộc quyền sở hữu tư nhân của quý tộc vì có như thế quý tộc mới có quyền chuyển nhượng, đem cúng vào chùa. Và như vậy, chúng ta thấy rõ ruộng đất tư hữu của quý tộc rất lớn. Bài minh trên chuông Thông Thánh quán ở Bạch Hạc (Vĩnh Phúc) khắc vào khoảng niên hiệu Đại Khánh (1314-1324) cho chúng ta biết rằng Văn Huệ vương Trần Quang Triều ở Gia Lâm đệ. Thời Trần, các vương hầu quý tộc có phủ đệ riêng, thường là thái ấp của mình [[54]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn53). Đến năm Thiên Khánh thứ 2 (1371), phép tiệt cước bị bãi bỏ. Như vậy là không những điền trang mà ngay cả bãi bồi ở điền trang cũng thuộc quyền tư hữu của quý tộc. Ở đây chúng ta lại thấy sự nhượng bộ của nhà nước đối với quyền tư hữu ruộng đất.
Sau khi đã tìm hiểu về sự mua bán, chuyển nhượng ruộng đất, về việc đánh thuế ruộng tư, về sự tồn tại của tầng lớp nông dân tiểu tư hữu và của địa chủ, về việc chuyển hóa từ ruộng công thành ruộng tư trong các ruộng ban cấp cho quan liêu, quý tộc, nhà chùa và về sự mở rộng ruộng tư của các quý tộc, chúng tôi cho rằng ruộng đất tư hữu trong khoảng thế kỷ XI đến thế kỷ XIV đã rất phát triển chứ không phải chỉ là một bộ phận nhỏ bé mới phát triển vào giai đoạn cuối Trần như một số người đã nghĩ. Có người cho rằng chế độ tư hữu ruộng đất đã có một quá trình phát triển lâu dài nhưng trước thời Lê Sơ vẫn bị kinh tế điền trang thái ấp chèn ép. Chúng tô không đồng ý như vậy, vì đã chứng minh ở trên, cái gọi là đại điền trang không phải chỉ là ruộng quốc hữu mà còn có một bộ phận khá lớn là ruộng đất tư hữu. Ngay trong sử tịch, những chỗ nào chép đến điền trang, tư trang thì chính lại là nói đến ruộng tư hữu như chúng tôi đã dẫn ở trên. Vì thế, nếu chúng ta muốn dùng danh từ chế độ đại điền trang thì chúng ta cũng chỉ có thể coi nó là chế độ chiếm hữu ruộng đất trên diện tích lớn mà thôi, còn hoàn toàn không thể coi nó là thuộc sở hữu nhà nước hay sở hữu tư nhân, càng không thể cho rằng trong chế độ đại điền trang chỉ có một loại quan hệ duy nhất giữa người bóc lột và người sản xuất.
Ngay trong bộ phận ruộng đất tư hữu thời Lý Trần, chúng ta đã gặp các loại quan hệ sản xuất khác nhau. Trước hết, trong số ruộng đất này có một phần là của nông dân tiểu tư hữu, tự canh. Họ đóng vai trò người sở hữu và đồng thời là người sản xuất. Vì thế họ chỉ đóng thuế cho nhà nước, không thu tô hoặc đóng tô trừ trường hợp ruộng sở hữu của họ quá ít, phải cày ruộng công hay lĩnh canh của địa chủ. Mặt khác do sự phát triển của ruộng đất tư hữu, chúng tôi cho rằng quan hệ địa chủ tá điền đã rất phổ biến. Không phải đợi đến cuối Trần mà ngay từ thời Lý đã có những địa chủ lớn. Chúng tôi không đồng ý với ý kiến cho rằng địa chủ trong giai đoạn này mới chiếm một số ít, chưa có ảnh hưởng kinh tế quan trọng gì. Ngoài ra, một bộ phận ruộng đất thuộc sở hữu tư nhân do nông nô nô tỳ canh tác. Như chúng ta đã biết ở trên, các điền trang của quý tộc là do nô tỳ khẩn hoang và canh tác. Họ lập thành gia đình ở điền trang và có lẽ canh tác theo thân phận nông nô. Khi cúng ruộng đất tư hữu vào chùa, bọn quý tộc thường cúng luôn cả nô tỳ để canh tác như trường hợp Trần Quang Triều đã dẫn ở trên.
Gần đây, chúng tôi mới tìm được bài minh chuông chùa Thánh Quang ở hương Từ Liêm thời Trần (xã Yên Nội, huyện Từ Liêm ngoại thành Hà Nội). Chuông do công chúa Túc Trinh cúng vào chùa. Bài minh khắc năm 1299 đời Trần Anh Tông nói về việc cúng ruộng đất vào chùa cùng nô tỳ giữ mộ để coi việc hương hỏa cho Thượng phẩm minh tự Trần Khắc Hãn. Trong bài minh có đoạn:
“…Ruộng đất chia cho hương hỏa nô (nô tỳ coi việc hương hỏa) cày cấy lấy mà ăn (canh thực) và dâng làm của tam bảo đã có phân định. Nếu trong nô chúng có kẻ nào coi việc thờ phụng hương hỏa không chuyên cần và xâm đoạt ruộng đất tam bảo thì nô chúng cùng làm đơn tố cáo để triều đình luận tội. Nếu có người anh em nào đó cậy thế chiếm đoạt ruộng tam bảo và quấy rối, sai khiến hương hỏa nô thì nô chúng cũng làm đơn tố cáo với triều đình để luận tội”.
Số ruộng cúng vào chùa là ruộng hương hỏa của Trần Khắc Hãn, đó là ruộng đất thuộc sở hữu tư nhân. Số ruộng đó là do nô tỳ coi việc hương hỏa canh tác. Đây là một tài liệu đáng tin cậy cho chúng ta biết về việc dùng lao động nô tỳ vào nông nghiệp thời Trần, đặc biệt là bộ phận ruộng đất tư hữu.
Chúng ta đã nói tới các quan hệ sản xuất trong bộ phận ruộng đất tư hữu thời Lý Trần. Như vậy ở đây chúng ta gặp vấn đề mà trước đây đã có người đề cập đến là sự phát triển ruộng đất tư hữu trong giai đoạn cuối Trần có phải là sự tiến bộ không? Chúng tôi cho rằng không nên đặt vấn đề như vậy. Vấn đề phải xét là ruộng đất tư hữu ấy phát triển dưới quan hệ sản xuất nào, do nông dân lĩnh canh canh tác hay nông nô nô tỳ canh tác. Chúng ta đều biết rằng quan hệ nông nô nô tỳ ở cuối thời Trần đã trở thành một quan hệ lạc hậu, nó sẽ được xóa dần ở thời Lê. So với quan hệ bóc lột nông nô nô tỳ, quan hệ bóc lột tá điền rõ ràng là tiến bộ hơn. Nhưng chúng tôi cho rằng chúng ta không nên tuyệt đối hòa mặt này trong bước chuyển biến trong lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XIV sang thế kỷ XV. Do sự phát triển của ruộng đất tư hữu và kinh tế địa chủ, chúng tôi cho rằng không thể nào bỏ qua mâu thuẫn giữa nông dân với các địa chủ có hàng trăm mẫu đất thời cuối Trần được. Chúng tôi cho rằng một trong những nguyên nhân dẫn tới sự khủng hoảng cuối Trần là nạn kiêm tinh ruộng đất của quý tộc và địa chủ tư hữu.
Chúng ta hoàn toàn không thể trình bày một cách đơn giản rằng từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIV là thời đại của chế độ đại điền trang, của quan hệ lãnh chúa nông nô và từ thế kỷ XV là thời đại của quan hệ địa chủ tá điền. Việc đơn giản hóa có tính chất sơ đồ này sẽ dẫn tới việc giải quyết một loạt vấn đề khác về thượng tầng kiến trúc, bề ngoài trông có vẻ gọn và hợp lý nhưng thực chất thì sẽ nảy ra nhiều nghi vấn khó giải quyết như vấn đề nhà nước quý tộc và địa chủ, vấn đề các đẳng cấp xã hội, vấn đề các hình thái ý thức như Nho giáo, Phật giáo. Trong điều kiện tài liệu hiện nay, chúng ta chưa có thể trả lời cho câu hỏi quan hệ bóc lột nào là quan hệ chủ đạo trong giai đoạn Lý Trần. Chúng tôi chỉ muốn nhấn mạnh rằng quan hệ địa chủ tá điền đã phát triển song song với quan hệ lãnh chúa nông nô trong giai đoạn từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIV chứ không phải là kế tiếp nhau. Theo chúng tôi, nhà nước thời Lý Trần là nhà nước đại biểu cho quý tộc và cho cả địa chủ. Chúng ta không nên đối lập hai tầng lớp này với nhau và quá nhấn mạnh mối mâu thuẫn giữa chúng.
Một điều cần chú ý là chúng ta không nên mô tả quan hệ địa chủ tá điền trong xã hội phong kiến Việt Nam phảng phất như quan hệ địa chủ tá điền trong xã hội tư bản. Thật ra, khó mà phân biệt rõ rệt thân phận người nông nô và người tá điền lĩnh canh ruộng đất của địa chủ. Mặt khác nếu chúng ta đã thừa nhận rằng thái ấp lãnh địa Việt Nam thờ Lý Trần khác với thái ấp lãnh địa Tây Âu trung thế kỷ thì chúng ta lại càng không thể coi quan hệ lãnh chúa nông nô ở Việt Nam giống như ở Tây Âu. Và do đó sự phân biệt về địa vị thân phận giữa người nông nô và người tá điền lại càng khó.
Một điều cần chú ý nữa là chúng ta không nên lẫn lộn giữa chế độ sở hữu (quốc hữu hay tư hữu) với quan hệ sản xuất. Bộ phận ruộng đất tư hữu thời Lý Trần bao gồm ruộng của nông dân tự canh, ruộng của địa chủ tư hữu và cả một phần điền trang thái ấp của quý tộc quan lại hay nhà chùa. Bộ phận ruộng đất quốc hữu thì gồm ruộng quốc khố, ruộng công của làng xã và một phần điền trang thái ấp của quý tộc, quan lại, nhà chùa. Ở bộ phận nào chúng ta cũng có thể gặp quan hệ nông nô nô tỳ hay địa chủ tá điền. Chính sự chằng chéo đó khiến chúng ta phải thận trọng trong việc nghiên cứu phân tích xã hội Việt Nam thời Lý Trần.
Đối với vấn đề tỷ lệ giữa ruộng quốc hữu và ruộng tư hữu thời Lý Trần thì hiện nay chúng ta chưa có đủ tài liệu để xác minh. Chúng tôi chỉ muốn nêu ra đây một ý kiến dè dặt là có lẽ rằng ruộng đất tư hữu cuối thời Trần nhiều hơn ruộng đất tư hữu thời Lê sơ. Chúng ta biết rằng sau khi chiến thắng quân Minh xâm lược, nhà Lê đã mở rộng ruộng đất quốc hữu như tịch thu ruộng đất của bọn ngụy quan, Việt gian theo giặc, ruộng đất của dân bỏ hoang, của quân lính bỏ trốn
[[56]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftn55) tuần giữa, ngày lành, chuông làm xong, khắc bài văn để ghi lại. **Phạm Thị Tâm, Hà Văn Tấn** dịch *(Nghiên cứu Lịch sử, số 52, 1963)* **Chú thích:** [[2]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref1) Lê-nin, *C* *ương lĩnh ruộng đất của đảng xã hội dân chủ trong Cách mạng Nga lần thứ nhất 1905-1907*, Mát-xcơ-va, Trung văn, tr.117 [[4]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref3) Ăng-ghen, *Công xã Mark*, trong *Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước*, bản dịch Pháp văn, Nxb Xã hội, Paris 1954, t.273-274 [[6]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref5) *Đại Việt sử ký toàn thư*, Q.4, tờ 2b [[8]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref7) *Đại Việt sử ký toàn thư*, Q.4, tờ 3a [[10]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref9) *Đại Việt sử ký toàn thư*, Q.5, tr.9b [[12]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref11) *Đại Việt sử ký toàn thư*, Q.5, tr.6a [[14]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref13) *Toàn th* *ư*, Q.5, tr.36a [[16]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref15) *Đại Việt sử ký toàn thư*, Q.6, tr.22b [[18]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref17) Nguyên văn viết là chúng tôi cho là Nôm. Trong khi đó các số khác viết bằng chữ Hán. Cần nghiên cứu thêm [[20]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref19) Chuông này được tìm trong bãi cát năm 1958, hiện để ở Viện bảo tàng Lịch sử. Chuông không có khắc niên hiệu nhưng căn cứ vào trang trí và bài minh, chúng ta có thể chắc chắn rằng đó là chuông thời Lý Trần. Bài minh cho biết đó là chuông chùa Vân Bản ở Đồ Sơn. Chuông do Tả bộc xạ Tạ Công Cử cúng. Trong bài minh có đoạn: “Thị vệ nhân dũng thủ là Nguyễn Nghệ và vợ là Chu Thị Trãi, hai người cúng một số thửa đất vườn Ông Hà, đông cận ruộng hương trản, tây cận Nguyễn Thăng. Hộ xá Chu Lâm cùng em gái là Chu Thị Trãi, hai người cúng một thửa ruộng hương trản đông cận Nguyễn Khải Lỗi, tây cận đất hương trản” (Chú ý chức Thị vệ nhân dũng thủ ở bài minh và Thị vệ đô dũng thủ ở đoạn bia chùa Hưng Phúc (1357) dẫn ở trên). Theo *Lịch triều hiến chương loại chí, Quan chức chí*của Phan Huy Chú thì tả hữu bộc xạ là chức quan thời Trần nhưng chúng ta biết rằng chức bộc xạ đã có từ thời trước như Lê Lương thời Đinh. [[22]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref21) Để tiện tham khảo, chúng tôi chép ra đây một vài đoạn có nói đến quan điền, quan địa trong các sử cũ:
– Năm Quang Thái thứ 10 (139):…Vậy hạ lệnh cho phủ châu thuộc các lộ Sơn Nam, Kinh Bắc và Hải Đông đều đặt cho viên quan giáo thụ giữ về việc học, cấp cho ruộng công (quan điền) tùy theo cấp bậc…” (
*Đại Việt sử ký toàn thư*, Q.8, tr.17a)
– “Khải hoàn định công, Phụng Hiển nói: “không muốn thưởng tước, xin đứng trên núi Băng Sơn, ném con dao lớn ra xa, xin đất công (quan địa) trong [vòng] dao rơi xuống làm đất dựng nghiệp…” (
*Đại Việt sử ký toàn thư*, Q., tr.8a)
– “Hiển tâu rằng: Tước [tôi] không muốn, [chỉ] xin đứng trên núi Băng Sơn ném thanh đao lớn ra xa, xin đất công (quan địa), trong [vòng] đao rơi xuống làm đất dựng nghiệp”,
*An Nam chí lược*, bản in của Nhật Bản, Q.15, tr.5b [[24]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref23) Cao Hùng Trưng, *An Nam chí nguyên*, Bản in của Viễn đông bác cổ, 1931, tr.82 [[26]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref25) *Đại Việt sử ký toàn thư*, Q.5, tr.9b [[28]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref27) *Đại Việt sử ký toàn thư*, Q.8, tr.18b [[30]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref29) *Đại Việt sử ký toàn thư*, Q.8, tr.8a [[32]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref31) Quốc sử quán triều Nguyễn, *Khâm định Việt sử thông giám cương mục,* Q.11, tr.44b [[34]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref33) Chúng tôi chép ra đây một số đoạn có nhắc đến những danh từ đó trong các sử cũ:
– Năm Kiến Gia thứ 8 (1217), Chiêm Thành, Chân Lạp vào cướp Nghệ An, Lý Bất Nhiễm đánh bại được, thăng hầu trật, ban thực ấp 7.500 hộ, thực phong 1.500 hộ (
*Đại Việt sử ký toàn thư*, Q.4, tr.18b)
– Năm Hội phong thứ (1096), Thái úy Lý Thường Kiệt mất, tặng nhập nội điện đô tri kiểm hiệu thái úy bình chương quân quốc trọng sự Việt Quốc công, thực ấp vạn hộ (
*Đại Việt sử ký toàn thư*, Q.3, tr.9a)
– Bia chùa Linh Xứng (Hà Trung, Thanh Hóa) chép rằng Lý Thường Kiệt được cấp thực ấp một vạn hộ, thực phong bốn nghìn hộ.
–
*Đại Việt sử ký toàn thư*, *Việt điện u linh* sau khi chép chuyện Phụng Hiểu ném dao đều chép: “Cho nên [ruộng] thưởng công ở Ái Châu có tên là [ruộng] thác đao.
–
*Nam ông mộng lục*, “Dũng lực thần dị”: “…người sau, vì thế, phàm ruộng thưởng công [đều] gọi là thác đao điền”.
– Năm Kiến Gia 14 (1224) vua ốm, không có người để nối ngôi đại thống, các công chúa đều được chia các lộ làm thang mộc ấp” (
*Đại Việt sử ký toàn thư*, Q.4, tr.19b)
– Năm Kiến Trung 2 (1226)… giáng Huệ hậu làm Thiên Cực công chúa, gả cho Trần Thủ Độ, cho Lạng châu làm thang mộc ấp.
*Đại Việt sử ký toàn thư*, Q.5, tr.2a.
– Năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 6 (1237) lấy đất An Phụ, An Dưỡng, An Sinh, An Bang cho Liễu làm thang mộc ấp.
*Đại Việt sử ký toàn thư*, Q.5 tr.8b [[36]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref35) *Tam tổ thực lục*, đệ nhị tổ, tr.7a [[38]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref37) *Tam tổ thực lục*, đệ nhị tổ, tr.5a [[40]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref39) Cao Hùng Trưng, *An Nam chí nguyên*, Sđd, tr.82 [[42]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref41) *Việt điện u linh,* “Đô thống khuông quốc tá thánh vương” [[44]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref43) *Việt điện u linh tập toàn biên*. Bản chép tay số A.751 tr.42a [[46]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref45) *Phạm Sư Mạnh gia phả*. Bản chép tay số A.22420 của Thư viện Khoa học, tr.3a. [[48]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref47) *Phạm Sư Mạnh gia phả*, đã dẫn, tr.6a [[50]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref49) *Đại Việt sử ký toàn thư*, Q.5, tr.18a [[52]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref51) *Đại Việt sử ký toàn thư*, Q.8, tr.17b [[54]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref53) *Đại Việt sử ký toàn thư*, Q.7, tr.22a [[56]](http://khoalichsu.edu.vn/vai-nhan-xet-ve-ruong-dat-tu-huu-o-viet-nam-thoi-ly-tran/#ftnref55) Vua thứ tư nhà Trần là Anh Tông (1293-1314). Nhưng đời Anh Tông khôn có năm Ất Hợi, chỉ có năm Kỷ Hợi (1299) và Tân Hợi (1311). Chúng tôi đoán chữ Ất Hợi ( ) là chép nhầm từ chỗ Kỷ Hợi ( ). Chắc là chuông đúc năm 1299.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

X-ac: 1.dca _dca

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

Connection: close

Server: nginx

Vary: Cookie

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


text:
Tôi gặp phải một người mơ trong buổi sáng thành phố chìm trong nắng màu trắng và hàng triệu linh hồn ngủ say không thể đánh thức.
Người mơ đi qua từng mẩu nhà, ngắm nhìn ánh cười trắng xóa đóng băng trên khuôn miệng cô gái trẻ trung, vài khuôn miệng tô son thắm đỏ tinh vi như bức gốm của nghệ nhân vẽ. Có kẻ tô son đẹp bất chấp ranh giới sống chết, thức tỉnh hay mơ màng. Màu đỏ khuynh đảo cõi đời như phấn hoa tung bay.
Chợt bắt gặp đôi mắt thơ ngây đến tận cùng, trong ấy không có gì, tuyệt đối không có gì, chỉ là duy nhất sự sống động vô lý, không sợ gì, không nghĩ suy, tự tin không tì vết. Trẻ trung thơ dại là món quà ngon rực màu thách thức.
Có tiếng cười phá lên bất tận, xé toang những nghi ngại xung quanh, cái đẹp tinh tươm của tiếng cười này sẽ gột sạch các hàng rào ngờ vực. Người mơ cười thành tiếng và nhân tiếng cười thành vô tận, tôi cũng đã mỉm cười, rón rén hưởng ứng… Cũng đôi chút bàng hoàng, đã bao lâu rồi người ta quên mất cách cười tự nhiên có âm điệu thành khẩn của niềm vui.
Có bàn tay che mặt và khóc lên nức nở. Thứ tiếng thiên nhiên vô vàn đó của con người, đã bị chặn lại vì bao ngại ngần che giấu hoặc niềm tự hào căng cứng trong lồng ngực. Đã bao lâu không thể nghe ai khóc, hoặc đã bao lâu không còn ai bày tỏ đớn đau của mình bằng một âm khóc thành tiếng. Nên khi nghe tiếng nấc, từ thẳm sâu nào đó, thanh âm run rẩy của nỗi buồn cũng nhẹ nhàng vang lên, cố gắng hòa nhịp…
Có khối hình người co rút trên khung cửa cao, ai ngoài kia phải rúc mình trốn trong một hình vuông chật hẹp? – Mặc cảm và tủi thân tràn bờ đã chiếm hữu trái tim, đẩy một thân thể vật lý rúc vào hang ổ của cô đơn. Làm sao để chui ra, khi đã tự tay chôn mình trong hang tối của sự một mình đèm đẹp và hấp dẫn?
Có bước chân tiết tháo nện trên đường, vang vang như không gì có thể kiên định hơn thế. Người mơ vội vàng, vội vàng như một đứa trẻ, băng băng qua thiên hà của thành phố đóng đinh trong trí tưởng. Khăn gói ra đi.
Tôi tỉnh giấc – đã hóa thành một kén tằm rỗng tuếch.
Khải Đơn
Comment

markdown:
**Tôi gặp phải một người mơ trong buổi sáng thành phố chìm trong nắng màu trắng và hàng triệu linh hồn ngủ say không thể đánh thức.**
Người mơ đi qua từng mẩu nhà, ngắm nhìn ánh cười trắng xóa đóng băng trên khuôn miệng cô gái trẻ trung, vài khuôn miệng tô son thắm đỏ tinh vi như bức gốm của nghệ nhân vẽ. Có kẻ tô son đẹp bất chấp ranh giới sống chết, thức tỉnh hay mơ màng. Màu đỏ khuynh đảo cõi đời như phấn hoa tung bay.
Chợt bắt gặp đôi mắt thơ ngây đến tận cùng, trong ấy không có gì, tuyệt đối không có gì, chỉ là duy nhất sự sống động vô lý, không sợ gì, không nghĩ suy, tự tin không tì vết. Trẻ trung thơ dại là món quà ngon rực màu thách thức.
Có tiếng cười phá lên bất tận, xé toang những nghi ngại xung quanh, cái đẹp tinh tươm của tiếng cười này sẽ gột sạch các hàng rào ngờ vực. Người mơ cười thành tiếng và nhân tiếng cười thành vô tận, tôi cũng đã mỉm cười, rón rén hưởng ứng… Cũng đôi chút bàng hoàng, đã bao lâu rồi người ta quên mất cách cười tự nhiên có âm điệu thành khẩn của niềm vui.
Có bàn tay che mặt và khóc lên nức nở. Thứ tiếng thiên nhiên vô vàn đó của con người, đã bị chặn lại vì bao ngại ngần che giấu hoặc niềm tự hào căng cứng trong lồng ngực. Đã bao lâu không thể nghe ai khóc, hoặc đã bao lâu không còn ai bày tỏ đớn đau của mình bằng một âm khóc thành tiếng. Nên khi nghe tiếng nấc, từ thẳm sâu nào đó, thanh âm run rẩy của nỗi buồn cũng nhẹ nhàng vang lên, cố gắng hòa nhịp…
Có khối hình người co rút trên khung cửa cao, ai ngoài kia phải rúc mình trốn trong một hình vuông chật hẹp? – Mặc cảm và tủi thân tràn bờ đã chiếm hữu trái tim, đẩy một thân thể vật lý rúc vào hang ổ của cô đơn. Làm sao để chui ra, khi đã tự tay chôn mình trong hang tối của sự một mình đèm đẹp và hấp dẫn?
Có bước chân tiết tháo nện trên đường, vang vang như không gì có thể kiên định hơn thế. Người mơ vội vàng, vội vàng như một đứa trẻ, băng băng qua thiên hà của thành phố đóng đinh trong trí tưởng. Khăn gói ra đi.
Tôi tỉnh giấc – đã hóa thành một kén tằm rỗng tuếch.
**Khải Đơn**
## Comment Hủy trả lời

X-ac: 3.dca _dca

Link: <http://wp.me/pt8hW-tW>; rel=shortlink


text:
Lozi là một ứng dụng đăng bán được yêu thích nhất Việt Nam. Ngoài các chia sẻ món ăn mang đậm trải nghiệm cá nhân, bạn còn có thể đăng bán miễn phí trên Lozi tất tật mọi thứ: mỹ phẩm tự làm, quần áo cũ mới đủ loại, sách truyện không đọc nữa, cả mấy món do chính tay bạn nấu... Nhận lấy bất ngờ nhỏ trong 4,8 giây đầu tiên đăng bán nhé ＼(>o<)ノ
Lozi Inc - Giấy phép MXH số 0604/MXH-LOZI

Content-Type: text/html; charset=utf-8

X-Powered-By: Express


text:
159 Thùy Vân, Vũng Tàu, Bà Rịa - Vũng Tàu (Xem bản đồ)
Với hơn 5.000 khách sạn, resort tại 63 tỉnh/ thành phố, Mytour ngày càng được du khách tin dùng để tìm kiếm khách sạn. Mytour sẽ hỗ trợ quý khách đặt khách sạn thành phố Vũng Tàu với chi phí hợp lý để có chuyến đi thật thú vị và tiết kiệm. Ngoài việc cung cấp những khách sạn giá tốt nhất, bạn còn có thể tìm thấy nhiều thông tin du lịch hữu ích và thú vị khác.
Đặt phòng khách sạn thành phố Vũng Tàu giá tốt nhất tại Mytour.vn, với nhiều khuyến mãi từ website và đơn vị khách sạn tiết kiệm lên đến 70%. Hơn 150.000 đánh giá từ khách hàng đã qua sử dụng khách sạn giúp bạn đưa ra những quyết định tốt nhất cho lựa chọn của mình. Đặc biệt chính sách ĐẢM BẢO HOÀN TIỀN chỉ có tại Mytour.vn, giờ đây bạn có thể hoàn toàn tin tưởng vào dịch vụ đặt phòng trực tuyến.
Ngoài ra, chúng tôi cũng trân trọng giới thiệu đến bạn những khách sạn Vũng Tàu tốt nhất 2016 trong các hạng mục Best Seller và Top Review trên website Mytour.vn. Đây là những khách sạn đạt tiêu chuẩn rất cao và làm hài lòng cả những vị khách khó tính nhất.
Vũng Tàu là thành phố thuộc tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, là một thành phố ven biển, được biết đến là một địa điểm du lịch nổi tiếng của miền Nam, là khu vực hậu cần của ngành công nghiệp dầu khí Việt Nam.
Thành phố được bao bọc bởi biển, các cánh rừng nguyên sinh, các ngọn núi cao, ngoài ra còn có sông và nhiều hồ nước lớn giúp khí hậu nơi đây quanh năm mát mẻ ôn hòa, trong thành phố có rất nhiều cây xanh và hoa được trồng ở mọi nơi.
Với dịch vụ đặt tour du lịch Vũng Tàu của mytour, bạn có thể khám phá thành phố Vũng Tàu ở mọi góc cạnh, tham quan các cánh rừng nguyên sinh, tham gia các lễ hội đặc sắc, chiêm ngưỡng các thắng cảnh nổi tiếng.. và vô vàn các dịch vụ ưu đãi khác.
Du lịch thành phố Vũng Tàu, du khách sẽ được tham gia các lễ hội văn hóa đặc sắc như lễ hội Dinh Cô, lễ hội Nghinh Ông, lễ hội Đình thần Thắng Tam, đại lễ kính đức Maria mẹ Thiên chúa; hay tham quan các danh lam thắng cảnh nổi tiếng như tượng Chúa Kitô Vua, Thích ca Phật đài, Linh Sơn cổ tự, Niết Bàn Tịnh xá, đèn Hải Đăng cổ nhất Việt Nam, hồ Mây… và không thể không kể đến những bãi biển lý tưởng để nghỉ mát tại nơi đây.
Bạn còn chần chừ gì nữa, nhanh tay đặt tour du lịch thành phố Vũng Tàu, và đừng quên đặt phòng khách sạn thành phố Vũng Tàu qua hệ thống của mytour để được hưởng nhiều ưu đãi hết sức hấp dẫn bạn nhé!

markdown:
[
159 Thùy Vân, Vũng Tàu, Bà Rịa - Vũng Tàu
(Xem bản đồ)
](javascript:;)
Với hơn 5.000 khách sạn, resort tại 63 tỉnh/ thành phố, Mytour ngày càng được du khách tin dùng để tìm kiếm khách sạn. Mytour sẽ hỗ trợ quý khách
**với chi phí hợp lý để có chuyến đi thật thú vị và tiết kiệm. Ngoài việc cung cấp những khách sạn giá tốt nhất, bạn còn có thể tìm thấy nhiều thông tin du lịch hữu ích và thú vị khác. đặt khách sạn thành phố Vũng Tàu ** **Đặt phòng khách sạn thành phố Vũng Tàu **giá tốt nhất tại Mytour.vn, với nhiều khuyến mãi từ website và đơn vị khách sạn tiết kiệm lên đến 70%. Hơn 150.000 đánh giá từ khách hàng đã qua sử dụng khách sạn giúp bạn đưa ra những quyết định tốt nhất cho lựa chọn của mình. Đặc biệt chính sách [ĐẢM BẢO HOÀN TIỀN](http://mytour.vn/news/112569-dat-phong-khach-san-truc-tuyen-an-toan-voi-chinh-sach-dam-bao-hoan-tien-tu-mytour.html) chỉ có tại Mytour.vn, giờ đây bạn có thể hoàn toàn tin tưởng vào dịch vụ đặt phòng trực tuyến.
Ngoài ra, chúng tôi cũng trân trọng giới thiệu đến bạn những
[ khách sạn Vũng Tàu tốt nhất 2016](http://mytour.vn/d86/khach-san-tai-vung-tau/tot-nhat.html) trong các hạng mục Best Seller và Top Review trên website Mytour.vn. Đây là những khách sạn đạt tiêu chuẩn rất cao và làm hài lòng cả những vị khách khó tính nhất.
Vũng Tàu là thành phố thuộc tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, là một thành phố ven biển, được biết đến là một địa điểm du lịch nổi tiếng của miền Nam, là khu vực hậu cần của ngành công nghiệp dầu khí Việt Nam.
Thành phố được bao bọc bởi biển, các cánh rừng nguyên sinh, các ngọn núi cao, ngoài ra còn có sông và nhiều hồ nước lớn giúp khí hậu nơi đây quanh năm mát mẻ ôn hòa, trong thành phố có rất nhiều cây xanh và hoa được trồng ở mọi nơi.
Với dịch vụ
** của mytour, bạn có thể khám phá thành phố Vũng Tàu ở mọi góc cạnh, tham quan các cánh rừng nguyên sinh, tham gia các lễ hội đặc sắc, chiêm ngưỡng các thắng cảnh nổi tiếng.. và vô vàn các dịch vụ ưu đãi khác. đặt tour du lịch Vũng Tàu**
Du lịch thành phố Vũng Tàu, du khách sẽ được tham gia các lễ hội văn hóa đặc sắc như lễ hội Dinh Cô, lễ hội Nghinh Ông, lễ hội Đình thần Thắng Tam, đại lễ kính đức Maria mẹ Thiên chúa; hay tham quan các danh lam thắng cảnh nổi tiếng như tượng
[Chúa Kitô Vua, Thích ca Phật đài, Linh Sơn cổ tự, Niết Bàn Tịnh xá, đèn Hải Đăng cổ nhất Việt Nam, hồ Mây](http://mytour.vn/l1446/khach-san-o-gan-den-hung-o-ben-dinh.html)… và không thể không kể đến những bãi biển lý tưởng để nghỉ mát tại nơi đây.
Bạn còn chần chừ gì nữa, nhanh tay
**đặt tour du lịch thành phố Vũng Tàu**, và đừng quên đặt phòng **qua hệ thống của mytour để được hưởng nhiều ưu đãi hết sức hấp dẫn bạn nhé! khách sạn thành phố Vũng Tàu **

Connection: Close

Server: Apache/2.2.15 (CentOS)

Pragma: no-cache

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Vary: Accept-Encoding


text:
Niềm Đau
Calvary(2014)
- Đạo diễn:
- John Michael McDonagh
- Diễn viên:
- Brendan Gleeson, Chris O’Dowd, Kelly Reilly, Aidan Gillen
- Thể loại:
- Phim Hài Hước, Phim Tâm Lý
- Quốc gia:
- Anh
- Thời lượng:
- 112 Phút
- Lượt xem:
- 5,374,905
- Đăng bởi:
- Châu
Thông tin phim
Nội dung phim Niềm Đau:
Linh mục tốt bụng bị đe dọa khi rơi vào 1 lời thú tội, ông phải chiến đấu với thế lực đen tối ở xung quanh.
Bình luận

markdown:
## Niềm Đau
### Calvary(2014)
- Đạo diễn:
- John Michael McDonagh
- Diễn viên:
- Brendan Gleeson, Chris O’Dowd, Kelly Reilly, Aidan Gillen
- Thể loại:
[Phim Hài Hước](the-loai/phim-hai-huoc/), [Phim Tâm Lý](the-loai/phim-tam-ly/)
- Quốc gia:
[Anh](quoc-gia/phim-anh/)
- Thời lượng:
- 112 Phút
- Lượt xem:
- 5,374,905
- Đăng bởi:
- Châu
Thông tin phim
Nội dung phim Niềm Đau:
Linh mục tốt bụng bị đe dọa khi rơi vào 1 lời thú tội, ông phải chiến đấu với thế lực đen tối ở xung quanh.
Bình luận

Set-Cookie: bloblarubywqazxhhopmn=deleted; expires=Thu, 01-Jan-1970 00:00:01 GMT; Max-Age=0; path=/

Server: cloudflare-nginx


text:
Sống chạy theo vẻ đẹp, không hộ trì các căn, ăn uống thiếu tiết độ, biếng nhác, chẳng tinh cần; ma uy hiếp kẻ ấy, như cây yếu trước gió.Kinh Pháp cú (Kệ số 7)
Nhẫn nhục có nhiều sức mạnh vì chẳng mang lòng hung dữ, lại thêm được an lành, khỏe mạnh.Kinh Bốn mươi hai chương
Người trí dù khoảnh khắc kề cận bậc hiền minh, cũng hiểu ngay lý pháp, như lưỡi nếm vị canh.Kinh Pháp Cú - Kệ số 65
Mục đích chính của chúng ta trong cuộc đời này là giúp đỡ người khác. Và nếu bạn không thể giúp đỡ người khác thì ít nhất cũng đừng làm họ tổn thương. (Our prime purpose in this life is to help others. And if you can't help them, at least don't hurt them.)Đức Đạt-lai Lạt-ma XIV
Chỉ có hai thời điểm mà ta không bị ràng buộc bởi bất cứ điều gì. Đó là lúc ta sinh ra đời và lúc ta nhắm mắt xuôi tay.Tủ sách Rộng Mở Tâm Hồn
Khi thời gian qua đi, bạn sẽ hối tiếc về những gì chưa làm hơn là những gì đã làm.Sưu tầm
Rời bỏ uế trược, khéo nghiêm trì giới luật, sống khắc kỷ và chân thật, người như thế mới xứng đáng mặc áo cà-sa.Kinh Pháp cú (Kệ số 10)
Những khách hàng khó tính nhất là người dạy cho bạn nhiều điều nhất. (Your most unhappy customers are your greatest source of learning.)Bill Gates
Bạn sẽ không bao giờ hạnh phúc nếu cứ mãi đi tìm những yếu tố cấu thành hạnh phúc. (You will never be happy if you continue to search for what happiness consists of. )Albert Camus
Nếu muốn người khác được hạnh phúc, hãy thực tập từ bi. Nếu muốn chính mình được hạnh phúc, hãy thực tập từ bi.Đức Đạt-lai Lạt-ma XIV
Yêu thương và từ bi là thiết yếu chứ không phải những điều xa xỉ. Không có những phẩm tính này thì nhân loại không thể nào tồn tại. (Love and compassion are necessities, not luxuries. Without them humanity cannot survive.)Đức Đạt-lai Lạt-ma XIV
Trang chủ »» Danh mục »» Đại từ điển Hán Việt »» Đang xem mục từ: ứng cử - 應舉 »»
Chú ý: Nếu quý vị copy chữ Hán dán (paste) vào đây để tra thì kết quả sẽ chính xác hơn rất nhiều.
Quý vị cũng có thể bôi đen (select) những chữ Hán đã hiển thị trên màn hình rồi dùng chuột kéo thả vào khung để tra.
Đi thi — Đứng ra để mọi người lựa chọn và đưa lên làm việc nước. (Từ điển Nguyễn Quốc Hùng)
Quý vị đang truy cập từ IP 54.163.65.30 và chưa ghi danh hoặc đăng nhập trên máy tính này. Nếu là thành viên, quý vị chỉ cần đăng nhập một lần duy nhất trên thiết bị truy cập, bằng email và mật khẩu đã chọn.
Chúng tôi khuyến khích việc ghi danh thành viên để thuận tiện trong việc chia sẻ thông tin, chia sẻ kinh nghiệm sống giữa các thành viên, đồng thời quý vị cũng sẽ nhận được sự hỗ trợ kỹ thuật từ Ban Quản Trị trong quá trình sử dụng website này.
Việc ghi danh là hoàn toàn miễn phí và tự nguyện.
Ghi danh hoặc đăng nhập

markdown:
Sống chạy theo vẻ đẹp, không hộ trì các căn, ăn uống thiếu tiết độ, biếng nhác, chẳng tinh cần; ma uy hiếp kẻ ấy, như cây yếu trước gió.Kinh Pháp cú (Kệ số 7)
Nhẫn nhục có nhiều sức mạnh vì chẳng mang lòng hung dữ, lại thêm được an lành, khỏe mạnh.Kinh Bốn mươi hai chương
Người trí dù khoảnh khắc kề cận bậc hiền minh, cũng hiểu ngay lý pháp, như lưỡi nếm vị canh.Kinh Pháp Cú - Kệ số 65
Mục đích chính của chúng ta trong cuộc đời này là giúp đỡ người khác. Và nếu bạn không thể giúp đỡ người khác thì ít nhất cũng đừng làm họ tổn thương. (Our prime purpose in this life is to help others. And if you can't help them, at least don't hurt them.)Đức Đạt-lai Lạt-ma XIV
Chỉ có hai thời điểm mà ta không bị ràng buộc bởi bất cứ điều gì. Đó là lúc ta sinh ra đời và lúc ta nhắm mắt xuôi tay.Tủ sách Rộng Mở Tâm Hồn
Khi thời gian qua đi, bạn sẽ hối tiếc về những gì chưa làm hơn là những gì đã làm.Sưu tầm
Rời bỏ uế trược, khéo nghiêm trì giới luật, sống khắc kỷ và chân thật, người như thế mới xứng đáng mặc áo cà-sa.Kinh Pháp cú (Kệ số 10)
Những khách hàng khó tính nhất là người dạy cho bạn nhiều điều nhất. (Your most unhappy customers are your greatest source of learning.)Bill Gates
Bạn sẽ không bao giờ hạnh phúc nếu cứ mãi đi tìm những yếu tố cấu thành hạnh phúc. (You will never be happy if you continue to search for what happiness consists of. )Albert Camus
Nếu muốn người khác được hạnh phúc, hãy thực tập từ bi. Nếu muốn chính mình được hạnh phúc, hãy thực tập từ bi.Đức Đạt-lai Lạt-ma XIV
Yêu thương và từ bi là thiết yếu chứ không phải những điều xa xỉ. Không có những phẩm tính này thì nhân loại không thể nào tồn tại. (Love and compassion are necessities, not luxuries. Without them humanity cannot survive.)Đức Đạt-lai Lạt-ma XIV
[Trang chủ](Home.html) »»
[Danh mục](danh-muc_thu-vien_tongquat_rong-mo-tam-hon.html) »»
[Đại từ điển Hán Việt](tu-dien_han-viet_none_rong-mo-tam-hon.html) »»
Đang xem mục từ: ứng cử - 應舉 »»
**Chú ý**: Nếu quý vị copy chữ Hán dán (paste) vào đây để tra thì kết quả sẽ chính xác hơn rất nhiều.
Quý vị cũng có thể bôi đen (select) những chữ Hán đã hiển thị trên màn hình rồi dùng chuột kéo thả vào khung để tra.
Đi thi — Đứng ra để mọi người lựa chọn và đưa lên làm việc nước. (
*Từ điển Nguyễn Quốc Hùng*) **Quý vị đang truy cập từ IP 54.163.65.30 và chưa ghi danh hoặc đăng nhập trên máy tính này. **Nếu là thành viên, quý vị chỉ cần đăng nhập một lần duy nhất trên thiết bị truy cập, bằng email và mật khẩu đã chọn.
Chúng tôi khuyến khích việc
**ghi danh thành viên **để thuận tiện trong việc chia sẻ thông tin, chia sẻ kinh nghiệm sống giữa các thành viên, đồng thời quý vị cũng sẽ nhận được sự hỗ trợ kỹ thuật từ Ban Quản Trị trong quá trình sử dụng website này.
** Việc ghi danh là hoàn toàn miễn phí và tự nguyện**.
Ghi danh hoặc đăng nhập


text:
Kẻ làm điều ác là tự chuốc lấy việc dữ cho mình.Kinh Bốn mươi hai chương
Không làm các việc ác, thành tựu các hạnh lành, giữ tâm ý trong sạch, chính lời chư Phật dạy.Kinh Đại Bát Niết-bàn
Cỏ làm hại ruộng vườn, si làm hại người đời. Bố thí người ly si, do vậy được quả lớn.Kinh Pháp Cú (Kệ số 358)
Rời bỏ uế trược, khéo nghiêm trì giới luật, sống khắc kỷ và chân thật, người như thế mới xứng đáng mặc áo cà-sa.Kinh Pháp cú (Kệ số 10)
Khi ăn uống nên xem như dùng thuốc để trị bệnh, dù ngon dù dở cũng chỉ dùng đúng mức, đưa vào thân thể chỉ để khỏi đói khát mà thôi.Kinh Lời dạy cuối cùng
Tinh cần giữa phóng dật, tỉnh thức giữa quần mê. Người trí như ngựa phi, bỏ sau con ngựa hènKinh Pháp cú (Kệ số 29)
Giữ tâm thanh tịnh, ý chí vững bền thì có thể hiểu thấu lẽ đạo, như lau chùi tấm gương sạch hết dơ bẩn, tự nhiên được sáng trong.Kinh Bốn mươi hai chương
Giặc phiền não thường luôn rình rập giết hại người, độc hại hơn kẻ oán thù. Sao còn ham ngủ mà chẳng chịu tỉnh thức?Kinh Lời dạy cuối cùng
Bậc trí bảo vệ thân, bảo vệ luôn lời nói, bảo vệ cả tâm tư, ba nghiệp khéo bảo vệ.Kinh Pháp Cú (Kệ số 234)
Người nhiều lòng tham giống như cầm đuốc đi ngược gió, thế nào cũng bị lửa táp vào tay. Kinh Bốn mươi hai chương
Ai sống một trăm năm, lười nhác không tinh tấn, tốt hơn sống một ngày, tinh tấn tận sức mình.Kinh Pháp cú (Kệ số 112)
Trang chủ »» Kinh Bắc truyền »» Bản khắc gỗ Càn long tạng Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Kinh [大方廣佛華嚴經] »»
Bấm vào đây để xem và tải dạng PDF.
Quý vị đang truy cập từ IP 54.163.65.30 và chưa ghi danh hoặc đăng nhập trên máy tính này. Nếu là thành viên, quý vị chỉ cần đăng nhập một lần duy nhất trên thiết bị truy cập, bằng email và mật khẩu đã chọn.
Chúng tôi khuyến khích việc ghi danh thành viên để thuận tiện trong việc chia sẻ thông tin, chia sẻ kinh nghiệm sống giữa các thành viên, đồng thời quý vị cũng sẽ nhận được sự hỗ trợ kỹ thuật từ Ban Quản Trị trong quá trình sử dụng website này.
Việc ghi danh là hoàn toàn miễn phí và tự nguyện.
Ghi danh hoặc đăng nhập

markdown:
Kẻ làm điều ác là tự chuốc lấy việc dữ cho mình.Kinh Bốn mươi hai chương
Không làm các việc ác, thành tựu các hạnh lành, giữ tâm ý trong sạch, chính lời chư Phật dạy.Kinh Đại Bát Niết-bàn
Cỏ làm hại ruộng vườn, si làm hại người đời. Bố thí người ly si, do vậy được quả lớn.Kinh Pháp Cú (Kệ số 358)
Rời bỏ uế trược, khéo nghiêm trì giới luật, sống khắc kỷ và chân thật, người như thế mới xứng đáng mặc áo cà-sa.Kinh Pháp cú (Kệ số 10)
Khi ăn uống nên xem như dùng thuốc để trị bệnh, dù ngon dù dở cũng chỉ dùng đúng mức, đưa vào thân thể chỉ để khỏi đói khát mà thôi.Kinh Lời dạy cuối cùng
Tinh cần giữa phóng dật, tỉnh thức giữa quần mê. Người trí như ngựa phi, bỏ sau con ngựa hènKinh Pháp cú (Kệ số 29)
Giữ tâm thanh tịnh, ý chí vững bền thì có thể hiểu thấu lẽ đạo, như lau chùi tấm gương sạch hết dơ bẩn, tự nhiên được sáng trong.Kinh Bốn mươi hai chương
Giặc phiền não thường luôn rình rập giết hại người, độc hại hơn kẻ oán thù. Sao còn ham ngủ mà chẳng chịu tỉnh thức?Kinh Lời dạy cuối cùng
Bậc trí bảo vệ thân, bảo vệ luôn lời nói, bảo vệ cả tâm tư, ba nghiệp khéo bảo vệ.Kinh Pháp Cú (Kệ số 234)
Người nhiều lòng tham giống như cầm đuốc đi ngược gió, thế nào cũng bị lửa táp vào tay. Kinh Bốn mươi hai chương
Ai sống một trăm năm, lười nhác không tinh tấn, tốt hơn sống một ngày, tinh tấn tận sức mình.Kinh Pháp cú (Kệ số 112)
[Trang chủ](Home.html) »»
[Kinh Bắc truyền](kinh-bac-truyen_hien-thi_none_0.html?welcome=welcome) »»
Bản khắc gỗ Càn long tạng Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Kinh [大方廣佛華嚴經] »»
Bấm
[ vào đây](?PDF) để xem và tải dạng PDF. **Quý vị đang truy cập từ IP 54.163.65.30 và chưa ghi danh hoặc đăng nhập trên máy tính này. **Nếu là thành viên, quý vị chỉ cần đăng nhập một lần duy nhất trên thiết bị truy cập, bằng email và mật khẩu đã chọn.
Chúng tôi khuyến khích việc
**ghi danh thành viên **để thuận tiện trong việc chia sẻ thông tin, chia sẻ kinh nghiệm sống giữa các thành viên, đồng thời quý vị cũng sẽ nhận được sự hỗ trợ kỹ thuật từ Ban Quản Trị trong quá trình sử dụng website này.
** Việc ghi danh là hoàn toàn miễn phí và tự nguyện**.
Ghi danh hoặc đăng nhập