text:
CNM365. Chào ngày mới 2 tháng 3. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm 1955 – Quốc vương Campuchia Norodom Sihanouk thoái vị, nhường lại ngôi vương cho phụ thân là Norodom Suramarit. Năm 1855 – Sa hoàng Nikolai I của Nga qua đời, Hoàng thái tử Aleksandr nối ngôi hoàng đế, bắt đầu cai trị Đế quốc Nga. Năm 1931, ngày sinh của Mikhail Sergeyevich Gorbachov, Tổng thư ký Đảng Cộng sản Liên xô, người góp phần to lớn vào sự tan rã của Liên bang xô viết, giải thưởng Nobel hòa bình. xem tiếp …
“Một đế quốc Khmer bị biến mất một cách bí ẩn. Một triều đại vươn tới cực thịnh sau đó bị suy tàn và hồi sinh. Một di sản thế giới bị khỏa lấp bởi lớp lớp bụi thời gian, nay được hé lộ với “nụ cười Angkor”. Một vị vua giỏi thuật đế vương, nghệ thuật giữ thăng bằng chính trị “đi trên dây” và sâu sắc về văn hóa, đó chính là Quốc vương Norodom Sihanouk. Ông là người có công lớn trong việc bảo tồn và tái hiện di sản đặc sắc này.
Di sản Angkor và nhân vật lịch sử Norodom Sihanouk, là báu vật xứng đáng cho ta tìm tòi và cảm nhận.” (Hoàng Kim)
ANGKOR NỤ CƯỜI SUY NGẪM
Hoàng Kim
Tượng đá bốn mặt, nụ cười bí ẩn. Quần thể kiến trúc Angkor và điệu múa Khmer là hai di sản thế giới vô giá, là Kim Tự Tháp của thiền định, pho sử thi vĩ đại. Tượng đá bốn mặt, Kinh thành bốn mặt, Con sông bốn mặt là sự hợp lưu và chuyển pháp của Đức Vua, Mẫu Hậu, Đức Phật, Thần Sáng Tạo. Nụ cười bí ẩn trông như vui, như lạc quan, như yêu đời, như nghiêm nghị, ngắm cũng như buồn, như hồi hộp, như lo âu, như thoáng cười. Các khuôn mặt tượng đá đều toát lên sự tĩnh lặng, bình tâm và an nhiên. Ở đó có thung dung chuyển pháp.
Trò chuyện với thiên nhiên và cổ vật, bạn sẽ thấy nhiều điều đáng suy ngẫm. Ví như một chủ thuyết, một tôn giáo, bao giờ cũng muốn được sự tin tưởng, noi theo độc tôn, mà không bao giờ chấp nhận sự nửa vời, đa nguyên, nhưng hãy nhìn tượng đá bốn mặt, kinh thành bốn mặt, con sông bốn mặt, … để thấu hiểu hợp lưu và chuyển pháp.
Bạn nếu chỉ có một thời gian ngắn để du lịch Campuchia hãy nên dành thời gian thăm quần thể kiến trúc Angkor, bơi thuyền trên Biển Hồ và đi dạo ban mai ở thủ đô Phnôm Pênh nơi hợp lưu của sông Mekong và sông Tonlé Sap. Đó là ba điểm chính để du lịch.
Quần thể kiến trúc Angkor có diện tích 3000 km² là thành phố thời kỳ tiền công nghiệp lớn nhất thế giới. Ở trong quần thể Angkor có khoảng trên 1000 công trình (Một số học giả cho rằng con số đó có thể hơn, vì dưới thời vua Jayavarman VIII, 1243-1295, ông đã trở về Ấn Độ giáo và cho phá hủy trên 10.000 tượng Phật cũng như cho chuyển các chùa Phật thành đền thờ Ấn Độ giáo). Đến nay có khoảng 72 đền thờ chính và công trình xây dựng khác đang được bảo tồn và khai thác du lịch trên khu vực này.. Angkor Wat, Angkor Thom, đền Bayon và đền Banteay Srei là những điểm tham quan kỳ thú nhất.
Bạn hãy dành thời gian thăm thú kỳ quan Angkor di sản thế giới vào ban ngày, còn buổi tối thì Thưởng thức”Nụ cười của Angkor” tuyệt phẩm điệu múa Khmer, cũng là di sản thế giới, do đoàn Ca Múa Nhạc Hoàng Gia biểu diễn, với sự giúp đỡ, cố vấn công phu của Trương Nghệ Mưu tổng đạo diễn và đích thân Norodom Sihanouk, cựu Quốc vương, Thái thượng vương của Vương quốc Campuchia thẩm duyệt. Tượng thần bốn mặt, nụ cười suy ngẫm chắc chắn sẽ theo bạn.
Hẵn nhiên bạn sẽ thấy có một số điều cần nhận thức lại hoặc suy ngẫm, ví như một tôn giáo, một chủ thuyết bao giờ cũng muốn được tin tưởng, noi theo độc tôn, mà không bao giờ chấp nhận sự nửa vời, đa nguyên, nhưng đến đây có một cách giải thích của “thần đá bốn mặt” “kinh thành bốn mặt”, và “con sông bốn mặt” đó là hợp lưu của Đức Vua/ Đức Phật/Mẫu Hậu/Thần Sáng Tạo. Ở đó có sự chuyển pháp. “Nụ cười bí ẩn” Nhìn khuôn mặt thoạt nhìn thấy vui, lạc quan và yêu đời. Nhưng khi nhìn kỹ lại thấy nghiêm nghị, có một thoáng hồi hộp, lo âu trong nụ cười. Các khuôn mặt đều toát lên sự tĩnh lặng, bình tâm và an nhiên.
ANGKOR DI SẢN THẾ GIỚI
Trong Danh sách di sản thế giới tại châu Á và châu Đại Dương, Vương quốc Campuchia có ba di sản thế giới là: Quần thể kiến trúc Angkor nổi bật nhất là Đền Angkor Wat (1992), Điệu múa hoàng gia (2003) và Đền Prasat Preah Vihear (2008). Việt Nam có tám di sản thế giới là: Quần thể di tích Cố đô Huế (1993), Vịnh Hạ Long (1994), Phố cổ Hội An (1999), Khu thánh địa Mỹ Sơn (1999), Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng (2003), Khu di tích trung tâm Hoàng thành Thăng Long (2010), Thành nhà Hồ (2011) và Quần thể danh thắng Tràng An (2014).
Angkor là kinh đô của Đế quốc Khmer đã phát triển rực rỡ tại vùng Đông Nam Á từ năm 802, dưới triều đại của vua Hindu Jayavarman II là người Khmer, sau đó nối tiếp cho đến năm 1431 thị lụi tàn khi người Thái chiếm được kinh đô của Khmer khiến cho dân cư ở đây di cư về phía nam đến khu vực Phnom Penh.
Quần thể kiến trúc Angkor nằm giữa rừng già và vùng đất canh tác nông nghiệp ở phía nam của đồi Kulen, gần thành phố Xiêm Riệp ngày nay (13°24’N, 103°51’E) và phía bắc của sông Tonle Sap (nơi có Biển Hồ vùng điều tiết bốn hợp lưu của sông Mê Kông tại Phnom Penh) . Angkor được UNESCO công nhận là di sản thể giới do phong cách kiến trúc Khmer đặc sắc, cảnh quan kỳ thú và quy mô diện tích 3000 km² (1150 dặm vuông) là thành phố lớn nhất thế giới của thời kỳ tiền công nghiệp..
Đế quốc Angkor là một triều đại huy hoàng trong lịch sử Campuchia. Đây là cựu đế quốc rộng lớn nhất Đông Nam Á thời đó, với diện tích lên đến 1 triệu km² (gấp 3 lần Việt Nam hiện nay) đóng trên phần lãnh thổ hiện nay thuộc Campuchia. Đế quốc Khmer, tách ra từ Vương quốc Chân Lạp, đã từng cai trị và có phần đất phiên thuộc mà ngày nay thuộc lãnh thổ của các nước Thái Lan, Lào và miền nam Việt Nam.
Thời kỳ khởi đầu của Đế quốc Khmer là thời nhà Đường (618-907), Việt Nam lúc đó tên nước là An Nam thuộc nhà Đường. Người nước Nam nhiều lần nổi lên đánh phá nổi bật có Mai Hắc Đế (năm 722) , Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng (năm 791). Các nước khác xâm lấn, tranh chấp với người An Nam có nước Hoàn Vương (Lâm Ấp, Chiêm Thành sau này) và Nam Chiếu (người Thái ở Vân Nam, xưng quốc hiệu là Đại Mông, Đại Lễ), sau này khi Cao Biền sang làm Tiết độ sứ thì mới dẹp yên.
Jayavarman II là một hoàng tử của triều đại Sailendra. Ông đến Java để làm con tin hoàng gia của vương quốc chư hầu hay đến học tập đến nay vẫn chưa được khẳng định. Ông nhờ thời gian ở Java nên đã học được nghệ thuật và văn hóa triều đình Sailendran của Java về cho triều đình Khmer. Sau khi trở lại vương quốc Chân Lạp, ông đã nhanh chóng xây dựng thế lực cho mình và đánh bại nhiều vị vua khác. Ông trở thành hoàng đế của vương quốc Khmer năm 790. Những năm tiếp theo, ông đã mở rộng lãnh thổ của mình và cuối cùng đã thành lập kinh đô mới Hariharalaya gần thị xã Roluos của Campuchia ngày nay. Ông đã đặt nền móng cho kinh đô Angkor trải dài đến 15 km về phía tây bắc. Năm 802, ông tự xưng là Chakravartin (vua thiên hạ) bằng một lễ đăng quang theo phong cách Ấn Độ giáo. Bởi thế, ông không những trở thành một vị vua được thành thánh sắc phong và vô địch mà còn đồng thời tuyên bố sự độc lập của vương quốc mình tách khỏi vương quốc Java. Vua Jayavarman II mất năm 834.
Đền Preah Vihear di sản thế giới của Campuchia ở tỉnh Preah Vihear trên đỉnh núi Dângrêk gần biên giới Thái Lan. Đền được xây dựng bắt đầu vào đầu thế kỷ 9 dưới thời vua Suryavarman I và Suryavarman II và được tiếp nối trong những thế kỷ tiếp theo để thờ thần Shiva. Các di vật thấy ở kiến trúc đền Preah Vihear được coi là những di vật thuộc thời kỳ đầu của Đế quốc Angkor.
Thời kỳ cường thịnh của Đế quốc Khmer tương ứng với thời kỳ suy vong của triều Đường đời Ngũ Đại Thập Quốc (907－979), kéo dài cho đến triều Tống (960-1279) thống nhất Trung Quốc bản thổ. Hoa lục chiến tranh liên miên chẳng còn điều kiện và cơ hội để dòm ngó đất phương Nam. Trong tình thế đó, Đế quốc Khmer phát triển ổn định. Nước Đại Việt cũng nhân tình thế đó mà cởi ách Bắc thuộc hơn một nghìn năm, khởi đầu là họ Khúc dấy nghiệp kế đến là Ngô Quyền phá quân Nam Hán, dựng nền độc lập, mở đường cho nhà Đinh (968-980), nhà tiền Lê (980-1009), nhà Lý 1009 -1225), nhà Trần (1226 – 1400).
Trung Quốc bản thổ khái lược từ cuối Ngũ Đại Thập Quốc (907-959) đến đời Tống (960-1279) nhà Nguyên (1271-1368) và đến nhà Minh (1368-1644) (Wikipedia)
Indravarman I, vị vua thứ tư của Đế quốc Khmer, đã củng cố vững chắc đất nước mình với những chương trình xây dựng lớn, bao gồm hệ thống thủy lợi và các đền đài, nhờ vào của cải giành được thông qua mậu dịch và nông nghiệp. Công trình đầu tiên là đền Preah Ko và các công trình thủy lợi.
Yasovarman I (trị vì từ 889 – 915), là con Indravarman I, nối nghiệp và phát triển công nghiệp của cha. Ông đã thiết lập kinh đô mới Yasodharapura, thành phố đầu tiên của Angkor. Ngôi đền trung tâm của thành phố được xây ở Phnom Bakheng, một ngọn đồi cao 60 m giữa đồng bằng trong khu vực Angkor. Dưới triều Yasovarman I đại công trình thủy lợi Đông Baray được tạo dựng, đây là hồ chứa nước có kích thước 7,5 x 1,8 km.
Sau khi Yasovarman I qua đời vào đầu thế kỷ 10, đế quốc Khmer lập tức bị chia rẽ. Vua Harshavarman I và Ishanavarman II (em của Harshavarman I) phải vất vả giữ ngôi báu trước sự tranh giành của người chú – Jayavarman IV. Người chú bị đánh lui khỏi Angkor và đã thiết lập một kinh đô mới ở Koh Ker, cách Angkor khoảng 100 km. Sau khi Ishanavarman II qua đời, Jayavarman IV lên làm vua.
Con của Jayavarman IV là Harshavarman II nối ngôi cha được 3 năm thì bị em họ là Rajendravarman II cướp ngôi.
Rajendravarman II dời đô trở về Yasodharapura. Ông xây dựng một chế độ chính trị trung ương tập quyền, tăng cường sự quản lý trực tiếp đối với các thủ lĩnh địa phương. Sau khi đất nước ổn định, ông bắt đầu thực hiện các dự án lớn tiếp nối công việc mà các vị vua đầu tiên đã dự tính. Ông đã cho thiết lập một loạt các đền ở khu vực Angkor; trong đó có Đông Mebon, trên một cù lao của Đông Baray, với nhiều đền thờ Phật và chùa.
Năm 950, chiến tranh lần đầu nổ ra giữa đế quốc Khmer và Vương quốc Chămpa ở phía đông (ngày nay là miền Trung Việt Nam).
Jayavarman V, con trai Rajendravarman II đăng quang sau khi vượt qua các hoàng thân khác tiếp nối sự trị vì từ năm 968 đến 1001. Đây là thời kỳ thanh bình, đánh dấu bởi sự phát triển thịnh vượng và rực rỡ của nền văn hóa Angkor. Dưới triều vua Jayavarman V có nhiều nhà triết học, học giả, nghệ sỹ tài năng. Ông thiết lập kinh đô mới và xây các ngôi ngôi đền mới, quan trọng nhất là Banteay Srei, được xem như công trình có tính nghệ thuật và thẩm mỹ bậc nhất của Angkor và Ta Keo là ngôi đền đầu tiên của Angkor xây hoàn toàn bằng sa thạch.
Đền Banteay Srei (đền của phụ nữ) được thánh hóa ngày 21 tháng 4 năm 967, đây là đền thờ thần Shiva tại Angkor Thom trong quần thể kiến trúc Angkor di sản thế giới. Ngôi đền có vị trí tại tọa độ 13,59 độ vĩ bắc, 103,96667 độ kinh đông, nằm gần đồi Phnom Dei, được xây chủ yếu bằng đá sa thạch đỏ. Đền Banteay Srei được gọi là “viên ngọc quý”, “điêu khắc tuyệt vời của nghệ thuật Khmer”.
Sau cái chết của Jayavarman V là vài năm xung đột. Vua Udayadityavarman I vừa lên ngôi đã bị Jayavirahvarman lật đổ. Rồi đến lượt Jayavirahvarman bị Suryavarman I (trị vì 1010 – 1050) giành mất ngôi báu. Suốt thời kỳ trị vì của mình, Suryavarman I phải chiến đấu trấn áp các đối thủ mưu toan lật đổ mình bằng bạo lực. Ông là vị vua Khmer đầu tiên sống phải xây thành để bảo vệ mình và hoàng cung. Ông đã mở rộng vương quốc của mình đến tỉnh Lopburi của Thái Lan ngày nay, về phía nam đến eo đất Kra. Tại Angkor, việc xây dựng Tây Baray bắt đầu dưới triều Suryavarman I, một hồ chứa nước thứ 2 và rộng hơn hồ Đông Baray với kích thước 8 x 2,2 km.
Nửa cuối thế kỷ 11 và đầu thế kỷ 12 trong lịch sử Campuchia là thời kỳ của các cuộc tranh giành quyền lực tàn bạo. Sau đó đến thời kỳ huy hoàng dưới sự cai trị của Suryavarman II. Ông đã xâm chiếm vương quốc Haripunjaya của dân tộc Môn đến phía tây (ngày nay là miền Trung Thái Lan) và một khu vực xa hơn về phía tây vương quốc Pagan (Myanma ngày nay), phía nam lấn về khu vực bán đảo Malay đến vương quốc Grahi (nay là tỉnh Nakhon Si Thammarat của Thái Lan), về phía đông lấy nhiều tỉnh của Champa, về phía bắc đến biên giới phía bắc của Lào ngày nay.
Dưới sự cai trị của ông, ngôi đền lớn nhất của Angkor được xây dựng trong khoảng thời gian 37 năm: Angkor Wat, là nơi thờ thần Vishnu.
Angkor Wat di sản thế giới (tên Việt cổ là đền Đế Thiên), thuộc huyện Angkor Thom tỉnh Siem Reap, (Angkor Wat và thành phố cổ Angkor Thom đều thuộc huyện này), cách thủ đô Phnôm Pênh 320 km về hướng Bắc được coi là di tích quan trọng bậc nhất quần thể kiến trúc Angkor tại Campuchia, tuyệt đỉnh của nghệ thuật và kiến trúc Khmer.
AngkorWat năm 2006 , ảnh Blon Wikipedia
Angkor Wat được xây dựng dưới thời vua Suriya-warman II (1113–1150) mới đầu để thờ thần Viśnu của Ấn Độ giáo. Về sau, khi vương triều Khmer theo Phật giáo, Angkor Wat trở thành linh đền thờ Phật. Sau khi kinh đô của đế quốc Khmer bị người Xiêm phá hủy và các nhà vua Khmer bỏ về Phnom Penh trong thế kỉ 15, là lụi tàn trong thế kỷ 16 và thế kỷ 17, Angkor Wat rơi vào quên lãng, bị rừng già vây phủ và được khám phá lại vào năm 1860 bởi Herri Mouhot.
Sự kết thúc của hoàng đế Suryavarman II không được rõ ràng lắm. Văn bia cuối cùng ghi nhận tên ông có liên quan đến cuộc xâm lược Đại Việt là từ năm 1145. Có lẽ ông qua đời trong một cuộc hành quân trong khoảng thời gian từ năm 1145 đến 1150.
Thời kỳ tiếp theo các vua trị vì trong thời gian ngắn và bị vị vua sau lật đổ bằng vũ lực. Cuối cùng, năm 1177, Khmer đã bị quân Chămpa đánh bại trong một trận thủy chiến trên hồ Tonlé Sap và bị chiếm đóng trong một thời gian ngắn.
Jayavarman VII (trị vì từ 1181-1219) đã tập hợp một đội quân, đánh đuổi quân Chăm Pa và giành lại kinh đô Yasodharapura. Năm 1181, ông lên ngôi và tiếp tục chiến tranh với Chăm Pa trong suốt 22 năm cho đến khi đánh bại nước này vào năm 1203 và xâm chiếm phần lớn lãnh thổ của Chăm Pa.
Jayavarman VII được coi là vị hoàng đế vĩ đại cuối cùng của Angkor không chỉ vì những chiến công của ông chống lại quân Chăm Pa mà còn là một người cai trị không phải là bạo chúa như cách các hoàng đế trước đó đã cai trị vì ông là người thống nhất đế quốc này và trên cả là do các công trình xây dựng được tiến hành dưới thời kỳ cai trị của ông.
Angkor Thom là thành phố thủ đô cuối cùng và lâu dài nhất của Đế quốc Khmer. Thành rộng 9 km², bên trong có nhiều đền thờ từ các thời trước và các đền mới được vua Jayavarman VII xây dựng vào cuối thế kỷ XII và những người nối nghiệp ông tiếp tục.
Đền Bayon (thần Sáng tạo, thần bốn mặt, thần có nụ cười bí ẩn) nằm tại trung tâm thành phố cổ Angkor Thom cùng các di tích khác quần tụ quanh khu quảng trường Chiến thắng nằm ở phía Bắc đền.
Vua Jayavarman VII cũng cho xây dựng hồ chứa nước lớn Srah Srang, các đền chùa Ta Prohm, Banteay Kdei, Neak Pean và hệ thống đường giao thông kết nối các trấn của đế quốc, xây dựng 102 bệnh xá và 121 nhà nghỉ cho các nhà buôn, quan chức và lữ khách.
Thời kỳ suy vong của Đế quốc Khmer (1220- 1431) tương ứng với đời loạn lạc của Trung Quốc liên tục từ cuối triều Tống cho đến nhà Nguyên (1271-1368) rồi đến nhà Minh (1368-1644), tương ứng với Đại Việt thời nhà Trần (1225-1400), Nhà Hồ (1400-1407), nhà Hậu Trần (1407-1413), thuộc nhà Minh (1414-1427) Mười năm Lê Lợi, Nguyễn Trãi đánh quân Minh (1418-1427) và thời kỳ đầu nhà Lê (1428-1788). Đế quốc Khmer suy vong khi người Cham Pa giành lại được độc lập, đặc biệt là sự trỗi dậy của Vương quốc Sukhothai và khi người Thái chiếm được kinh đô của Khmer khiến cho dân cư ở đây di cư về phía nam đến khu vực Phnom Penh.
Indravarman II (1218-1243) kế vị và tiếp tục hoàn thành các công trình xây dựng của cha. Ông đã cho xây xong một loạt chùa chiền được khởi công từ thời cha mình. Dưới sự trị vì của Indravarman II, Campuchia có sự ổn định chính trị trong nước. Tuy nhiên, sức chi phối của Đế quốc Khmer đối với các vùng đất xa bắt đầu giảm đi. Kết quả, năm 1220, người Khmer rút khỏi nhiều tỉnh mà trước đó đã chiếm được của Chăm-pa và nước này đã giành lại độc lập. Vương quốc Sukhothai đã thành lập nên vương quốc Xiêm đầu tiên ở phía Tây và trong 200 năm tiếp theo, người Thái đã trở thành đối thủ chính của Đế quốc Khmer.
Jayavarman VIII (trị vì 1243-1295) kế nhiệm Indravarman II. Trái với các vua trước đó, Jayavarman VIII theo Ấn Độ giáo và là người chống Phật giáo quyết liệt. Ông đã cho phá hủy phần lớn tượng Phật và chuyển các chùa Phật thành đền thờ Ấn Độ giáo. Bên ngoài, ông ta đã tránh đụng độ với quân Nguyên Mông (khi đó đã chiếm hết Trung Hoa) bằng cách cống nạp hàng năm cho nhà Nguyên.
Triều đại của Jayavarman VIII kết thúc năm 1295 khi ông bị con rể là Srindravarman (trị vì 1295-1309) lật đổ. Vua mới là người theo Phật giáo Thượng tọa bộ (Theravada), một trường phái của Phật giáo du nhập vào Đông Nam Á từ Sri Lanka và sau đó lan ra khắp khu vực. Tư liệu lịch sử về thời kỳ sau triều vua Srindravarman có rất ít . Văn bản cuối cùng người ta biết được là một bia khắc từ năm 1327. Không có ngôi đền lớn nào được xây thêm. Hệ thống thủy lợi cũng bị thoái hóa dẫn đến mùa màng thất bát do lũ lụt và hạn hán. Trong khi trước đó mỗi năm có 3 vụ lúa – điều này đã góp phần cốt yếu cho sự thịnh vượng và quyền lực của đế quốc Khmer – sự giảm sút mùa màng đã làm cho đế quốc này suy yếu thêm. Quốc gia lân bang phía tây của đế quốc này là Vương quốc Xiêm đầu tiên – Vương quốc Sukhothai, bị một vương quốc khác của người Thái (vương quốc Ayutthaya) đánh bại vào năm 1350. Sau năm 1352, người Thái đã mở nhiều cuộc tiến công vào đế quốc Khmer. Đến năm 1431, vương quốc Ayutthaya đã chiếm được Angkor.
THƯỞNG THỨC “NỤ CƯỜI ANGKOR”
“Thầy cũng nên dành thì giờ mà coi “Nụ cười Angkor”, điệu múa Khmer hoàng gia là di sản văn hóa thế giới đấy”,”một đế quốc Khmer bị biến mất một cách bí ẩn, kết thúc là nụ cười Angkor” ông Lý nói.
Tôi sang Campuchia nhiều lần. Lần nào ở Phnông Pênh, tôi cũng đều đi xem điệu múa Khmer hoàng gia “Nụ cười Angkor” và mỗi lần lại thấy hay thêm một mức, khám phá thêm một điều mới. Lần xem năm ngoái, tôi có chụp ảnh với diễn viên thủ vai chính vị vua đất nước Angkor vĩ đại nhất.
Vua Jayavarman VII (trị vì từ 1181-1219). Ông đã tập hợp một đội quân, đánh đuổi quân Chăm Pa và giành lại kinh đô. Năm 1181, ông lên ngôi và tiếp tục chiến tranh với Chăm Pa trong suốt 22 năm cho đến khi đánh bại nước này vào năm 1203 và xâm chiếm phần lớn lãnh thổ của Chăm Pa. Ông cho xây dựng hồ chứa nước lớn Srah Srang, các đền chùa Ta Prohm, Banteay Kdei, Neak Pean và hệ thống đường giao thông kết nối các trấn của đế quốc, xây dựng 102 bệnh xá và 121 nhà nghỉ cho các nhà buôn, quan chức và lữ khách. Ông tu Phật. Ông đã tập hợp các nghệ nhân, hiền triết, sử gia, học giả, nhà văn, nhà nông, nhà buôn … tài giỏi của thời ông để thực hiện bảo tồn và sáng tạo những giá trị di sản cao quý về kiến trúc, lịch sử, văn hóa, nông nghiệp, thương mại của đế quốc Angkor.
Điệu múa Khmer di sản thế giới thật sâu sắc, tài hoa, duyên dáng và sống động trong câu chuyện sử thi hàng mấy trăm năm được kể lại. Bạn hãy bấm vào Thưởng thức “Nụ cười Angkor để xem một vài hình ảnh mà tôi vội lưu lại với máy ảnh du lịch xoàng, chất lượng không thật tốt. Thưởng thức Nụ cười Angkor là một niềm vui lớn!
Nguyên nhân sự biến mất của đế quốc Khmer là một bí ẩn lớn của lịch sử. Nhiều ý kiến cho rằng: đó là do sự xung đột với các quốc gia khác đã làm Đế quốc Khmer bị thu hẹp tầm kiểm soát; Phnôm Pênh trở thành trung tâm chính trị, thương mại của vương quốc Khmer bên sông Mê Kông làm chuyển trọng tâm phát triển; Angkor bị ngưng trệ vì xây dựng quá tốn kém và sự xung đột quyền lực trong nội bộ hoàng gia đẩy nhanh sự lụi tàn của đế quốc; sự thoái hóa của đất đai làm người dân dồn về nơi điều kiện sống tốt hơn. Thực ra, có một vị vua của đế quốc Angkor đó là vua Barom Reachea I (trị vì 1566 – 1576), sau khi đẩy lùi quân Thái, ông cũng đã quay lại đóng đô ở Angkor trong một thời gian ngắn nhưng ông cũng không thể cưỡng lại được sự suy vong này.
Báo vnexpess trong bài “Đế quốc Khmer bị diệt vong như thế nào?” đã nêu lên một giả thuyết khác. Nguyên nhân chính sự lụi tàn của đế quốc Khmer là do biến đổi khí hậu ngoài những nguyên nhân vừa kể trên. “Theo Livescience, Brendan Buckley – một chuyên gia về khí hậu của Đại học Columbia, Mỹ thì: Biến đổi khí hậu có thể là nguyên nhân gián tiếp dẫn tới sự sụp đổ của vương quốc Khmer tại Campuchia cách đây gần 600 năm. Ông đã tìm ra bằng chứng đáng tin cậy về việc đế quốc Khmer suy vong do thiếu nguồn nước dành cho sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt. Tình trạng đó khiến hệ thống thủy lợi quy mô lớn của Angkor – kinh đô của đế chế – tê liệt, trong khi hệ thống này rất quan trọng với nền kinh tế nông nghiệp. Thủ phạm gây nên tình trạng khan hiếm nước là hai đợt hạn hán nghiêm trọng do biến đổi khí hậu gây nên.
Buckley và các đồng nghiệp đã dựng lại bức tranh khí hậu trong khu vực xung quanh kinh đô Angkor của đế chế Khmer cổ bằng cách nghiên cứu những vòng tròn bên trong thân các cây bách tại một vườn quốc gia gần đó. Những vòng tròn cho thấy vương quốc này từng trải qua một đợt siêu hạn hán kéo dài tới ba thập kỷ – từ khoảng năm 1330 tới năm 1360. Sau đó đó vương quốc còn hứng chịu một đợt hán hán khắc nghiệt hơn nhưng ngắn hơn trong khoảng thời gian từ năm 1400 tới năm 1420. Buckley cho rằng hai đợt siêu hạn hán có thể khiến mùa màng thất bát và bệnh truyền nhiễm lan rộng – hai thảm họa đối với một đất nước có mật độ dân số lớn. Thế rồi tới năm 1431, vương quốc sụp đổ sau một cuộc tấn công của nước Xiêm (Thái Lan ngày nay).
“Vào thời đó kinh đô Angkor đối mặt với hàng loạt vấn đề xã hội, chính trị và văn hóa. Sự thay đổi lớn của môi trường đã đẩy người dân Khmer tới giới hạn cuối cùng trong khả năng chịu đựng và họ không thể thích nghi được với thay đổi ấy. Tôi không nói biến đổi khí hậu là nguyên nhân trực tiếp khiến nền văn minh Khmer cổ sụp đổ, nhưng chắc chắn một đợt hạn hán kéo dài tới 30 năm phải gây nên một tác động nào đó”, Buckley phát biểu.”
Quần thể kiến trúc Angkor thật vĩ đại! Angkor Wat, Angkor Thom, đền Bayon và đền Banteay Srei là những điểm tham quan du lịch tuyệt vời. Tượng thần bốn mặt, nụ cười bí ẩn thật đáng suy ngẫm.
Báo vnexpess trong bài “Đế quốc Khmer bị diệt vong như thế nào? đã nêu lên những giả thuyết về sự lụi tàn của đế quốc Khmer. Nhiều ý kiến cho rằng: sự xung đột với các quốc gia khác đã làm Đế quốc Khmer bị thu hẹp tầm kiểm soát; Phnôm Pênh trở thành trung tâm chính trị, thương mại của vương quốc Khmer bên sông Mê Kông là chuyển trọng tâm phát triển; Angkor bị ngưng trệ vì xây dựng quá tốn kém và sự xung đột quyền lực trong nội bộ hoàng gia đẩy nhanh sự lụi tàn của đế quốc; sự thoái hóa của đất đai làm người dân dồn về nơi điều kiện sống tốt hơn.
Vua Barom Reachea I (trị vì 1566 – 1576), sau khi đẩy lùi quân Thái đã quay lại đóng đô ở Angkor trong thời gian ngắn nhưng ông cũng không thể cưỡng lại được sự suy vong này .
Theo Livescience, Brendan Buckley – một chuyên gia về khí hậu của Đại học Columbia, Mỹ thì: Biến đổi khí hậu có thể là nguyên nhân gián tiếp dẫn tới sự sụp đổ của vương quốc Khmer tại Campuchia cách đây gần 600 năm. Ông đã tìm ra bằng chứng đáng tin cậy về việc đế quốc Khmer suy vong do thiếu nguồn nước dành cho sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt. Tình trạng đó khiến hệ thống thủy lợi quy mô lớn của Angkor – kinh đô của đế chế – tê liệt, trong khi hệ thống này rất quan trọng với nền kinh tế nông nghiệp. Thủ phạm gây nên tình trạng khan hiếm nước là hai đợt hạn hán nghiêm trọng do biến đổi khí hậu gây nên.
Buckley và các đồng nghiệp đã dựng lại bức tranh khí hậu trong khu vực xung quanh kinh đô Angkor của đế chế Khmer cổ bằng cách nghiên cứu những vòng tròn bên trong thân các cây bách tại một vườn quốc gia gần đó. Những vòng tròn cho thấy vương quốc này từng trải qua một đợt siêu hạn hán kéo dài tới ba thập kỷ – từ khoảng năm 1330 tới năm 1360. Sau đó đó vương quốc còn hứng chịu một đợt hán hán khắc nghiệt hơn nhưng ngắn hơn trong khoảng thời gian từ năm 1400 tới năm 1420. Buckley cho rằng hai đợt siêu hạn hán có thể khiến mùa màng thất bát và bệnh truyền nhiễm lan rộng – hai thảm họa đối với một đất nước có mật độ dân số lớn. Thế rồi tới năm 1431, vương quốc sụp đổ sau một cuộc tấn công của nước Xiêm (Thái Lan ngày nay).
“Vào thời đó kinh đô Angkor đối mặt với hàng loạt vấn đề xã hội, chính trị và văn hóa. Sự thay đổi lớn của môi trường đã đẩy người dân Khmer tới giới hạn cuối cùng trong khả năng chịu đựng và họ không thể thích nghi được với thay đổi ấy. Tôi không nói biến đổi khí hậu là nguyên nhân trực tiếp khiến nền văn minh Khmer cổ sụp đổ, nhưng chắc chắn một đợt hạn hán kéo dài tới 30 năm phải gây nên một tác động nào đó”, Buckley phát biểu.
Quần thể kiến trúc Angkor, với quy mô diện tích 3000 km² là thành phố thuộc thời kỳ tiền công nghiệp lớn nhất thế giới nay có khoảng 72 đền thờ chính và công trình khác đang được bảo tồn và khai thác du lịch trên khu vực này quả là vĩ đại .Angkor Wat, Angkor Thom, đền Bayon và đền Banteay Srei là những điểm tham quan du lịch tuyệt vời. Tượng thần bốn mặt, nụ cười bí ẩn thật đáng suy ngẫm.
Angkor hiện đã có quá nhiều sách viết, phần lớn là sách tiếng Anh. Ông Lý và một số sinh viên Campuchia học đại học và tiến sĩ ở Trường Đại học Nông Lâm thành phố Hồ Chí Minh biết “thầy Hoàng Kim rất ham nghiên cứu lịch sử văn hóa” nên mua tặng tôi nhiều sách tiếng Anh du lịch Angkor. Tôi thích nhất là cuốn “Ancient Angkor” của Michael Freeman và Claude Jacques (đó cũng là tư liệu chính của bài viết này). Ông Lý mua tặng tôi thêm cuốn sách “The Art of War” Sun Tzu (Binh pháp Tôn tử) để “Thầy về Việt Nam, chịu khó đoc song ngữ Anh Việt đối chiếu” “nghiên cứu khoa học, kinh doanh và làm chính trị đều rất nên học sách này”.
Một đế quốc Khmer bị biến mất một cách bí ẩn. Một triều đại vươn tới cực thịnh sau đó bị suy tàn và hồi sinh. Một di sản thế giới bị khỏa lấp bởi lớp lớp bụi thời gian, nay được hé lộ với “nụ cười Angkor”. Một vị vua giỏi thuật đế vương, nghệ thuật giữ thăng bằng chính trị “đi trên dây” và sâu sắc về văn hóa, đó chính là Quốc vương Norodom Sihanouk. Ông là người có công lớn trong việc bảo tồn và tái hiện di sản đặc sắc này.
Di sản Angkor và nhân vật lịch sử Norodom Sihanouk, là báu vật xứng đáng cho ta tìm tòi và cảm nhận.
THĂM VÙNG SẮN ANGKOR
Tôi có ít nhất tám lần đến Angkor, nhưng lần nào cũng chỉ kịp lưu lại một ít hình ảnh và ghi chép ngắn mà chưa kịp biên tập lại. Trong phần trước tôi đã trò chuyện là nếu bạn chỉ có thời gian ngắn du lịch Campuchia, thì nên thăm quần thể kiến trúc Angkor, bơi thuyền trên Biển Hồ và đi dạo ban mai ở Phnôm Pênh, nơi hợp lưu của sông Mekong và sông Tonlé Sap. Nhưng bạn nếu sang làm việc dài ngày thì nên dành thì giờ tìm hiểu sự chuyển biến kinh tế, xã hội, môi trường dọc theo biên giới Việt Miên Lào hoặc xuôi dòng Mekong bạn sẽ có rất nhiều điều thú vị. Cây sắn chuyển đổi sản lượng tăng lên gấp đôi, từ bốn triệu tấn năm 2010 lên tám triệu tấn năm 2013, chỉ sau ba năm là một thí dụ.
Đến đất nước Angkor trong chuyến khảo sát sản xuất thị trường sắn, tôi mang theo cuốn sách “Hồi ký Sihanouk: Những lãnh tụ thế giới mà tôi từng biết” (Nguyên tác Sihanouk Reminisces World Leaders I Have Known). Qua cửa khẩu Hoa Lư chứng kiến những hàng xe tải lớn chở sắn nối đuôi nhau mút tầm mặt gợi mở bao điều muốn nói về một tiềm năng hợp tác to lớn.
Đất rừng bạt ngàn, phần lớn là đất xám khá bằng phẳng, khó thoát nước.
Dân cư thưa thớt. Trẻ em nghèo ít học phổ biến ở vùng sâu vùng xa.
Những giống sắn phổ biến ở Căm pu chia là KM94, KM98-5 nhập từ Việt Nam. Giống sắn mới triển vọng KM419 (BKA900 x KM 98-5 lai tạo tại Việt Nam) và KM325 (nguồn gốc SC5 x SC5 lai tạo tại Việt Nam) cũng đã được trồng khá rộng rãi.
Chị Soc Chia thôn Tờ Rôn, nhà cách Snua 15 km, chồng trước đi lính nay chủ yếu đi xẻ cây, có tám con, năm đứa đi học , trường xa 4-5 km có đất mì 4 ha, đất lúa 1 ha , nuôi 5 bò và một số gà vịt. Nhà chở nước uống xa đến 5 km.
Hộ ông Seng San trồng 4 ha sắn KM98-5 và KM94 làm thuê cho ông Kim Ren ở Snua, đầu tư giống mới, xịt phân bón qua lá, chưa dùng phân chuống và NPK.
Sắn KM94 trồng luống từ cuối tháng 10 nay sinh trưởng khá tốt, nếu bón phân đúng cách và sạch cỏ có thể đạt trên 30 tấn củ tươi/ha do đất mới khai phá còn giàu dinh dưỡng.
Cây giống sắn KM94 bảo quản tự nhiên gần rẫy từ tháng 11 để trồng lại đầu tháng 5 năm sau. (Ở Kampong Cham, Karatie và Mondulkiri những vùng trồng sắn chính của Căm pu chia cũng có hai vụ chính trồng sắn tương tự như Tây Ninh và Bình Phước của Việt Nam).
Tiềm năng phát triển sắn thật lớn từ Kam Pong Cham đến Karatia đến Sen Monorom. Giống chủ lực nay là KM94, KM419, KM98-5, KM325 những giống sắn tốt từ Việt Nam. Lòng chúng tôi xúc động tự hào vì cống hiến của các nhà khoa học Việt Nam qua hệ thống doanh nhân của hai nước đã làm giàu cho nhiều người dân và góp phần mang lại thịnh vượng chung cho cộng đồng Việt Miên Lào.
Anh Phạm Anh Tuấn (Tổng Giám đốc Công ty TNHH Nhiên liệu Sinh học Phương Đông, cô Nguyễn Thị Mỵ, Tổng Giám đốc HAMICO đều tâm đắc với sự đánh giá và trao đổi của tôi: “Tiềm năng hợp tác nghiên cứu phát triển sắn Việt Nam – Căm pu-chia là rất to lớn, Điều này không chỉ đối với cây sắn mà với tất cả các lĩnh vực hợp tác về chính trị, kinh tế, văn hóa xã hội, nông lâm ngư nghiệp, điện, du lịch và thương mại, đời sống dân sinh cũng đều như vậy. Nhưng không được ăn vào tiềm năng. Hãy nghĩ đến một sự hợp tác thân thiện, bền vững, khai mở được tiềm năng to lớn của hai dân tộc để cùng có lợi, cùng phát triển …”
Lúa, sắn, ngô, đậu, nông sản hàng hóa, chúng ta có thể làm gì, dạy và học với nông dân?
Tôi nói với Sango Mahanty về đất nước Angkor nụ cười suy ngẫm. Tôi đã có hành trình thăm vùng sắn Angkor từ năm 2011 và đã nhiều lần trở lại đất nước này. Sự phát triển sắn và các thay đổi xã hội, môi trường dọc biên giới Campuchia – Việt Nam là đặc biệt nhanh chóng.
Một thí dụ nhỏ về cây sắn. Năm 2009 khi những giống sắn tốt nhất của Việt Nam được xác nhận thì sản xuất sắn của Campuchia vùng biên giới đã chủ yếu sản xuất và kinh doanh những sản phẩm sắn củ tươi của những giống tốt này.
Năm 2011 khi giống sắn KM419 được được nổi bật tại Đồng Nai, Tây Ninh và Ninh Thuận thì Kameda Akiko, Minh Ngọc Đông Bắc, Lý Thanh Bình, … đã nhanh chóng tìm mua giống sắn tốt này từ Việt Nam phát triển thành nhiều vùng sắn chủ lực ở Campuchia tại Kratie, Sen Monorom, Kampong Cham …
Năm 2013 Campuchia có tổng diện tích sắn là 35.000 ha, đạt sản lượng thu hoạch 8,00 triệu tấn, năng suất sắn củ tươi bình quân là 22,85 tấn/ ha. So với Việt Nam cùng kỳ (năm 2013) có tổng diện tích sắn là 544.300 ha, đạt sản lượng thu hoạch 9,74 triệu tấn, năng suất sắn củ tươi bình quân là 17,90 tấn/ ha. Nhìn lại số liệu sắn Campuchia đầu năm 2011 khi tôi sang khảo sát bên đó thì năm 2010 Campuchia có tổng diện tích sắn là 20.230 ha, đạt sản lượng thu hoạch 4,24 triệu tấn, năng suất sắn củ tươi bình quân là 20,99 tấn/ ha. So với Việt Nam cùng kỳ (năm 2010) có tổng diện tích sắn là 498.000 ha, đạt sản lượng thu hoạch 8,59 triệu tấn, năng suất sắn củ tươi bình quân là 17,26 tấn/ ha. (FAOSTAT 2015).
Tốc độ phát triển sắn Campuchia những năm gần đây nhanh hơn sắn Việt Nam. Giống sắn Campuchia theo rất sát nhưng tiến bộ giống sắn mới nhất của Việt Nam và này ước 90% diện tích là giống sắn KM419, KM98-5 và KM94.
Cassava in Cambodia: The stakes are high
Kỹ thuật canh tác sắn thích hợp bền vững đang được ứng dụng nhanh trong sản xuất. Chuyên gia sắn nước bạn sát cánh cùng chúng tôi cùng biên dịch tài liệu CIAT, cùng trao đổi, nghiên cứu và cải tiến kỹ thuật thâm canh sắn phù hợp. Bài toán sản xuất kinh doanh cũng là bài toán cuộc đời.Tôi khuyên Sango nên tìm lại những người sản xuất và kinh doanh sắn là bạn cũ của tôi. Họ sẽ giúp Sango và Bảo Chinh khám phá những điều mới mẻ trong nghiên cứu phát triển sắn, những biến đổi xã hội và môi trường nhanh chóng dọc theo biên giới Campuchia-Việt Nam. Luật nhân quả và những minh triết sâu sắc của cuộc sống sẽ khai mở cho chúng ta nhiều điều để dạy và học.
Angkor nụ cười suy ngẫm.
Ngày mùa dạy và học ở Campuchia.
Hoàng Kim
Thông tin tư liệu: Thưởng thức Nụ cười của Angkor. Dạy và học 04.08.2012
Thăm vùng sắn đất nước Angkor, Tình yêu cuộc sống 21.04.2015
Cassava in Cambodia: The stakes are high, Cây Lương thực 11. 2015
Bài viết mới trên TÌNH YÊU CUỘC SỐNG
CNM365, ngày mới nhất bấm vào đây cập nhật mỗi ngày
- Vườn Quốc gia ở Việt Nam
- Chào ngày mới 1 tháng 3
- Đến với bài thơ hay
- Chào ngày mới 29 tháng 2
- Trịnh Công Sơn tình yêu cuộc sống
- Chào ngày mới 28 tháng 2
- Đối thoại triết học
- Biển Đông vạn dặm
- Chào ngày mới 27 tháng 2
- Đọc lại và suy ngẫm
- Ngày mới yêu thương
- Chào ngày mới 26 tháng 2
- Truyện George Washington
- Chào ngày mới 25 tháng 2
- Hà Văn Lâu thung dung đời thường
- Chào ngày mới 24 tháng 2
- Dinh Thống Nhất và Vườn Tao Đàn
- Chào ngày mới 23 tháng 2
- Những câu thơ lưu lạc
- Đèo Ngang và những tuyệt phẩm thơ cổ
- Chào ngày mới 22 tháng 2
- Nhành mai điểm nhấn tinh tế trong thơ Bác
- “Tầm hữu vị ngộ” Hồ Chí Minh
- Chào ngày mới 21 tháng 2
- Ta hẹn em uống rượu ngắm trăng
- Chào ngày mới 20 tháng 2
- Gốc mai vàng trước ngõ
- Chào ngày mới 19 tháng 2
- Người phát minh chữ viết tiếng Việt
- Chào ngày mới 18 tháng 2
- Bài học lịch sử
- Chào ngày mới 17 tháng 2
- Ngày xuân tập Kiều
- Ngày mới Mạnh Hạo Nhiên
- Chào ngày mới 16 tháng 2
- Cây Lương thực 2.2016
- Chào ngày mới 15 tháng 2
- Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương
- Chào ngày mới 14 tháng 2
- Chào ngày mới 13 tháng 2
- Chào ngày mới 12 tháng 2
- Ngày xuân đọc Trạng Trình
- Chào ngày mới 11 tháng 2
- Viếng mộ cha mẹ
- Chào ngày mới 10 tháng 2
- Thơ xuân
- Chào ngày mới 9 tháng 2
- Nguyễn Du đêm thiêng đọc lại
- Chào ngày mới 8 tháng 2
- Bữa cơm gia đình ngày cuối năm
- Cây Lương thực 2.2016
- Chào ngày mới 7 tháng 2
- Bên lề chính sử
- Một trời thương nhớ
- Chào ngày mới 6 tháng 2
- Chào ngày mới 5 tháng 2
- Huyền Trang và Tháp Đại Nhạn
- Mark Zuckerberg và Facebook
- Chào ngày mới 4 tháng 2
- Đỗ Tất Lợi danh y Việt Nam
- Chào ngày mới 3 tháng 2
- Đến với bài thơ hay
- Chào ngày mới 2 tháng 2
- Chào ngày mới 1 tháng 2
- Cây Lương thực 1.2016
Video yêu thích
Secret Garden – ✿ Bí mật vườn thiêng
Những bài hát hay nhất của Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn (25 bài)
KimYouTube
Trở về trang chính
Hoàng Kim Ngọc Phương Nam Thung dung Dạy và học Cây Lương thực Dạy và Học Tình yêu cuộc sống Kim on LinkedIn Kim on Facebook Kim on Twitter

markdown:
**. Wikipedia Ngày này năm xưa. Năm CNM365. Chào ngày mới 2 tháng 3** [1955](http://vi.wikipedia.org/wiki/1955)– Quốc vương [Campuchia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Campuchia) [Norodom Sihanouk](http://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Sihanouk)thoái vị, nhường lại ngôi vương cho phụ thân là [Norodom Suramarit](http://vi.wikipedia.org/wiki/Norodom_Suramarit). Năm [1855](http://vi.wikipedia.org/wiki/1855)– Sa hoàng [Nikolai I của Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nikolai_I_c%E1%BB%A7a_Nga)qua đời, Hoàng thái tử [Aleksandr](http://vi.wikipedia.org/wiki/Aleksandr_II_c%E1%BB%A7a_Nga)nối ngôi hoàng đế, bắt đầu cai trị [Đế quốc Nga](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Nga). Năm [1931](http://vi.wikipedia.org/wiki/1931), ngày sinh của [Mikhail Sergeyevich Gorbachov](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mikhail_Sergeyevich_Gorbachyov), [Tổng thư ký](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%E1%BB%95ng_th%C6%B0_k%C3%BD&action=edit&redlink=1) [Đảng Cộng sản Liên xô](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Li%C3%AAn_X%C3%B4), người góp phần to lớn vào sự tan rã của [Liên bang xô viết](http://vi.wikipedia.org/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4), giải thưởng Nobel hòa bình. *xem tiếp …*
“
*Một đế quốc Khmer bị biến mất một cách bí ẩn. Một triều đại vươn tới cực thịnh sau đó bị suy tàn và hồi sinh. Một di sản thế giới bị khỏa lấp bởi lớp lớp bụi thời gian, nay được hé lộ với “nụ cười Angkor”. Một vị vua giỏi thuật đế vương, nghệ thuật giữ thăng bằng chính trị “đi trên dây” và sâu sắc về văn hóa, đó chính là Quốc vương Norodom Sihanouk. Ông là người có công lớn trong việc bảo tồn và tái hiện di sản đặc sắc này.* *Di sản Angkor và nhân vật lịch sử Norodom Sihanouk, là báu vật xứng đáng cho ta tìm tòi và cảm nhận.” (Hoàng Kim)* **ANGKOR NỤ CƯỜI SUY NGẪM**
Hoàng Kim
Tượng đá bốn mặt, nụ cười bí ẩn. Quần thể kiến trúc Angkor và điệu múa Khmer là hai di sản thế giới vô giá, là Kim Tự Tháp của thiền định, pho sử thi vĩ đại. Tượng đá bốn mặt, Kinh thành bốn mặt, Con sông bốn mặt là sự hợp lưu và chuyển pháp của Đức Vua, Mẫu Hậu, Đức Phật, Thần Sáng Tạo. Nụ cười bí ẩn trông như vui, như lạc quan, như yêu đời, như nghiêm nghị, ngắm cũng như buồn, như hồi hộp, như lo âu, như thoáng cười. Các khuôn mặt tượng đá đều toát lên sự tĩnh lặng, bình tâm và an nhiên. Ở đó có thung dung chuyển pháp.
Trò chuyện với thiên nhiên và cổ vật, bạn sẽ thấy nhiều điều đáng suy ngẫm. Ví như một chủ thuyết, một tôn giáo, bao giờ cũng muốn được sự tin tưởng, noi theo độc tôn, mà không bao giờ chấp nhận sự nửa vời, đa nguyên, nhưng hãy nhìn tượng đá bốn mặt, kinh thành bốn mặt, con sông bốn mặt, … để thấu hiểu hợp lưu và chuyển pháp.
Bạn nếu chỉ có một thời gian ngắn để du lịch
[Campuchia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Campuchia) hãy nên dành thời gian thăm quần thể kiến trúc [Angkor](http://vi.wikipedia.org/wiki/Angkor), bơi thuyền trên [Biển Hồ ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tonl%C3%A9_Sap) và đi dạo ban mai ở thủ đô [Phnôm Pênh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phn%C3%B4m_P%C3%AAnh) nơi hợp lưu của sông [Mekong](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_C%E1%BB%ADu_Long//) và sông [Tonlé Sap](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tonl%C3%A9_Sap). Đó là ba điểm chính để du lịch.
Quần thể kiến trúc
[Angkor](http://vi.wikipedia.org/wiki/Angkor) có diện tích 3000 km² là thành phố thời kỳ tiền công nghiệp lớn nhất thế giới. Ở trong quần thể Angkor có khoảng trên 1000 công trình (Một số học giả cho rằng con số đó có thể hơn, vì dưới thời vua Jayavarman VIII, 1243-1295, ông đã trở về Ấn Độ giáo và cho phá hủy trên 10.000 tượng Phật cũng như cho chuyển các chùa Phật thành đền thờ Ấn Độ giáo). Đến nay có khoảng 72 đền thờ chính và công trình xây dựng khác đang được bảo tồn và khai thác du lịch trên khu vực này.. [Angkor Wat](http://vi.wikipedia.org/wiki/Angkor_Wat), [Angkor Thom](http://vi.wikipedia.org/wiki/Angkor_Thom), [đền Bayon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bayon) và [đền Banteay Srei](http://vi.wikipedia.org/wiki/Banteay_Srei) là những điểm tham quan kỳ thú nhất.
Bạn hãy dành thời gian thăm thú kỳ quan Angkor di sản thế giới vào ban ngày, còn buổi tối thì
[Thưởng thức”Nụ cười của Angkor”](http://dayvahoc.blogtiengviet.net/2012/08/04/http_dayvahoc_blogtiengviet_net_angkor) tuyệt phẩm điệu múa Khmer, cũng là di sản thế giới, do đoàn Ca Múa Nhạc Hoàng Gia biểu diễn, với sự giúp đỡ, cố vấn công phu của Trương Nghệ Mưu tổng đạo diễn và đích thân Norodom Sihanouk, cựu Quốc vương, Thái thượng vương của Vương quốc Campuchia thẩm duyệt. Tượng thần bốn mặt, nụ cười suy ngẫm chắc chắn sẽ theo bạn.
Hẵn nhiên bạn sẽ thấy có một số điều cần nhận thức lại hoặc suy ngẫm, ví như một tôn giáo, một chủ thuyết bao giờ cũng muốn được tin tưởng, noi theo độc tôn, mà không bao giờ chấp nhận sự nửa vời, đa nguyên, nhưng đến đây có một cách giải thích của “thần đá bốn mặt” “kinh thành bốn mặt”, và “con sông bốn mặt” đó là hợp lưu của Đức Vua/ Đức Phật/Mẫu Hậu/Thần Sáng Tạo. Ở đó có sự chuyển pháp. “Nụ cười bí ẩn” Nhìn khuôn mặt thoạt nhìn thấy vui, lạc quan và yêu đời. Nhưng khi nhìn kỹ lại thấy nghiêm nghị, có một thoáng hồi hộp, lo âu trong nụ cười. Các khuôn mặt đều toát lên sự tĩnh lặng, bình tâm và an nhiên.
ANGKOR DI SẢN THẾ GIỚI
Trong
[ Danh sách di sản thế giới tại châu Á và châu Đại Dương](http://vi.wikipedia.org/wiki/Danh_s%C3%A1ch_di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_t%E1%BA%A1i_ch%C3%A2u_%C3%81_v%C3%A0_ch%C3%A2u_%C4%90%E1%BA%A1i_D%C6%B0%C6%A1ng), Vương quốc [Campuchia ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Campuchia)có ba [di sản thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) là: Quần thể kiến trúc [Angkor](http://vi.wikipedia.org/wiki/Angkor) nổi bật nhất là [Đền Angkor Wat](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_Angkor_Wat) (1992), [Điệu múa hoàng gia](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90i%E1%BB%87u_m%C3%BAa_ho%C3%A0ng_gia&action=edit&redlink=1) (2003) và Đền [Prasat Preah Vihear](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_Preah_Vihear) (2008). Việt Nam có tám [di sản thế giới ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)là: [Quần thể di tích Cố đô Huế](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_th%E1%BB%83_di_t%C3%ADch_C%E1%BB%91_%C4%91%C3%B4_Hu%E1%BA%BF) (1993), [Vịnh Hạ Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BB%8Bnh_H%E1%BA%A1_Long) (1994), [Phố cổ Hội An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%91_c%E1%BB%95_H%E1%BB%99i_An) (1999), Khu thánh địa [Mỹ Sơn](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1nh_%C4%91%E1%BB%8Ba_M%E1%BB%B9_S%C6%A1n) (1999), Vườn quốc gia [Phong Nha-Kẻ Bàng](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_qu%E1%BB%91c_gia_Phong_Nha_-_K%E1%BA%BB_B%C3%A0ng) (2003), Khu di tích trung tâm [Hoàng thành Thăng Long](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_th%C3%A0nh_Th%C4%83ng_Long) (2010), [Thành nhà Hồ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A0nh_nh%C3%A0_H%E1%BB%93) (2011) và [Quần thể danh thắng Tràng An](http://vi.wikipedia.org/wiki/Qu%E1%BA%A7n_th%E1%BB%83_danh_th%E1%BA%AFng_Tr%C3%A0ng_An) (2014). **Angkor** là kinh đô của [Đế quốc Khmer](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer) đã phát triển rực rỡ tại vùng Đông Nam Á từ năm [802](http://vi.wikipedia.org/wiki/802), dưới triều đại của vua [Hindu](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o) [Jayavarman II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jayavarman_II) là [người Khmer,](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Khmer) sau đó nối tiếp cho đến năm [1431](http://vi.wikipedia.org/wiki/1431) thị lụi tàn khi [người Thái](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Th%C3%A1i) chiếm được kinh đô của Khmer khiến cho dân cư ở đây di cư về phía nam đến khu vực [Phnom Penh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phn%C3%B4m_P%C3%AAnh).
Quần thể kiến trúc
[Angkor](http://vi.wikipedia.org/wiki/Angkor) nằm giữa rừng già và vùng đất canh tác nông nghiệp ở phía nam của đồi Kulen, gần thành phố [Xiêm Riệp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xi%C3%AAm_Ri%E1%BB%87p) ngày nay (13°24’N, 103°51’E) và phía bắc của sông [Tonle Sap](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tonl%C3%A9_Sap) (nơi có Biển Hồ vùng điều tiết bốn hợp lưu của sông ** tại Mê Kông** [Phnom Penh)](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phn%C3%B4m_P%C3%AAnh). [Angkor](http://vi.wikipedia.org/wiki/Angkor)được [UNESCO](http://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_Gi%C3%A1o_d%E1%BB%A5c,_Khoa_h%E1%BB%8Dc_v%C3%A0_V%C4%83n_h%C3%B3a_Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c)công nhận là [di sản thể giới](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1)do phong cách [kiến trúc Khmer](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_Khmer)đặc sắc, cảnh quan kỳ thú và quy mô diện tích 3000 km² (1150 dặm vuông) là thành phố lớn nhất thế giới của thời kỳ tiền công nghiệp.. **Đế quốc Angkor** là một triều đại huy hoàng trong lịch sử [Campuchia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Campuchia). Đây là cựu [đế quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c) rộng lớn nhất [Đông Nam Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81) thời đó, với diện tích lên đến 1 triệu [km²](http://vi.wikipedia.org/wiki/Km%C2%B2) (gấp 3 lần [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) hiện nay) đóng trên phần lãnh thổ hiện nay thuộc [Campuchia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Campuchia). Đế quốc Khmer, tách ra từ Vương quốc Chân Lạp, đã từng cai trị và có phần đất phiên thuộc mà ngày nay thuộc lãnh thổ của các nước [Thái Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_Lan), [Lào](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A0o) và miền nam [Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam).
Thời kỳ khởi đầu của
[Đế quốc Khmer](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer) là thời [nhà Đường ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng)(618-907), Việt Nam lúc đó tên nước là An Nam thuộc [nhà Đường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng). Người nước Nam nhiều lần nổi lên đánh phá nổi bật có Mai Hắc Đế (năm 722) , Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng (năm 791). Các nước khác xâm lấn, tranh chấp với người An Nam có nước Hoàn Vương (Lâm Ấp, Chiêm Thành sau này) và Nam Chiếu (người Thái ở Vân Nam, xưng quốc hiệu là Đại Mông, Đại Lễ), sau này khi Cao Biền sang làm Tiết độ sứ thì mới dẹp yên. [Jayavarman II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jayavarman_II) là một hoàng tử của triều đại [Sailendra.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sailendra) Ông đến [Java](http://vi.wikipedia.org/wiki/Java) để làm con tin hoàng gia của vương quốc chư hầu hay đến học tập đến nay vẫn chưa được khẳng định. Ông nhờ thời gian ở Java nên đã học được nghệ thuật và văn hóa triều đình Sailendran của Java về cho triều đình Khmer. Sau khi trở lại vương quốc [Chân Lạp](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%A2n_L%E1%BA%A1p), ông đã nhanh chóng xây dựng thế lực cho mình và đánh bại nhiều vị vua khác. Ông trở thành hoàng đế của vương quốc Khmer năm 790. Những năm tiếp theo, ông đã mở rộng lãnh thổ của mình và cuối cùng đã thành lập kinh đô mới [Hariharalaya](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hariharalaya&action=edit&redlink=1) gần thị xã Roluos của [Campuchia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Campuchia) ngày nay. Ông đã đặt nền móng cho kinh đô Angkor trải dài đến 15 km về phía tây bắc. Năm 802, ông tự xưng là Chakravartin ( *vua thiên hạ*) bằng một lễ đăng quang theo phong cách [Ấn Độ giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o). Bởi thế, ông không những trở thành một vị vua được thành thánh sắc phong và vô địch mà còn đồng thời tuyên bố sự độc lập của vương quốc mình tách khỏi vương quốc Java. Vua Jayavarman II mất năm 834. [Đền Preah Vihear](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_Preah_Vihear) [di sản thế giới ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi)của [Campuchia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Campuchia) ở tỉnh Preah Vihear trên đỉnh [núi Dângrêk](http://vi.wikipedia.org/wiki/N%C3%BAi_D%C3%A2ngr%C3%AAk) gần biên giới [Thái Lan. ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_Lan)Đền được xây dựng bắt đầu vào đầu thế kỷ 9 dưới thời vua [Suryavarman I](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Suryavarman_I&action=edit&redlink=1) và [Suryavarman II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Suryavarman_II) và được tiếp nối trong những thế kỷ tiếp theo để thờ thần [Shiva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Shiva). Các di vật thấy ở kiến trúc [đền Preah Vihear ](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%81n_Preah_Vihear)được coi là những di vật thuộc thời kỳ đầu của [Đế quốc Angkor](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer). **Thời kỳ cường thịnh của Đế quốc Khmer** tương ứng với thời kỳ suy vong của [triều Đường](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng)đời [Ngũ Đại Thập Quốc](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C5%A9_%C4%90%E1%BA%A1i_Th%E1%BA%ADp_Qu%E1%BB%91c)(907－979), kéo dài cho đến [triều Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_T%E1%BB%91ng)(960-1279) thống nhất [Trung Quốc bản thổ.](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c_b%E1%BA%A3n_th%E1%BB%95)Hoa lục chiến tranh liên miên chẳng còn điều kiện và cơ hội để dòm ngó đất phương Nam. Trong tình thế đó, [Đế quốc Khmer](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer)phát triển ổn định. Nước Đại Việt cũng nhân tình thế đó mà cởi ách Bắc thuộc hơn một nghìn năm, khởi đầu là họ Khúc dấy nghiệp kế đến là Ngô Quyền phá quân Nam Hán, dựng nền độc lập, mở đường cho [nhà Đinh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_%C4%90inh)(968-980), [nhà tiền Lê](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Ti%E1%BB%81n_L%C3%AA)(980-1009), [nhà Lý](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_L%C3%BD)1009 -1225), [nhà Trần](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Tr%E1%BA%A7n) **(1226 – 1400).**
Trung Quốc bản thổ khái lược từ cuối Ngũ Đại Thập Quốc (907-959) đến đời Tống (960-1279) nhà Nguyên (1271-1368) và đến nhà Minh (1368-1644) (Wikipedia)
[Indravarman I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Indravarman_I), vị vua thứ tư của Đế quốc Khmer, đã củng cố vững chắc đất nước mình với những chương trình xây dựng lớn, bao gồm hệ thống thủy lợi và các đền đài, nhờ vào của cải giành được thông qua mậu dịch và nông nghiệp. Công trình đầu tiên là đền [Preah Ko](http://vi.wikipedia.org/wiki/Preah_Ko) và các công trình thủy lợi. [Yasovarman I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Yasovarman_I) (trị vì từ 889 – 915), là con Indravarman I, nối nghiệp và phát triển công nghiệp của cha. Ông đã thiết lập kinh đô mới [Yasodharapura, ](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Yasodharapura&action=edit&redlink=1)thành phố đầu tiên của [Angkor](http://vi.wikipedia.org/wiki/Angkor). Ngôi đền trung tâm của thành phố được xây ở [Phnom Bakheng](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phnom_Bakheng), một ngọn đồi cao 60 m giữa đồng bằng trong khu vực Angkor. Dưới triều Yasovarman I đại công trình thủy lợi [Đông Baray](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_Baray&action=edit&redlink=1) được tạo dựng, đây là hồ chứa nước có kích thước 7,5 x 1,8 km.
Sau khi Yasovarman I qua đời vào đầu thế kỷ 10, đế quốc Khmer lập tức bị chia rẽ. Vua
[Harshavarman I](http://vi.wikipedia.org/wiki/Harshavarman_I) và [Ishanavarman II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ishanavarman_II) (em của Harshavarman I) phải vất vả giữ ngôi báu trước sự tranh giành của người chú – [Jayavarman IV](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jayavarman_IV). Người chú bị đánh lui khỏi Angkor và đã thiết lập một kinh đô mới ở [Koh Ker](http://vi.wikipedia.org/wiki/Koh_Ker), cách Angkor khoảng 100 km. Sau khi Ishanavarman II qua đời, Jayavarman IV lên làm vua.
Con của Jayavarman IV là
[Harshavarman II](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Harshavarman_II&action=edit&redlink=1) nối ngôi cha được 3 năm thì bị em họ là [Rajendravarman II](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Rajendravarman_II&action=edit&redlink=1) cướp ngôi.
Rajendravarman II dời đô trở về Yasodharapura. Ông xây dựng một chế độ chính trị trung ương tập quyền, tăng cường sự quản lý trực tiếp đối với các thủ lĩnh địa phương. Sau khi đất nước ổn định, ông bắt đầu thực hiện các dự án lớn tiếp nối công việc mà các vị vua đầu tiên đã dự tính. Ông đã cho thiết lập một loạt các đền ở khu vực Angkor; trong đó có
[Đông Mebon](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_Mebon&action=edit&redlink=1), trên một cù lao của Đông Baray, với nhiều đền thờ Phật và chùa.
Năm 950, chiến tranh lần đầu nổ ra giữa đế quốc Khmer và
[Vương quốc Chămpa](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ch%C4%83mpa) ở phía đông (ngày nay là [miền Trung Việt Nam](http://vi.wikipedia.org/wiki/Mi%E1%BB%81n_Trung_Vi%E1%BB%87t_Nam)). [Jayavarman V](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Jayavarman_V&action=edit&redlink=1), con trai Rajendravarman II đăng quang sau khi vượt qua các hoàng thân khác tiếp nối sự trị vì từ năm 968 đến 1001. Đây là thời kỳ thanh bình, đánh dấu bởi sự phát triển thịnh vượng và rực rỡ của nền văn hóa Angkor. Dưới triều vua Jayavarman V có nhiều nhà triết học, học giả, nghệ sỹ tài năng. Ông thiết lập kinh đô mới và xây các ngôi ngôi đền mới, quan trọng nhất là [Banteay Srei](http://vi.wikipedia.org/wiki/Banteay_Srei), được xem như công trình có tính nghệ thuật và thẩm mỹ bậc nhất của Angkor và [Ta Keo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ta_Keo) là ngôi đền đầu tiên của Angkor xây hoàn toàn bằng sa thạch. ** ( Đền Banteay Srei** *đền của phụ nữ*) được thánh hóa ngày 21 tháng 4 năm [967](http://vi.wikipedia.org/wiki/967), đây là đền thờ thần [Shiva](http://vi.wikipedia.org/wiki/Shiva)tại [Angkor Thom](http://vi.wikipedia.org/wiki/Angkor_Thom)trong quần thể kiến trúc [Angkor](http://vi.wikipedia.org/wiki/Angkor) [di sản thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi). Ngôi đền có vị trí tại tọa độ 13,59 độ vĩ bắc, 103,96667 độ kinh đông, nằm gần đồi Phnom Dei, được xây chủ yếu bằng [đá sa thạch](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%A1_sa_th%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1)đỏ. [Đền Banteay Srei](http://vi.wikipedia.org/wiki/Banteay_Srei)được gọi là “viên ngọc quý”, “điêu khắc tuyệt vời của nghệ thuật Khmer”.
Sau cái chết của Jayavarman V là vài năm xung đột. Vua Udayadityavarman I vừa lên ngôi đã bị Jayavirahvarman lật đổ. Rồi đến lượt Jayavirahvarman bị
[Suryavarman I](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Suryavarman_I&action=edit&redlink=1) (trị vì 1010 – 1050) giành mất ngôi báu. Suốt thời kỳ trị vì của mình, Suryavarman I phải chiến đấu trấn áp các đối thủ mưu toan lật đổ mình bằng bạo lực. Ông là vị vua Khmer đầu tiên sống phải xây thành để bảo vệ mình và hoàng cung. Ông đã mở rộng vương quốc của mình đến tỉnh [Lopburi](http://vi.wikipedia.org/wiki/Lopburi) của [Thái Lan](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1i_Lan) ngày nay, về phía nam đến [eo đất Kra](http://vi.wikipedia.org/wiki/Eo_%C4%91%E1%BA%A5t_Kra). Tại Angkor, việc xây dựng [Tây Baray](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=T%C3%A2y_Baray&action=edit&redlink=1) bắt đầu dưới triều Suryavarman I, một hồ chứa nước thứ 2 và rộng hơn hồ [Đông Baray](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4ng_Baray&action=edit&redlink=1) với kích thước 8 x 2,2 km.
Nửa cuối thế kỷ 11 và đầu thế kỷ 12 trong lịch sử Campuchia là thời kỳ của các cuộc tranh giành quyền lực tàn bạo. Sau đó đến thời kỳ huy hoàng dưới sự cai trị của
[Suryavarman II](http://vi.wikipedia.org/wiki/Suryavarman_II). Ông đã xâm chiếm [vương quốc Haripunjaya](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Haripunjaya&action=edit&redlink=1) của [dân tộc Môn](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_M%C3%B4n&action=edit&redlink=1) đến phía tây (ngày nay là miền Trung Thái Lan) và một khu vực xa hơn về phía tây [vương quốc Pagan](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Pagan) ( [Myanma ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Myanma)ngày nay), phía nam lấn về khu vực [bán đảo Malay](http://vi.wikipedia.org/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Malay) đến [vương quốc Grahi](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Grahi&action=edit&redlink=1) (nay là tỉnh [Nakhon Si Thammarat](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nakhon_Si_Thammarat) của Thái Lan), về phía đông lấy nhiều tỉnh của [Champa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Champa), về phía bắc đến biên giới phía bắc của [Lào](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C3%A0o) ngày nay.
Dưới sự cai trị của ông, ngôi đền lớn nhất của Angkor được xây dựng trong khoảng thời gian 37 năm:
[Angkor Wat](http://vi.wikipedia.org/wiki/Angkor_Wat), là nơi thờ thần [Vishnu](http://vi.wikipedia.org/wiki/Vishnu). **Angkor Wat** [di sản thế giới](http://vi.wikipedia.org/wiki/Di_s%E1%BA%A3n_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi) (tên Việt cổ là đền Đế Thiên), thuộc huyện [Angkor Thom](http://vi.wikipedia.org/wiki/Angkor_Thom) tỉnh [Siem Reap,](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xi%C3%AAm_Ri%E1%BB%87p) ( [Angkor Wat](http://vi.wikipedia.org/wiki/Angkor_Wat) và thành phố cổ [Angkor Thom](http://vi.wikipedia.org/wiki/Angkor_Thom) đều thuộc huyện này) [,](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xi%C3%AAm_Ri%E1%BB%87p) cách thủ đô [Phnôm Pênh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phn%C3%B4m_P%C3%AAnh) 320 km về hướng Bắc được coi là di tích quan trọng bậc nhất quần thể kiến trúc [Angkor ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Angkor)tại [Campuchia](http://vi.wikipedia.org/wiki/Campuchia), tuyệt đỉnh của [nghệ thuật](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Khmer&action=edit&redlink=1) và [kiến trúc Khmer](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_Khmer). ** AngkorWat năm 2006 , ảnh Blon Wikipedia** ![ AngkorWat, ảnh Blon 2006](https://hoangkimlong.files.wordpress.com/2015/04/angkorwat_anhblon2006.jpg?w=468&h=356)
Angkor Wat được xây dựng dưới thời vua
[Suriya-warman II](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Suriya-warman_II&action=edit&redlink=1) ( [1113](http://vi.wikipedia.org/wiki/1113)– [1150) ](http://vi.wikipedia.org/wiki/1150)mới đầu để thờ thần [Viśnu](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Vi%C5%9Bnu&action=edit&redlink=1) của [Ấn Độ giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o). Về sau, khi vương triều Khmer theo [Phật giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o), Angkor Wat trở thành linh đền thờ Phật. Sau khi kinh đô của đế quốc Khmer bị người [Xiêm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Xi%C3%AAm) phá hủy và các nhà vua Khmer bỏ về [Phnom Penh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phn%C3%B4m_P%C3%AAnh) trong [thế kỉ 15](http://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_15), là lụi tàn trong thế kỷ 16 và thế kỷ 17, Angkor Wat rơi vào quên lãng, bị rừng già vây phủ và được khám phá lại vào năm [1860](http://vi.wikipedia.org/wiki/1860) bởi [Herri Mouhot](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Herri_Mouhot&action=edit&redlink=1).
Sự kết thúc của hoàng đế Suryavarman II không được rõ ràng lắm. Văn bia cuối cùng ghi nhận tên ông có liên quan đến cuộc xâm lược
[Đại Việt](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_Vi%E1%BB%87t) là từ năm 1145. Có lẽ ông qua đời trong một cuộc hành quân trong khoảng thời gian từ năm 1145 đến 1150.
Thời kỳ tiếp theo các vua trị vì trong thời gian ngắn và bị vị vua sau lật đổ bằng vũ lực. Cuối cùng, năm 1177, Khmer đã bị quân Chămpa đánh bại trong một trận thủy chiến trên hồ
[Tonlé Sap](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tonl%C3%A9_Sap) và bị chiếm đóng trong một thời gian ngắn. [Jayavarman VII](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jayavarman_VII) (trị vì từ 1181-1219) đã tập hợp một đội quân, đánh đuổi quân Chăm Pa và giành lại kinh đô Yasodharapura. Năm 1181, ông lên ngôi và tiếp tục chiến tranh với Chăm Pa trong suốt 22 năm cho đến khi đánh bại nước này vào năm 1203 và xâm chiếm phần lớn lãnh thổ của Chăm Pa. [Chămpa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C4%83mpa).
Jayavarman VII được coi là vị hoàng đế vĩ đại cuối cùng của Angkor không chỉ vì những chiến công của ông chống lại quân Chăm Pa mà còn là một người cai trị không phải là bạo chúa như cách các hoàng đế trước đó đã cai trị vì ông là người thống nhất đế quốc này và trên cả là do các công trình xây dựng được tiến hành dưới thời kỳ cai trị của ông.
** là thành phố thủ đô cuối cùng và lâu dài nhất của Angkor Thom** [Đế quốc Khmer](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer). Thành rộng 9 km², bên trong có nhiều đền thờ từ các thời trước và các đền mới được vua [Jayavarman VII](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jayavarman_VII)xây dựng vào cuối [thế kỷ XII](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_XII&action=edit&redlink=1)và những người nối nghiệp ông tiếp tục. ** (thần Sáng tạo, thần bốn mặt, thần có nụ cười bí ẩn) nằm tại trung tâm thành phố cổ Đền Bayon** [Angkor Thom](http://vi.wikipedia.org/wiki/Angkor_Thom)cùng các di tích khác quần tụ quanh khu quảng trường Chiến thắng nằm ở phía Bắc đền.
Vua Jayavarman VII cũng cho xây dựng hồ chứa nước lớn
[Srah Srang, ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Srah_Srang)các đền chùa [Ta Prohm](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ta_Prohm), [Banteay Kdei,](http://vi.wikipedia.org/wiki/Banteay_Kdei) [Neak Pean ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Neak_Pean)và hệ thống đường giao thông kết nối các trấn của đế quốc, xây dựng 102 bệnh xá và 121 nhà nghỉ cho các nhà buôn, quan chức và lữ khách. **Thời kỳ suy vong của Đế quốc Khmer (1220- 1431)** tương ứng với đời loạn lạc của Trung Quốc liên tục từ cuối triều [Tống](http://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BB%81u_T%E1%BB%91ng)cho đến [nhà Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn)(1271-1368) rồi đến [nhà Minh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Minh)(1368-1644), tương ứng với Đại Việt thời nhà Trần (1225-1400), Nhà Hồ (1400-1407), nhà Hậu Trần (1407-1413), thuộc nhà Minh (1414-1427) Mười năm Lê Lợi, Nguyễn Trãi đánh quân Minh (1418-1427) và thời kỳ đầu nhà Lê (1428-1788). [Đế quốc Khmer](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Khmer)suy vong khi người Cham Pa giành lại được độc lập, đặc biệt là sự trỗi dậy của [Vương quốc Sukhothai](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Sukhothai)và khi [người Thái](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Th%C3%A1i)chiếm được kinh đô của Khmer khiến cho dân cư ở đây di cư về phía nam đến khu vực [Phnom Penh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phn%C3%B4m_P%C3%AAnh).
Indravarman II (1218-1243) kế vị và tiếp tục hoàn thành các công trình xây dựng của cha. Ông đã cho xây xong một loạt chùa chiền được khởi công từ thời cha mình. Dưới sự trị vì của Indravarman II, Campuchia có sự ổn định chính trị trong nước. Tuy nhiên, sức chi phối của Đế quốc Khmer đối với các vùng đất xa bắt đầu giảm đi. Kết quả, năm 1220, người Khmer rút khỏi nhiều tỉnh mà trước đó đã chiếm được của Chăm-pa và nước này đã giành lại độc lập.
[Vương quốc Sukhothai](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Sukhothai) đã thành lập nên vương quốc Xiêm đầu tiên ở phía Tây và trong 200 năm tiếp theo, người Thái đã trở thành đối thủ chính của Đế quốc Khmer. [Jayavarman VIII](http://vi.wikipedia.org/wiki/Jayavarman_VIII) (trị vì 1243-1295) kế nhiệm Indravarman II. Trái với các vua trước đó, Jayavarman VIII theo [Ấn Độ giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_gi%C3%A1o) và là người chống [Phật giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) quyết liệt. Ông đã cho phá hủy phần lớn tượng Phật và chuyển các chùa Phật thành đền thờ Ấn Độ giáo. Bên ngoài, ông ta đã tránh đụng độ với quân [Nguyên Mông](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn) (khi đó đã chiếm hết [Trung Hoa](http://vi.wikipedia.org/wiki/Trung_Hoa)) bằng cách cống nạp hàng năm cho [nhà Nguyên](http://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%C3%A0_Nguy%C3%AAn).
Triều đại của Jayavarman VIII kết thúc năm 1295 khi ông bị con rể là
[Srindravarman](http://vi.wikipedia.org/wiki/Srindravarman) (trị vì 1295-1309) lật đổ. Vua mới là người theo [Phật giáo Thượng tọa bộ](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o_Th%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%8Da_b%E1%BB%99) ( *Theravada*), một trường phái của [Phật giáo](http://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) du nhập vào [Đông Nam Á](http://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81) từ [Sri Lanka](http://vi.wikipedia.org/wiki/Sri_Lanka) và sau đó lan ra khắp khu vực. Tư liệu lịch sử về thời kỳ sau triều vua Srindravarman có rất ít . Văn bản cuối cùng người ta biết được là một bia khắc từ năm 1327. Không có ngôi đền lớn nào được xây thêm. Hệ thống thủy lợi cũng bị thoái hóa dẫn đến mùa màng thất bát do [lũ lụt](http://vi.wikipedia.org/wiki/L%C5%A9_l%E1%BB%A5t) và [hạn hán](http://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BA%A1n_h%C3%A1n). Trong khi trước đó mỗi năm có 3 vụ lúa – điều này đã góp phần cốt yếu cho sự thịnh vượng và quyền lực của đế quốc Khmer – sự giảm sút mùa màng đã làm cho đế quốc này suy yếu thêm. Quốc gia lân bang phía tây của đế quốc này là Vương quốc Xiêm đầu tiên – [Vương quốc Sukhothai](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Sukhothai), bị một vương quốc khác của người Thái ( [vương quốc Ayutthaya](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ayutthaya)) đánh bại vào năm 1350. Sau năm 1352, người Thái đã mở nhiều cuộc tiến công vào đế quốc Khmer. Đến năm 1431, [vương quốc Ayutthaya](http://vi.wikipedia.org/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ayutthaya) đã chiếm được Angkor.
THƯỞNG THỨC “NỤ CƯỜI ANGKOR”
“Thầy cũng nên dành thì giờ mà coi “Nụ cười Angkor”, điệu múa Khmer hoàng gia là di sản văn hóa thế giới đấy”,”một đế quốc Khmer bị biến mất một cách bí ẩn, kết thúc là nụ cười Angkor” ông Lý nói.
Tôi sang Campuchia nhiều lần. Lần nào ở Phnông Pênh, tôi cũng đều đi xem điệu múa Khmer hoàng gia “Nụ cười Angkor” và mỗi lần lại thấy hay thêm một mức, khám phá thêm một điều mới. Lần xem năm ngoái, tôi có chụp ảnh với diễn viên thủ vai chính vị vua đất nước Angkor vĩ đại nhất.
Vua Jayavarman VII (trị vì từ 1181-1219). Ông đã tập hợp một đội quân, đánh đuổi quân Chăm Pa và giành lại kinh đô. Năm 1181, ông lên ngôi và tiếp tục chiến tranh với Chăm Pa trong suốt 22 năm cho đến khi đánh bại nước này vào năm 1203 và xâm chiếm phần lớn lãnh thổ của Chăm Pa. Ông cho xây dựng hồ chứa nước lớn Srah Srang, các đền chùa Ta Prohm, Banteay Kdei, Neak Pean và hệ thống đường giao thông kết nối các trấn của đế quốc, xây dựng 102 bệnh xá và 121 nhà nghỉ cho các nhà buôn, quan chức và lữ khách. Ông tu Phật. Ông đã tập hợp các nghệ nhân, hiền triết, sử gia, học giả, nhà văn, nhà nông, nhà buôn … tài giỏi của thời ông để thực hiện bảo tồn và sáng tạo những giá trị di sản cao quý về kiến trúc, lịch sử, văn hóa, nông nghiệp, thương mại của đế quốc Angkor.
Điệu múa Khmer di sản thế giới thật sâu sắc, tài hoa, duyên dáng và sống động trong câu chuyện sử thi hàng mấy trăm năm được kể lại. Bạn hãy bấm vào
[Thưởng thức “Nụ cười Angkor](http://dayvahoc.blogtiengviet.net/2012/08/04/http_dayvahoc_blogtiengviet_net_angkor) để xem một vài hình ảnh mà tôi vội lưu lại với máy ảnh du lịch xoàng, chất lượng không thật tốt. [Thưởng thức Nụ cười Angkor](http://dayvahoc.blogtiengviet.net/2012/08/04/http_dayvahoc_blogtiengviet_net_angkor) là một niềm vui lớn!
Nguyên nhân sự biến mất của đế quốc Khmer là một bí ẩn lớn của lịch sử. Nhiều ý kiến cho rằng: đó là do sự xung đột với các quốc gia khác đã làm Đế quốc Khmer bị thu hẹp tầm kiểm soát;
[Phnôm Pênh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phn%C3%B4m_P%C3%AAnh) trở thành trung tâm chính trị, thương mại của vương quốc Khmer bên [sông Mê Kông](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_M%C3%AA_K%C3%B4ng) làm chuyển trọng tâm phát triển; Angkor bị ngưng trệ vì xây dựng quá tốn kém và sự xung đột quyền lực trong nội bộ hoàng gia đẩy nhanh sự lụi tàn của đế quốc; sự thoái hóa của đất đai làm người dân dồn về nơi điều kiện sống tốt hơn. Thực ra, có một vị vua của đế quốc Angkor đó là vua Barom Reachea I (trị vì 1566 – 1576), sau khi đẩy lùi quân Thái, ông cũng đã quay lại đóng đô ở Angkor trong một thời gian ngắn nhưng ông cũng không thể cưỡng lại được sự suy vong này.
Báo vnexpess trong bài “
[Đế quốc Khmer bị diệt vong như thế nào?](http://vnexpress.net/tin-tuc/khoa-hoc/de-quoc-khmer-bi-diet-vong-nhu-the-nao-2159305.html)” đã nêu lên một giả thuyết khác. Nguyên nhân chính sự lụi tàn của đế quốc Khmer là do biến đổi khí hậu ngoài những nguyên nhân vừa kể trên. “ *Theo Livescience, Brendan Buckley – một chuyên gia về khí hậu của Đại học Columbia, Mỹ thì: Biến đổi khí hậu có thể là nguyên nhân gián tiếp dẫn tới sự sụp đổ của vương quốc Khmer tại Campuchia cách đây gần 600 năm. Ông đã tìm ra bằng chứng đáng tin cậy về việc đế quốc Khmer suy vong do thiếu nguồn nước dành cho sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt. Tình trạng đó khiến hệ thống thủy lợi quy mô lớn của Angkor – kinh đô của đế chế – tê liệt, trong khi hệ thống này rất quan trọng với nền kinh tế nông nghiệp. Thủ phạm gây nên tình trạng khan hiếm nước là hai đợt hạn hán nghiêm trọng do biến đổi khí hậu gây nên.* *Buckley và các đồng nghiệp đã dựng lại bức tranh khí hậu trong khu vực xung quanh kinh đô Angkor của đế chế Khmer cổ bằng cách nghiên cứu những vòng tròn bên trong thân các cây bách tại một vườn quốc gia gần đó. Những vòng tròn cho thấy vương quốc này từng trải qua một đợt siêu hạn hán kéo dài tới ba thập kỷ – từ khoảng năm 1330 tới năm 1360. Sau đó đó vương quốc còn hứng chịu một đợt hán hán khắc nghiệt hơn nhưng ngắn hơn trong khoảng thời gian từ năm 1400 tới năm 1420. Buckley cho rằng hai đợt siêu hạn hán có thể khiến mùa màng thất bát và bệnh truyền nhiễm lan rộng – hai thảm họa đối với một đất nước có mật độ dân số lớn. Thế rồi tới năm 1431, vương quốc sụp đổ sau một cuộc tấn công của nước Xiêm (Thái Lan ngày nay).* *“Vào thời đó kinh đô Angkor đối mặt với hàng loạt vấn đề xã hội, chính trị và văn hóa. Sự thay đổi lớn của môi trường đã đẩy người dân Khmer tới giới hạn cuối cùng trong khả năng chịu đựng và họ không thể thích nghi được với thay đổi ấy. Tôi không nói biến đổi khí hậu là nguyên nhân trực tiếp khiến nền văn minh Khmer cổ sụp đổ, nhưng chắc chắn một đợt hạn hán kéo dài tới 30 năm phải gây nên một tác động nào đó”, Buckley phát biểu*.”
Quần thể kiến trúc Angkor thật vĩ đại! Angkor Wat, Angkor Thom, đền Bayon và đền Banteay Srei là những điểm tham quan du lịch tuyệt vời. Tượng thần bốn mặt, nụ cười bí ẩn thật đáng suy ngẫm.
Báo vnexpess trong bài “Đế quốc Khmer bị diệt vong như thế nào? đã nêu lên những giả thuyết về sự lụi tàn của đế quốc Khmer. Nhiều ý kiến cho rằng: sự xung đột với các quốc gia khác đã làm Đế quốc Khmer bị thu hẹp tầm kiểm soát;
[Phnôm Pênh](http://vi.wikipedia.org/wiki/Phn%C3%B4m_P%C3%AAnh) trở thành trung tâm chính trị, thương mại của vương quốc Khmer bên [sông Mê Kông](http://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_M%C3%AA_K%C3%B4ng) là chuyển trọng tâm phát triển; Angkor bị ngưng trệ vì xây dựng quá tốn kém và sự xung đột quyền lực trong nội bộ hoàng gia đẩy nhanh sự lụi tàn của đế quốc; sự thoái hóa của đất đai làm người dân dồn về nơi điều kiện sống tốt hơn.
Vua
[Barom Reachea I](http://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Barom_Reachea_I&action=edit&redlink=1) (trị vì 1566 – 1576), sau khi đẩy lùi quân Thái đã quay lại đóng đô ở Angkor trong thời gian ngắn nhưng ông cũng không thể cưỡng lại được sự suy vong này .
Theo
*Livescience*, Brendan Buckley – một chuyên gia về khí hậu của Đại học Columbia, Mỹ thì: *Biến đổi khí hậu có thể là nguyên nhân gián tiếp dẫn tới sự sụp đổ của vương quốc Khmer tại Campuchia cách đây gần 600 năm. Ông đã tìm ra bằng chứng đáng tin cậy về việc đế quốc Khmer suy vong do thiếu nguồn nước dành cho sản xuất nông nghiệp và sinh hoạt. Tình trạng đó khiến hệ thống thủy lợi quy mô lớn của Angkor – kinh đô của đế chế – tê liệt, trong khi hệ thống này rất quan trọng với nền kinh tế nông nghiệp. Thủ phạm gây nên tình trạng khan hiếm nước là hai đợt hạn hán nghiêm trọng do biến đổi khí hậu gây nên.* *Buckley và các đồng nghiệp đã dựng lại bức tranh khí hậu trong khu vực xung quanh kinh đô Angkor của đế chế Khmer cổ bằng cách nghiên cứu những vòng tròn bên trong thân các cây bách tại một vườn quốc gia gần đó. Những vòng tròn cho thấy vương quốc này từng trải qua một đợt siêu hạn hán kéo dài tới ba thập kỷ – từ khoảng năm 1330 tới năm 1360. Sau đó đó vương quốc còn hứng chịu một đợt hán hán khắc nghiệt hơn nhưng ngắn hơn trong khoảng thời gian từ năm 1400 tới năm 1420. Buckley cho rằng hai đợt siêu hạn hán có thể khiến mùa màng thất bát và bệnh truyền nhiễm lan rộng – hai thảm họa đối với một đất nước có mật độ dân số lớn. Thế rồi tới năm 1431, vương quốc sụp đổ sau một cuộc tấn công của nước Xiêm (Thái Lan ngày nay).* *“Vào thời đó kinh đô Angkor đối mặt với hàng loạt vấn đề xã hội, chính trị và văn hóa. Sự thay đổi lớn của môi trường đã đẩy người dân Khmer tới giới hạn cuối cùng trong khả năng chịu đựng và họ không thể thích nghi được với thay đổi ấy. Tôi không nói biến đổi khí hậu là nguyên nhân trực tiếp khiến nền văn minh Khmer cổ sụp đổ, nhưng chắc chắn một đợt hạn hán kéo dài tới 30 năm phải gây nên một tác động nào đó”*, Buckley phát biểu.
Quần thể kiến trúc
[Angkor](http://vi.wikipedia.org/wiki/Angkor), với quy mô diện tích 3000 km² là thành phố thuộc thời kỳ tiền công nghiệp lớn nhất thế giới nay có khoảng 72 đền thờ chính và công trình khác đang được bảo tồn và khai thác du lịch trên khu vực này quả là vĩ đại . [Angkor Wat](http://vi.wikipedia.org/wiki/Angkor_Wat), [Angkor Thom](http://vi.wikipedia.org/wiki/Angkor_Thom), [đền Bayon](http://vi.wikipedia.org/wiki/Bayon) và [đền Banteay Srei](http://vi.wikipedia.org/wiki/Banteay_Srei) là những điểm tham quan du lịch tuyệt vời. Tượng thần bốn mặt, nụ cười bí ẩn thật đáng suy ngẫm.
Angkor hiện đã có quá nhiều sách viết, phần lớn là sách tiếng Anh. Ông Lý và một số sinh viên Campuchia học đại học và tiến sĩ ở Trường Đại học Nông Lâm thành phố Hồ Chí Minh biết “thầy Hoàng Kim rất ham nghiên cứu lịch sử văn hóa” nên mua tặng tôi nhiều sách tiếng Anh du lịch Angkor. Tôi thích nhất là cuốn “Ancient Angkor” của Michael Freeman và Claude Jacques (đó cũng là tư liệu chính của bài viết này). Ông Lý mua tặng tôi thêm cuốn sách “The Art of War” Sun Tzu (Binh pháp Tôn tử) để “Thầy về Việt Nam, chịu khó đoc song ngữ Anh Việt đối chiếu” “nghiên cứu khoa học, kinh doanh và làm chính trị đều rất nên học sách này”.
Một đế quốc Khmer bị biến mất một cách bí ẩn. Một triều đại vươn tới cực thịnh sau đó bị suy tàn và hồi sinh. Một di sản thế giới bị khỏa lấp bởi lớp lớp bụi thời gian, nay được hé lộ với “nụ cười Angkor”. Một vị vua giỏi thuật đế vương, nghệ thuật giữ thăng bằng chính trị “đi trên dây” và sâu sắc về văn hóa, đó chính là Quốc vương Norodom Sihanouk. Ông là người có công lớn trong việc bảo tồn và tái hiện di sản đặc sắc này.
Di sản Angkor và nhân vật lịch sử Norodom Sihanouk, là báu vật xứng đáng cho ta tìm tòi và cảm nhận.
THĂM VÙNG SẮN ANGKOR
Tôi có ít nhất tám lần đến Angkor, nhưng lần nào cũng chỉ kịp lưu lại một ít hình ảnh và ghi chép ngắn mà chưa kịp biên tập lại. Trong phần trước tôi đã trò chuyện là nếu bạn chỉ có thời gian ngắn du lịch Campuchia, thì nên thăm quần thể kiến trúc Angkor, bơi thuyền trên Biển Hồ và đi dạo ban mai ở Phnôm Pênh, nơi hợp lưu của sông Mekong và sông Tonlé Sap. Nhưng bạn nếu sang làm việc dài ngày thì nên dành thì giờ tìm hiểu sự chuyển biến kinh tế, xã hội, môi trường dọc theo biên giới Việt Miên Lào hoặc xuôi dòng Mekong bạn sẽ có rất nhiều điều thú vị. Cây sắn chuyển đổi sản lượng tăng lên gấp đôi, từ bốn triệu tấn năm 2010 lên tám triệu tấn năm 2013, chỉ sau ba năm là một thí dụ.
Đến đất nước Angkor trong chuyến khảo sát sản xuất thị trường sắn, tôi mang theo cuốn sách “
*Hồi ký Sihanouk: Những lãnh tụ thế giới mà tôi từng biết*” (Nguyên tác Sihanouk Reminisces World Leaders I Have Known). Qua cửa khẩu Hoa Lư chứng kiến những hàng xe tải lớn chở sắn nối đuôi nhau mút tầm mặt gợi mở bao điều muốn nói về một tiềm năng hợp tác to lớn.
Đất rừng bạt ngàn, phần lớn là đất xám khá bằng phẳng, khó thoát nước.
Dân cư thưa thớt. Trẻ em nghèo ít học phổ biến ở vùng sâu vùng xa.
Những giống sắn phổ biến ở Căm pu chia là KM94, KM98-5 nhập từ Việt Nam. Giống sắn mới triển vọng KM419 (BKA900 x KM 98-5 lai tạo tại Việt Nam) và KM325 (nguồn gốc SC5 x SC5 lai tạo tại Việt Nam) cũng đã được trồng khá rộng rãi.
Chị Soc Chia thôn Tờ Rôn, nhà cách Snua 15 km, chồng trước đi lính nay chủ yếu đi xẻ cây, có tám con, năm đứa đi học , trường xa 4-5 km có đất mì 4 ha, đất lúa 1 ha , nuôi 5 bò và một số gà vịt. Nhà chở nước uống xa đến 5 km.
Hộ ông Seng San trồng 4 ha sắn KM98-5 và KM94 làm thuê cho ông Kim Ren ở Snua, đầu tư giống mới, xịt phân bón qua lá, chưa dùng phân chuống và NPK.
Sắn KM94 trồng luống từ cuối tháng 10 nay sinh trưởng khá tốt, nếu bón phân đúng cách và sạch cỏ có thể đạt trên 30 tấn củ tươi/ha do đất mới khai phá còn giàu dinh dưỡng.
Cây giống sắn KM94 bảo quản tự nhiên gần rẫy từ tháng 11 để trồng lại đầu tháng 5 năm sau. (Ở Kampong Cham, Karatie và Mondulkiri những vùng trồng sắn chính của Căm pu chia cũng có hai vụ chính trồng sắn tương tự như Tây Ninh và Bình Phước của Việt Nam).
Tiềm năng phát triển sắn thật lớn từ Kam Pong Cham đến Karatia đến Sen Monorom. Giống chủ lực nay là KM94, KM419, KM98-5, KM325 những giống sắn tốt từ Việt Nam. Lòng chúng tôi xúc động tự hào vì cống hiến của các nhà khoa học Việt Nam qua hệ thống doanh nhân của hai nước đã làm giàu cho nhiều người dân và góp phần mang lại thịnh vượng chung cho cộng đồng Việt Miên Lào.
Anh Phạm Anh Tuấn (Tổng Giám đốc Công ty TNHH Nhiên liệu Sinh học Phương Đông, cô Nguyễn Thị Mỵ, Tổng Giám đốc HAMICO đều tâm đắc với sự đánh giá và trao đổi của tôi:
*“Tiềm năng hợp tác nghiên cứu phát triển sắn Việt Nam – Căm pu-chia là rất to lớn, Điều này không chỉ đối với cây sắn mà với tất cả các lĩnh vực hợp tác về chính trị, kinh tế, văn hóa xã hội, nông lâm ngư nghiệp, điện, du lịch và thương mại, đời sống dân sinh cũng đều như vậy. Nhưng không được ăn vào tiềm năng. Hãy nghĩ đến một sự hợp tác thân thiện, bền vững, khai mở được tiềm năng to lớn của hai dân tộc để cùng có lợi, cùng phát triển …*”
Lúa, sắn, ngô, đậu, nông sản hàng hóa, chúng ta có thể làm gì, dạy và học với nông dân?
Tôi nói với
[Sango Mahanty](https://researchers.anu.edu.au/researchers/mahanty-s) về đất nước Angkor nụ cười suy ngẫm. Tôi đã có hành trình thăm vùng sắn Angkor từ năm 2011 và đã nhiều lần trở lại đất nước này. Sự phát triển sắn và các thay đổi xã hội, môi trường dọc biên giới Campuchia – Việt Nam là đặc biệt nhanh chóng.
Một thí dụ nhỏ về cây sắn. Năm 2009 khi những giống sắn tốt nhất của Việt Nam được xác nhận thì sản xuất sắn của Campuchia vùng biên giới đã chủ yếu sản xuất và kinh doanh những sản phẩm sắn củ tươi của những giống tốt này.
Năm 2011 khi giống sắn KM419 được được nổi bật tại Đồng Nai, Tây Ninh và Ninh Thuận thì Kameda Akiko, Minh Ngọc Đông Bắc, Lý Thanh Bình, … đã nhanh chóng tìm mua giống sắn tốt này từ Việt Nam phát triển thành nhiều vùng sắn chủ lực ở Campuchia tại Kratie, Sen Monorom, Kampong Cham …
Năm 2013 Campuchia có tổng diện tích sắn là 35.000 ha, đạt sản lượng thu hoạch 8,00 triệu tấn, năng suất sắn củ tươi bình quân là 22,85 tấn/ ha. So với Việt Nam cùng kỳ (năm 2013) có tổng diện tích sắn là 544.300 ha, đạt sản lượng thu hoạch 9,74 triệu tấn, năng suất sắn củ tươi bình quân là 17,90 tấn/ ha. Nhìn lại số liệu sắn Campuchia đầu năm 2011 khi tôi sang khảo sát bên đó thì năm 2010 Campuchia có tổng diện tích sắn là 20.230 ha, đạt sản lượng thu hoạch 4,24 triệu tấn, năng suất sắn củ tươi bình quân là 20,99 tấn/ ha. So với Việt Nam cùng kỳ (năm 2010) có tổng diện tích sắn là 498.000 ha, đạt sản lượng thu hoạch 8,59 triệu tấn, năng suất sắn củ tươi bình quân là 17,26 tấn/ ha. (FAOSTAT 2015).
Tốc độ phát triển sắn Campuchia những năm gần đây nhanh hơn sắn Việt Nam. Giống sắn Campuchia theo rất sát nhưng tiến bộ giống sắn mới nhất của Việt Nam và này ước 90% diện tích là giống sắn KM419, KM98-5 và KM94.
[Cassava in Cambodia: The stakes are high](https://youtu.be/tfmbVSEYUGg)
Kỹ thuật canh tác sắn thích hợp bền vững đang được ứng dụng nhanh trong sản xuất. Chuyên gia sắn nước bạn sát cánh cùng chúng tôi cùng biên dịch tài liệu CIAT, cùng trao đổi, nghiên cứu và cải tiến kỹ thuật thâm canh sắn phù hợp. Bài toán sản xuất kinh doanh cũng là bài toán cuộc đời.Tôi khuyên Sango nên tìm lại những người sản xuất và kinh doanh sắn là bạn cũ của tôi. Họ sẽ giúp Sango và Bảo Chinh khám phá những điều mới mẻ trong nghiên cứu phát triển sắn, những biến đổi xã hội và môi trường nhanh chóng dọc theo biên giới Campuchia-Việt Nam. Luật nhân quả và những minh triết sâu sắc của cuộc sống sẽ khai mở cho chúng ta nhiều điều để dạy và học.
Angkor nụ cười suy ngẫm.
**Ngày mùa dạy và học ở Campuchia.** ![ SanCPC11](https://hoangkimlong.files.wordpress.com/2015/04/sancpc111.jpg?w=468&h=393)
**Hoàng Kim
** **Thông tin tư liệu**: [Thưởng thức Nụ cười của Angkor](http://dayvahoc.blogtiengviet.net/2012/08/04/http_dayvahoc_blogtiengviet_net_angkor). Dạy và học 04.08.2012
[Thăm vùng sắn đất nước Angkor](https://hoangkimlong.wordpress.com/2015/04/22/tham-vung-san-dat-nuoc-angkor/), Tình yêu cuộc sống 21.04.2015
[Cassava in Cambodia: The stakes are high,](https://cnm365.wordpress.com/2015/11/08/cay-luong-thuc-thang-11-2015/) Cây Lương thực 11. 2015
**Bài viết mới trên TÌNH YÊU CUỘC SỐNG
** [CNM365, ngày mới nhất bấm vào đây](https://cnm365.wordpress.com/) *c* *ậ* *p nh* *ậ* *t m* *ỗ* *i ngày* [Vườn Quốc gia ở Việt Nam](https://cnm365.wordpress.com/2016/03/01/vuon-quoc-gia-o-viet-nam/) [Chào ngày mới 1 tháng 3](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/29/chao-ngay-moi-1-thang-3g/) [Đến với bài thơ hay](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/29/den-voi-bai-tho-hay-3/) [Chào ngày mới 29 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/28/chao-ngay-moi-29-thang-2/) [Trịnh Công Sơn tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/28/trinh-cong-son-tinh-yeu-cuoc-song/) [Chào ngày mới 28 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/27/chao-ngay-moi-28-thang-2-2/) [Đối thoại triết học](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/27/doi-thoai-triet-hoc/) [Biển Đông vạn dặm](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/27/bien-dong-van-dam-3/) [Chào ngày mới 27 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/26/chao-ngay-moi-27-thang-2-2/) [Đọc lại và suy ngẫm](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/26/doc-lai-va-suy-ngam-6/) [Ngày mới yêu thương](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/26/ngay-moi-yeu-thuong/) [Chào ngày mới 26 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/25/chao-ngay-moi-26-thang-2-2/) [Truyện George Washington](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/25/truyen-george-washington/) [Chào ngày mới 25 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/25/chao-ngay-moi-25-thang-2-2/) [Hà Văn Lâu thung dung đời thường](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/24/ha-van-lau-thung-dung-doi-thuong/) [Chào ngày mới 24 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/24/chao-ngay-moi-24-thang-2-2/) [Dinh Thống Nhất và Vườn Tao Đàn](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/24/dinh-thong-nhat-va-vuon-tao-dan/) [Chào ngày mới 23 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/22/chao-ngay-moi-23-thang-2-2/) [Những câu thơ lưu lạc](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/22/nhung-cau-tho-luu-lac/) [Đèo Ngang và những tuyệt phẩm thơ cổ](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/22/deo-ngang-va-nhung-tuyet-pham-tho-co/) [Chào ngày mới 22 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/22/chao-ngay-moi-22-thang-2-2/) [Nhành mai điểm nhấn tinh tế trong thơ Bác](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/21/nhanh-mai-diem-nhan-tinh-te-trong-tho-bac/) [“Tầm hữu vị ngộ” Hồ Chí Minh](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/21/tam-huu-vi-ngo-ho-chi-minh/) [Chào ngày mới 21 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/20/chao-ngay-moi-21-thang-2-2/) [Ta hẹn em uống rượu ngắm trăng](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/20/ta-hen-em-uong-ruou-ngam-trang/) [Chào ngày mới 20 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/19/chao-ngay-moi-20-thang-2-2/) [Gốc mai vàng trước ngõ](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/19/goc-mai-vang-truoc-ngo/) [Chào ngày mới 19 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-19-thang-2/) [Người phát minh chữ viết tiếng Việt](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/18/nguoi-phat-minh-chu-viet-tieng-viet/) [Chào ngày mới 18 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/18/chao-ngay-moi-18-thang-2-2/) [Bài học lịch sử](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/17/bai-hoc-lich-su/) [Chào ngày mới 17 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/16/chao-ngay-moi-17-thang-2-2/) [Ngày xuân tập Kiều](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/16/ngay-xuan-tap-kieu/) [Ngày mới Mạnh Hạo Nhiên](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/15/ngay-moi-manh-hao-nhien/) [Chào ngày mới 16 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/15/chao-ngay-moi-16-thang-2-2/) [Cây Lương thực 2.2016](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/15/cay-luong-thuc-2-2016-2/) [Chào ngày mới 15 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-15-thang-2/) [Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/14/nguyen-du-va-ho-xuan-huong/) [Chào ngày mới 14 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-14-thang-2/) [Chào ngày mới 13 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-13-thang-2/) [Chào ngày mới 12 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-12-thang-2/) [Ngày xuân đọc Trạng Trình](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/11/ngay-xuan-doc-trang-trinh/) [Chào ngày mới 11 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/10/chao-ngay-moi-11-thang-2-2/) [Viếng mộ cha mẹ](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/10/vieng-mo-cha-me-2/) [Chào ngày mới 10 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-10-thang-2/) [Thơ xuân](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/10/tho-xuan/) [Chào ngày mới 9 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/10/cha0-ngay-moi-9-thang-2/) [Nguyễn Du đêm thiêng đọc lại](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/09/nguyen-du-dem-thieng-doc-lai/) [Chào ngày mới 8 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/08/chao-ngay-moi-8-thang-2-2/) [Bữa cơm gia đình ngày cuối năm](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/07/bua-com-gia-dinh-ngay-cuoi-nam/) [Cây Lương thực 2.2016](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/07/cay-luong-thuc-2-2016/) [Chào ngày mới 7 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/06/chao-ngay-moi-7-thang-2-2/) [Bên lề chính sử](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/06/ben-le-chinh-su-7/) [Một trời thương nhớ](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/05/mot-troi-thuong-nho/) [Chào ngày mới 6 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/05/chao-ngay-moi-6-thang-2-2/) [Chào ngày mới 5 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/05/chao-ngay-moi-5-thang-2-2/) [Huyền Trang và Tháp Đại Nhạn](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/04/huyen-trang-va-thap-dai-nhan/) [Mark Zuckerberg và Facebook](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/04/mark-zuckerberg-va-facebook/) [Chào ngày mới 4 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-4-thang-2/) [Đỗ Tất Lợi danh y Việt Nam](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/03/do-tat-loi-danh-y-viet-nam/) [Chào ngày mới 3 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/02/chao-ngay-moi-3-thang-2-2/) [Đến với bài thơ hay](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/02/den-voi-bai-tho-hay-2/) [Chào ngày mới 2 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/category/chao-ngay-moi-2-thang-2/) [Chào ngày mới 1 tháng 2](https://cnm365.wordpress.com/2016/02/01/chao-ngay-moi-1-thang-2-2/) [Cây Lương thực 1.2016](https://cnm365.wordpress.com/2016/01/31/cay-luong-thuc-1-2016-3/) **Video yêu thích
**
[Secret Garden – ✿ Bí mật vườn thiêng](http://youtu.be/nayXK6vO0YU)
[Những bài hát hay nhất của Nhạc sĩ Trịnh Công Sơn (25 bài)](https://youtu.be/4Zv3JeOLFDw)
[KimYouTube](http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam) **Trở về trang chính**
[Hoàng Kim](https://hoangkimlong.wordpress.com/) [Ngọc Phương Nam](http://thochocon.wordpress.com/) [Thung dung](https://hoangkimvn.wordpress.com/) [Dạy và học](http://dayvahoc.blogtiengviet.net/) [Cây Lương thực](http://foodcrops.vn/) [Dạy và Học](http://fa.hcmuaf.edu.vn/hoangkim) [Tình yêu cuộc sống](https://cnm365.wordpress.com/) [Kim on LinkedIn](https://www.linkedin.com/in/foodcrops) [Kim on Facebook](https://www.facebook.com/daihocnonglam) [Kim on Twitter](https://twitter.com/hoangkimvietnam)


text:
JUNO MAGAZINE Khám phá, tận hưởng niềm đam mê thời trang và làm đẹp mỗi ngày
1
"Mừng ngày 8/3"
Với những môi trường công sở hiện đại, trẻ trung thì dường như quần short không còn là vấn đề...

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Server: nginx

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Connection: close

Cache-Control: private

X-Cache: miss

P3P: CP="NOI DSP COR NID ADMa OPTa OUR NOR"

X-Content-Type-Options: nosniff

X-XSS-Protection: 1; mode=block


text:
Nhiên Nguyệt chi ngộ – Tam
Nhiên Nguyệt chi ngộ
然月之遇
[Dụ Đồng cùng Cô Nhiên Tùy Phong gặp nhau]
Tác giả: Neleta
Thể loại: Đam mỹ (tình yêu giữa nam và nam), dễ thương
Biên tập:Lam Tập Nghiêm
———-oOo———-
———-oOo———-
*Y sam: áo lót bên trong.
*Xa liêm: màn xe.
*Kinh sắc: vẻ mặt kinh ngạc, vẻ mặt kinh sợ
*Phao [泡]: pha, ngâm nước.
– Phao trà: pha trà.
*Cấp [给]: cho
*Bàng nhân: người ngoài.
Văn mạch:
– Văn: hoa văn, vân.
– Vân [văn] trên gấm vóc. Vật gì có vằn có ngấn cũng gọi là văn.
Mạch:
1. mạch (động mạch, tĩnh mạch).
2. mạch đập; nhịp đập của mạch.
3. gân lá (trên lá cây).
Có thể “Văn mạch” là hình dạng mạch máu, gân máu nổi trên gò má phải của bé Nguyệt.
———
Truyện “Tác đồng”, đang được biên tập, bạn có thể đọc ở blog bạn Cat (Asami)
như thế nào là thích?
Có lẽ có thêm phiên ngoại này,Dụ đồng mà ta biết,Nguyệt nhi mà ta biết lại thêm một phần trọn vẹn.Ta không thích sự yếu đuối của Nhiên nhi nhưng đến đây rồi,ta nghĩ Nhiên nhi nếu không như vậy,sẽ không có một tính yêu mạnh mẽ để mà ôm ấp như thế.
Đã qua rất lâu, rất lâu, Nguyệt vẫn phân vân nghi hoặc thế nào là thích, thế nào là yêu.
Nhưng mà, tại sao chưa hiểu rõ, lại có thể khẳng định với Nanh rằng bọn họ là người Nguyệt thích, không phải công cụ giảm đau?
Còn nếu đã hiểu rõ, tại sao lại ko để họ tiến vào? Tại sao còn phải hỏi lại Nhiên?
Ta cảm thấy ở đây tác giả hơi mâu thuẫn về thời gian và tiến triển của nguyệt.
lúc mới đầu đọc dụ đồng, ta đã biết Nguyệt là người tình cảm. tình cảm ở đây ko đồng nghĩa với chuyện giàu tình cảm đâu nhé. ta chỉ mún nói Nguyệt tuyệt đối ko phải người lạnh lùng, ko để ý đến ai. vì ngay từ đầu em đã biết quan tâm và bảo vệ mẹ, sau đó là những người khác. em ko để ai vào mắt nhưng những người tốt với em, em chưa từng có ý tổn thương họ. chỉ là em rất vụng về trong việc biểu lộ tình cảm mà thôi. nhìn mặt em có vẻ băng sơn bất động vậy chứ màu mắt em thay đổi là đủ nói lên tâm em dao động rồi, ko hiểu sao ta lại thấy em rất ngây thơ nhỉ? kiếp trước đã khiến em ngay cả “thích” là gì cũng ko hiểu nhưng em lun tìm đáp án để ko phụ lòng các anh. như vậy khiến ta yêu em vô cùng. em như vậy nên mới phải có nhiều anh yêu em chứ? ta thik NP này ^^
p/s klq nhưng sao comment của ta cứ bị lỗi nhỉ? do ta dùng telex hả?
lúc đọc đoạn e Nguyệt gọi tên e Nhiên 2 lần và đoạn đối thoại mà Nguyệt nhớ lại, ta cứ tưởng e Nhiên là Nanh cơ, lúc đọc Dụ đồng ta cũng rất thik Nanh, lúc thấy Nanh xuất hiện cuối truyện, ta vừa thik Nanh nhưng cunhgx lo vì Nanh sẽ mang trên mình gánh nặng mà Nguyệt đã từng mang, ai ngờ e Nhiên ko phải Nanh, để khi nào có nhà edit hoàn Tác đồng ta sẽ vào đọc, vì ta chỉ thik đọc truyện hoàn rùi thui :v

markdown:
## Nhiên Nguyệt chi ngộ – Tam
**Nhiên Nguy** **ệ** **t chi ng** **ộ** **然月之遇** **[D** **ụ** ** Đ** **ồ** **ng cùng Cô Nhiên Tùy Phong g** **ặ** **p nhau]** **Tác gi** **ả** **: Neleta** **Thể loại: Đam mỹ** ** (tình yêu giữa nam và nam), dễ thương** **Biên t** **ậ** **p:** [Lam Tập Nghiêm](https://lamtapnghiem.wordpress.com/) **———-oOo———-** **———-oOo———-**
*Y sam: áo lót bên trong.
*Xa liêm: màn xe.
*Kinh sắc: vẻ mặt kinh ngạc, vẻ mặt kinh sợ
*Phao [泡]: pha, ngâm nước.
– Phao trà: pha trà.
*Cấp
**[给]**: cho
*Bàng nhân: người ngoài.
Văn mạch:
– Văn: hoa văn, vân.
– Vân [văn] trên gấm vóc. Vật gì có vằn có ngấn cũng gọi là văn.
Mạch:
1. mạch (động mạch, tĩnh mạch).
2. mạch đập; nhịp đập của mạch.
3. gân lá (trên lá cây).
Có thể “Văn mạch” là hình dạng mạch máu, gân máu nổi trên gò má phải của bé Nguyệt.
———
Truyện “Tác đồng”, đang được biên tập, bạn có thể đọc ở blog bạn
** Cat (Asami)**
như thế nào là thích?
Có lẽ có thêm phiên ngoại này,Dụ đồng mà ta biết,Nguyệt nhi mà ta biết lại thêm một phần trọn vẹn.Ta không thích sự yếu đuối của Nhiên nhi nhưng đến đây rồi,ta nghĩ Nhiên nhi nếu không như vậy,sẽ không có một tính yêu mạnh mẽ để mà ôm ấp như thế.
Đã qua rất lâu, rất lâu, Nguyệt vẫn phân vân nghi hoặc thế nào là thích, thế nào là yêu.
Nhưng mà, tại sao chưa hiểu rõ, lại có thể khẳng định với Nanh rằng bọn họ là người Nguyệt thích, không phải công cụ giảm đau?
Còn nếu đã hiểu rõ, tại sao lại ko để họ tiến vào? Tại sao còn phải hỏi lại Nhiên?
Ta cảm thấy ở đây tác giả hơi mâu thuẫn về thời gian và tiến triển của nguyệt.
lúc mới đầu đọc dụ đồng, ta đã biết Nguyệt là người tình cảm. tình cảm ở đây ko đồng nghĩa với chuyện giàu tình cảm đâu nhé. ta chỉ mún nói Nguyệt tuyệt đối ko phải người lạnh lùng, ko để ý đến ai. vì ngay từ đầu em đã biết quan tâm và bảo vệ mẹ, sau đó là những người khác. em ko để ai vào mắt nhưng những người tốt với em, em chưa từng có ý tổn thương họ. chỉ là em rất vụng về trong việc biểu lộ tình cảm mà thôi. nhìn mặt em có vẻ băng sơn bất động vậy chứ màu mắt em thay đổi là đủ nói lên tâm em dao động rồi, ko hiểu sao ta lại thấy em rất ngây thơ nhỉ? kiếp trước đã khiến em ngay cả “thích” là gì cũng ko hiểu nhưng em lun tìm đáp án để ko phụ lòng các anh. như vậy khiến ta yêu em vô cùng. em như vậy nên mới phải có nhiều anh yêu em chứ? ta thik NP này ^^
p/s klq nhưng sao comment của ta cứ bị lỗi nhỉ? do ta dùng telex hả?
lúc đọc đoạn e Nguyệt gọi tên e Nhiên 2 lần và đoạn đối thoại mà Nguyệt nhớ lại, ta cứ tưởng e Nhiên là Nanh cơ, lúc đọc Dụ đồng ta cũng rất thik Nanh, lúc thấy Nanh xuất hiện cuối truyện, ta vừa thik Nanh nhưng cunhgx lo vì Nanh sẽ mang trên mình gánh nặng mà Nguyệt đã từng mang, ai ngờ e Nhiên ko phải Nanh, để khi nào có nhà edit hoàn Tác đồng ta sẽ vào đọc, vì ta chỉ thik đọc truyện hoàn rùi thui :v

WARC-Truncated: length

X-ac: 5.dca _dca

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

Link: <http://wp.me/pNhZn-bi>; rel=shortlink

Vary: Cookie

Content-Type: text/html; charset=UTF-8