text:
ĐỜI SỐNG VĂN NGHỆ
THỜI ĐẦU ĐỔI MỚI
Mục lục
Nguồn:
Văn nghệ, Hà Nội, số 24 (11-6-1988)
CẢM HỨNG PHÊ PHÁN
TRONG VĂN CHƯƠNG HIỆN NAY
HUỲNH NHƯ PHƯƠNG
Giống như trong câu chuyện cổ về ông vua có tai lừa, văn chương ta,
nhiều năm qua, trong khi viết về xã hội đương đại, đã cố gắng che
đậy cái phần dị dạng nhức nhối nhất của bộ mặt hiện thực. Nhưng mặc
dù những mũ mãng cân đai có được vẽ vời tô điểm kỹ lưỡng đến mức
nào, cái tai lừa vẫn nguyên vẹn là cái tai lừa. Và đến khi sự thật
được che giấu rất chu đáo đó bị phát hiện, thì dù người ta tìm mọi
cách kiềm chế, tiếng đồn vẫn cứ lan xa, không làm sao ngăn nổi.
Khuynh hướng miêu tả và bóc trần những hiện tượng xấu xa, tồi tệ của
cuộc sống xuất hiện trong văn chương Việt Nam mấy năm gần đây là dấu
hiệu về sự bùng nổ của cảm hứng phê phán tưởng đã cùn nhụt nơi các
nhà văn. Tuần báo Văn nghệ và tạp chí Văn nghệ quân đội
hầu như số nào cũng có đăng truyện ngắn hay bút ký về những con
người và sự việc đáng đem ra phanh phui, mổ xẻ và lên án. Chúng ta
được một mùa tiểu thuyết, và ở mức độ đậm nhạt khác nhau, các tác
phẩm có tiếng vang đều bộc lộ cảm hứng phê phán của nhà văn. Tình
hình đó gây ra cảm tưởng rằng trong văn chương đã có một cái gì như
là sự "phục thù" đối với quá khứ, một quá khứ thừa những bài tụng ca
dễ dãi và những lời kêu gọi mô phạm buồn tẻ mà thiếu hẳn cái nhìn
nghiêm ngặt vào những hốc tối, những vết lở bi thảm ghi dấu trên
khuôn mặt đời sống.
Chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa từ trước đến nay, vẫn được
chúng ta kiên trì xem là phương pháp nghệ thuật tốt nhất và lấy đó
làm thước đo thẩm định các sáng tác. Trong khi yêu cầu thể hiện cuộc
sống một cách chân thật, chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa dành
ưu tiêu cho việc miêu tả những người tốt, việc tốt, đồng thời vẫn
khuyến khích việc vạch trần cái xấu, miễn là làm thế nào để người
đọc nhận thức được quá trình phát triển cách mạng của cuộc sống,
trong đó sự chiến thắng của cái tiên tiến đối với cái cũ, cái tiên
tiến đối với cái lạc hậu là một tất yếu lịch sử. Đòi hỏi này làm cho
nhiều nhà văn cảm thấy lo lắng. Giữa hai con đường: viết về cái tích
cực để làm rõ được quá trình phát triển cách mạng của cuộc sống, dù
phải rơi vào sơ lược, nhạt nhẽo và viết về cái tiêu cực mà có khả
năng gây hoang mang, gieo rắc sự bi quan, nhiều nhà văn đã chọn con
đường thứ nhất.
Ở
đây cần có sự phân biệt này: một bên là những ngộ nhận chủ quan của
nghệ sĩ về bản thân chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa, một lý
thuyết đang được bổ sung và tự hoàn thiện dần trong tiến trình xây
dựng nền văn chương mới, và một bên là những người sử dụng lý thuyết
đó như "chiếc giường của Procuste" làm con ngáo ộp đe dọa mọi sự
lệch lạc về phía "phi chính thống", "phi quan phương".
Cả
những ngộ nhận chủ quan và trói buộc khách quan đó góp phần làm cho
văn chương ta trước đây thiên hẳn về cảm hứng anh hùng và cảm hứng
lãng mạn mà nghèo nàn về cảm hứng bi kịch và cảm hứng phê phán.
Thuyết phi xung đột tưởng như chuyện đã lùi vào quá khứ vẫn là một
ám ảnh không rời đối với các nhà văn, vì nó có phần tiện lợi của nó:
nói xã hội mới không có xung đột có nghĩa là thừa nhận tính ưu việt
của chế độ ta! Cứ giả định rằng trong nội bộ xã hội chủ nghĩa không
tồn tại mâu thuẫn đối kháng, không có đấu tranh quyết liệt giữa
thiện và ác lâu dần người ta thành quen và tưởng đó là tất cả sự
thật.
Vấn đề là ở chỗ cần phân biệt chủ nghĩa xã hội như một lý tưởng mà
chúng ta đang phấn đấu vươn tới, với chủ nghĩa xã hội ở đây, lúc
này, do những con người cụ thể đang lưng trần xây đắp trong đấu
tranh gian khổ. Chủ nghĩa xã hội như một lý tưởng thì không đẻ ra
những hiện tượng tiêu cực - tất nhiên - nhưng những hiện tượng tiêu
cực lại có thể là con đẻ của chủ nghĩa xã hội ở một thời điểm cụ
thể, một địa bàn nhất định mà tiến trình xây dựng của nó vấp phải
những sai lầm, thiếu sót.
Thế nhưng, văn chương bao giờ cũng là bộ phận nhạy cảm và sớm thức
tỉnh của xã hội. Những gì trước đây chưa thể nói đã tự nó tìm cách
lên tiếng. Mấy năm nay, bên cạnh cảm hứng anh hùng và cảm hứng lãng
mạn vẫn tiếp tục phát triển, đã xuất hiện ngày càng phong phú và sâu
sắc những tác phẩm được sáng tác với cảm hứng phê phán nồng nhiệt
của nhà văn. Văn chương ta đang khởi động trên con đường đạt đến
chiều sâu của sự nhận thức khách quan hiện thực phức tạp đầy mâu
thuẫn chung quanh. Tính chân thật của văn chương gắn liền một cách
hữu cơ với nhiệt tình chủ quan của nhà văn, bao gồm nhiệt tình khẳng
định những gì đẹp đẽ, cao thượng, lẫn nhiệt tình phê phán, phủ định
"những gì thù địch làm hư hỏng con người, khiến người ta ghê tởm nó,
thổi bùng lên ý chí muốn tiêu diệt những cái nhơ nhớp, bẩn thỉu
trong cuộc sống" (M. Gorki). Cuộc đấu tranh vì sự toàn thắng của chủ
nghĩa xã hội ngày càng gay gắt, ngày càng có nhiều con người tích
cực có tầm cao nhân cách và đạo đức, thì đồng thời cũng ngày càng
xuất hiện nhiều những nhân vật thâm hiểm, giảo hoạt cơ hội đủ cỡ,
những "con rận" bổ sung vào đội ngũ những kẻ ăn bám, đục khoét chưa
bị đào thải. Văn chương Việt Nam những năm 60, 70 chỉ để lại một vài
nhân vật tiêu cực lẻ loi kiểu Tuy Kiền của Nguyễn Khải, đến những
năm 80 đã chứng kiến sự ra đời của một phòng triển lãm các nhân vật
bảo thủ, đặc quyền, đặc lợi, biển lận, suy thoái, quan liêu, thủ
đoạn... đủ hình dạng trong các tác phẩm của Nguyễn Mạnh Tuấn, Ma Văn
Kháng, Nguyễn Thị Ngọc Tú, Dương Thu Hương, Ngô Ngọc Bội... Nhìn
trên toàn cục của nền văn chương, cảm hứng khẳng định vẫn là cảm
hứng chủ đạo. Nhưng trên góc độ từng tác phẩm cụ thể, phê phán đã
trở thành nguồn cảm hứng chủ yếu chi phối việc xây dựng hình tượng,
lựa chọn chủ đề cũng như cả những tìm kiếm nghệ thuật của một số nhà
văn, và điều này,
về nguyên lý, hoàn toàn không trái ngược gì với bản chất thẩm mỹ
của chủ nghĩa hiện thực xã hội. Từ việc miêu tả những khuyết tật của
xã hội và những biểu hiện sa đọa về đạo đức của con người, một vài
cây bút không giấu giếm khát vọng đưa ra cái nhìn phân tích-phê phán
về những vấn đề có tầm bao quát hơn. Tiểu thuyết Thời xa vắng
của Lê Lựu mách bảo với người đọc rằng hóa ra có một thời chúng ta
đã sống không bằng cái mình có, mà trớ trêu thay, bằng cái mình
không có, ta sống hộ người khác, sống theo cách sống của người khác,
hết bị người khác trói buộc thì lại tự mình trói buộc lấy mình! Ma
Văn Kháng đã để cho một nhân vật trong Mùa lá rụng trong vườn
suy nghĩ: "Chúng ta đã làm những cái hết sức vĩ đại nhưng cũng đẻ ra
một số cái tồi tệ. Xã hội không bao giờ đạt tới một sự hoàn chỉnh lý
tưởng (...) Cái xấu, cái vô lý chính là sản phẩm của chúng ta, của
chính chúng ta, hiểu theo nghĩa khái quát. Lịch sử phải trả giá để
biến cải nó". Còn Dương Thu Hương thì dường như mượn lời một nhân
vật để bộc lộ tuyên ngôn tư tưởng của mình: "Tôi muốn nói với anh
rằng chính chúng ta những trí thức, sứ mạng của chúng ta không phải
là vuốt ve lòng kiêu hãnh mà là nhìn cho thấu những nhược điểm của
dân tộc sớm hơn tất cả mọi người" (Bên kia bờ ảo vọng).
Trong tình hình mà những quan niệm thô thiển về nghệ thuật còn đè
nặng lên đời sống văn chương, sự xuất hiện của khuynh hướng phê phán
đã góp phần vào việc biến đổi xã hội về mặt tâm lý và đạo đức, và
một số tác phẩm thuộc khuynh hướng đó đã làm cho người đọc thêm tỏ
lòng kính trọng nền văn chương Việt Nam hiện đại.
Nhưng có gì khác nhau không giữa cảm hứng phê phán trong chủ nghĩa
hiện thực xã hội chủ nghĩa và sự phê phán của chủ nghĩa hiện thực
phê phán? Trước đây đã từng có một nhầm lẫn này: hễ nói đến chủ
nghĩa hiện thực phê phán là người ta liên tưởng ngay đến những bức
tranh đời màu xám, những đêm đen như mực, những con người bị thui
chột nhân tính, những tính cách bị hoàn toàn đè bẹp... còn những
nhân vật có lý tưởng cao đẹp nhất là độc quyền của chủ nghĩa thực
hiện xã hội chủ nghĩa. Thật ra văn chương hiện thực phê phán đã đề
xuất cho chúng ta không ít những mẫu người có lý tưởng tích cực, cao
cả. Có điều là những lý tưởng cao đẹp đó còn có tính chất trừu tượng
về mặt lịch sử và trong giới hạn của hoàn cảnh xã hội đương thời,
các nhà văn chưa lĩnh hội được quan niệm khoa học thực sự về các quá
trình lịch sử.
Chỗ khác nhau cơ bản giữa chủ nghĩa hiện thực phê
phán và chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa không phải là ở chỗ một
bên thì đề cao vai trò của nhân tố phê phán, còn một bên thì xem là
thứ yếu; mà ở chỗ một bên, sự phê phán không được triển khai đến
cùng trong cách giải quyết xung đột, còn một bên, nguyên lý phê phán
được đặt trong mối quan hệ biện chứng với nguyên lý khẳng định và
một cuộc đấu tranh chống cái tiêu cực, thấp hèn được tiếp sức bởi cơ
sở của những lực lượng xã hội thực tế. Văn chương hiện thực xã hội
chủ nghĩa thể hiện những hiện tượng tiêu cực của đời sống trong quá
trình khắc phục chúng, đồng thời khơi mở niềm hy vọng về một viễn
cảnh, trong đó cái xấu bị diệt vong còn con người có khả năng vươn
tới một thế giới mới, nhân đạo hơn.
Chúng ta không theo đuổi một sự phê phán thuần túy, phê phán bao giờ
cũng là nhằm một mục đích khác cao hơn bản thân sự phê phán. Có phê
phán của những người muốn phủ định và xóa bỏ tất cả để đi trở lại
con đường cũ hoặc lao vào một cuộc phiêu lưu không biết trước sẽ về
đâu. Lại có phê phán của những người muốn trút tất cả sự bất bình và
giận dữ trong cơn tuyệt vọng. Và có phê phán của những con người
điềm tĩnh, có suy nghĩ và phân tích, từ những bài học đau khổ của
lịch sử mà tìm cách vũ trang cho cái thiện và đấu tranh cho lẽ công
bằng. Ý nghĩa xã hội của những tác phẩm thuộc khuynh hướng phê phán
không tìm thấy đơn thuần ở những cái tiêu cực được phơi bày như là
đối tượng của sự miêu tả, mà còn là ở mục đích tích cực của sự miêu
tả, tính khuynh hướng của tác phẩm không chỉ bộc lộ qua việc miêu tả
cái xấu, cái tiêu cực mà chính là qua thái độ của tác giả đối với
cái xấu và đối với cuộc đấu tranh để đẩy lùi cái xấu. Thái độ đó nói
lên tính tích cực xã hội của nhà văn và tính tích cực xã hội của bản
thân nền văn chương hiện thực xã hội chủ nghĩa.
Thời gian gần đây khi báo chí trở thành công cụ sắc bén của dư luận
xã hội đang tấn công lại cái ác, người ta dễ có ý nghĩ rằng trong
lĩnh vực này, văn chương phải nhường trận địa cho báo chí. Thật ra
văn chương thực hiện nhiệm vụ phê phán xã hội với những ưu thế mà
trong khuôn khổ của mình, báo chí không thể nào đạt được. Văn chương
có thể không theo kịp báo chí ở tính thời sự, nhưng trong khi báo
chí chỉ dừng lại ở những sự kiện thì văn chương có thể và cần phải
đi sâu nghiên cứu những tính cách và những vấn đề có ý nghĩa nhân
sinh rộng lớn. Cái mà văn chương quan tâm không chỉ là chuyện đấu
tranh giữa hai lề lối lãnh đạo hay hai cách làm ăn trong kinh tế, mà
là cuộc đấu tranh để chọn lựa một khuôn mặt người. Và nếu báo chí
đánh động dư luận tức thời ở bề rộng của nó, thì văn chương lại có
khả năng hơn cả trong việc lay động đáy sâu lương tâm ở từng con
người. Về phương diện này, sự phê phán có tính chất hướng ngoại có
thể thể gợi ra năng lực tự phê phán.
Cảm hứng phê phán không đồng nghĩa với sự bi quan, vì có những tác
phẩm tràn đầy những lời ngợi ca cổ vũ mà vẫn không làm người đọc lạc
quan thêm một chút nào; trái lại, có những tác phẩm thẳng thắn vạch
trần cái xấu làm cho người ta tin tưởng vào con đường đang đi, tin
tưởng vào cái đích cuối cùng sẽ tới. Và niềm tin có thử thách, có
trải qua sự phán xét bao giờ cũng là niềm tin vững chắc nhất. Tụng
ca không xa lạ với văn chương, nó có thể là tiếng nói nghệ thuật sâu
sắc khi làm cho người đọc hân hoan, phơi phới trong niềm hướng
thượng. Nhưng nếu có ai cho rằng văn chương lạc quan nhất là văn
chương tụng ca, thì người đó đã đưa ra một ý kiến thù địch với văn
chương, vì
vô hình trung đã tước mất
quyền tồn tại của văn chương như một thực thể đa dạng. Khi xã hội và
con người chưa thể khẳng định mình là hoàn thiện, thì cảm hứng phê
phán trong văn chương không bao giờ là thừa, không bao giờ là muộn,
và thông qua sự phê phán, nhà văn vẫn có thể gieo mầm lạc quan và
thực hiện được vai trò nhà tư tưởng, người tiên báo cho những biến
đổi xã hội.
Bây giờ đây, khi Đảng đã chủ trương nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá
đúng sự thật, nói rõ sự thật, liệu có thể cho rằng phê phán không
còn cần đến sự dũng cảm như trước đây? Vẫn cần. Vì chưa hết hẳn thứ
"chính trị kiểu đà điểu", nói theo T. Aitmatov, và chưa hết lộng
hành những kẻ vừa rao giảng những câu thần chú về mặt xã hội, vừa đe
nẹt mọi người. Hơn nữa, bên cạnh sự dũng cảm, còn cần có sự nghiêm
ngặt khoa học phê phán. Trong mớ bòng bong của các hiện tượng và
trong khung cảnh dễ xúc động như hiện nay, cần phải xem xét mọi sự
việc một cách trung thực, tỉnh táo và khách quan. Vấn đề đặt ra cho
các nhà văn không chỉ là ủng hộ sự thay cũ đổi mới mà quan trọng
hơn, là suy nghĩ nên thay đổi như thế nào, bắt đầu từ đâu. Sự bình
tĩnh và cân nhắc là thái độ cần thiết. Nếu trước đây một số tác phẩm
đã để lại những dấu tích đáng hổ thẹn cho văn chương khi ca ngợi một
số điều không đáng ca ngợi, thì bây giờ trong khi hướng về sự phê
phán, các nhà văn cần phải chỉ ra trong hiện thực phức tạp vàng
thau, chân giả lẫn lộn, đâu là cái cần phê phán, đáng phê phán hơn
cả. Và cảm hứng phê phán phải xuất phát từ những giá trị bền vững có
ý nghĩa xã hội, ý nghĩa toàn nhân loại, chứ không phải là những
thiện cảm và ác cảm nhất thời, nhất là đối với những con người và sự
việc mà nhược điểm có tính chất lịch sử của chúng đang bị cuộc sống
vượt qua. Sự phân tích mang tính phê phán đối với những vấn đề của
hiện thực cũng hoàn toàn đối lập với thái độ công kích theo kiểu mị
dân. Vũ khí phê phán mà rơi vào tay những người không có tinh thần
trách nhiệm và ý thức công dân - mượn một hình ảnh của V. Astaphiev
- thì cũng nguy hiểm chẳng khác nào "con dao lam cạo râu nằm trong
tay đứa trẻ nhỏ".
Khi đưa ra lời phê phán cơ chế kìm hãm, tình trạng trì trệ cùng
những xu hướng xa lạ với chủ nghĩa xã hội và tìm ra câu trả lời cho
những vấn đề cấp thiết của đất nước, văn chương ta vẫn đứng trong hệ
thống của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa chứ không phải ở
ngoài giới hạn của nó. Gần đây cá biệt có một vài tác phẩm cho thấy
tác giả của chúng muốn đi trở lại với chủ nghĩa hiện thực phê phán.
Thiết nghĩ, cần phải tôn trọng quyền tự do lựa chọn phương pháp nghệ
thuật đó của các nhà văn. Nhưng nếu như những tác phẩm hiện thực phê
phán trước đây thiếu vắng cái dự cảm về triển vọng lịch sử là do nhà
văn chưa được trang bị hay chưa được thuyết phục bởi cái nhìn cách
mạng về tương lai, thì những tác phẩm loại này của văn chương xã hội
chủ nghĩa đã đánh mất cái viễn cảnh về sự chuyển biến theo hướng
tích cực của xã hội và con người chính là vì các tác giả đã tỏ ra
mệt mỏi và chán nản trong đà quay cuồng của một thực tế đầy dữ dội
và cay nghiệt. Đọc những tác phẩm đó, dễ thấy sự phân tích sắc sảo
cuộc sống đương thời với những căn bệnh ăn ruỗng xã hội chưa được
kết hợp rõ nét với lý tưởng tích cực cùng trách nhiệm công dân. Ngòi
bút phê phán, trong trường hợp đó sẽ sa vào ngõ cụt của tư tưởng.
Các tiểu thuyết
Bận rộn của Nhật Tuấn và Bên kia bờ ảo vọng của Dương
Thu Hương chỉ mới lên án những hiện tương tiêu cực và mặt đạo đức
chứ chưa vạch ra được nguồn căn của những lực lượng thù địch đối với
sự phát triển nhân cách. Chỉ phơi bày ra một thực tế, dù có phần nào
tỉ mỉ, thì cũng mới ở trình độ thấp của tư duy nghệ thuật, trong một
giai đoạn mà cả con người lẫn nghệ thuật đều có trách nhiệm góp phần
đấu tranh khắc phục chính cái thực tế đó. Chỉ nêu ra những hiện
tượng tiêu cực mà không chú ý đến nguyên nhân nảy sinh và quá trình
khắc phục chúng của xã hội thì vô
hình trung đã giản lược văn chương vào nhiệm vụ miêu tả những
cái nhãn tiền. Nhà văn có tầm nhìn và bản lĩnh tất sẽ thấy quá trình
vận động của xã hội, trong đó cái cũ sẽ tàn lụi cho dù hôm nay nó
còn đầy sức mạnh, cái mới sẽ nảy sinh mạnh mẽ cho dù hôm nay nó đang
mang một dáng vẻ mơ hồ. Trong thực tế, bằng cách này hay cách khác,
những con người chân chính đã kiên trì đấu tranh với cái xấu, không
để cho nó yên tâm tồn tại, và chuẩn bị cho công cuộc đổi mới ra đời.
Và từ nay, đây sẽ là một sự nghiệp lâu dài của dân tộc, cần có sự
đóng góp của nhiều thế hệ. Nghĩ rằng có thể hy sinh vài ba người để
góp phần làm mạnh mẽ tinh thần của một cộng đồng là ảo tưởng của một
thứ chủ nghĩa tiên phong, giả tạo.
Nguyện vọng và nhiệt tình của các nhà văn muốn biểu hiện sự phủ định
quyết liệt cái xấu, như là một đáp ứng sự đòi hỏi của công chúng
hiện nay, vẫn chỉ là những ý đồ tốt đẹp, bao lâu mà nguyện vọng và
nhiệt tình ấy chưa gắn liền với một sự thể hiện sâu sắc về mặt thẩm
mỹ. Trong một số tác phẩm gần đây, cảm hứng phê phán, thói hư tật
xấu trong đời sống chưa kết hợp với một chiều sâu về tư tưởng, một
sức nặng về nghệ thuật, nếu không muốn nói là nông cạn, hời hợt.
Chúng ta không muốn từ bỏ một sự thô thiển khác. Không thể nhân danh
cái mới để mà hạ thấp tiêu chuẩn và châm chước cho loại văn chương
đã thừa nhận là xoàng xĩnh và vụng về. Cái mới trong văn chương phải
là cái hay, cái có tiềm lực nghệ thuật. Bổn phận cách mạng của nhà
văn, nói theo G. G. Marquez, là viết cho thật hay. Phê phán, cũng
phải phê phán cho thật hay!
Chưa lúc nào văn chương ta phải mang trên mình nhiều gánh nặng như
lúc này. Nó vừa có nhiệm vụ ngợi ca những con người dũng cảm và
những chiến công, thành tích của nhân dân, vừa phải phê phán bóc
trần không khoan nhượng những điều bỉ ổi, tanh hôi còn tồn tại ngay
bên trong cộng đồng dân tộc. Nó vừa không được bội bạc với lịch sử,
vừa phải nói tiếng nói trung thực với người đương thời và có trách
nhiệm đối với các thế hệ tương lai.
Chắc nhiều năm nữa chúng ta mới đánh giá được hết tầm quan trọng và
sức tác động tích cực của đường lối đổi mới, được Đại hội Đảng lần
thứ VI mở ra, và nhất là của Nghị quyết Bộ Chính trị về văn hóa nghệ
thuật, đối với công việc của các nhà văn và sự phát triển của văn
chương Việt Nam đương đại. Nhưng ngay từ bây giờ, đã có thể khẳng
định rằng công cuộc đổi mới và quá trình dân chủ hóa một vận hội
mới, một niềm hy vọng lớn lao cho văn chương nước nhà. Ngược lại văn
chương với tiếng nói nghệ thuật khẳng khái của mình, với cảm hứng sự
thật nóng bỏng, có thể góp phần không nhỏ cho thắng lợi của công
cuộc đổi mới là nguồn hy vọng của văn chương mà chính văn chương
cũng là một chỗ dựa để sự nghiệp cao cả kia trông chờ, tin cậy.
Nguồn: Văn nghệ, Hà Nội, số 24 (11-6-1988)
Mục lục
15-12-12

markdown:
|
|
Nguồn:
CẢM HỨNG PHÊ PHÁN
HUỲNH NHƯ PHƯƠNG
Giống như trong câu chuyện cổ về ông vua có tai lừa, văn chương ta, nhiều năm qua, trong khi viết về xã hội đương đại, đã cố gắng che đậy cái phần dị dạng nhức nhối nhất của bộ mặt hiện thực. Nhưng mặc dù những mũ mãng cân đai có được vẽ vời tô điểm kỹ lưỡng đến mức nào, cái tai lừa vẫn nguyên vẹn là cái tai lừa. Và đến khi sự thật được che giấu rất chu đáo đó bị phát hiện, thì dù người ta tìm mọi cách kiềm chế, tiếng đồn vẫn cứ lan xa, không làm sao ngăn nổi.
Khuynh hướng miêu tả và bóc trần những hiện tượng xấu xa, tồi tệ của
cuộc sống xuất hiện trong văn chương Việt Nam mấy năm gần đây là dấu
hiệu về sự bùng nổ của cảm hứng phê phán tưởng đã cùn nhụt nơi các
nhà văn. Tuần báo
Chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa từ trước đến nay, vẫn được chúng ta kiên trì xem là phương pháp nghệ thuật tốt nhất và lấy đó làm thước đo thẩm định các sáng tác. Trong khi yêu cầu thể hiện cuộc sống một cách chân thật, chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa dành ưu tiêu cho việc miêu tả những người tốt, việc tốt, đồng thời vẫn khuyến khích việc vạch trần cái xấu, miễn là làm thế nào để người đọc nhận thức được quá trình phát triển cách mạng của cuộc sống, trong đó sự chiến thắng của cái tiên tiến đối với cái cũ, cái tiên tiến đối với cái lạc hậu là một tất yếu lịch sử. Đòi hỏi này làm cho nhiều nhà văn cảm thấy lo lắng. Giữa hai con đường: viết về cái tích cực để làm rõ được quá trình phát triển cách mạng của cuộc sống, dù phải rơi vào sơ lược, nhạt nhẽo và viết về cái tiêu cực mà có khả năng gây hoang mang, gieo rắc sự bi quan, nhiều nhà văn đã chọn con đường thứ nhất.
Ở đây cần có sự phân biệt này: một bên là những ngộ nhận chủ quan của nghệ sĩ về bản thân chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa, một lý thuyết đang được bổ sung và tự hoàn thiện dần trong tiến trình xây dựng nền văn chương mới, và một bên là những người sử dụng lý thuyết đó như "chiếc giường của Procuste" làm con ngáo ộp đe dọa mọi sự lệch lạc về phía "phi chính thống", "phi quan phương".
Cả những ngộ nhận chủ quan và trói buộc khách quan đó góp phần làm cho văn chương ta trước đây thiên hẳn về cảm hứng anh hùng và cảm hứng lãng mạn mà nghèo nàn về cảm hứng bi kịch và cảm hứng phê phán. Thuyết phi xung đột tưởng như chuyện đã lùi vào quá khứ vẫn là một ám ảnh không rời đối với các nhà văn, vì nó có phần tiện lợi của nó: nói xã hội mới không có xung đột có nghĩa là thừa nhận tính ưu việt của chế độ ta! Cứ giả định rằng trong nội bộ xã hội chủ nghĩa không tồn tại mâu thuẫn đối kháng, không có đấu tranh quyết liệt giữa thiện và ác lâu dần người ta thành quen và tưởng đó là tất cả sự thật.
Vấn đề là ở chỗ cần phân biệt chủ nghĩa xã hội như một lý tưởng mà
chúng ta đang phấn đấu vươn tới, với
Thế nhưng, văn chương bao giờ cũng là bộ phận nhạy cảm và sớm thức
tỉnh của xã hội. Những gì trước đây chưa thể nói đã tự nó tìm cách
lên tiếng. Mấy năm nay, bên cạnh cảm hứng anh hùng và cảm hứng lãng
mạn vẫn tiếp tục phát triển, đã xuất hiện ngày càng phong phú và sâu
sắc những tác phẩm được sáng tác với cảm hứng phê phán nồng nhiệt
của nhà văn. Văn chương ta đang khởi động trên con đường đạt đến
chiều sâu của sự nhận thức khách quan hiện thực phức tạp đầy mâu
thuẫn chung quanh. Tính chân thật của văn chương gắn liền một cách
hữu cơ với nhiệt tình chủ quan của nhà văn, bao gồm nhiệt tình khẳng
định những gì đẹp đẽ, cao thượng, lẫn nhiệt tình phê phán, phủ định
"những gì thù địch làm hư hỏng con người, khiến người ta ghê tởm nó,
thổi bùng lên ý chí muốn tiêu diệt những cái nhơ nhớp, bẩn thỉu
trong cuộc sống" (M. Gorki). Cuộc đấu tranh vì sự toàn thắng của chủ
nghĩa xã hội ngày càng gay gắt, ngày càng có nhiều con người tích
cực có tầm cao nhân cách và đạo đức, thì đồng thời cũng ngày càng
xuất hiện nhiều những nhân vật thâm hiểm, giảo hoạt cơ hội đủ cỡ,
những "con rận" bổ sung vào đội ngũ những kẻ ăn bám, đục khoét chưa
bị đào thải. Văn chương Việt Nam những năm 60, 70 chỉ để lại một vài
nhân vật tiêu cực lẻ loi kiểu Tuy Kiền của Nguyễn Khải, đến những
năm 80 đã chứng kiến sự ra đời của một phòng triển lãm các nhân vật
bảo thủ, đặc quyền, đặc lợi, biển lận, suy thoái, quan liêu, thủ
đoạn... đủ hình dạng trong các tác phẩm của Nguyễn Mạnh Tuấn, Ma Văn
Kháng, Nguyễn Thị Ngọc Tú, Dương Thu Hương, Ngô Ngọc Bội... Nhìn
trên toàn cục của nền văn chương, cảm hứng khẳng định vẫn là cảm
hứng chủ đạo. Nhưng trên góc độ từng tác phẩm cụ thể, phê phán đã
trở thành nguồn cảm hứng chủ yếu chi phối việc xây dựng hình tượng,
lựa chọn chủ đề cũng như cả những tìm kiếm nghệ thuật của một số nhà
văn, và điều này,
Trong tình hình mà những quan niệm thô thiển về nghệ thuật còn đè nặng lên đời sống văn chương, sự xuất hiện của khuynh hướng phê phán đã góp phần vào việc biến đổi xã hội về mặt tâm lý và đạo đức, và một số tác phẩm thuộc khuynh hướng đó đã làm cho người đọc thêm tỏ lòng kính trọng nền văn chương Việt Nam hiện đại.
Nhưng có gì khác nhau không giữa cảm hứng phê phán trong chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa và sự phê phán của chủ nghĩa hiện thực phê phán? Trước đây đã từng có một nhầm lẫn này: hễ nói đến chủ nghĩa hiện thực phê phán là người ta liên tưởng ngay đến những bức tranh đời màu xám, những đêm đen như mực, những con người bị thui chột nhân tính, những tính cách bị hoàn toàn đè bẹp... còn những nhân vật có lý tưởng cao đẹp nhất là độc quyền của chủ nghĩa thực hiện xã hội chủ nghĩa. Thật ra văn chương hiện thực phê phán đã đề xuất cho chúng ta không ít những mẫu người có lý tưởng tích cực, cao cả. Có điều là những lý tưởng cao đẹp đó còn có tính chất trừu tượng về mặt lịch sử và trong giới hạn của hoàn cảnh xã hội đương thời, các nhà văn chưa lĩnh hội được quan niệm khoa học thực sự về các quá trình lịch sử.
Chỗ khác nhau cơ bản giữa chủ nghĩa hiện thực phê phán và chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa không phải là ở chỗ một bên thì đề cao vai trò của nhân tố phê phán, còn một bên thì xem là thứ yếu; mà ở chỗ một bên, sự phê phán không được triển khai đến cùng trong cách giải quyết xung đột, còn một bên, nguyên lý phê phán được đặt trong mối quan hệ biện chứng với nguyên lý khẳng định và một cuộc đấu tranh chống cái tiêu cực, thấp hèn được tiếp sức bởi cơ sở của những lực lượng xã hội thực tế. Văn chương hiện thực xã hội chủ nghĩa thể hiện những hiện tượng tiêu cực của đời sống trong quá trình khắc phục chúng, đồng thời khơi mở niềm hy vọng về một viễn cảnh, trong đó cái xấu bị diệt vong còn con người có khả năng vươn tới một thế giới mới, nhân đạo hơn.
Chúng ta không theo đuổi một sự phê phán thuần túy, phê phán bao giờ cũng là nhằm một mục đích khác cao hơn bản thân sự phê phán. Có phê phán của những người muốn phủ định và xóa bỏ tất cả để đi trở lại con đường cũ hoặc lao vào một cuộc phiêu lưu không biết trước sẽ về đâu. Lại có phê phán của những người muốn trút tất cả sự bất bình và giận dữ trong cơn tuyệt vọng. Và có phê phán của những con người điềm tĩnh, có suy nghĩ và phân tích, từ những bài học đau khổ của lịch sử mà tìm cách vũ trang cho cái thiện và đấu tranh cho lẽ công bằng. Ý nghĩa xã hội của những tác phẩm thuộc khuynh hướng phê phán không tìm thấy đơn thuần ở những cái tiêu cực được phơi bày như là đối tượng của sự miêu tả, mà còn là ở mục đích tích cực của sự miêu tả, tính khuynh hướng của tác phẩm không chỉ bộc lộ qua việc miêu tả cái xấu, cái tiêu cực mà chính là qua thái độ của tác giả đối với cái xấu và đối với cuộc đấu tranh để đẩy lùi cái xấu. Thái độ đó nói lên tính tích cực xã hội của nhà văn và tính tích cực xã hội của bản thân nền văn chương hiện thực xã hội chủ nghĩa.
Thời gian gần đây khi báo chí trở thành công cụ sắc bén của dư luận xã hội đang tấn công lại cái ác, người ta dễ có ý nghĩ rằng trong lĩnh vực này, văn chương phải nhường trận địa cho báo chí. Thật ra văn chương thực hiện nhiệm vụ phê phán xã hội với những ưu thế mà trong khuôn khổ của mình, báo chí không thể nào đạt được. Văn chương có thể không theo kịp báo chí ở tính thời sự, nhưng trong khi báo chí chỉ dừng lại ở những sự kiện thì văn chương có thể và cần phải đi sâu nghiên cứu những tính cách và những vấn đề có ý nghĩa nhân sinh rộng lớn. Cái mà văn chương quan tâm không chỉ là chuyện đấu tranh giữa hai lề lối lãnh đạo hay hai cách làm ăn trong kinh tế, mà là cuộc đấu tranh để chọn lựa một khuôn mặt người. Và nếu báo chí đánh động dư luận tức thời ở bề rộng của nó, thì văn chương lại có khả năng hơn cả trong việc lay động đáy sâu lương tâm ở từng con người. Về phương diện này, sự phê phán có tính chất hướng ngoại có thể thể gợi ra năng lực tự phê phán.
Cảm hứng phê phán không đồng nghĩa với sự bi quan, vì có những tác phẩm tràn đầy những lời ngợi ca cổ vũ mà vẫn không làm người đọc lạc quan thêm một chút nào; trái lại, có những tác phẩm thẳng thắn vạch trần cái xấu làm cho người ta tin tưởng vào con đường đang đi, tin tưởng vào cái đích cuối cùng sẽ tới. Và niềm tin có thử thách, có trải qua sự phán xét bao giờ cũng là niềm tin vững chắc nhất. Tụng ca không xa lạ với văn chương, nó có thể là tiếng nói nghệ thuật sâu sắc khi làm cho người đọc hân hoan, phơi phới trong niềm hướng thượng. Nhưng nếu có ai cho rằng văn chương lạc quan nhất là văn chương tụng ca, thì người đó đã đưa ra một ý kiến thù địch với văn chương, vì vô hình trung đã tước mất quyền tồn tại của văn chương như một thực thể đa dạng. Khi xã hội và con người chưa thể khẳng định mình là hoàn thiện, thì cảm hứng phê phán trong văn chương không bao giờ là thừa, không bao giờ là muộn, và thông qua sự phê phán, nhà văn vẫn có thể gieo mầm lạc quan và thực hiện được vai trò nhà tư tưởng, người tiên báo cho những biến đổi xã hội.
Bây giờ đây, khi Đảng đã chủ trương nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, nói rõ sự thật, liệu có thể cho rằng phê phán không còn cần đến sự dũng cảm như trước đây? Vẫn cần. Vì chưa hết hẳn thứ "chính trị kiểu đà điểu", nói theo T. Aitmatov, và chưa hết lộng hành những kẻ vừa rao giảng những câu thần chú về mặt xã hội, vừa đe nẹt mọi người. Hơn nữa, bên cạnh sự dũng cảm, còn cần có sự nghiêm ngặt khoa học phê phán. Trong mớ bòng bong của các hiện tượng và trong khung cảnh dễ xúc động như hiện nay, cần phải xem xét mọi sự việc một cách trung thực, tỉnh táo và khách quan. Vấn đề đặt ra cho các nhà văn không chỉ là ủng hộ sự thay cũ đổi mới mà quan trọng hơn, là suy nghĩ nên thay đổi như thế nào, bắt đầu từ đâu. Sự bình tĩnh và cân nhắc là thái độ cần thiết. Nếu trước đây một số tác phẩm đã để lại những dấu tích đáng hổ thẹn cho văn chương khi ca ngợi một số điều không đáng ca ngợi, thì bây giờ trong khi hướng về sự phê phán, các nhà văn cần phải chỉ ra trong hiện thực phức tạp vàng thau, chân giả lẫn lộn, đâu là cái cần phê phán, đáng phê phán hơn cả. Và cảm hứng phê phán phải xuất phát từ những giá trị bền vững có ý nghĩa xã hội, ý nghĩa toàn nhân loại, chứ không phải là những thiện cảm và ác cảm nhất thời, nhất là đối với những con người và sự việc mà nhược điểm có tính chất lịch sử của chúng đang bị cuộc sống vượt qua. Sự phân tích mang tính phê phán đối với những vấn đề của hiện thực cũng hoàn toàn đối lập với thái độ công kích theo kiểu mị dân. Vũ khí phê phán mà rơi vào tay những người không có tinh thần trách nhiệm và ý thức công dân - mượn một hình ảnh của V. Astaphiev - thì cũng nguy hiểm chẳng khác nào "con dao lam cạo râu nằm trong tay đứa trẻ nhỏ".
Khi đưa ra lời phê phán cơ chế kìm hãm, tình trạng trì trệ cùng những xu hướng xa lạ với chủ nghĩa xã hội và tìm ra câu trả lời cho những vấn đề cấp thiết của đất nước, văn chương ta vẫn đứng trong hệ thống của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa chứ không phải ở ngoài giới hạn của nó. Gần đây cá biệt có một vài tác phẩm cho thấy tác giả của chúng muốn đi trở lại với chủ nghĩa hiện thực phê phán. Thiết nghĩ, cần phải tôn trọng quyền tự do lựa chọn phương pháp nghệ thuật đó của các nhà văn. Nhưng nếu như những tác phẩm hiện thực phê phán trước đây thiếu vắng cái dự cảm về triển vọng lịch sử là do nhà văn chưa được trang bị hay chưa được thuyết phục bởi cái nhìn cách mạng về tương lai, thì những tác phẩm loại này của văn chương xã hội chủ nghĩa đã đánh mất cái viễn cảnh về sự chuyển biến theo hướng tích cực của xã hội và con người chính là vì các tác giả đã tỏ ra mệt mỏi và chán nản trong đà quay cuồng của một thực tế đầy dữ dội và cay nghiệt. Đọc những tác phẩm đó, dễ thấy sự phân tích sắc sảo cuộc sống đương thời với những căn bệnh ăn ruỗng xã hội chưa được kết hợp rõ nét với lý tưởng tích cực cùng trách nhiệm công dân. Ngòi bút phê phán, trong trường hợp đó sẽ sa vào ngõ cụt của tư tưởng.
Các tiểu thuyết
Nguyện vọng và nhiệt tình của các nhà văn muốn biểu hiện sự phủ định quyết liệt cái xấu, như là một đáp ứng sự đòi hỏi của công chúng hiện nay, vẫn chỉ là những ý đồ tốt đẹp, bao lâu mà nguyện vọng và nhiệt tình ấy chưa gắn liền với một sự thể hiện sâu sắc về mặt thẩm mỹ. Trong một số tác phẩm gần đây, cảm hứng phê phán, thói hư tật xấu trong đời sống chưa kết hợp với một chiều sâu về tư tưởng, một sức nặng về nghệ thuật, nếu không muốn nói là nông cạn, hời hợt. Chúng ta không muốn từ bỏ một sự thô thiển khác. Không thể nhân danh cái mới để mà hạ thấp tiêu chuẩn và châm chước cho loại văn chương đã thừa nhận là xoàng xĩnh và vụng về. Cái mới trong văn chương phải là cái hay, cái có tiềm lực nghệ thuật. Bổn phận cách mạng của nhà văn, nói theo G. G. Marquez, là viết cho thật hay. Phê phán, cũng phải phê phán cho thật hay!
Chưa lúc nào văn chương ta phải mang trên mình nhiều gánh nặng như lúc này. Nó vừa có nhiệm vụ ngợi ca những con người dũng cảm và những chiến công, thành tích của nhân dân, vừa phải phê phán bóc trần không khoan nhượng những điều bỉ ổi, tanh hôi còn tồn tại ngay bên trong cộng đồng dân tộc. Nó vừa không được bội bạc với lịch sử, vừa phải nói tiếng nói trung thực với người đương thời và có trách nhiệm đối với các thế hệ tương lai.
Chắc nhiều năm nữa chúng ta mới đánh giá được hết tầm quan trọng và sức tác động tích cực của đường lối đổi mới, được Đại hội Đảng lần thứ VI mở ra, và nhất là của Nghị quyết Bộ Chính trị về văn hóa nghệ thuật, đối với công việc của các nhà văn và sự phát triển của văn chương Việt Nam đương đại. Nhưng ngay từ bây giờ, đã có thể khẳng định rằng công cuộc đổi mới và quá trình dân chủ hóa một vận hội mới, một niềm hy vọng lớn lao cho văn chương nước nhà. Ngược lại văn chương với tiếng nói nghệ thuật khẳng khái của mình, với cảm hứng sự thật nóng bỏng, có thể góp phần không nhỏ cho thắng lợi của công cuộc đổi mới là nguồn hy vọng của văn chương mà chính văn chương cũng là một chỗ dựa để sự nghiệp cao cả kia trông chờ, tin cậy.
Nguồn:
15-12-12


text:
Thể loại phim
Xem phim online chất lượng cao TV - Trang xem phim online hay, xem phim
miễn phí chất lượng tốt, Xem phim TV luôn cập nhật các bộ phim hành
động, phim chiếu rạp mới nhất với các thể loại phim tâm lý , phim hài ..v. Xem phim tại Xem phim
Tv sẽ luôn có phụ đề việt hoặc phim lồng tiếng đem đến sự thoải mái cho
các bạn khi xem phim. Xem phim tv sẽ hạn chế tối đa quảng cáo để luôn
là 1 sự lựa chọn phim online tốt nhất cho các bạn

markdown:
[Xem phim Cô dâu 8 Tuổi p4](http://cd8t.com/xem-phim-co-dau-8-tuoi-phan-4/)
[Xem clip game sieu nhan de hoang khai giap](http://phim-clip.com/game-sieu-nhan-de-hoang-khai-giap)
-
Không có phim này. Vui lòng tìm từ khóa khác. Hoặc xem video bên dưới
No results.
#### Kết quả tìm phim game sieu nhan de hoang khai giap
Xin chờ...

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Server: Apache/2.2.15 (CentOS)

Set-Cookie: ___utmvblVuDwEY=WZq   XftOMalk: ztT; path=/; Max-Age=900

Cache-Control: max-age=0, no-cache, no-store, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Pragma: no-cache

Vary: Accept-Encoding

Content-Encoding: gzip

Connection: close

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

X-CDN: Incapsula


markdown:
[Xem phim Cô dâu 8 Tuổi p4](http://cd8t.com/xem-phim-co-dau-8-tuoi-phan-4/)
[Xem clip phim su vo toi cua nguoi hoi giao](http://phim-clip.com/phim-su-vo-toi-cua-nguoi-hoi-giao)
-
Không có phim này. Vui lòng tìm từ khóa khác. Hoặc xem video bên dưới
No results.
#### Kết quả tìm phim phim su vo toi cua nguoi hoi giao
Xin chờ...

Set-Cookie: ___utmvblVuDwEY=kZY   XWUOKalC: Wtd; path=/; Max-Age=900


text:
NGUYỄN ANH TUẤN
Sau khi đọc xong cuốn sách “Lê Đại Cang và Lê thị gia phả“(1), trong trí óc tôi chợt hiển hiện một vị nho tướng “lưng đeo gươm tay mềm mại bút hoa” (Huy Cận)- một hình ảnh lãng mạn đầy sức cuốn hút của thời mới bước chân vào học đường văn khoa…Cái cảm xúc ban đầu ấy của tuổi trẻ hòa nhập vào cái âm hưởng bi tráng do văn chương cổ – trung – cận đại Việt Nam đem lại cho tôi suốt mấy chục năm ròng sau đó. Cái bi tráng của những sự nghiệp cháy bỏng khát vọng “đền nợ nước trả thù nhà”, cái bi tráng của những số phận oan trái giữa cơn lốc lịch sử- trong khi vượt qua tấn “bi kịch nhân cách của nhà nho và bi kịch của hệ tư tưởng quan lại” (viện sĩ Alêchxêep2 ) đã tự bộc lộ phẩm chất kẻ sĩ gửi cho đời sau những bài học làm người sâu sắc và thấm thía…
Danh nhân Lê Đại Cang mà tôi mới được biết đến từ sau khi được tới thăm nhà thờ họ Lê làng Luật Chánh, huyện Tuy Phước, Bình Định vào giữa năm 2012 (nhân dự hội thảo khoa học về nhà viết tuồng kiệt xuất Quỳnh phủ Nguyễn Diêu) đã giúp tôi góp phần hoàn chỉnh “bức chân dung” về các nho tướng mà tôi hằng yêu kính, ngưỡng vọng- tiếp nối vào cái danh sách đáng tự hào đối với mỗi con dân nước Việt: Trần Quốc Tuấn, Trần Quang Khải, Nguyễn Trãi, Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát, Nguyễn Quang Bích, Nguyễn Cao, Phan Đình Phùng, Lê Văn Duyệt, v.v.
Bình Định vốn là nơi phát tích và lập thân của nhiều anh hùng, nhiều thi nhân nổi tiếng, một miền quê tự bao đời nay được mệnh danh là “Đất võ Trời văn”. Bình Định hào hoa và dầu dãi nắng mưa, nơi nghìn năm tụ tán bi hoan, chốn hợp lưu của ngai vàng và bùn đất, vua quan và thảo dân, kinh kỳ và thôn dã, thần tiên và phàm trần…- như cách diễn đạt của một nhà thơ- nhà nghiên cứu người Bình Định(3) về vùng đất địa linh nhân kiệt này. Danh sĩ Phan Huy Ích thời Tây Sơn có câu thơ :”Quy Nhơn thang mộc địa/ Khu Hoãn ỷ khôi thạc”- dịch nghĩa: Phủ Quy Nhơn là đất tắm gội của vua/ Vùng trọng yếu phải dựa vào bậc anh tài nắm giữ. Đây cũng chính là quê hương của cụ Lê Đại Cang- một trong những đại diện sáng giá vào bậc nhất của hàng ngũ danh sĩ – danh tướng Bình Định mà cho đến nay, thân thế đặc biệt cùng sự nghiệp lẫy lừng của cụ trong công cuộc dựng nước và giữ nước của dân tộc ta thời cận đại mới dần được phát lộ, được sáng tỏ- qua các công trình nghiên cứu lẻ tẻ suốt mấy chục năm qua, cho đến Hội thảo khoa học lớn về Lê Đại Cang sẽ diễn ra tại thành phố Quy Nhơn- Bình Định vào đầu năm 2013 tới. Khởi nguồn có thể nói là từ cuốn “Lê thị gia phả” vốn được lưu giữ tại từ đường họ Lê làng Luật Chánh, sau năm 1975 được gia tộc hiến cho Bảo tàng Quang Trung. Trong số những trước tác của cụ Lê Đại Cang, đây là tác phẩm duy nhất mà hậu thế còn giữ được- đó không phải chỉ là một tập gia phả ghi chép về dòng tộc, mà còn là một tập văn có giá trị lớn về nhiều mặt, từng được các học giả xưa nay đánh giá cao. Từ mấy chục năm về trước, tập gia phả này đã được nhà nghiên cứu văn hóa người Bình Định Vũ Ngọc Liễn dịch ra tiếng Việt.
Gia phả, với tư cách là một bộ phận không thể thiếu của chuyên ngành lịch sử, thuộc bộ Sử của văn hóa phương Đông (trong bốn bộ Kinh, Sử, Tử, Tập), đã bổ sung không ít cho chính sử của các triều đại. Và cuốn Gia phả này, với những áng văn tài hoa sâu sắc, có thể coi là một tự truyện hấp dẫn, chân thực của cụ Lê Đại Cang về bản thân mình, về gia tộc mình, và qua đó giúp hôm nay hiểu thêm về những sự thật lịch sử bi hùng của một thời. Cụ Lê Đại Cang đã nhấn mạnh ý nghĩa của việc soạn Gia phả như sau: “Cho nên tộc có phả như nước có sử, không sử thì truyền thống ngày càng sa sút, văn hiến rơi vãi, không phả thì thế hệ không rõ, cội nguồn mờ mịt. Hai cái ấy tuy có khác song không thể thiếu một.” Ông Vũ Ngọc Liễn nhận xét: “Lê thị gia phả” không chỉ là tập sách ghi chép về lịch sử dòng họ Lê làng Luật Chánh “mà còn chứa đựng những bài học sâu sắc của một bậc đại trí đại nhân”.(4)
Đọc kỹ “Lê thị gia phả”, tôi ngẫm thấy: thân thế, hành trạng và đời sống tâm hồn của cụ Lê Đại Cang có nhiều nét song trùng với cụ Nguyễn Công Trứ, cụ Cao Bá Quát…- những danh nhân đã được một số nhà nghiên cứu văn học xếp vào loại “nhà nho tài tử”. Trong một công trình nghiên cứu, ông Trần Ngọc Vương viết: “Ra đời trong một xã hội có Nho giáo là hệ tư tưởng chính thống, nhà nho tài tử bị hấp dẫn bởi một hình tượng chính thống, quan niệm về người “đại trượng phu”. Đại trượng phu, hay người hào kiệt là loại nhân vật xuất chúng, vượt lên trên quần chúng cả về tầm cỡ của trí tuệ, tài năng, lẫn những hoài bão, ước vọng to lớn”(5). Theo ông Trần Đình Hượu, nhà nho tài tử là người có tài trị nước, cầm quân, học vấn cao siêu, tài văn chương ở mức “nhả ngọc phun châu”, biết “cầm kỳ thi họa”, và phải có cả “tình” nữa!(6) Soi lại Gia phả họ Lê làng Luật Chánh, ta đọc chính lời cụ Lê Đại Cang kể: cụ đã được theo học hai vị tôn sư danh tiếng là Thị giảng triều Tây Sơn Nguyễn Tử Nghiễm và Thượng thư bộ Lễ triều Nguyễn, “Trong vòng năm sáu năm quên ăn quên ngủ để dùi mài kinh sử. Khi được bạn giỏi văn liền theo học hỏi, bất chấp người ta cười chê.” Nhờ đó mà cụ “sớm nổi tiếng là một danh sĩ học vấn uyên thâm văn chương lỗi lạc.”(Chuyện cũ kẻ sĩ Bình Định-Lộc Xuyên Đặng Quý Địch). Sách “Đại Nam nhất thống chí” (Quốc sử quán triều Nguyễn) ghi lại: “Lê Đại Cang nổi tiếng văn học…Ông có soạn các sách Nam hành, Tục Nam hành, Tĩnh ngu thi tập”. Sách “Đại Nam chính biên liệt truyện” (Cao Xuân Dục) chép: “Đến Cang mới lấy văn học được hiển đạt…Có tiếng là người giỏi thời bấy giờ…Cang là người hào mại phóng dật, ở đâu thường bày bút mực, sách vở, đàn, chén uống rượu, hoa, cây để tự thích…”. Theo nhà báo Nguyễn Thế Khoa- chắt ngoại của cụ Cang, cụ là người đã sáng lập nên Văn chỉ Tuy Phước, thu hút nhiều văn nhân tài hoa tỉnh Bình Định tới để đàm đạo văn chương thế sự… Tuy chưa tìm thấy ba tác phẩm cụ để lại, nhưng qua sử sách và những lời truyền tụng của người đương thời cho tới nay, với học vấn, tâm hồn, khí phách mà cụ đã bộc lộ qua hành trạng cùng Gia phả, chúng ta có cơ sở tin rằng đó là những áng văn chương có khả năng lưu danh thiên cổ; và sinh thời, chắc hẳn tác giả của chúng cũng là người mắc “Nợ phong lưu” (Nguyễn Công Trứ), thậm chí còn trầm trọng hơn với “Phong vận kỳ oan ngã tự cư”- (Chính tự mình chuốc lấy cái oan phong vận- Nguyễn Du). Dễ hiểu vì sao con người “Giắt lỏng giang sơn vào nửa túi” tựa Nguyễn Công Trứ đó đã chinh phục được bà Lê Ngọc Phiên xinh đẹp làm vợ thứ, để một quận chúa triều Lê có đủ công dung ngôn hạnh theo cụ rong ruổi “nợ tang bồng” khắp Bắc Nam… Còn tài kinh bang tế thế, tài cầm quân kiệt xuất- như tiêu chí của loại hình nhà nho tài tử đòi hỏi, thì ở cụ Lê Đại Cang đã trở thành “huyền thoại” mà rất nhiều công trình nghiên cứu, bài báo viết về cụ đã khẳng định. Có một sự nghiệp lớn, sự nghiệp để đời của cụ Cang mà cụ không ghi trong gia phả, nhưng lại được chính sử triều Nguyễn (như Đại Nam thực lục) ghi chép lại rất nhiều: đó là công việc của một quan đê chính ở Bắc Thành.
Là một người làm phim truyện, tôi rất thích thú với hai biến cố trong giai đoạn binh nghiệp đầy bi hùng gian khổ những cũng đượm màu sắc “tài tử” của cụ: sự kiện đầu tiên, vào năm 1833, trong cảnh ngộ từ một đại quan văn bị cách chức thành lính khiêng võng phải ra trận đi đầu lập công chuộc tội, cụ đã tự chiêu tập binh mã, trở thành một võ quan đích thân huấn luyện một đội quân hỗn hợp Việt – Miên và góp phần đánh bại quân phiến loạn & quân xâm lược. Và sự kiện thứ hai, vào năm 1839, khi đang là tham tán đại thần bảo hộ Cao Miên, cụ lại bị cách chức một cách nhục nhã bởi bất tuân mệnh triều đình theo lối ngu trung; và trong thân phận một anh lính khiêng võng sung tiền quân hiệu lực, cụ lại nhận lãnh việc tổ chức và huấn luyện lại đội binh đang rời rã kỷ luật và yếu kém kỹ năng chiến đấu, biến nó thành đội hùng binh đánh giặc Chân Lạp. Vì sự kiện này mà cụ đã bị vua Minh Mạng khép vào tội mất đầu cho “trảm giam hậu”: “Đại Cang tội cách hiệu, sao dám tôn mình là đại tướng? Chẳng sợ phép nước, chẳng kể công luận”.(Theo “Quốc triều chính biên toát yếu”). Hai sự kiện khá giống nhau như trên giúp chúng ta càng nhận rõ bản lĩnh và nhân cách của cụ Lê Đại Cang. Thử nghĩ: một người đang là lính khênh võng, sao lại có thể kêu gọi được người khác quy tụ dưới ngọn cờ lệnh của mình, sao có thể thuyết phục nổi vị thống lĩnh nọ trao quyền cho mình huấn luyện quân sĩ? Cụ không có thuật phù thủy gì cả, ngoài tiếng tăm về đức độ và tài năng đã thấm sâu vào nhiều tầng lớp “dân đen con đỏ”, ngoài những việc làm cụ thể với tất cả ý thức trách nhiệm về công vụ, với lòng yêu nước thương dân sâu xa, và cả lòng nhẫn nhịn phi thường nữa trên cơ sở đại lượng, hiểu thấu sự đời & lòng người như một trong những biểu hiện của Phật tính. Cái bí quyết thành công để “huấn luyện kỹ càng biến dân ô hợp thành đội quân chính quy” cụ kể lại thật chân chất, cảm động cho thấy nó có sức thuyết phục hơn mọi lời rao giảng đạo nghĩa hùng biện, đó là: “Cùng sống với họ như con em”… Tôi cứ miên man nghĩ ngợi mãi về những bí ẩn đằng sau hai sự kiện lạ lùng đó mà trong lịch sử chiến trận xưa nay, có lẽ trường hợp của cụ là độc nhất vô nhị! Biết bao tình tiết thú vị, gay cấn, xoay quanh cái thử thách khổng lồ đối với một người ở cương vị quá bé nhỏ mà dám kiên cường chọi lại định mệnh sắt thép, buộc nó phải phục tùng mình khiến người đọc người xem phải hồi hộp chờ đợi, phải lo lắng thắt tim hay dạt dào xúc động, cảm phục- một khi chúng được thể hiện có sức thuyết phục bằng tiểu thuyết hoặc phim lịch sử! Phải là một trái tim kiên cường và tha thiết với vận mệnh đất nước & dân tộc đến thế nào mới “Chẳng sợ phép nước, chẳng kể công luận” như vua đã quy tội một cách bất công mà ở tầm trí thức đó cụ thừa hiểu là nó sẽ giáng vào mình khi hành động như vậy! Mặc dù cụ không rơi vào bi kịch “Thiên giáng kỳ tài vô dụng xứ”- trời cho tài lạ nhưng chẳng dùng được vào đâu (Nguyễn Du-Bắc hành tạp lục), nhưng vốn là một “anh hùng thời loạn”, với học vấn và từng trải, cụ chắc thấm hiểu cái nóng lạnh của thời thế đảo điên mà Cao Bá Quát từng hãi hùng: “Bước đường bằng phẳng thì mờ mịt, bước đường ghê sợ thì nhiều” (Thản lộ mang mang úy lộ đa- Sa hành đoản ca). Nguyên nhân sâu xa của thực tế này đã được nhiều nhà nghiên cứu vạch rõ, đây là một nhận định tiêu biểu: “Các nhà vua Nguyễn cho đến trước khi thực dân Pháp xâm lược đã áp dụng hàng loạt chính sách đi ngược lại với hướng vận động tiến hóa của lịch sử, ngược lại với những đường lối, chủ trương trước kia của các chúa Nguyễn, các bậc tiền bối trực tiếp, hay trong trường hợp vua sáng nghiệp Gia Long, là đi ngược lại chính mình.”(7) Chúng ta hãy cùng nhớ lại những lần Nguyễn Công Trứ hoảng hồn kêu than “Trời già sao tai ác thế” khi bị đóng gông giải về kinh bởi buộc tội mưu phản, hoặc bị khép tội “trảm giam hậu” bởi kháng chỉ; hãy nhớ đến cái án bị đóng xiềng lên mộ sau khi chết đối với tả quân Lê Văn Duyệt; hãy nhớ đến cái chết oan nghiệt của cha con thống chế Nguyễn Văn Thành, Đặng Trần Thường vì án văn tự… Xã hội dưới triều Nguyễn, theo tác giả người Pháp Marcel Gaultier, “là một xã hội đang lên cơn sốt trầm trọng”(8). Trong dân gian có bài “Tố khuất ca” vạch trần bản chất chính trị hà khắc, chế độ thuế má & lao dịch nặng nề và nạn quan lại tham nhũng triều Nguyễn. Theo ghi chép của “Đại nam thực lục” thì từ triều Gia Long năm đầu (1802) đến triều Tự Đức năm cuối (1883) có hơn 350 cuộc khởi nghĩa lớn nhỏ của nông dân và các tầng lớp bị trị chống lại triều Nguyễn- trong đó nông dân lưu vong (hạng “phiêu lưu”) là đội quân chủ lực. Đời Minh Mạng là đời thịnh trị nhất của nhà Nguyễn mà cũng có tới trên 230 cuộc nổi dậy phản kháng triều đình ở khắp đất nước- mà tiêu biểu là khởi nghĩa của Phan Bá Vành ở đồng bằng và ven biển Bắc Bộ, khởi nghĩa của Nông Văn Vân, Lê Duy Lương ở miền núi Việt Bắc,Thanh Hóa, Ninh Bình, khởi nghĩa Ba Nhàn, Tiền Bột ở trung du Bắc Bộ, và cuộc nổi dậy ở Gia Định do Lê Văn Khôi cầm đầu chiếm giữ thành Phiên An (Sài gòn) trong hai năm(9)…Cụ Lê Đại Cang đã nắm giữ trọng trách quốc gia và đã hành sự trong bối cảnh lịch sử thê thảm đó, điều ấy góp phần lý giải tận căn cốt sự long đong vất vưởng của cụ. Vung gươm tiễu phạt quân xâm lược là một bổn phận và cũng là một đòi hỏi của lòng yêu nước, song phải giơ đao trấn áp người nông dân nghèo khổ cùng đường buộc nổi dậy phản kháng cái chính thể mà mình đang phục vụ- phải chăng đó thực sự là tấn bi kịch đau đớn nhất của cụ Cang? Điều này khả dĩ giải thích được phần nào những việc làm được hiểu như là “bất tuân thượng lệnh” khiến cụ bị cách tuột chức không chỉ một lần thời cầm quân dẹp loạn… Và nếu không cáo quan về làng mà cứ tiếp tục con đường chông gai của hoạn lộ, ai dám chắc rằng một tâm hồn khảng khái như cụ sẽ không ngả theo những ngọn cờ khởi nghĩa- ví như Mỹ Lương của Cao Bá Quát?
Sau khi đã tạm thỏa cái “Chí nam nhi” như tên một bài thơ của Nguyễn Công Trứ, trên “con đường làm quan cay cực” nhưng luôn thường trực tâm niệm “Vì nước quên nhà, vì việc công quên việc riêng là tiết tháo của kẻ làm bề tôi” (Lê thị gia phả), khi hưu quan, cụ Lê Đại Cang đã dồn sức làm công việc “Chép lại chuyện cũ/ Nhằm phát triển đạo hiếu” cùng với việc sửa sang Từ đường dòng họ. Và, có một điều rất lý thú song không hề bất ngờ là: cụ đã cho làm một cái am nhỏ gần từ đường đặt tên là Giác Am, tự lấy hiệu là Giác Am cư sĩ để bắt đầu sống với “độc hạc, cô vân”, ngẫm về lẽ vô thường của cõi đời và tu thiền trong thế giới ẩn dật hằng mong mỏi (Thời loạn đi về như hạc độc/ Tuổi già hình bóng tựa mây côi). Thực ra đó cũng là chí hướng của những danh nho tiết tháo mọi thời. Nguyễn Trãi từng tâm sự: Đừng lạ, nếu một ngày nào đó tôi cũng sẽ tu thiền (Lân kỳ ngã diệc thượng thừa thiền). Vua Trần Nhân Tông sau khi cùng quân dân Đại Việt hai lần đánh thắng giặc Nguyên Mông đã cởi hoàng bào mặc áo tu hành trên ngọn Yên Tử, trở thành Phật hoàng. Nguyễn Bỉnh Khiêm khi rời thế sự liền dựng quán Trung Tân, lập am Bạch Vân. Ngô Thời Nhiệm bỏ mũ quan trường liền tự mệnh là Trúc Lâm đệ tứ tổ, viết sách về Phật giáo (Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh). Trong phần IV “Thuật lại sự việc nhà Lê” của “Lê thị gia phả”, đặc biệt là với những người chuyên tâm xuất gia sùng đạo Phật trong dòng họ mình, cụ Cang đã kể lại bằng một niềm say mê, yêu kính, trân trọng khác thường- như về cụ tổ đời thứ 5 thuộc chi thứ nhất, cụ Bá Hòa, là người “thờ thầy rất kính cẩn…Tuy rằng gia kế ngày càng sa sút, song vẫn tự tin, bảo vợ con chăm nghề làm ruộng và dệt vải mà sống, không bao giờ bước đến cửa nhà giàu…lúc 50 tuổi quyết chí xuất gia, tu ở chùa Sa Môn Thiện xá, với pháp danh Hải Thuận”; như về chi thứ hai (tổ thứ 5) cụ Thúc Linh có người con trai đầu “là người từ nhỏ đã hâm mộ đạo Phật, tự quy y, chuyên học Phạn giáo lập chùa làm tăng, lớn lên tinh thông và giảng giải nghĩa các kinh Phật, tăng đồ đều tôn xưng là đại sư, chết chôn ở vườn chùa Vinh Hoa”. Về người con trai thứ 4 của cụ Thúc Linh là cụ Bá Nam- Thủ tọa đại sư chùa Linh Sơn, một danh y: “Ông thường nói với mọi người: sinh chẳng gặp thời, vừa đi tu, vừa làm thuốc, há có lòng nào khác, cái đạo là ở chỗ để cứu người. Cho nên ông chữa bệnh không cần đền đáp, không cần tiền, chu tất với người nghèo khổ. Mọi người trong họ không ai chịu ơn…” Đặc biệt nhất là những dòng viết về người con trai thứ ba của cụ Thúc Linh- ông Khắc Văn: “Lúc còn trẻ đã khác thường…Nhà sư tính khoan hậu, hay cứu người, không tiếc của, thấy việc nghĩa là làm dù hết nhà cũng được, đứng trước việc ngang trái không hề sợ sệt, làm người như vậy rõ trời phú tính”.Vị sư này viết chữ đẹp nên được tiến cử vua làm bổ dụng làm Thị thư, nhưng “mỗi khi nhìn việc nước ngày càng tệ hại” thì đều khóc những giọt nước mắt của lòng tự trọng, của nỗi khát khao được làm nhiều điều thực có ích cho Dân Nước: “Ăn thì ăn tới nơi, khi có việc thì chết điếng, cái chức của kẻ bầy tôi này nó thế, phận tôi cầm bút chép sách, nhưng chẳng lấy việc bút nghiên thờ người khác làm đủ”. Và tác giả cuốn Gia phả đã hạ lời bình luận khá kỳ lạ: “Vì chiếc mão quan của một thời, cho nên lúc bấy giờ từ công khanh, đại phu, đến sĩ thứ chen nhau chi chít mỗi nhà đội mấy chiếc, vậy mà nhà sư há còn mang danh nhà thư pháp (của cung đình- Người viết chú thêm) nữa ư?” Cụ Lê Đại Cang đặt mình trong tâm trạng của nhà sư viết chữ đẹp đó để tự thán và thốt lên nỗi thất vọng của mình đối với triều đình & thời cuộc.
Qua những thân thế vừa kể trên, chúng ta có thể nhận ra tâm sự thầm kín của cụ Lê Đại Cang: việc cụ phải sử dụng tới thanh đại đao để dẹp loạn, diệt giặc ngoại xâm là tuy là việc nghĩa nhưng đó là công việc bất đắc dĩ của một thời, còn việc lâu dài có ý nghĩa cao thượng nhất chính là tu dưỡng tâm tính để hoàn thiện mình đặng có thể quảng bá lòng nhân hậu và các vẻ đẹp khác của tình người cho đồng bào trên tinh thần của Phật tính- và đó cũng là một cách “hóa giải” hữu hiệu “tấn bi kịch nhân cách của nhà nho”… Trong thời đại nho giáo độc tôn, và bản thân cụ Cang tự nhận “Nhà ta đời đời vốn theo nghiệp nho” (Lời dẫn của Gia phả), mà cụ Cang vẫn nhận thấy sự cấp bách phải khôi phục lại tinh thần Phật giáo chân chính của dân tộc – như một biểu hiện sáng rõ của Nhân tính, Việt tính- điều này cho tới hôm nay càng có ý nghĩa thời sự nóng hổi! Phải chăng đó cũng là một trong những bí truyền lớn nhất được ẩn sâu trong tập gia phả quý báu này- có giá trị không kém nếu không muốn nói là hơn những bí truyền được lưu giữ trong các gia phả quý khác- ví như các bí truyền về ba phái võ Tây Sơn ở miền trung của các họ Trần (Trần Quang Diệu), họ Bùi (Bùi Thị Xuân), họ Hồ (môn phái chính của ba anh em nguyễn Huệ)- đều đã trở thành tài sản tinh thần vô giá, niềm tự hào của dân tộc Việt Nam ta…
_________________
1. Nxb Dân Trí- Hà Nội, 2011 ( Vũ Ngọc Liễn dịch )
2. Dẫn theo Trần Ngọc Vương- “Loại hình học tác giả văn học: Nhà nho tài tử và văn học VN”-Nxb Giáo dục, 1995- tr.64
3. Theo Nguyễn Thanh Mừng&Trần Thị Huyền Trang- “Huyền tích kinh xưa”, Nxb KHXH, 2005
4. Dẫn theo Nguyễn Thế Khoa- “Lê Đại Cang và Lê thị gia phả”- Sđd, tr.70
5. Trần Ngọc Vương… Sđd. Tr. 83
6. Trần Đình Hượu, Lê Chí Dũng- “Văn học VN 1900-1930”- Nxb Giáo dục, 1988
7. Trần Ngọc Vương… Sđd. Tr. 98
8.9. Dẫn theo Nguyễn Phan Quang&Vũ Xuân Đản- “Lịch sử VN từ nguồn gốc đến năm 1884”- Nxb Tp HCM, 2005- Tr. 356, 357
Và những trích dẫn không có ghi chú đều lấy ở trong sách: “Lê Đại Cang và Lê Thị Gia phả”- Sđd
Hà Nội, cuối tháng tháng 11-2012
Filed under: Bài của bạn, Báo chí, Sự kiện Thẻ: | LÊ ĐẠI CANG, Nguyễn Anh Tuấn
Gửi phản hồi

markdown:
**NGUYỄN ANH TUẤN**
Sau khi đọc xong cuốn sách “Lê Đại Cang và Lê thị gia phả
“(1), trong trí óc tôi chợt hiển hiện một vị nho tướng “lưng đeo gươm tay mềm mại bút hoa” (Huy Cận)- một hình ảnh lãng mạn đầy sức cuốn hút của thời mới bước chân vào học đường văn khoa…Cái cảm xúc ban đầu ấy của tuổi trẻ hòa nhập vào cái âm hưởng bi tráng do văn chương cổ – trung – cận đại Việt Nam đem lại cho tôi suốt mấy chục năm ròng sau đó. Cái bi tráng của những sự nghiệp cháy bỏng khát vọng “đền nợ nước trả thù nhà”, cái bi tráng của những số phận oan trái giữa cơn lốc lịch sử- trong khi vượt qua tấn “bi kịch nhân cách của nhà nho và bi kịch của hệ tư tưởng quan lại” (viện sĩ Alêchxêep 2 ) đã tự bộc lộ phẩm chất kẻ sĩ gửi cho đời sau những bài học làm người sâu sắc và thấm thía…
Danh nhân Lê Đại Cang mà tôi mới được biết đến từ sau khi được tới thăm nhà thờ họ Lê làng Luật Chánh, huyện Tuy Phước, Bình Định vào giữa năm 2012 (nhân dự hội thảo khoa học về nhà viết tuồng kiệt xuất Quỳnh phủ Nguyễn Diêu) đã giúp tôi góp phần hoàn chỉnh “bức chân dung” về các nho tướng mà tôi hằng yêu kính, ngưỡng vọng- tiếp nối vào cái danh sách đáng tự hào đối với mỗi con dân nước Việt: Trần Quốc Tuấn, Trần Quang Khải, Nguyễn Trãi, Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát, Nguyễn Quang Bích, Nguyễn Cao, Phan Đình Phùng, Lê Văn Duyệt, v.v.
Bình Định vốn là nơi phát tích và lập thân của nhiều anh hùng, nhiều thi nhân nổi tiếng, một miền quê tự bao đời nay được mệnh danh là “Đất võ Trời văn”. Bình Định hào hoa và dầu dãi nắng mưa, nơi nghìn năm tụ tán bi hoan, chốn hợp lưu của ngai vàng và bùn đất, vua quan và thảo dân, kinh kỳ và thôn dã, thần tiên và phàm trần…- như cách diễn đạt của một nhà thơ- nhà nghiên cứu người Bình Định
(3) về vùng đất địa linh nhân kiệt này. Danh sĩ Phan Huy Ích thời Tây Sơn có câu thơ :”Quy Nhơn thang mộc địa/ Khu Hoãn ỷ khôi thạc”- dịch nghĩa: Phủ Quy Nhơn là đất tắm gội của vua/ Vùng trọng yếu phải dựa vào bậc anh tài nắm giữ. Đây cũng chính là quê hương của cụ Lê Đại Cang- một trong những đại diện sáng giá vào bậc nhất của hàng ngũ danh sĩ – danh tướng Bình Định mà cho đến nay, thân thế đặc biệt cùng sự nghiệp lẫy lừng của cụ trong công cuộc dựng nước và giữ nước của dân tộc ta thời cận đại mới dần được phát lộ, được sáng tỏ- qua các công trình nghiên cứu lẻ tẻ suốt mấy chục năm qua, cho đến Hội thảo khoa học lớn về Lê Đại Cang sẽ diễn ra tại thành phố Quy Nhơn- Bình Định vào đầu năm 2013 tới. Khởi nguồn có thể nói là từ cuốn “Lê thị gia phả” vốn được lưu giữ tại từ đường họ Lê làng Luật Chánh, sau năm 1975 được gia tộc hiến cho Bảo tàng Quang Trung. Trong số những trước tác của cụ Lê Đại Cang, đây là tác phẩm duy nhất mà hậu thế còn giữ được- đó không phải chỉ là một tập gia phả ghi chép về dòng tộc, mà còn là một tập văn có giá trị lớn về nhiều mặt, từng được các học giả xưa nay đánh giá cao. Từ mấy chục năm về trước, tập gia phả này đã được nhà nghiên cứu văn hóa người Bình Định Vũ Ngọc Liễn dịch ra tiếng Việt.
Gia phả, với tư cách là một bộ phận không thể thiếu của chuyên ngành lịch sử, thuộc bộ
**Sử** của văn hóa phương Đông (trong bốn bộ **Kinh**, **Sử**, **Tử**, **Tập**), đã bổ sung không ít cho chính sử của các triều đại. Và cuốn Gia phả này, với những áng văn tài hoa sâu sắc, có thể coi là một tự truyện hấp dẫn, chân thực của cụ Lê Đại Cang về bản thân mình, về gia tộc mình, và qua đó giúp hôm nay hiểu thêm về những sự thật lịch sử bi hùng của một thời. Cụ Lê Đại Cang đã nhấn mạnh ý nghĩa của việc soạn Gia phả như sau: “Cho nên tộc có phả như nước có sử, không sử thì truyền thống ngày càng sa sút, văn hiến rơi vãi, không phả thì thế hệ không rõ, cội nguồn mờ mịt. Hai cái ấy tuy có khác song không thể thiếu một.” Ông Vũ Ngọc Liễn nhận xét: “Lê thị gia phả” không chỉ là tập sách ghi chép về lịch sử dòng họ Lê làng Luật Chánh “mà còn chứa đựng những bài học sâu sắc của một bậc đại trí đại nhân”. (4)
Đọc kỹ “Lê thị gia phả”, tôi ngẫm thấy: thân thế, hành trạng và đời sống tâm hồn của cụ Lê Đại Cang có nhiều nét song trùng với cụ Nguyễn Công Trứ, cụ Cao Bá Quát…- những danh nhân đã được một số nhà nghiên cứu văn học xếp vào loại “nhà nho tài tử”. Trong một công trình nghiên cứu, ông Trần Ngọc Vương viết: “Ra đời trong một xã hội có Nho giáo là hệ tư tưởng chính thống, nhà nho tài tử bị hấp dẫn bởi một hình tượng chính thống, quan niệm về người “đại trượng phu”. Đại trượng phu, hay người hào kiệt là loại nhân vật xuất chúng, vượt lên trên quần chúng cả về tầm cỡ của trí tuệ, tài năng, lẫn những hoài bão, ước vọng to lớn”
(5). Theo ông Trần Đình Hượu, nhà nho tài tử là người có tài trị nước, cầm quân, học vấn cao siêu, tài văn chương ở mức “nhả ngọc phun châu”, biết “cầm kỳ thi họa”, và phải có cả “tình” nữa! (6) Soi lại Gia phả họ Lê làng Luật Chánh, ta đọc chính lời cụ Lê Đại Cang kể: cụ đã được theo học hai vị tôn sư danh tiếng là Thị giảng triều Tây Sơn Nguyễn Tử Nghiễm và Thượng thư bộ Lễ triều Nguyễn, “Trong vòng năm sáu năm quên ăn quên ngủ để dùi mài kinh sử. Khi được bạn giỏi văn liền theo học hỏi, bất chấp người ta cười chê.” Nhờ đó mà cụ “sớm nổi tiếng là một danh sĩ học vấn uyên thâm văn chương lỗi lạc.”(Chuyện cũ kẻ sĩ Bình Định-Lộc Xuyên Đặng Quý Địch). Sách “Đại Nam nhất thống chí” (Quốc sử quán triều Nguyễn) ghi lại: “Lê Đại Cang nổi tiếng văn học…Ông có soạn các sách Nam hành, Tục Nam hành, Tĩnh ngu thi tập”. Sách “Đại Nam chính biên liệt truyện” (Cao Xuân Dục) chép: “Đến Cang mới lấy văn học được hiển đạt…Có tiếng là người giỏi thời bấy giờ…Cang là người hào mại phóng dật, ở đâu thường bày bút mực, sách vở, đàn, chén uống rượu, hoa, cây để tự thích…”. Theo nhà báo Nguyễn Thế Khoa- chắt ngoại của cụ Cang, cụ là người đã sáng lập nên Văn chỉ Tuy Phước, thu hút nhiều văn nhân tài hoa tỉnh Bình Định tới để đàm đạo văn chương thế sự… Tuy chưa tìm thấy ba tác phẩm cụ để lại, nhưng qua sử sách và những lời truyền tụng của người đương thời cho tới nay, với học vấn, tâm hồn, khí phách mà cụ đã bộc lộ qua hành trạng cùng Gia phả, chúng ta có cơ sở tin rằng đó là những áng văn chương có khả năng lưu danh thiên cổ; và sinh thời, chắc hẳn tác giả của chúng cũng là người mắc “Nợ phong lưu” (Nguyễn Công Trứ), thậm chí còn trầm trọng hơn với “Phong vận kỳ oan ngã tự cư”- (Chính tự mình chuốc lấy cái oan phong vận- Nguyễn Du). Dễ hiểu vì sao con người “Giắt lỏng giang sơn vào nửa túi” tựa Nguyễn Công Trứ đó đã chinh phục được bà Lê Ngọc Phiên xinh đẹp làm vợ thứ, để một quận chúa triều Lê có đủ công dung ngôn hạnh theo cụ rong ruổi “nợ tang bồng” khắp Bắc Nam… Còn tài kinh bang tế thế, tài cầm quân kiệt xuất- như tiêu chí của loại hình nhà nho tài tử đòi hỏi, thì ở cụ Lê Đại Cang đã trở thành “huyền thoại” mà rất nhiều công trình nghiên cứu, bài báo viết về cụ đã khẳng định. Có một sự nghiệp lớn, sự nghiệp để đời của cụ Cang mà cụ không ghi trong gia phả, nhưng lại được chính sử triều Nguyễn (như Đại Nam thực lục) ghi chép lại rất nhiều: đó là công việc của một quan đê chính ở Bắc Thành.
Là một người làm phim truyện, tôi rất thích thú với hai biến cố trong giai đoạn binh nghiệp đầy bi hùng gian khổ những cũng đượm màu sắc “tài tử” của cụ: sự kiện đầu tiên, vào năm 1833, trong cảnh ngộ từ một đại quan văn bị cách chức thành lính khiêng võng phải ra trận đi đầu lập công chuộc tội, cụ đã tự chiêu tập binh mã, trở thành một võ quan đích thân huấn luyện một đội quân hỗn hợp Việt – Miên và góp phần đánh bại quân phiến loạn & quân xâm lược. Và sự kiện thứ hai, vào năm 1839, khi đang là tham tán đại thần bảo hộ Cao Miên, cụ lại bị cách chức một cách nhục nhã bởi bất tuân mệnh triều đình theo lối ngu trung; và trong thân phận một anh lính khiêng võng sung tiền quân hiệu lực, cụ lại nhận lãnh việc tổ chức và huấn luyện lại đội binh đang rời rã kỷ luật và yếu kém kỹ năng chiến đấu, biến nó thành đội hùng binh đánh giặc Chân Lạp. Vì sự kiện này mà cụ đã bị vua Minh Mạng khép vào tội mất đầu cho “trảm giam hậu”: “Đại Cang tội cách hiệu, sao dám tôn mình là đại tướng? Chẳng sợ phép nước, chẳng kể công luận”.(Theo “Quốc triều chính biên toát yếu”). Hai sự kiện khá giống nhau như trên giúp chúng ta càng nhận rõ bản lĩnh và nhân cách của cụ Lê Đại Cang. Thử nghĩ: một người đang là lính khênh võng, sao lại có thể kêu gọi được người khác quy tụ dưới ngọn cờ lệnh của mình, sao có thể thuyết phục nổi vị thống lĩnh nọ trao quyền cho mình huấn luyện quân sĩ? Cụ không có thuật phù thủy gì cả, ngoài tiếng tăm về đức độ và tài năng đã thấm sâu vào nhiều tầng lớp “dân đen con đỏ”, ngoài những việc làm cụ thể với tất cả ý thức trách nhiệm về công vụ, với lòng yêu nước thương dân sâu xa, và cả lòng nhẫn nhịn phi thường nữa trên cơ sở đại lượng, hiểu thấu sự đời & lòng người như một trong những biểu hiện của Phật tính. Cái bí quyết thành công để “huấn luyện kỹ càng biến dân ô hợp thành đội quân chính quy” cụ kể lại thật chân chất, cảm động cho thấy nó có sức thuyết phục hơn mọi lời rao giảng đạo nghĩa hùng biện, đó là: “Cùng sống với họ như con em”… Tôi cứ miên man nghĩ ngợi mãi về những bí ẩn đằng sau hai sự kiện lạ lùng đó mà trong lịch sử chiến trận xưa nay, có lẽ trường hợp của cụ là độc nhất vô nhị! Biết bao tình tiết thú vị, gay cấn, xoay quanh cái thử thách khổng lồ đối với một người ở cương vị quá bé nhỏ mà dám kiên cường chọi lại định mệnh sắt thép, buộc nó phải phục tùng mình khiến người đọc người xem phải hồi hộp chờ đợi, phải lo lắng thắt tim hay dạt dào xúc động, cảm phục- một khi chúng được thể hiện có sức thuyết phục bằng tiểu thuyết hoặc phim lịch sử! Phải là một trái tim kiên cường và tha thiết với vận mệnh đất nước & dân tộc đến thế nào mới “Chẳng sợ phép nước, chẳng kể công luận” như vua đã quy tội một cách bất công mà ở tầm trí thức đó cụ thừa hiểu là nó sẽ giáng vào mình khi hành động như vậy! Mặc dù cụ không rơi vào bi kịch “Thiên giáng kỳ tài vô dụng xứ”- trời cho tài lạ nhưng chẳng dùng được vào đâu (Nguyễn Du-Bắc hành tạp lục), nhưng vốn là một “anh hùng thời loạn”, với học vấn và từng trải, cụ chắc thấm hiểu cái nóng lạnh của thời thế đảo điên mà Cao Bá Quát từng hãi hùng: “Bước đường bằng phẳng thì mờ mịt, bước đường ghê sợ thì nhiều” (Thản lộ mang mang úy lộ đa- Sa hành đoản ca). Nguyên nhân sâu xa của thực tế này đã được nhiều nhà nghiên cứu vạch rõ, đây là một nhận định tiêu biểu: “Các nhà vua Nguyễn cho đến trước khi thực dân Pháp xâm lược đã áp dụng hàng loạt chính sách đi ngược lại với hướng vận động tiến hóa của lịch sử, ngược lại với những đường lối, chủ trương trước kia của các chúa Nguyễn, các bậc tiền bối trực tiếp, hay trong trường hợp vua sáng nghiệp Gia Long, là đi ngược lại chính mình.”
(7) Chúng ta hãy cùng nhớ lại những lần Nguyễn Công Trứ hoảng hồn kêu than “Trời già sao tai ác thế” khi bị đóng gông giải về kinh bởi buộc tội mưu phản, hoặc bị khép tội “trảm giam hậu” bởi kháng chỉ; hãy nhớ đến cái án bị đóng xiềng lên mộ sau khi chết đối với tả quân Lê Văn Duyệt; hãy nhớ đến cái chết oan nghiệt của cha con thống chế Nguyễn Văn Thành, Đặng Trần Thường vì án văn tự… Xã hội dưới triều Nguyễn, theo tác giả người Pháp Marcel Gaultier, “là một xã hội đang lên cơn sốt trầm trọng” (8). Trong dân gian có bài “Tố khuất ca” vạch trần bản chất chính trị hà khắc, chế độ thuế má & lao dịch nặng nề và nạn quan lại tham nhũng triều Nguyễn. Theo ghi chép của “Đại nam thực lục” thì từ triều Gia Long năm đầu (1802) đến triều Tự Đức năm cuối (1883) có hơn 350 cuộc khởi nghĩa lớn nhỏ của nông dân và các tầng lớp bị trị chống lại triều Nguyễn- trong đó nông dân lưu vong (hạng “phiêu lưu”) là đội quân chủ lực. Đời Minh Mạng là đời thịnh trị nhất của nhà Nguyễn mà cũng có tới trên 230 cuộc nổi dậy phản kháng triều đình ở khắp đất nước- mà tiêu biểu là khởi nghĩa của Phan Bá Vành ở đồng bằng và ven biển Bắc Bộ, khởi nghĩa của Nông Văn Vân, Lê Duy Lương ở miền núi Việt Bắc,Thanh Hóa, Ninh Bình, khởi nghĩa Ba Nhàn, Tiền Bột ở trung du Bắc Bộ, và cuộc nổi dậy ở Gia Định do Lê Văn Khôi cầm đầu chiếm giữ thành Phiên An (Sài gòn) trong hai năm (9)…Cụ Lê Đại Cang đã nắm giữ trọng trách quốc gia và đã hành sự trong bối cảnh lịch sử thê thảm đó, điều ấy góp phần lý giải tận căn cốt sự long đong vất vưởng của cụ. Vung gươm tiễu phạt quân xâm lược là một bổn phận và cũng là một đòi hỏi của lòng yêu nước, song phải giơ đao trấn áp người nông dân nghèo khổ cùng đường buộc nổi dậy phản kháng cái chính thể mà mình đang phục vụ- phải chăng đó thực sự là tấn bi kịch đau đớn nhất của cụ Cang? Điều này khả dĩ giải thích được phần nào những việc làm được hiểu như là “bất tuân thượng lệnh” khiến cụ bị cách tuột chức không chỉ một lần thời cầm quân dẹp loạn… Và nếu không cáo quan về làng mà cứ tiếp tục con đường chông gai của hoạn lộ, ai dám chắc rằng một tâm hồn khảng khái như cụ sẽ không ngả theo những ngọn cờ khởi nghĩa- ví như Mỹ Lương của Cao Bá Quát?
Sau khi đã tạm thỏa cái “Chí nam nhi” như tên một bài thơ của Nguyễn Công Trứ, trên “con đường làm quan cay cực” nhưng luôn thường trực tâm niệm “Vì nước quên nhà, vì việc công quên việc riêng là tiết tháo của kẻ làm bề tôi” (Lê thị gia phả), khi hưu quan, cụ Lê Đại Cang đã dồn sức làm công việc “Chép lại chuyện cũ/ Nhằm phát triển đạo hiếu” cùng với việc sửa sang Từ đường dòng họ. Và, có một điều rất lý thú song không hề bất ngờ là: cụ đã cho làm một cái am nhỏ gần từ đường đặt tên là Giác Am, tự lấy hiệu là Giác Am cư sĩ để bắt đầu sống với “độc hạc, cô vân”, ngẫm về lẽ vô thường của cõi đời và tu thiền trong thế giới ẩn dật hằng mong mỏi (Thời loạn đi về như hạc độc/ Tuổi già hình bóng tựa mây côi). Thực ra đó cũng là chí hướng của những danh nho tiết tháo mọi thời. Nguyễn Trãi từng tâm sự: Đừng lạ, nếu một ngày nào đó tôi cũng sẽ tu thiền (Lân kỳ ngã diệc thượng thừa thiền). Vua Trần Nhân Tông sau khi cùng quân dân Đại Việt hai lần đánh thắng giặc Nguyên Mông đã cởi hoàng bào mặc áo tu hành trên ngọn Yên Tử, trở thành Phật hoàng. Nguyễn Bỉnh Khiêm khi rời thế sự liền dựng quán Trung Tân, lập am Bạch Vân. Ngô Thời Nhiệm bỏ mũ quan trường liền tự mệnh là Trúc Lâm đệ tứ tổ, viết sách về Phật giáo (Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh). Trong phần IV “Thuật lại sự việc nhà Lê” của “Lê thị gia phả”, đặc biệt là với những người chuyên tâm xuất gia sùng đạo Phật trong dòng họ mình, cụ Cang đã kể lại bằng một niềm say mê, yêu kính, trân trọng khác thường- như về cụ tổ đời thứ 5 thuộc chi thứ nhất, cụ Bá Hòa, là người “thờ thầy rất kính cẩn…Tuy rằng gia kế ngày càng sa sút, song vẫn tự tin, bảo vợ con chăm nghề làm ruộng và dệt vải mà sống, không bao giờ bước đến cửa nhà giàu…lúc 50 tuổi quyết chí xuất gia, tu ở chùa Sa Môn Thiện xá, với pháp danh Hải Thuận”; như về chi thứ hai (tổ thứ 5) cụ Thúc Linh có người con trai đầu “là người từ nhỏ đã hâm mộ đạo Phật, tự quy y, chuyên học Phạn giáo lập chùa làm tăng, lớn lên tinh thông và giảng giải nghĩa các kinh Phật, tăng đồ đều tôn xưng là đại sư, chết chôn ở vườn chùa Vinh Hoa”. Về người con trai thứ 4 của cụ Thúc Linh là cụ Bá Nam- Thủ tọa đại sư chùa Linh Sơn, một danh y: “Ông thường nói với mọi người: sinh chẳng gặp thời, vừa đi tu, vừa làm thuốc, há có lòng nào khác, cái đạo là ở chỗ để cứu người. Cho nên ông chữa bệnh không cần đền đáp, không cần tiền, chu tất với người nghèo khổ. Mọi người trong họ không ai chịu ơn…” Đặc biệt nhất là những dòng viết về người con trai thứ ba của cụ Thúc Linh- ông Khắc Văn: “Lúc còn trẻ đã khác thường…Nhà sư tính khoan hậu, hay cứu người, không tiếc của, thấy việc nghĩa là làm dù hết nhà cũng được, đứng trước việc ngang trái không hề sợ sệt, làm người như vậy rõ trời phú tính”.Vị sư này viết chữ đẹp nên được tiến cử vua làm bổ dụng làm Thị thư, nhưng “mỗi khi nhìn việc nước ngày càng tệ hại” thì đều khóc những giọt nước mắt của lòng tự trọng, của nỗi khát khao được làm nhiều điều thực có ích cho Dân Nước: “Ăn thì ăn tới nơi, khi có việc thì chết điếng, cái chức của kẻ bầy tôi này nó thế, phận tôi cầm bút chép sách, nhưng chẳng lấy việc bút nghiên thờ người khác làm đủ”. Và tác giả cuốn Gia phả đã hạ lời bình luận khá kỳ lạ: “Vì chiếc mão quan của một thời, cho nên lúc bấy giờ từ công khanh, đại phu, đến sĩ thứ chen nhau chi chít mỗi nhà đội mấy chiếc, vậy mà nhà sư há còn mang danh nhà thư pháp (của cung đình- Người viết chú thêm) nữa ư?” Cụ Lê Đại Cang đặt mình trong tâm trạng của nhà sư viết chữ đẹp đó để tự thán và thốt lên nỗi thất vọng của mình đối với triều đình & thời cuộc.
Qua những thân thế vừa kể trên, chúng ta có thể nhận ra tâm sự thầm kín của cụ Lê Đại Cang: việc cụ phải sử dụng tới thanh đại đao để dẹp loạn, diệt giặc ngoại xâm là tuy là việc nghĩa nhưng đó là công việc bất đắc dĩ của một thời, còn việc lâu dài có ý nghĩa cao thượng nhất chính là tu dưỡng tâm tính để hoàn thiện mình đặng có thể quảng bá lòng nhân hậu và các vẻ đẹp khác của tình người cho đồng bào trên tinh thần của Phật tính- và đó cũng là một cách “hóa giải” hữu hiệu “tấn bi kịch nhân cách của nhà nho”… Trong thời đại nho giáo độc tôn, và bản thân cụ Cang tự nhận “Nhà ta đời đời vốn theo nghiệp nho” (Lời dẫn của Gia phả), mà cụ Cang vẫn nhận thấy sự cấp bách phải khôi phục lại tinh thần Phật giáo chân chính của dân tộc – như một biểu hiện sáng rõ của Nhân tính, Việt tính- điều này cho tới hôm nay càng có ý nghĩa thời sự nóng hổi! Phải chăng đó cũng là một trong những bí truyền lớn nhất được ẩn sâu trong tập gia phả quý báu này- có giá trị không kém nếu không muốn nói là hơn những bí truyền được lưu giữ trong các gia phả quý khác- ví như các bí truyền về ba phái võ Tây Sơn ở miền trung của các họ Trần (Trần Quang Diệu), họ Bùi (Bùi Thị Xuân), họ Hồ (môn phái chính của ba anh em nguyễn Huệ)- đều đã trở thành tài sản tinh thần vô giá, niềm tự hào của dân tộc Việt Nam ta…
_________________
1. Nxb Dân Trí- Hà Nội, 2011 ( Vũ Ngọc Liễn dịch )
2. Dẫn theo Trần Ngọc Vương- “Loại hình học tác giả văn học: Nhà nho tài tử và văn học VN”-Nxb Giáo dục, 1995- tr.64
3. Theo Nguyễn Thanh Mừng&Trần Thị Huyền Trang- “Huyền tích kinh xưa”, Nxb KHXH, 2005
4. Dẫn theo Nguyễn Thế Khoa- “Lê Đại Cang và Lê thị gia phả”- Sđd, tr.70
5. Trần Ngọc Vương… Sđd. Tr. 83
6. Trần Đình Hượu, Lê Chí Dũng- “Văn học VN 1900-1930”- Nxb Giáo dục, 1988
7. Trần Ngọc Vương… Sđd. Tr. 98
8.9. Dẫn theo Nguyễn Phan Quang&Vũ Xuân Đản- “Lịch sử VN từ nguồn gốc đến năm 1884”- Nxb Tp HCM, 2005- Tr. 356, 357
Và những trích dẫn không có ghi chú đều lấy ở trong sách: “Lê Đại Cang và Lê Thị Gia phả”- Sđd
* Hà Nội, cuối tháng tháng 11-2012*
Filed under:
[Bài của bạn](https://nhathonguyentrongtao.wordpress.com/category/bai-c%e1%bb%a7a-b%e1%ba%a1n/), [Báo chí](https://nhathonguyentrongtao.wordpress.com/category/bao-chi/), [Sự kiện](https://nhathonguyentrongtao.wordpress.com/category/s%e1%bb%b1-ki%e1%bb%87n/) Thẻ: | [LÊ ĐẠI CANG](https://nhathonguyentrongtao.wordpress.com/tag/le-dai-cang/), [Nguyễn Anh Tuấn](https://nhathonguyentrongtao.wordpress.com/tag/nguyen-anh-tuan/)
## Gửi phản hồi Hủy trả lời

WARC-Truncated: length

Server: nginx

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

Link: <http://wp.me/pzAka-2Iz>; rel=shortlink

X-ac: 1.dca _dca


text:
Campolongo Maggiore
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Campolongo Maggiore là một đô thị và cộng đồng (comune) ở tỉnh Venezia trong vùng Veneto miền bắc nước Ý. Đô thị Campolongo Maggiore có diện tích ki lô mét vuông, dân số thời điểm năm 31 tháng 5 năm 2005 là người. Đô thị Campolongo Maggiore có các đơn vị dân cư (frazioni) sau: Các đô thị giáp ranh:

markdown:
# Campolongo Maggiore
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Campolongo Maggiore** là một đô thị và cộng đồng ( *) ở comune* [tỉnh Venezia](/wiki/Venezia_(t%E1%BB%89nh))trong vùng [Veneto](/wiki/Veneto)miền bắc nước [Ý](/wiki/%C3%9D). Đô thị Campolongo Maggiore có diện tích [ki lô mét vuông](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng), dân số thời điểm năm [31 tháng 5](/wiki/31_th%C3%A1ng_5)năm [2005](/wiki/2005)là người. Đô thị Campolongo Maggiore có các đơn vị dân cư ( *) sau: Các đô thị giáp ranh:* [frazioni](/w/index.php?title=Frazioni&action=edit&redlink=1)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Campolongo_Maggiore&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Campolongo_Maggiore&action=edit§ion=1)]
|
|

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1068 miss (0), cp1055 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Set-Cookie: WMF-Last-Access=29-Aug-2015;Path=/;HttpOnly;Expires=Wed, 30 Sep 2015 12:00:00 GMT


text:
Chrysogaster
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Chrysogaster là một chi ruồi trong họ Syrphidae.[1]
Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “Classification of Syrphidae”. Truy cập ngày 7 tháng 1 năm 2013.
Chrysogaster là một chi ruồi trong họ Syrphidae.[1]

markdown:
*Chrysogaster*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Chrysogaster
|
|![]()
[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Arthropoda](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_Ch%C3%A2n_kh%E1%BB%9Bp) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Insecta](/wiki/C%C3%B4n_tr%C3%B9ng) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Diptera](/wiki/Ru%E1%BB%93i) [Phân bộ](/wiki/Ph%C3%A2n_b%E1%BB%99)( *subordo*) [Brachycera](/wiki/Brachycera) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Syrphidae](/wiki/H%E1%BB%8D_Ru%E1%BB%93i_gi%E1%BA%A3_ong) [Phân họ](/wiki/Ph%C3%A2n_h%E1%BB%8D)( *subfamilia*) [Eristalinae](/w/index.php?title=Eristalinae&action=edit&redlink=1) [Tông](/wiki/T%C3%B4ng_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *tribus*) [Brachyopini](/w/index.php?title=Brachyopini&action=edit&redlink=1) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) *Chrysogaster* [Meigen](/w/index.php?title=Johann_Wilhelm_Meigen&action=edit&redlink=1), 1803 * là một chi Chrysogaster* [ruồi](/wiki/Ru%E1%BB%93i)trong họ [Syrphidae](/wiki/H%E1%BB%8D_Ru%E1%BB%93i_gi%E1%BA%A3_ong). [[1]](#cite_note-1)
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Chrysogaster&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chrysogaster&action=edit§ion=1)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Chrysogaster&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chrysogaster&action=edit§ion=2)] [^](#cite_ref-1) [“Classification of Syrphidae”](http://syrphidae.lifedesks.org/node/1476). Truy cập ngày 7 tháng 1 năm 2013.

X-Cache: cp1052 miss (0), cp1055 frontend miss (0)


text:
Harpa harpa
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Harpa harpa, tên tiếng Anh: true harp, là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Harpidae, họ ốc đàn.[1]
Miêu tả[sửa | sửa mã nguồn]
Phân bố[sửa | sửa mã nguồn]
Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă Harpa harpa (Linnaeus, 1758). World Register of Marine Species, truy cập 25 tháng 4 năm 2010.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
Phương tiện liên quan tới Harpa harpa tại Wikimedia Commons

markdown:
*Harpa harpa*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Harpa harpa
|
|![]()
[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Mollusca](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_th%C3%A2n_m%E1%BB%81m) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Gastropoda](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Ch%C3%A2n_b%E1%BB%A5ng) [Liên họ](/wiki/Li%C3%AAn_h%E1%BB%8D)( *superfamilia*) [Muricoidea](/w/index.php?title=Muricoidea&action=edit&redlink=1) [Caenogastropoda](/wiki/Caenogastropoda)
nhánh
[Hypsogastropoda](/wiki/Hypsogastropoda)
nhánh
[Neogastropoda](/wiki/Neogastropoda) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Harpidae](/w/index.php?title=Harpidae&action=edit&redlink=1) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Harpa](/wiki/Harpa) [Phân chi](/wiki/Ph%C3%A2n_chi)( *subgenus*) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **H. harpa** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Harpa harpa*
(
[Linnaeus](/wiki/Carl_Linnaeus), 1758) [Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)) [[1]](#cite_note-WoRMS-1)
H. nobilis
*Buccinum harpa*Linnaeus, 1758 *Harpa nobilis* [Lamarck](/wiki/Jean-Baptiste_Lamarck), 1822 *, tên tiếng Anh: Harpa harpa* *true harp*, là một [loài](/wiki/Lo%C3%A0i) [ốc biển](/wiki/%E1%BB%90c_bi%E1%BB%83n), là [động vật thân mềm](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_th%C3%A2n_m%E1%BB%81m) [chân bụng](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_ch%C3%A2n_b%E1%BB%A5ng)sống ở biển thuộc họ [Harpidae](/w/index.php?title=Harpidae&action=edit&redlink=1), họ ốc đàn. [[1]](#cite_note-WoRMS-1)
## Miêu tả[
[sửa](/w/index.php?title=Harpa_harpa&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Harpa_harpa&action=edit§ion=1)]
|
|![]()
|
|Xin hãy cùng
Nếu bài viết đã được phát triển, hãy gỡ bản mẫu này.
## Phân bố[
[sửa](/w/index.php?title=Harpa_harpa&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Harpa_harpa&action=edit§ion=2)]
|
|![]()
|
|Xin hãy cùng
Nếu bài viết đã được phát triển, hãy gỡ bản mẫu này.
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Harpa_harpa&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Harpa_harpa&action=edit§ion=3)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Harpa_harpa&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Harpa_harpa&action=edit§ion=4)]
- ^
**a** **ă** [.](http://www.marinespecies.org/aphia.php?p=taxdetails&id=208158) *Harpa harpa*(Linnaeus, 1758) [World Register of Marine Species](http://www.marinespecies.org), truy cập 25 tháng 4 năm 2010.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Harpa_harpa&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Harpa_harpa&action=edit§ion=5)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Harpa_harpa&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Harpa_harpa&action=edit§ion=6)]
Phương tiện liên quan tới
[Harpa harpa](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Harpa_harpa) tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1055 frontend miss (0)


text:
Loan Thành
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Loan Thành (chữ Hán giản thể:栾城县, pinyin: Luánchéng Xiàn, âm Hán Việt: Loan Thành huyện) là một huyện thuộc địa cấp thị Thạch Gia Trang, tỉnh, Hà Bắc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện Loan Thành có diện tích 347 ki-lô-mét vuông, dân số năm 1999 là 572 096 người.[1] Mã số bưu chính là 051430.[2] Huyện này có 5 trấn và 3 hương.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ (tiếng Anh) National Population Statistics Materials by County and City - 1999 Period, in China County & City Population 1999, Harvard China Historical GIS
- ^ (tiếng Anh) Mã số bưu chính Hà Bắc

markdown:
# Loan Thành
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Loan Thành** ( [chữ Hán giản thể](/wiki/Ch%E1%BB%AF_H%C3%A1n_gi%E1%BA%A3n_th%E1%BB%83):栾城县, [pinyin](/wiki/B%C3%ADnh_%C3%A2m_H%C3%A1n_ng%E1%BB%AF): Luánchéng Xiàn, âm [Hán Việt](/wiki/T%E1%BB%AB_H%C3%A1n-Vi%E1%BB%87t): *Loan Thành huyện*) là một [huyện](/wiki/Huy%E1%BB%87n_(Trung_Qu%E1%BB%91c)) thuộc [địa cấp thị](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_c%E1%BA%A5p_th%E1%BB%8B) [Thạch Gia Trang](/wiki/Th%E1%BA%A1ch_Gia_Trang), [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Trung_Qu%E1%BB%91c)), [Hà Bắc](/wiki/H%C3%A0_B%E1%BA%AFc_(Trung_Qu%E1%BB%91c)), [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa). Huyện Loan Thành có diện tích 347 [ki-lô-mét vuông](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng), dân số năm 1999 là 572 096 người. Mã số bưu chính là 051430. [1] Huyện này có 5 trấn và 3 hương. [[2]](#cite_note-2)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Loan_Th%C3%A0nh&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Loan_Th%C3%A0nh&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) **(tiếng Anh)**National Population Statistics Materials by County and City - 1999 Period, *in* [China County & City Population 1999, Harvard China Historical GIS](http://www.people.fas.harvard.edu/~chgis/work/downloads/faqs/1999_pop_faq.html) [^](#cite_ref-2) **(tiếng Anh)** [Mã số bưu chính Hà Bắc](http://www.cpi.com.cn/cpi-e/code/hb.asp)

X-Cache: cp1067 miss (0), cp1055 frontend miss (0)


text:
Thể loại:Nô lệ
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bài chính thể loại: Nô lệ
Thể loại con
Thể loại này gồm 2 thể loại con sau, trên tổng số 2 thể loại con.
L
- ► Lao động trẻ em (1 t.l., 2 tr.)
N
- ► Nạn buôn người (1 t.l., 4 tr.)
Các trang trong thể loại “Nô lệ”
7 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 7 trang.

markdown:
# Thể loại:Nô lệ
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
*Bài chính thể loại:* [Nô lệ](/wiki/N%C3%B4_l%E1%BB%87)
|
|![]()
[Nô lệ](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Slavery?uselang=vi)
## Thể loại con
Thể loại này gồm 2 thể loại con sau, trên tổng số 2 thể loại con.
### L
- ►
[Lao động trẻ em](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Lao_%C4%91%E1%BB%99ng_tr%E1%BA%BB_em) (1 t.l., 2 tr.)
### N
- ►
[Nạn buôn người](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:N%E1%BA%A1n_bu%C3%B4n_ng%C6%B0%E1%BB%9Di) (1 t.l., 4 tr.)
## Các trang trong thể loại “Nô lệ”
7 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 7 trang.


text:
Wikipedia:Ngày này năm xưa/04/18
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
18 tháng 4: Ngày Phát minh tại Nhật Bản, ngày Lực lượng vũ trang Iran, ngày Độc lập tại Zimbabwe (1980). .
- 1864 – Trong Trận Dybbøl, một đạo quân Phổ-Áo đánh bại quân Đan Mạch và đoạt quyền kiểm soát Công quốc Schleswig.
- 1942 – Chiến tranh thế giới thứ hai: Hoa Kỳ tiến hành không kích (hình) Tokyo và các thành phố khác của Nhật Bản, là cuộc tấn công đầu tiên vào Chính quốc Nhật Bản.
- 1946 – Tòa án Công lý Quốc tế tổ chức phiên họp khai mạc tại La Haye, Hà Lan.
- 1951 – Pháp, Tây Đức, Ý và 3 nước Benelux là Bỉ, Luxembourg và Hà Lan ký kết Hiệp định Paris về việc thành lập Cộng đồng Than Thép châu Âu.

markdown:
# Wikipedia:Ngày này năm xưa/04/18
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**: Ngày Phát minh tại Nhật Bản, ngày 18 tháng 4** [Lực lượng vũ trang Iran](/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Iran), ngày Độc lập tại [Zimbabwe](/wiki/Zimbabwe)(1980). . [1864](/wiki/1864)– Trong **, một đạo quân** [Trận Dybbøl](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Dybb%C3%B8l) [Phổ](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Ph%E1%BB%95)- [Áo](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C3%81o_(1804%E2%80%931867))đánh bại quân Đan Mạch và đoạt quyền kiểm soát Công quốc Schleswig. [1942](/wiki/1942)– [Chiến tranh thế giới thứ hai](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai): Hoa Kỳ tiến hành [không kích](/wiki/Kh%C3%B4ng_k%C3%ADch_Doolittle) *(hình)*Tokyo và các thành phố khác của Nhật Bản, là cuộc tấn công đầu tiên vào Chính quốc Nhật Bản. [1946](/wiki/1946)– **tổ chức phiên họp khai mạc tại** [Tòa án Công lý Quốc tế](/wiki/T%C3%B2a_%C3%A1n_C%C3%B4ng_l%C3%BD_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF) [La Haye](/wiki/Den_Haag), Hà Lan. [1951](/wiki/1951)– Pháp, Tây Đức, Ý và 3 nước [Benelux](/wiki/Benelux)là Bỉ, Luxembourg và Hà Lan ký kết [Hiệp định Paris](/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Paris_(1951))về việc thành lập **.** [Cộng đồng Than Thép châu Âu](/wiki/C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Than_Th%C3%A9p_ch%C3%A2u_%C3%82u)


text:
courted
Từ điển mở Wiktionary
Bước tới:
dẫn lái
,
tìm
Tiếng Anh
[
sửa
]
Động từ
[
sửa
]
courted
Quá khứ
và
phân từ
quá khứ của
court
.
Chia động từ
[
sửa
]
court
Dạng không chỉ ngôi
Động từ
nguyên mẫu
to
court
Phân từ
hiện tại
courting
Phân từ
quá khứ
courted
Dạng chỉ ngôi
số
ít
nhiều
ngôi
thứ nhất
thứ hai
thứ ba
thứ nhất
thứ hai
thứ ba
Lối trình bày
I
you/thou¹
he/she/it/one
we
you/ye¹
they
Hiện tại
court
court
hoặc
courtest
¹
courts
hoặc
courteth
¹
court
court
court
Quá khứ
courted
courted
hoặc
courtedst
¹
courted
courted
courted
courted
Tương lai
will
/
shall
²
court
will/shall
court
hoặc
wilt
/
shalt
¹
court
will/shall
court
will/shall
court
will/shall
court
will/shall
court
Lối cầu khẩn
I
you/thou¹
he/she/it/one
we
you/ye¹
they
Hiện tại
court
court
hoặc
courtest
¹
court
court
court
court
Quá khứ
courted
courted
courted
courted
courted
courted
Tương lai
were
to
court
hoặc
should
court
were to
court
hoặc should
court
were to
court
hoặc should
court
were to
court
hoặc should
court
were to
court
hoặc should
court
were to
court
hoặc should
court
Lối mệnh lệnh
—
you/thou¹
—
we
you/ye¹
—
Hiện tại
—
court
—
let’s
court
court
—
Cách chia động từ cổ.
Thường nói
will
; chỉ nói
shall
để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói
shall
và chỉ nói
will
để nhấn mạnh.
Lấy từ “
https://vi.wiktionary.org/w/index.php?title=courted&oldid=1556979
”
Thể loại
:
Mục từ tiếng Anh
Động từ
Hình thức quá khứ
Phân từ quá khứ
Chia động từ
Động từ tiếng Anh
Chia động từ tiếng Anh
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Mục từ
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Tra
Sửa đổi
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Chuyển hướng
Trang Chính
Cộng đồng
Thay đổi gần đây
Mục từ ngẫu nhiên
Trợ giúp
Thảo luận chung
Quyên góp
Chỉ mục
Ngôn ngữ
Chữ cái
Bộ thủ
Từ loại
Chuyên ngành
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản in được
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Tải tập tin lên
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Trích dẫn trang này
Ngôn ngữ định nghĩa
Deutsch
English
فارسی
Suomi
Français
Malagasy
မြန်မာဘာသာ
Simple English
ไทย
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 16:34 ngày 30 tháng 6 năm 2015.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wiktionary
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Phiên bản di động

markdown:
# courted
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-verb-&action=edit§ion=T-1)] **courted**
#### Chia động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-forms-&action=edit§ion=T-1)]
court
|Dạng không chỉ ngôi|
|Động từ
|[court](/wiki/court) [Phân từ](/wiki/ph%C3%A2n_t%E1%BB%AB) [hiện tại](/wiki/hi%E1%BB%87n_t%E1%BA%A1i) [courting](/wiki/courting) [quá khứ](/wiki/qu%C3%A1_kh%E1%BB%A9) **courted** [Lối trình bày](/wiki/l%E1%BB%91i_tr%C3%ACnh_b%C3%A0y) [court](/wiki/court) [court](/wiki/court)hoặc [courtest](/w/index.php?title=courtest&action=edit&redlink=1)¹ [courts](/wiki/courts)hoặc [courteth](/w/index.php?title=courteth&action=edit&redlink=1)¹ [court](/wiki/court) [court](/wiki/court) [court](/wiki/court) **courted** **courted**hoặc [courtedst](/w/index.php?title=courtedst&action=edit&redlink=1)¹ **courted** **courted** **courted** **courted** [Tương lai](/wiki/t%C6%B0%C6%A1ng_lai) [will](/wiki/will)/ [shall](/wiki/shall)² [court](/wiki/court) [court](/wiki/court)hoặc [wilt](/wiki/wilt)/ [shalt](/wiki/shalt)¹ [court](/wiki/court) [court](/wiki/court) [court](/wiki/court) [court](/wiki/court) [court](/wiki/court) [Lối cầu khẩn](/wiki/l%E1%BB%91i_c%E1%BA%A7u_kh%E1%BA%A9n) [court](/wiki/court) [court](/wiki/court)hoặc [courtest](/w/index.php?title=courtest&action=edit&redlink=1)¹ [court](/wiki/court) [court](/wiki/court) [court](/wiki/court) [court](/wiki/court) **courted** **courted** **courted** **courted** **courted** **courted** [were](/wiki/were)to [court](/wiki/court)hoặc [should](/wiki/should) [court](/wiki/court) [court](/wiki/court)hoặc should [court](/wiki/court) [court](/wiki/court)hoặc should [court](/wiki/court) [court](/wiki/court)hoặc should [court](/wiki/court) [court](/wiki/court)hoặc should [court](/wiki/court) [court](/wiki/court)hoặc should [court](/wiki/court) [Lối mệnh lệnh](/wiki/l%E1%BB%91i_m%E1%BB%87nh_l%E1%BB%87nh) [court](/wiki/court) [court](/wiki/court) [court](/wiki/court)
- Cách chia động từ cổ.
- Thường nói
*will*; chỉ nói *shall*để nhấn mạnh. Ngày xưa, ở ngôi thứ nhất, thường nói *shall*và chỉ nói *will*để nhấn mạnh.

X-Cache: cp1052 miss (0), cp1065 frontend miss (0)