text:
Giáo trình về Kinh tế lượng
Chia sẻ: Vu Tuan Phong Phongvan | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:70
lượt xem 337
download
Giáo trình về Kinh tế lượng
Theo phương pháp luận truyền thống, còn gọi là phương pháp luận cổ điển, một nghiên cứu sử dụng kinh tế lượng bao gồm các bước như sau: (1) Phát biểu lý thuyết hoặc giả thiết. (2) Xác định đặc trưng của mô hình toán kinh tế cho lý thuyết hoặc giả thiết... (8) Dự báo và sử dụng mô hình để quyết định chính sách.
Bình luận(0) Đăng nhập để gửi bình luận!
Nội dung Text: Giáo trình về Kinh tế lượng
- MỤC LỤC Trang CHƯƠNG 1GIỚI THIỆU 3 1.1.Kinh tế lượng là gì? 3 1.2.Phương pháp luận của Kinh tế lượng 4 1.3.Những câu hỏi đặt ra cho một nhà kinh tế lượng 8 1.4.Dữ liệu cho nghiên cứu kinh tế lượng 8 1.5.Vai trò của máy vi tính và phầm mềm chuyên dụng 9 CHƯƠNG 2ÔN TẬP VỀ XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ 2.1.Xác suất 11 2.2.Thống kê mô tả 23 2.3.Thống kê suy diễn-Vấn đề ước lượng 25 2.4.Thống kê suy diễn - Kiểm định giả thiết thống kê30 CHƯƠNG 3HỒI QUY HAI BIẾN 3.1.Giới thiệu 39 3.2.Hàm hồi quy tổng thể và hồi quy mẫu 41 3.3.Ước lượng các hệ số của mô hình hồi quy theo phương pháp OLS…………………………44 3.4.Khoảng tin cậy và kiểm định giả thiết về các hệ số hồi quy 48 3.5.Định lý Gauss-Markov 52 3.6.Độ thích hợp của hàm hồi quy – R2 52 3.7.Dự báo bằng mô hình hồi quy hai biến 54 3.8.Ý nghĩa của hồi quy tuyến tính và một số dạng hàm thường được sử dụng 56 CHƯƠNG 4MÔ HÌNH HỒI QUY TUYẾN TÍNH BỘI 4.1. Xây dựng mô hình 60 4.2.Ước lượng tham số của mô hình hồi quy bội 61 4.3. R 2 và R 2 hiệu chỉnh 64 4.4. Kiểm định mức ý nghĩa chung của mô hình 64 4.5. Quan hệ giữa R2 và F 65 4.6. Ước lượng khoảng và kiểm định giả thiết thống kê cho hệ số hồi quy 65 4.7. Biến phân loại (Biến giả-Dummy variable) 66 CHƯƠNG 5GIỚI THIỆU MỘT SỐ VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN MÔ HÌNH HỒI QUY 5.1. Đa cộng tuyến 72 5.2. Phương sai của sai số thay đổi 74 5.3. Tự tương quan (tương quan chuỗi) 80 5.4. Lựa chọn mô hình 81 CHƯƠNG 6 DỰ BÁO VỚI MÔ HÌNH HỒI QUY 6.1. Dự báo với mô hình hồi quy đơn giản 84 6.2. Tính chất trễ của dữ liệu chuỗi thời gian và hệ quả của nó đến mô hình 84 6.3. Mô hình tự hồi quy 85 6.4. Mô hình có độ trễ phân phối 85 6.5. Ước lượng mô hình tự hồi quy 88 6.6. Phát hiện tự tương quan trong mô hình tự hồi quy 88 CHƯƠNG 7CÁC MÔ HÌNH DỰ BÁO MĂNG TÍNH THỐNG KÊ 7.1. Các thành phần của dữ liệu chuỗi thời gian 90 7.2. Dự báo theo xu hướng dài hạn 92 7.3. Một số kỹ thuật dự báo đơn giản 93 7.4. Tiêu chuẩn đánh giá mô hình dự báo 94 7.5. Một ví dụ bằng số 95 7.6. Giới thiệu mô hình ARIMA 96 2 Các bảng tra Z, t , F và 101 Tài liệu tham khảo 105
- CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU 1.1. Kinh tế lượng là gì? Thuật ngữ tiếng Anh “Econometrics” có nghĩa là đo lường kinh tế1. Thật ra phạm vi của kinh tế lượng rộng hơn đo lường kinh tế. Chúng ta sẽ thấy điều đó qua một định nghĩa về kinh tế lượng như sau: “Không giống như thống kê kinh tế có nội dung chính là số liệu thống kê, kinh tế lượng là một môn độc lập với sự kết hợp của lý thuyết kinh tế, công cụ toán học và phương pháp luận thống kê. Nói rộng hơn, kinh tế lượng liên quan đến: (1) Ước lượng các quan hệ kinh tế, (2) Kiểm chứng lý thuyết kinh tế bằng dữ liệu thực tế và kiểm định giả thiết của kinh tế học về hành vi, và (3) Dự báo hành vi của biến số kinh tế.”2 Sau đây là một số ví dụ về ứng dụng kinh tế lượng. Ước lượng quan hệ kinh tế (1) Đo lường mức độ tác động của việc hạ lãi suất lên tăng trưởng kinh tế. (2) Ước lượng nhu cầu của một mặt hàng cụ thể, ví dụ nhu cầu xe hơi tại thị trường Việt Nam. (3) Phân tích tác động của quảng cáo và khuyến mãi lên doanh số của một công ty. Kiểm định giả thiết (1) Kiểm định giả thiết về tác động của chương trình khuyến nông làm tăng năng suất lúa. (2) Kiểm chứng nhận định độ co dãn theo giá của cầu về cá basa dạng fillet ở thị trường nội địa. (3) Có sự phân biệt đối xử về mức lương giữa nam và nữ hay không? Dự báo (1) Doanh nghiệp dự báo doanh thu, chi phí sản xuất, lợi nhuận, nhu cầu tồn kho… (2) Chính phủ dự báo mức thâm hụt ngân sách, thâm hụt thương mại, lạm phát… (3) Dự báo chỉ số VN Index hoặc giá một loại cổ phiếu cụ thể như REE. 1.2. Phương pháp luận của kinh tế lượng Theo phương pháp luận truyền thống, còn gọi là phương pháp luận cổ điển, một nghiên cứu sử dụng kinh tế lượng bao gồm các bước như sau3: (1) Phát biểu lý thuyết hoặc giả thiết. (2) Xác định đặc trưng của mô hình toán kinh tế cho lý thuyết hoặc giả thiết. (3) Xác định đặc trưng của mô hình kinh tế lượng cho lý thuyết hoặc giả thiết. (4) Thu thập dữ liệu. (5) Ước lượng tham số của mô hình kinh tế lượng. (6) Kiểm định giả thiết. (7) Diễn giải kết quả (8) Dự báo và sử dụng mô hình để quyết định chính sách 1.A.Koutsoyiannis, Theory of Econometrics-Second Edition, ELBS with Macmillan-1996, trang 3 2. Ramu Ramanathan, Introductory Econometrics with Applications, Harcourt College Publishers-2002, trang 2. 3 Theo Ramu Ramanathan, Introductory Econometrics with Applications, Harcourt College Publishers-2002 1
- Lý thuyết hoặc giả thiết Lập mô hình toán kinh tế Lập mô hình kinh tế lượng Thu thập số liệu Ước lượng thông số Kiểm định giả thiết Xây dựng lại mô hình Diễn dịch kết quả Quyết định chính sách Dự báo Hình 1.1 Phương pháp luận của kinh tế lượng Ví dụ 1: Các bước tiến hành nghiên cứu một vấn đề kinh tế sử dụng kinh tế lượng với đề tài nghiên cứu xu hướng tiêu dùng biên của nền kinh tế Việt Nam. (1) Phát biểu lý thuyết hoặc giả thiết Keynes cho rằng: Qui luật tâm lý cơ sở ... là đàn ông (đàn bà) muốn, như một qui tắc và về trung bình, tăng tiêu dùng của họ khi thu nhập của họ tăng lên, nhưng không nhiều như là gia tăng trong thu nhập của họ.4 Vậy Keynes cho rằng xu hướng tiêu dùng biên(marginal propensity to consume-MPC), tức tiêu dùng tăng lên khi thu nhập tăng 1 đơn vị tiền tệ lớn hơn 0 nhưng nhỏ hơn 1. (2) Xây dựng mô hình toán cho lý thuyết hoặc giả thiết Dạng hàm đơn giản nhất thể hiện ý tưởng của Keynes là dạng hàm tuyến tính. TD = β1 + β 2 GNP (1.1) Trong đó : 0 < β 2 < 1. Biểu diển dưới dạng đồ thị của dạng hàm này như sau: 4 John Maynard Keynes, 1936, theo D.N.Gujarati, Basic Economics, 3rd , 1995, trang 3. 2
- TD β2=M β1 0 GNP 1 : Tung độ gốc 2: Độ dốc TD : Biến phụ thuộc hay biến được giải thích GNP: Biến độc lập hay biến giải thích Hình 1. 2. Hàm tiêu dùng theo thu nhập. (3) Xây dựng mô hình kinh tế lượng Mô hình toán với dạng hàm (1.1) thể hiện mối quan hệ tất định(deterministic relationship) giữa tiêu dùng và thu nhập trong khi quan hệ của các biến số kinh tế thường mang tính không chính xác. Để biểu diển mối quan hệ không chính xác giữa tiêu dùng và thu nhập chúng ta đưa vào thành phần sai số: TD = β1 + β 2 GNP + ε (1.2) Trong đó là sai số, là một biến ngẫu nhiên đại diện cho các nhân tố khác cũng tác động lên tiêu dùng mà chưa được đưa vào mô hình. Phương trình (1.2) là một mô hình kinh tế lượng. Mô hình trên được gọi là mô hình hồi quy tuyến tính. Hồi quy tuyến tính là nội dung chính của học phần này. (4) Thu thập số liệu Số liệu về tiêu dùng và thu nhập của nền kinh tế Việt Nam từ 1986 đến 1998 tính theo đơn vị tiền tệ hiện hành như sau: Năm Hệ số Tổng thu nhập khử Tiêu dùng GNP, đồng hiện lạm TD, đồng hiện hành hành phát 1986 526.442.004.480 553.099.984.896 2,302 1987 2.530.537.897.984 2.667.299.995.648 10,717 1988 13.285.535.514.624 14.331.699.789.824 54,772 1989 26.849.899.970.560 28.092.999.401.472 100 1990 39.446.699.311.104 41.954.997.960.704 142,095 1991 64.036.997.693.440 76.707.000.221.696 245,18 1992 88.203.000.283.136 110.535.001.505.792 325,189 1993 114.704.005.464.064 136.571.000.979.456 371,774 1994 139.822.006.009.856 170.258.006.540.288 425,837 1995 186.418.693.406.720 222.839.999.299.584 508,802 1996 222.439.040.614.400 258.609.007.034.368 540,029 1997 250.394.999.521.280 313.623.008.247.808 605,557 1998 284.492.996.542.464 361.468.004.401.152 659,676 Bảng 1.1. Số liệu về tổng tiêu dùng và GNP của Việt Nam Nguồn : World Development Indicator CD-ROM 2000, WorldBank. TD: Tổng tiêu dùng của nền kinh tế Việt Nam, đồng hiện hành. 3
- GNP: Thu nhập quốc nội của Việt Nam, đồng hiện hành. Do trong thời kỳ khảo sát có lạm phát rất cao nên chúng ta cần chuyển dạng số liệu về tiêu dùng và thu nhập thực với năm gốc là 1989. Năm Tiêu dùng Tổng thu nhập TD, đồng-giá cố định GNP, đồng-giá cố định 1989 1989 1986 22.868.960.302.145 24.026.999.156.721 1987 23.611.903.339.515 24.888.000.975.960 1988 24.255.972.171.640 26.165.999.171.928 1989 26.849.899.970.560 28.092.999.401.472 1990 27.760.775.225.362 29.526.000.611.153 1991 26.118.365.110.163 31.285.998.882.813 1992 27.123.609.120.801 33.990.999.913.679 1993 30.853.195.807.667 36.735.001.692.581 1994 32.834.660.781.138 39.982.003.187.889 1995 36.638.754.378.646 43.797.002.601.354 1996 41.190.217.461.479 47.888.002.069.333 1997 41.349.567.191.335 51.790.873.128.795 1998 43.126.144.904.439 54.794.746.182.076 Bảng 1.2. Tiêu dùng và thu nhập của Việt Nam, giá cố định 1989 (5) Ước lượng mô hình (Ước lượng các hệ số của mô hình) Sử dụng phương pháp tổng bình phương tối thiểu thông thường (Ordinary Least Squares)5 chúng ta thu được kết quả hồi quy như sau: TD = 6.375.007.667 + 0,680GNP t [4,77][19,23] R2 = 0,97 ˆ Ước lượng cho hệ số 1 là β1 = 6.375.007.667 ˆ Ước lượng cho hệ số 2 là β = 0,68 2 Xu hướng tiêu dùng biên của nền kinh tế Việt Nam là MPC = 0,68. (6) Kiểm định giả thiết thống kê Trị số xu hướng tiêu dùng biên được tính toán là MPC = 0,68 đúng theo phát biểu của Keynes. Tuy nhiên chúng ta cần xác định MPC tính toán như trên có lớn hơn 0 và nhỏ hơn 1 với ý nghĩa thống kê hay không. Phép kiểm định này cũng được trình bày trong chương 2. (7) Diễn giải kết quả Dựa theo ý nghĩa kinh tế của MPC chúng ta diễn giải kết quả hồi quy như sau: Tiêu dùng tăng 0,68 ngàn tỷ đồng nếu GNP tăng 1 ngàn tỷ đồng. (8) Sử dụng kết quả hồi quy Dựa vào kết quả hồi quy chúng ta có thể dự báo hoặc phân tích tác động của chính sách. Ví dụ nếu dự báo được GNP của Việt Nam năm 2004 thì chúng ta có thể dự báo tiêu dùng của Việt Nam trong năm 2004. Ngoài ra khi biết MPC chúng ta có thể ước lượng số nhân của nền kinh tế theo lý thuyết kinh tế vĩ mô như sau: M = 1/(1-MPC) = 1/(1-0,68) = 3,125 Vậy kết quả hồi quy này hữu ích cho phân tích chính sách đầu tư, chính sách kích cầu… 1.3. Những câu hỏi đặt ra cho một nhà kinh tế lượng 1. Mô hình có ý nghĩa kinh tế không? 2. Dữ liệu có đáng tin cậy không? 3. Phương pháp ước lượng có phù hợp không? 5 Sẽ được giới thiệu trong chương 2. 4
- 4. Kết quả thu được so với kết quả từ mô hình khác hay phương pháp khác như thế nào? 1.4. Dữ liệu cho nghiên cứu kinh tế lượng Có ba dạng dữ liệu kinh tế cơ bản: dữ liệu chéo, dữ liệu chuỗi thời gian và dữ liệu bảng. Dữ liệu chéo bao gồm quan sát cho nhiều đơn vị kinh tế ở một thời điểm cho trước. Các đơn vị kinh tế bao gồm các các nhân, các hộ gia đình, các công ty, các tỉnh thành, các quốc gia… Dữ liệu chuỗi thời gian bao gồm các quan sát trên một đơn vị kinh tế cho trước tại nhiều thời điểm. Ví dụ ta quan sát doanh thu, chi phí quảng cáo, mức lương nhân viên, tốc độ đổi mới công nghệ… ở một công ty trong khoảng thời gian 1990 đến 2002. Dữ liệu bảng là sự kết hợp giữa dữ liệu chéo và dữ liệu chuỗi thời gian. Ví dụ với cùng bộ biến số về công ty như ở ví dụ trên, chúng ta thu thập số liệu của nhiều công ty trong cùng một khoảng thời gian. Biến rời rạc hay liên tục Biến rời rạc là một biến có tập hợp các kết quả có thể đếm được.Ví dụ biến Quy mô hộ gia đình ở ví dụ mục 1.2 là một biến rời rạc. Biến liên tục là biến nhận kết quả một số vô hạn các kết quả. Ví dụ lượng lượng mưa trong một năm ở một địa điểm. Dữ liệu có thể thu thập từ một thí nghiệm có kiểm soát, nói cách khác chúng ta có thể thay đổi một biến số trong điều kiện các biến số khác giữ không đổi. Đây chính là cách bố trí thí nghiệm trong nông học, y khoa và một số ngành khoa học tự nhiên. Đối với kinh tế học nói riêng và khoa học xã hội nói chung, chúng ta rất khó bố trí thí nghiệm có kiểm soát, và sự thực dường như tất cả mọi thứ đều thay đổi nên chúng ta chỉ có thể quan sát hay điều tra để thu thập dữ liệu. 1.5. Vai trò của máy vi tính và phầm mềm chuyên dụng Vì kinh tế lượng liên quan đến việc xử lý một khối lượng số liệu rất lớn nên chúng ta cần dến sự trợ giúp của máy vi tính và một chương trình hỗ trợ tính toán kinh tế lượng. Hiện nay có rất nhiều phần mềm chuyên dùng cho kinh tế lượng hoặc hỗ trợ xử lý kinh tế lượng. Excel Nói chung các phần mềm bảng tính(spreadsheet) đều có một số chức năng tính toán kinh tế lượng. Phần mềm bảng tính thông dụng nhất hiện nay là Excel nằm trong bộ Office của hãng Microsoft. Do tính thông dụng của Excel nên mặc dù có một số hạn chế trong việc ứng dụng tính toán kinh tế lượng, giáo trình này có sử dụng Excel trong tính toán ở ví dụ minh hoạ và hướng dẫn giải bài tập. Phần mềm chuyên dùng cho kinh tế lượng Hướng đến việc ứng dụng các mô hình kinh tế lượng và các kiểm định giả thiết một cách nhanh chóng và hiệu quả chúng ta phải quen thuộc với ít nhất một phần mềm chuyên dùng cho kinh tế lượng. Hiện nay có rất nhiều phần mềm kinh tế lượng như: Phần mềmCông ty phát triển AREMOS/PC Wharton Econometric Forcasting Associate BASSTALBASS Institute Inc BMDP/PCBMDP Statistics Software Inc DATA-FITOxford Electronic Publishing ECONOMIST WORKSTATIONData Resources, MC Graw-Hill ESPEconomic Software Package ETNew York University EVIEWSQuantitative Micro Software GAUSSAptech System Inc LIMDEPNew York University MATLABMathWorks Inc PC-TSPTSP International P-STATP-Stat Inc SAS/STATVAR Econometrics SCA SYSTEMSAS Institute Inc SHAZAMUniversity of British Columbia SORITECThe Soritec Group Inc 5
- SPSSSPSS Inc STATPROPenton Sofware Inc Trong số này có hai phần mềm được sử dụng tương đối phổ biến ở các trường đại học và viện nghiên cứu ở Việt Nam là SPSS và EVIEWS. SPSS rất phù hợp cho nghiên cứu thống kê và cũng tương đối thuận tiện cho tính toán kinh tế lượng trong khi EVIEWS được thiết kế chuyên cho phân tích kinh tế lượng. CHƯƠNG 2 ÔN TẬP VỀ XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ Biến ngẫu nhiên. Một biến mà giá trị của nó được xác định bởi một phép thử ngẫu nhiên được gọi là một biến ngẫu nhiên. Nói cách khác ta chưa thể xác định giá trị của biến ngẫu nhiên nếu phép thử chưa diễn ra. Biến ngẫu nhiên được ký hiệu bằng ký tự hoa X, Y, Z…. Các giá trị của biến ngẫu nhiên tương ứng được biểu thị bằng ký tự thường x, y, z… Biến ngẫu nhiên có thể rời rạc hay liên tục. Một biến ngẫu nhiên rời rạc nhận một số hữu hạn(hoặc vô hạn đếm được) các giá trị. Một biến ngẫu nhiên liên tục nhận vô số giá trị trong khoảng giá trị của nó. Ví dụ 2.1. Gọi X là số chấm xuất hiện khi tung một con súc sắc (xí ngầu). X là một biến ngẫu nhiên rời rạc vì nó chỉ có thể nhận các kết quả 1,2,3,4,5 và 6. Ví dụ 2.2. Gọi Y là chiều cao của một người được chọn ngẫu nhiên trong một nhóm người. Y cũng là một biến ngẫu nhiên vì chúng ta chỉ có nhận được sau khi đo đạc chiều cao của người đó. Trên một người cụ thể chúng ta đo được chiều cao 167 cm. Con số này tạo cho chúng ta cảm giác chiều cao là một biến ngẫu nhiên rời rạc, nhưng không phải thế, Y thực sự có thể nhận được bất cứ giá trị nào trong khoảng cho trước thí dụ từ 160 cm đến 170 cm tuỳ thuộc vào độ chính xác của phép đo. Y là một biến ngẫu nhiên liên tục. 2.1. Xác suất 2.1.1 Xác suất biến ngẫu nhiên nhận được một giá trị cụ thể Chúng ta thường quan tâm đến xác suất biến ngẫu nhiên nhận được một giá trị xác định. Ví dụ khi ta sắp tung một súc sắc và ta muốn biết xác suất xuất hiện Xi = 4 là bao nhiêu. Do con súc sắc có 6 mặt và nếu không có gian lận thì khả năng xuất hiện của mỗi mặt đều như nhau nên chúng ta có thể suy ra ngay xác suất để X= 4 là: P(X=4) = 1/6. 6
- Nguyên tắc lý do không đầy đủ(the principle of insufficient reason): Nếu có K kết quả có khả năng xảy ra như nhau thì xác suất xảy ra một kết quả là 1/K. Không gian mẫu: Một không gian mẫu là một tập hợp tất cả các khả năng xảy ra của một phép thử, ký hiệu cho không gian mẫu là S. Mỗi khả năng xảy ra là một điểm mẫu. Biến cố : Biến cố là một tập con của không gian mẫu. Ví dụ 2.3. Gọi Z là tổng số điểm phép thử tung hai con súc sắc. Không gian mẫu là S = {2;3;4;5;6;7;8;9;10;11;12} A = {7;11}Tổng số điểm là 7 hoặc 11 B = {2;3;12}Tổng số điểm là 2 hoặc 3 hoặc 12 C = {4;5;6;8;9;10} D = {4;5;6;7} Là các biến cố. Hợp của các biến cố E = A hoặc B = A ∪ B = {2;3;7;11;12} Giao của các biến cố: F = C và D = C ∩ D = {4;5;6} Các tính chất của xác suất P(S) =1 0 ≤ P(A) ≤ 1 P(E) = P(A ∪ B) = P(A ) + P(B) − P(A ∩ B) Tần suất Khảo sát biến X là số điểm khi tung súc sắc. Giả sử chúng ta tung n lần thì số lần xuất hiện giá trị xi là ni. Tần suất xuất hiện kết quả xi là n fi = i n Nếu số phép thử đủ lớn thì tần suất xuất hiện xi tiến đến xác suất xuất hiện xi. Định nghĩa xác suất Xác suất biến X nhận giá trị xi là n P(X = xi) = lim i n →∞ n 2.1.2. Hàm mật độ xác suất (phân phối xác suất) Hàm mật độ xác suất-Biến ngẫu nhiên rời rạc X nhận các giá trị xi riêng rẽ x1, x2,…, xn. Hàm số f(x) = P(X=xi) , với i = 1;2;..;n =0 , với x ≠ xi được gọi là hàm mật độ xác suất rời rạc của X. P(X=xi) là xác suất biến X nhận giá trị xi. Xét biến ngẫu nhiên X là số điểm của phép thử tung một con súc sắc. Hàm mật độ xác suất được biểu diễn dạng bảng như sau. X 1 2 3 4 5 6 P(X=x) 1/6 1/6 1/6 1/6 1/6 1/6 Bảng 2.1. Mật độ xác suất của biến ngẫu nhiên rời rạc X Xét biến Z là tổng số điểm của phép thử tung 2 con súc sắc. Hàm mật độ xác suất được biểu diễn dưới dạng bảng như sau. z 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 P(Z= 1/3 2/3 3/3 4/3 5/3 6/3 5/3 4/3 3/3 2/3 1/3 z) 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 Bảng 2.2. Mật độ xác suất của biến ngẫu nhiên rời rạc Z 7
- 7/36 1/6 5/36 1/9 1/12 1/18 1/36 0 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Hình 2.1. Biểu đồ tần suất của biến ngẫu nhiên Z. Hàm mật độ xác suất(pdf)-Biến ngẫu nhiên liên tục. Ví dụ 2.4. Chúng ta xét biến R là con số xuất hiện khi bấm nút Rand trên máy tính cầm tay dạng tiêu biểu như Casio fx-500. R là một biến ngẫu nhiên liên tục nhận giá trị bất kỳ từ 0 đến 1. Các nhà sản xuất máy tính cam kết rằng khả năng xảy ra một giá trị cụ thể là như nhau. Chúng ta có một dạng phân phối xác suất có mật độ xác suất đều. 1 Hàm mật độ xác suất đều được định nghĩa như sau:f(r) = U−L Với L : Giá trị thấp nhất của phân phối U: Giá trị cao nhất của phân phối 1 0 0 0,2 0,4 0,6 0,8 1 1,2 Hình 2.2. Hàm mật độ xác suất đều R. b−a Xác suất để R rơi vào khoảng (a; b) là P(a
- X 2 3 P(Y) 1 0,2 0,4 0,6 Y 2 0,3 0,1 0,4 P(X) 0,5 0,5 1,0 Bảng 2.3. Phân phối đồng mật độ xác xuất của X và Y. Định nghĩa :Gọi X và Y là hai biến ngẫu nhiên rời rạc. Hàm số f(x,y) = P(X=x và Y=y) = 0 khi X ≠ x và Y ≠ y được gọi là hàm đồng mật độ xác suất, nó cho ta xác xuất đồng thời xảy ra X=x và Y=y. Hàm mật độ xác suất biên f(x) = ∑ f ( x, y) hàm mật độ xác suất biên của X y f(y) = ∑ f (x, y) hàm mật độ xác suất biên của Y x Ví dụ 2.6. Ta tính hàm mật độ xác suất biên đối với số liệu cho ở ví dụ 2.5. f(x=2) = ∑ f ( x = 2, y) =0,3 + 0,3 = 0,5 y f(x=3) = ∑ f (x = 3, y) =0,1 + 0,4 = 0,5 y f(y=1) = ∑ f (x, y = 1) =0,2 + 0,4 = 0,6 x f(y=2) = ∑ f (x, y = 2) =0,3 +0,1 = 0,4 x Xác suất có điều kiện Hàm số f(x│y) = P(X=x│Y=y) , xác suất X nhận giá trị x với điều kiện Y nhận giá trị y, được gọi là xác suất có điều kiện của X. Hàm số f(y│x) = P(Y=y│X=x) , xác suất Y nhận giá trị y với điều kiện X nhận giá trị x, được gọi là xác suất có điều kiện của Y. Xác suất có điều kiện được tính như sau f ( x , y) f ( x y) = , hàm mật độ xác suất có điều kiện của X f ( y) f ( x , y) f (y x) = , hàm mật độ xác suất có điều kiện của Y f (x) Như vậy hàm mật độ xác suất có điều kiện của một biến có thể tính được từ hàm đồng mật độ xác suất và hàm mật độ xác suất biên của biến kia. Ví dụ 2.7. Tiếp tục ví dụ 2.5 và ví dụ 2.6. f (X = 2, Y = 1) 0,2 1 f (X = 2 Y = 1) = = = f (Y = 1) 0,6 3 f (X = 3, Y = 2) 0,1 1 f (Y = 2 X = 3) = = = f (X = 3) 0,5 5 Độc lập về thống kê Hai biến ngẫu nhiên X và Y độc lập về thống kê khi và chỉ khi f(x,y)=f(x)f(y) tức là hàm đồng mật độ xác suất bằng tích của các hàm mật độ xác suất biên. Hàm đồng mật độ xác suất cho biến ngẫu nhiên liên tục Hàm đồng mật độ xác suất của biến ngẫu nhiên liên tục X và Y là f(x,y) thỏa mãn f(x,y) ≥ 0 9
- ∞ ∞ ∫ ∫ f (x, y)dxdy = 1 − ∞− ∞ b d ∫ ∫ f (x, y)dxdy = P(a ≤ x ≤ b; c ≤ y ≤ d) a c Hàm mật độ xác suất biên được tính như sau ∞ f (x) = ∫ f (x, y)dy , hàm mật độ xác suất biên của X −∞ ∞ f ( y) = ∫ f ( x , y)dx , hàm mật độ xác suất biên của Y −∞ 2.1.3. Một số đặc trưng của phân phối xác suất Giá trị kỳ vọng hay giá trị trung bình Giá trị kỳ vọng của một biến ngẫu nhiên rời rạc E (X) = ∑ xf ( x ) X Giá trị kỳ vọng của một biến ngẫu nhiên liên tục E (X) = ∫ xf ( x )dx X Ví dụ 2.8. Tính giá trị kỳ vọng biến X là số điểm của phép thử tung 1 con súc sắc 1 1 1 1 1 1 E (X) = 1 ∗ + 2 ∗ + 3 ∗ + 4 ∗ + 5 ∗ + 6 ∗ = 3,5 6 6 6 6 6 6 Một số tính chất của giá trị kỳ vọng (1) E(a) = avới a là hằng số (2) E(a+bX) = a + bE(X)với a và b là hằng số (3) Nếu X và Y là độc lập thống kê thì E(XY) = E(X)E(Y) (4) Nếu X là một biến ngẫu nhiên có hàm mật độ xác suất f(x) thì E[g (X)] = ∑ g (X)f ( x ) , nếu X rời rạc x ∞ E[g (X)] = ∫ g (X)f ( x )dx , nếu X liên tục −∞ Người ta thường ký hiệu kỳ vọng là : = E(X) Phương sai X là một biến ngẫu nhiên và = E(X). Độ phân tán của dữ liệu xung quanh giá trị trung bình được thể hiện bằng phương sai theo định nghĩa như sau: var(X) = σ 2 = E (X − μ) 2 X Độ lệch chuẩn của X là căn bậc hai dương của σ 2 , ký hiệu là σ X . X Ta có thể tính phương sai theo định nghĩa như sau var(X) = ∑ (X − μ) 2 f ( x ) , nếu X là biến ngẫu nhiên rời rạc x ∞ = ∫ (X − μ) 2 f ( x )dx , nếu X là biến ngẫu nhiên liên tục −∞ Trong tính toán chúng ta sử dụng công thức sau var(X)=E(X2)-[E(X)]2 Ví dụ 2.9. Tiếp tục ví dụ 2.8. Tính var(X) Ta đã có E(X) = 3,5 Tính E(X2) bằng cách áp dụng tính chất (4). 10
- 1 1 1 1 1 1 E(X2) = 12 ∗ + 2 2 ∗ + 32 ∗ + 4 2 ∗ + 5 2 ∗ + 6 2 ∗ = 15,17 6 6 6 6 6 6 var(X)=E(X2)-[E(X)]2 = 15,17 – 3,52 = 2,92 Các tính chất của phương sai (1) E ( X − μ) 2 = E (X 2 ) − μ 2 (2) var(a) = 0 với a là hằng số (3) var(a+bX) = b2var(X)với a và b là hằng số (4) Nếu X và Y là các biến ngẫu nhiên độc lập thì var(X+Y) = var(X) + var(Y) var(X-Y) = var(X) + var(Y) (5) Nếu X và Y là các biến độc lập, a và b là hằng số thì var(aX+bY) = a2var(X) + b2var(Y) Hiệp phương sai X và Y là hai biến ngẫu nhiên với kỳ vọng tương ứng là x và y. Hiệp phương sai của hai biến là cov(X,Y) = E[(X- x)(Y- y)] = E(XY) - x y Chúng ta có thể tính toán trực tiếp hiệp phương sai như sau Đối với biến ngẫu nhiên rời rạc cov(X, Y) = ∑∑ (X − μ x )(Y − μ y )f ( x, y) y x = ∑∑ XYf ( x , y) − μ x μ y y x Đối với biến ngẫu nhiên liên tục ∞ ∞ ∞ ∞ cov(X, Y) = ∫ ∫ (X − μ x )(Y − μ y )f (x, y)dxdy = − ∞− ∞ ∫ ∫ XYf (x, y)dxdy − μ − ∞− ∞ x μy Tính chất của hiệp phương sai (1) Nếu X và Y độc lập thống kê thì hiệp phương sai của chúng bằng 0. cov(X,Y) = E(XY) – x y = x y– x y =0 (2) cov(a+bX,c+dY)=bdcov(X,Y)với a,b,c,d là các hằng số Nhược điểm của hiệp phương sai là nó phụ thuộc đơn vị đo lường. Hệ số tương quan Để khắc phục nhược điểm của hiệp phương sai là phụ thuộc vào đơn vị đo lường, người ta sử dụng hệ số tương quan được định nghĩa như sau: cov(X, Y) cov(X, Y) ρ xy = = var(X) var(Y) σxσy Hệ số tương quan đo lường mối quan hệ tuyến tính giữa hai biến. sẽ nhận giá trị nằm giữa -1 và 1. Nếu =-1 thì mối quan hệ là nghịch biến hoàn hảo, nếu =1 thì mối quan hệ là đồng biến hoàn hảo. Từ định nghĩa ta có cov(X,Y) = x y 2.1.4. Tính chất của biến tương quan Gọi X và Y là hai biến có tương quan var(X+Y) = var(X) + var(Y) + 2cov(X,Y) = var(X) + var(Y) + 2 x y var(X-Y) = var(X) + var(Y) - 2cov(X,Y) = var(X) + var(Y) - 2 x y Mô men của phân phối xác suất Phương sai của biến ngẫu nhiên X là mô men bậc 2 của phân phối xác suất của X. Tổng quát mô men bậc k của phân phối xác suất của X là E(X- )k Mô men bậc 3 và bậc 4 của phân phối được sử dụng trong hai số đo hình dạng của phân phối xác suất là skewness(độ bất cân xứng) và kurtosis(độ nhọn) mà chúng ta sẽ xem xét ở phần sau. 11
- 2.1.5. Một số phân phối xác suất quan trọng Phân phối chuẩn Biến ngẫu nhiên X có kỳ vọng là , phương sai là 2. Nếu X có phân phối chuẩn thì nó được ký hiệu như sau X ~ N(μ, σ 2 ) Dạng hàm mật độ xác xuất của phân phối chuẩn như sau 1 ⎛ 1 ( x − μ) 2 ⎞ f (x) = ⎜ 2 σ2 ⎟ exp⎜ − ⎟ σ 2π ⎝ ⎠ 0,5 f(z) 0,4 0,3 0,2 0,1 0 -3 -2 -1 μ 0 1 2 3 μ- σ μ Xấp xỉ z 68% Xấp xỉ Xấp 95% xỉ Hình 2.3. Hàm mật độ xác suất phân phối chuẩn 99 7% Tính chất của phân phối chuẩn (1) Hàm mật độ xác suất của đối xứng quanh giá trị trung bình. (2) Xấp xỉ 68% diện tích dưới đường pdf nằm trong khoảng xấp xỉ 95% diện tích nằm dưới đường pdf nằm trong khoảng và xấp xỉ 99,7% diện tích nằm dưới đường pdf nằm trong khoảng (3) Nếu đặt Z = (X- thì ta có Z~N(0,1). Z gọi là biến chuẩn hoá và N(0,1) được gọi là phân phối chuẩn hoá. (4) Định lý giớí hạn trung tâm 1: Một kết hợp tuyến tính các biến có phân phối chuẩn,, trong một số điều kiện xác định cũng là một phân phối chuẩn. Ví dụ X1 ~ N(μ1 , σ1 ) và X 2 ~ N(μ 2 , σ 2 ) thì Y 2 2 =aX1+bX2 với a và b là hằng số có phân phối Y~N[(a 1+b 2),( a σ1 + b σ 2 ) ]. 2 2 2 2 (5) Định lý giới hạn trung tâm 2: Dưới một số điều kiện xác định, giá trị trung bình mẫu của các một biến ngẫu nhiên sẽ gần như tuân theo phân phối chuẩn. (6) Mô men của phân phối chuẩn Mô men bậc ba: E[(X- )3]=0 Mô men bậc bốn : E[(X- )4]=3 4 Đối với một phân phối chuẩn Độ trôi (skewness): 12
- ⎡⎛ X − μ ⎞ 3 ⎤ S = E ⎢⎜ ⎟ ⎥=0 ⎢⎝ σ ⎠ ⎥ ⎣ ⎦ Độ nhọn(kurtosis): ⎡⎛ X − μ ⎞ 4 ⎤ K = E ⎢⎜ ⎟ ⎥=3 ⎢⎝ σ ⎠ ⎥ ⎣ ⎦ (7) Dựa vào kết quả ở mục (6), người có thể kiểm định xem một biến ngẫu nhiên có tuân theo phân phối chuẩn hay không bằng cách kiểm định xem S có gần 0 và K có gần 3 hay không. Đây là nguyên tắc xây dựng kiểm định quy luật chuẩn Jarque-Bera. n⎡ (K − 3) 2 ⎤ JB = ⎢S 2 + ⎥ 6⎣ 4 ⎦ JB tuân theo phân phối với hai bậc tự do(df =2). Phân phối k Định lý : Nếu X1, X2,…, Xk là các biến ngẫu nhiên độc lập có phân phối chuẩn hoá thì χ 2 = ∑ X i2 k i =1 tuân theo phân phối Chi-bình phương với k bậc tự do. Tính chất của (1) Phân phối là phân phối lệch về bên trái, khi bậc tự do tăng dần thì phân phối tiến gần đến phân phối chuẩn. (2) k và 2 = 2k (3) χ 21 + χ 2 2 = χ 21+ k 2 , hay tổng của hai biến có phân phối k k k cũng có phân phối với số bậc tự do bằng tổng các bậc tự do. Phân phối Student t Z Định lý: Nếu Z~N(0,1) và χ 2 là độc lập thống kê thì t ( k ) = k tuân theo phân phối Student hay χ2 / k k nói gọn là phân phối t với k bậc tự do. Tính chất của phân phối t (1) Phân phối t cũng đối xứng quanh 0 như phân phối chuẩn hoá nhưng thấp hơn. Khi bậc tự do càng lớn thì phân phối t tiệm cận đến phân phối chuẩn hoá. Trong thực hành. Khi bậc tự do lớn hơn 30 người ta thay phân phối t bằng phân phối chuẩn hoá. (2) = 0 và = k/(k-2) Phân phối F χ 21 k k Định lý : Nếu χ k1 và χ k 2 là độc lập thống kê thì F( K1,k 2 ) = 2 1 tuân theo phân phối F với (k1,k2) 2 2 χk2 k2 bậc tự do. Tính chất của phân phối F (1) Phân phối F lệch về bên trái, khi bậc tự do k1 và k2 đủ lớn, phân phối F tiến đến phân phối chuẩn. 2k 2 (k 1 + k 2 − 2) (2) = k2/(k2-2) với điều kiện k2>2 và σ 2 = 2 với điều kiện k2>4. k 1 (k 2 − 2) 2 (k 2 − 4) (3) Bình phương của một phân phối t với k bậc tự do là một phân phối F với 1 và k bậc tự do t k = F(1,k ) 2 (4) Nếu bậc tự do mẫu k2 khá lớn thì k 1F( k1 ,k 2 ) = χ 21 . k Lưu ý : Khi bậc tự do đủ lớn thì các phân phối , phân phối t và phân phối F tiến đến phân phối chuẩn. Các phân phối này được gọi là phân phối có liên quan đến phân phối chuẩn 2.2. Thống kê mô tả 13
- Mô tả dữ liệu thống kê(Descriptive Statistic) Có bốn tính chất mô tả phân phối xác suất của một biến ngẫu nhiên như sau: - Xu hướng trung tâm hay “điểm giữa” của phân phối. - Mức độ phân tán của dữ liệu quanh vị trí “điểm giữa”. - Độ trôi(skewness) của phân phối. - Độ nhọn(kurtosis) của phân phối. Mối quan hệ thống kê giữa hai biến số được mô tả bằng hệ số tương quan. 2.2.1. Xu hướng trung tâm của dữ liệu Trung bình tổng thể (giá trị kỳ vọng) x = E[X] n __ ∑x i Trung bình mẫu X = i =1 n Trung vị của tổng thể : X là một biến ngẫu nhiên liên tục, Md là trung vị của tổng thể khi P(X
- cov(X, Y ) Hệ số tương quan tổng thể ρ XY = σXσY S XY Hệ số tương quan mẫu rXY = SXSY ∑ (X i − X )(Yi − Y ) 1 n với S XY = n − 1 i =1 2.3. Thống kê suy diễn - vấn đề ước lượng 2.3.1. Ước lượng Chúng ta tìm hiểu bản chất, đặc trưng và yêu cầu của ước lượng thống kê thông qua một ví dụ đơn giản là ước lượng giá trị trung bình của tổng thể. Ví dụ 11. Giả sử chúng ta muốn khảo sát chi phí cho học tập của học sinh tiểu học tại trường tiểu học Y. Chúng ta muốn biết trung bình chi phí cho học tập của một học sinh tiểu học là bao nhiêu. Gọi X là biến ngẫu nhiên ứng với chi phí cho học tập của một học sinh tiểu học (X tính bằng ngàn đồng/học sinh/tháng). Giả sử chúng ta biết phương sai của X là σ 2 =100. Trung bình thực của X là là một số x chưa biết. Chúng ta tìm cách ước lượng dựa trên một mẫu gồm n=100 học sinh được lựa chọn một cách ngẫu nhiên. 2.3.2. Hàm ước lượng cho Chúng ta dùng giá trị trung bình mẫu X để ước lượng cho giá trị trung bình của tổng thể . Hàm ước lượng như sau 1 X = (X 1 + X 2 + ⋅ ⋅ ⋅ + X n ) n X là một biến ngẫu nhiên. Ứng với một mẫu cụ thể thì X nhận một giá trị xác định. Ước lượng điểm Ứng với một mẫu cụ thể, giả sử chúng ta tính được X = 105 (ngàn đồng/học sinh). Đây là một ước lượng điểm. Xác suất để một ước lượng điểm như trên đúng bằng trung bình thực là bao nhiêu? Rất thấp hay có thể nói hầu như bằng 0. Ước lượng khoảng Ước lượng khoảng cung cấp một khoảng giá trị có thể chứa giá trị chi phí trung bình cho học tập của một học sinh tiểu học. Ví dụ chúng ta tìm được X = 105. Chúng ta có thể nói có thể nằm trong khoảng X ± 10 hay 95 ≤ μ ≤ 115 . Khoảng ước lượng càng rộng thì càng có khả năng chứa giá trị trung bình thực nhưng một khoảng ước lượng quá rộng như khoảng X ± 100 hay 5 ≤ μ ≤ 205 thì hầu như không giúp ích được gì cho chúng ta trong việc xác định . Như vậy có một sự đánh đổi trong ước lượng khoảng với cùng một phương pháp ước lượng nhất định: khoảng càng hẹp thì mức độ tin cậy càng nhỏ. 2.3.3. Phân phối của X Theo định lý giới hạn trung tâm 1 thì X là một biến ngẫu nhiên có phân phối chuẩn. Vì X có phân phối chuẩn nên chúng ta chỉ cần tìm hai đặc trưng của nó là kỳ vọng và phương sai. Kỳ vọng của X ⎛1 ⎞ 1 ⎛ n ⎞ 1 E(X ) = E⎜ (X1 + X 2 + ... + X n )⎟ = E⎜ ∑ X i ⎟ = * nμ = μ ⎝n ⎠ n ⎝ i=1 ⎠ n Phương sai của X ⎡1 ⎤ 1 ⎡n ⎤ 1 σ2 var(X ) = var ⎢ (X 1 + X 2 + ⋅ ⋅ ⋅ + X n )⎥ = 2 var ⎢∑ X i ⎥ = 2 nσ x = x 2 ⎣n ⎦ n ⎣ i =1 ⎦ n n σ Vậy độ lệch chuẩn của X là x . n 15
- σx Từ thông tin này, áp dụng quy tắc 2 thì xác suất khoảng X ± 2 chứa sẽ xấp xỉ 95%. Ước n lượng khoảng với độ tin cậy 95% cho là σ σ X−2 x ≤μ≤ X+2 x n n 10 10 105 − 2 ≤ μ ≤ 105 + 2 100 100 ˆ = 103 ≤ μ ≤ 107 = θ θ ˆ 1 2 σx Lưu ý: Mặc dù về mặt kỹ thuật ta nói khoảng X ± 2 chứa với xác suất 95% nhưng không thể n nói một khoảng cụ thể như (103; 107) có xác suất chứa là 95%. Khoảng (103;107) chỉ có thể hoặc chứa hoặc không chứa . Ý nghĩa chính xác của độ tin cậy 95% cho ước lượng khoảng cho như sau: Với quy tắc xây dựng σ khoảng là X ± 2 x và chúng ta tiến hành lấy một mẫu với cỡ mẫu n và tính được một khoảng ước n lượng. Chúng ta cứ lặp đi lặp lại quá trình lấy mẫu và ước lượng khoảng như trên thì khoảng 95% khoảng ước lượng chúng ta tìm được sẽ chứa . ˆ ˆ Tổng quát hơn, nếu trị thống kê cần ước lượng là θ và ta tính được hai ước lượng θ1 và θ 2 sao cho ˆ ˆ P(θ ≤ μ ≤ θ ) = 1 − α với 0 < < 1 1 1 ˆ ˆ hay xác suất khoảng từ θ1 đến θ 2 chứa giá trị thật θ là 1- thì1- được gọi là độ tin cậy của ước lượng, được gọi là mức ý nghĩa của ước lượng và cũng là xác suất mắc sai lầm loại I. Nếu = 5% thì 1- là 95%. Mức ý nghĩa 5% hay độ tin cậy 95% thường được sử dụng trong thống kê và trong kinh tế lượng. Các tính chất đáng mong đợi của một ước lượng được chia thành hai nhóm, nhóm tính chất của ước lượng trên cỡ mẫu nhỏ và nhóm tính chất ước lượng trên cỡ mẫu lớn. 2.3.4. Các tính chất ứng với mẫu nhỏ Không thiên lệch(không chệch) ˆ Một ước lượng là không thiên lệch nếu kỳ vọng của θ đúng bằng θ . ˆ E (θ) = θ Như đã chứng minh ở phần trên, X là ước lượng không thiên lệch của . φ(θ) θ1 Ε(θ1)=θ Ε(θ2 Hình 2.4. Tính không thiên lệch của ước lượng. 1 là ước lượng không thiên lệch của trong khi 2 là ước lượng thiên lệch của . Phương sai nhỏ nhất 16
- ˆ ˆ Hàm ước lượng θ1 có phương sai nhỏ nhất khi với bất cứ hàm ước lượng θ 2 nào ta cũng có ˆ ˆ var(θ ) ≤ var(θ ) . 1 2 Không thiên lệch tốt nhất hay hiệu quả Một ước lượng là hiệu quả nếu nó là ước lượng không thiên lệch và có phương sai nhỏ nhất. f(θ) θ2 θ1 Ε(θ1)=Ε(θ2)=θ Hình 2.5. Ước lượng hiệu quả. Hàm ước lượng 2 hiệu quả hơn 1. Tuyến tính ˆ Một ước lượng θ của θ được gọi là ước lượng tuyến tính nếu nó là một hàm số tuyến tính của các quan sát mẫu. 1 Ta có X = (X 1 + X 2 + ... + X n ) n Vậy X là ước lượng tuyến tính cho . Ước lượng không thiên lệch tuyến tính tốt nhất (Best Linear Unbiased Estimator-BLUE) ˆ Một ước lượng θ được gọi là BLUE nếu nó là ước lượng tuyến tính, không thiên lệch và có phương sai nhỏ nhất trong lớp các ước lượng tuyến tính không thiên lệch của θ . Có thể chứng minh được X là BLUE. Sai số bình phương trung bình nhỏ nhất ˆ ˆ Sai số bình phương trung bình: MSE( θ )=E( θ - θ )2 ˆ ˆ ˆ Sau khi biến đổi chúng ta nhận được: MSE( θ )=var( θ )+E[E( θ )- θ ]2 ˆ ˆ ˆ MSE( θ )=var( θ )+bias( θ ) Sai số bình phương trung bình bằng phương sai của ước lượng cộng với thiên lệch của ước lượng. Chúng ta muốn ước lượng ít thiên lệch đồng thời có phương sai nhỏ. Người ta sử dụng tính chất sai số bình phương trung bình nhỏ khi không thể chọn ước lượng không thiên lệch tốt nhất. 2.3.5. Tính chất của mẫu lớn Một số ước lượng không thoả mãn các tính chất thống kê mong muốn khi cỡ mẫu nhỏ nhưng khi cỡ mẫu lớn đến vô hạn thì lại có một số tính chất thống kê mong muốn. Các tính chất thống kê này được gọi là tính chất của mẫu lớn hay tính tiệm cận. Tính không thiên lệch tiệm cận ˆ ˆ Ước lượng θ được gọi là không thiên lệch tiệm cận của θ nếu lim E(θ n ) = θ n →∞ Ví dụ 2.12. Xét phương sai mẫu của biến ngẫu nhiên X: n __ ∑ (x i − X) 2 s2 = x i =1 n −1 17
- n __ ∑ ( x i − X) 2 σ2 = ˆx i =1 n Có thể chứng minh được E[s 2 ] = σ 2 x x ⎛ 1⎞ E[σ x ] = σ 2 ⎜1 − ⎟ ˆ 2 x ⎝ n⎠ Vậy s x là ước lượng không thiên lệch của σ 2 , trong khi σ 2 là ước lượng không thiên lệch tiệm cận 2 x ˆx của σ x . 2 Nhất quán ˆ Một ước lượng θ được gọi là nhất quán nếu xác suất nếu nó tiến đến giá trị đúng của θ khi cỡ mẫu ngày càng lớn. ˆ ˆ { } θ là nhất quán thì lim θ − θ < δ = 1 với là một số dương nhỏ tuỳ ý. n →∞ ˆ f (θ) N rất l N lớn N nhỏ 0 ˆ θ Hình 2.6. Ước lượng nhất quán Quy luật chuẩn tiệm cận ˆ Một ước lượng θ được gọi là phân phối chuẩn tiệm cận khi phân phối mẫu của nó tiến đến phân phối chuẩn khi cỡ mẫu n tiến đến vô cùng. Trong phần trên chúng ta đã thấy biến X có phân phối chuẩn với trung bình và phương sai 2 thì X có phân phối chuẩn với trung bình và phương sai 2/n với cả cỡ mẫu nhỏ và lớn. Nếu X là biến ngẫu nhiên có trung bình và phương sai 2 nhưng không theo phân phân phối chuẩn thì X cũng sẽ có phân phối chuẩn với trung bình và phương sai 2/n khi n tiến đến vô cùng. Đây chính là định lý giới hạn trung tâm 2. 2.4. Thống kê suy diễn - Kiểm định giả thiết thống kê 2.4.1. Giả thiết Giả thiết không là một phát biểu về giá trị của tham số hoặc về giá trị của một tập hợp các tham số. Giả thiết ngược phát biểu về giá trị của tham số hoặc một tập hợp tham số khi giả thiết không sai. Giả thiết không thường được ký hiệu là H0 và giả thiết ngược thường được ký hiệu là H1. 18
- 2.4.2. Kiểm định hai đuôi Ví dụ 13. Quay lại ví dụ 11 về biến X là chi phí cho học tập của học sinh tiểu học. Chúng ta biết phương sai của X là σ 2 =100. Với một mẫu với cỡ mẫu n=100 chúng ta đã tính được X1 =105 ngàn x đồng/học sinh/tháng. Chúng ta xem xét khả năng bác bỏ phát biểu cho rằng chi phí cho học tập trung bình của học sinh tiểu học là 106 ngàn đồng/tháng. Giả thiết H0: = 106 = 0 H1: ≠ 106 = 0 Chúng ta đã biết X ~N( , σ 2 /n), với độ tin cậy 95% hay mức ý nghĩa a = 5% chúng ta đã xây dựng x σ được ước lượng khoảng của là X1 ± 2 x . Nếu khoảng này không chứa thì ta bác bỏ giả thiết n không với độ tin cậy 95%, ngược lại ta không đủ cơ sở để bác bỏ giả thiết H0. Ở phần trên chúng ta đã tính được ước lượng khoảng của dựa theo X1 là (103;107). Khoảng này chứa 0 = 106. Vậy ta không thể bác bỏ được giả thiết H0. Khoảng tin cậy mà ta thiết lập được được gọi là miền chấp nhận, miền giá trị nằm ngoài miền chấp nhận được gọi là miền bác bỏ. Hình 2.7. Miền bác bỏ và miền chấp nhận H0. Tổng quát hơn ta có X −μ Z= ~N(0,1) hay Z tuân theo phân phối chuẩn hoá. σ n α/2 α/2 Hình 2.8. Miền chấp nhận và miền bác bỏ theo của trị thống kê Z Ta có tất cả hai miền bác bỏ và do tính chất đối xứng của phân phối chuẩn, nếu mức ý nghĩa là thì xác suất để Z nằm ở miền bác bỏ bên trái là /2 và xác suất để Z nằm ở miền bác bỏ bên trái cũng là /2. Chúng ta đặt giá trị tới hạn bên trái là Z /2 và giá trị tới hạn bên phải là Z1- /2. Do tính đối xứng ta lại có Z /2 = - Z1- /2. Xác suất để Z nằm trong hai khoảng tới hạn là P(Z α / 2 ≤ Z ≤ Z1−α / 2 ) = 1 − α (2.1) 19
CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD
-
Giáo trình về Kinh tế học vĩ mô
115 p | 1692 | 1068
-
BÀI GIẢNG - KINH TẾ LƯỢNG
82 p | 1154 | 552
-
Bài giảng môn Kinh tế lượng
82 p | 704 | 293
-
Giáo trình môn Kinh tế lượng
0 p | 553 | 261
-
Slide bài giảng kinh tế lượng cơ bản (Bổ sung kiến thức)
0 p | 1642 | 169
-
Sách học Kinh tế lượng
71 p | 244 | 113
-
Giáo trình về Kinh tế nông nghiệp
445 p | 248 | 109
-
Tiểu luận về Kinh tế lượng (GV. Huỳnh Đạt Hùng) - Sử dụng phần mềm Eviews và SPSS
16 p | 308 | 99
-
Giáo trình môn kinh tế lượng - Trần Ngọc Minh
0 p | 117 | 49
-
Giáo trình học Kinh tế lượng
71 p | 64 | 26
-
Giáo trình Luật kinh tế (Giáo trình đào tạo từ xa): Phần 1 - ThS. Trần Thị Vân Trà
58 p | 48 | 24
-
Giáo trình Luật kinh tế (Giáo trình đào tạo từ xa): Phần 2 - ThS. Trần Thị Vân Trà
35 p | 33 | 21
-
Giáo trình Toán kinh tế (Dùng cho hệ Đại học và Cao đẳng): Phần 1
59 p | 69 | 17
-
Giáo trình Toán kinh tế (Dùng cho hệ Đại học và Cao đẳng): Phần 2
71 p | 38 | 15
-
Bài thuyết trình môn Kinh tế lượng: Những yếu tố ảnh hưởng đến số tiền nam sinh viên dùng để mua các sản phẩm lăn khử mùi
20 p | 45 | 13
-
Tổng quan về kinh tế lượng
70 p | 56 | 10
-
Bài giảng Giới thiệu về kinh tế lượng - Cao Hào Thi
14 p | 29 | 3

markdown:
# Giáo trình về Kinh tế lượng
Chia sẻ: Vu Tuan Phong Phongvan | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:70
lượt xem 337
download
![](http://image1.tailieu.vn/document/thumbnail/2010/20100803/phongvan89/80x100/262719_2510.jpg)
##
Giáo trình về Kinh tế lượng
[Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ](javascript:void(0);)
Download
![](http://static1.tailieu.vn/b2013az/templates/version1/default/images/down16x21.png)
Theo phương pháp luận truyền thống, còn gọi là phương pháp luận cổ điển, một nghiên cứu sử dụng kinh tế lượng bao gồm các bước như sau: (1) Phát biểu lý thuyết hoặc giả thiết. (2) Xác định đặc trưng của mô hình toán kinh tế cho lý thuyết hoặc giả thiết... (8) Dự báo và sử dụng mô hình để quyết định chính sách.
Bình luận(0)
[Đăng nhập để gửi bình luận!](javascript:void(0);)
##
Nội dung Text: Giáo trình về Kinh tế lượng
- MỤC LỤC Trang CHƯƠNG 1GIỚI THIỆU 3 1.1.Kinh tế lượng là gì? 3 1.2.Phương pháp luận của Kinh tế lượng 4 1.3.Những câu hỏi đặt ra cho một nhà kinh tế lượng 8 1.4.Dữ liệu cho nghiên cứu kinh tế lượng 8 1.5.Vai trò của máy vi tính và phầm mềm chuyên dụng 9 CHƯƠNG 2ÔN TẬP VỀ XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ 2.1.Xác suất 11 2.2.Thống kê mô tả 23 2.3.Thống kê suy diễn-Vấn đề ước lượng 25 2.4.Thống kê suy diễn - Kiểm định giả thiết thống kê30 CHƯƠNG 3HỒI QUY HAI BIẾN 3.1.Giới thiệu 39 3.2.Hàm hồi quy tổng thể và hồi quy mẫu 41 3.3.Ước lượng các hệ số của mô hình hồi quy theo phương pháp OLS…………………………44 3.4.Khoảng tin cậy và kiểm định giả thiết về các hệ số hồi quy 48 3.5.Định lý Gauss-Markov 52 3.6.Độ thích hợp của hàm hồi quy – R2 52 3.7.Dự báo bằng mô hình hồi quy hai biến 54 3.8.Ý nghĩa của hồi quy tuyến tính và một số dạng hàm thường được sử dụng 56 CHƯƠNG 4MÔ HÌNH HỒI QUY TUYẾN TÍNH BỘI 4.1. Xây dựng mô hình 60 4.2.Ước lượng tham số của mô hình hồi quy bội 61 4.3. R 2 và R 2 hiệu chỉnh 64 4.4. Kiểm định mức ý nghĩa chung của mô hình 64 4.5. Quan hệ giữa R2 và F 65 4.6. Ước lượng khoảng và kiểm định giả thiết thống kê cho hệ số hồi quy 65 4.7. Biến phân loại (Biến giả-Dummy variable) 66 CHƯƠNG 5GIỚI THIỆU MỘT SỐ VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN MÔ HÌNH HỒI QUY 5.1. Đa cộng tuyến 72 5.2. Phương sai của sai số thay đổi 74 5.3. Tự tương quan (tương quan chuỗi) 80 5.4. Lựa chọn mô hình 81 CHƯƠNG 6 DỰ BÁO VỚI MÔ HÌNH HỒI QUY 6.1. Dự báo với mô hình hồi quy đơn giản 84 6.2. Tính chất trễ của dữ liệu chuỗi thời gian và hệ quả của nó đến mô hình 84 6.3. Mô hình tự hồi quy 85 6.4. Mô hình có độ trễ phân phối 85 6.5. Ước lượng mô hình tự hồi quy 88 6.6. Phát hiện tự tương quan trong mô hình tự hồi quy 88 CHƯƠNG 7CÁC MÔ HÌNH DỰ BÁO MĂNG TÍNH THỐNG KÊ 7.1. Các thành phần của dữ liệu chuỗi thời gian 90 7.2. Dự báo theo xu hướng dài hạn 92 7.3. Một số kỹ thuật dự báo đơn giản 93 7.4. Tiêu chuẩn đánh giá mô hình dự báo 94 7.5. Một ví dụ bằng số 95 7.6. Giới thiệu mô hình ARIMA 96 2 Các bảng tra Z, t , F và 101 Tài liệu tham khảo 105
- CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU 1.1. Kinh tế lượng là gì? Thuật ngữ tiếng Anh “Econometrics” có nghĩa là đo lường kinh tế1. Thật ra phạm vi của kinh tế lượng rộng hơn đo lường kinh tế. Chúng ta sẽ thấy điều đó qua một định nghĩa về kinh tế lượng như sau: “Không giống như thống kê kinh tế có nội dung chính là số liệu thống kê, kinh tế lượng là một môn độc lập với sự kết hợp của lý thuyết kinh tế, công cụ toán học và phương pháp luận thống kê. Nói rộng hơn, kinh tế lượng liên quan đến: (1) Ước lượng các quan hệ kinh tế, (2) Kiểm chứng lý thuyết kinh tế bằng dữ liệu thực tế và kiểm định giả thiết của kinh tế học về hành vi, và (3) Dự báo hành vi của biến số kinh tế.”2 Sau đây là một số ví dụ về ứng dụng kinh tế lượng. Ước lượng quan hệ kinh tế (1) Đo lường mức độ tác động của việc hạ lãi suất lên tăng trưởng kinh tế. (2) Ước lượng nhu cầu của một mặt hàng cụ thể, ví dụ nhu cầu xe hơi tại thị trường Việt Nam. (3) Phân tích tác động của quảng cáo và khuyến mãi lên doanh số của một công ty. Kiểm định giả thiết (1) Kiểm định giả thiết về tác động của chương trình khuyến nông làm tăng năng suất lúa. (2) Kiểm chứng nhận định độ co dãn theo giá của cầu về cá basa dạng fillet ở thị trường nội địa. (3) Có sự phân biệt đối xử về mức lương giữa nam và nữ hay không? Dự báo (1) Doanh nghiệp dự báo doanh thu, chi phí sản xuất, lợi nhuận, nhu cầu tồn kho… (2) Chính phủ dự báo mức thâm hụt ngân sách, thâm hụt thương mại, lạm phát… (3) Dự báo chỉ số VN Index hoặc giá một loại cổ phiếu cụ thể như REE. 1.2. Phương pháp luận của kinh tế lượng Theo phương pháp luận truyền thống, còn gọi là phương pháp luận cổ điển, một nghiên cứu sử dụng kinh tế lượng bao gồm các bước như sau3: (1) Phát biểu lý thuyết hoặc giả thiết. (2) Xác định đặc trưng của mô hình toán kinh tế cho lý thuyết hoặc giả thiết. (3) Xác định đặc trưng của mô hình kinh tế lượng cho lý thuyết hoặc giả thiết. (4) Thu thập dữ liệu. (5) Ước lượng tham số của mô hình kinh tế lượng. (6) Kiểm định giả thiết. (7) Diễn giải kết quả (8) Dự báo và sử dụng mô hình để quyết định chính sách 1.A.Koutsoyiannis, Theory of Econometrics-Second Edition, ELBS with Macmillan-1996, trang 3 2. Ramu Ramanathan, Introductory Econometrics with Applications, Harcourt College Publishers-2002, trang 2. 3 Theo Ramu Ramanathan, Introductory Econometrics with Applications, Harcourt College Publishers-2002 1
- Lý thuyết hoặc giả thiết Lập mô hình toán kinh tế Lập mô hình kinh tế lượng Thu thập số liệu Ước lượng thông số Kiểm định giả thiết Xây dựng lại mô hình Diễn dịch kết quả Quyết định chính sách Dự báo Hình 1.1 Phương pháp luận của kinh tế lượng Ví dụ 1: Các bước tiến hành nghiên cứu một vấn đề kinh tế sử dụng kinh tế lượng với đề tài nghiên cứu xu hướng tiêu dùng biên của nền kinh tế Việt Nam. (1) Phát biểu lý thuyết hoặc giả thiết Keynes cho rằng: Qui luật tâm lý cơ sở ... là đàn ông (đàn bà) muốn, như một qui tắc và về trung bình, tăng tiêu dùng của họ khi thu nhập của họ tăng lên, nhưng không nhiều như là gia tăng trong thu nhập của họ.4 Vậy Keynes cho rằng xu hướng tiêu dùng biên(marginal propensity to consume-MPC), tức tiêu dùng tăng lên khi thu nhập tăng 1 đơn vị tiền tệ lớn hơn 0 nhưng nhỏ hơn 1. (2) Xây dựng mô hình toán cho lý thuyết hoặc giả thiết Dạng hàm đơn giản nhất thể hiện ý tưởng của Keynes là dạng hàm tuyến tính. TD = β1 + β 2 GNP (1.1) Trong đó : 0 < β 2 < 1. Biểu diển dưới dạng đồ thị của dạng hàm này như sau: 4 John Maynard Keynes, 1936, theo D.N.Gujarati, Basic Economics, 3rd , 1995, trang 3. 2
- TD β2=M β1 0 GNP 1 : Tung độ gốc 2: Độ dốc TD : Biến phụ thuộc hay biến được giải thích GNP: Biến độc lập hay biến giải thích Hình 1. 2. Hàm tiêu dùng theo thu nhập. (3) Xây dựng mô hình kinh tế lượng Mô hình toán với dạng hàm (1.1) thể hiện mối quan hệ tất định(deterministic relationship) giữa tiêu dùng và thu nhập trong khi quan hệ của các biến số kinh tế thường mang tính không chính xác. Để biểu diển mối quan hệ không chính xác giữa tiêu dùng và thu nhập chúng ta đưa vào thành phần sai số: TD = β1 + β 2 GNP + ε (1.2) Trong đó là sai số, là một biến ngẫu nhiên đại diện cho các nhân tố khác cũng tác động lên tiêu dùng mà chưa được đưa vào mô hình. Phương trình (1.2) là một mô hình kinh tế lượng. Mô hình trên được gọi là mô hình hồi quy tuyến tính. Hồi quy tuyến tính là nội dung chính của học phần này. (4) Thu thập số liệu Số liệu về tiêu dùng và thu nhập của nền kinh tế Việt Nam từ 1986 đến 1998 tính theo đơn vị tiền tệ hiện hành như sau: Năm Hệ số Tổng thu nhập khử Tiêu dùng GNP, đồng hiện lạm TD, đồng hiện hành hành phát 1986 526.442.004.480 553.099.984.896 2,302 1987 2.530.537.897.984 2.667.299.995.648 10,717 1988 13.285.535.514.624 14.331.699.789.824 54,772 1989 26.849.899.970.560 28.092.999.401.472 100 1990 39.446.699.311.104 41.954.997.960.704 142,095 1991 64.036.997.693.440 76.707.000.221.696 245,18 1992 88.203.000.283.136 110.535.001.505.792 325,189 1993 114.704.005.464.064 136.571.000.979.456 371,774 1994 139.822.006.009.856 170.258.006.540.288 425,837 1995 186.418.693.406.720 222.839.999.299.584 508,802 1996 222.439.040.614.400 258.609.007.034.368 540,029 1997 250.394.999.521.280 313.623.008.247.808 605,557 1998 284.492.996.542.464 361.468.004.401.152 659,676 Bảng 1.1. Số liệu về tổng tiêu dùng và GNP của Việt Nam Nguồn : World Development Indicator CD-ROM 2000, WorldBank. TD: Tổng tiêu dùng của nền kinh tế Việt Nam, đồng hiện hành. 3
- GNP: Thu nhập quốc nội của Việt Nam, đồng hiện hành. Do trong thời kỳ khảo sát có lạm phát rất cao nên chúng ta cần chuyển dạng số liệu về tiêu dùng và thu nhập thực với năm gốc là 1989. Năm Tiêu dùng Tổng thu nhập TD, đồng-giá cố định GNP, đồng-giá cố định 1989 1989 1986 22.868.960.302.145 24.026.999.156.721 1987 23.611.903.339.515 24.888.000.975.960 1988 24.255.972.171.640 26.165.999.171.928 1989 26.849.899.970.560 28.092.999.401.472 1990 27.760.775.225.362 29.526.000.611.153 1991 26.118.365.110.163 31.285.998.882.813 1992 27.123.609.120.801 33.990.999.913.679 1993 30.853.195.807.667 36.735.001.692.581 1994 32.834.660.781.138 39.982.003.187.889 1995 36.638.754.378.646 43.797.002.601.354 1996 41.190.217.461.479 47.888.002.069.333 1997 41.349.567.191.335 51.790.873.128.795 1998 43.126.144.904.439 54.794.746.182.076 Bảng 1.2. Tiêu dùng và thu nhập của Việt Nam, giá cố định 1989 (5) Ước lượng mô hình (Ước lượng các hệ số của mô hình) Sử dụng phương pháp tổng bình phương tối thiểu thông thường (Ordinary Least Squares)5 chúng ta thu được kết quả hồi quy như sau: TD = 6.375.007.667 + 0,680GNP t [4,77][19,23] R2 = 0,97 ˆ Ước lượng cho hệ số 1 là β1 = 6.375.007.667 ˆ Ước lượng cho hệ số 2 là β = 0,68 2 Xu hướng tiêu dùng biên của nền kinh tế Việt Nam là MPC = 0,68. (6) Kiểm định giả thiết thống kê Trị số xu hướng tiêu dùng biên được tính toán là MPC = 0,68 đúng theo phát biểu của Keynes. Tuy nhiên chúng ta cần xác định MPC tính toán như trên có lớn hơn 0 và nhỏ hơn 1 với ý nghĩa thống kê hay không. Phép kiểm định này cũng được trình bày trong chương 2. (7) Diễn giải kết quả Dựa theo ý nghĩa kinh tế của MPC chúng ta diễn giải kết quả hồi quy như sau: Tiêu dùng tăng 0,68 ngàn tỷ đồng nếu GNP tăng 1 ngàn tỷ đồng. (8) Sử dụng kết quả hồi quy Dựa vào kết quả hồi quy chúng ta có thể dự báo hoặc phân tích tác động của chính sách. Ví dụ nếu dự báo được GNP của Việt Nam năm 2004 thì chúng ta có thể dự báo tiêu dùng của Việt Nam trong năm 2004. Ngoài ra khi biết MPC chúng ta có thể ước lượng số nhân của nền kinh tế theo lý thuyết kinh tế vĩ mô như sau: M = 1/(1-MPC) = 1/(1-0,68) = 3,125 Vậy kết quả hồi quy này hữu ích cho phân tích chính sách đầu tư, chính sách kích cầu… 1.3. Những câu hỏi đặt ra cho một nhà kinh tế lượng 1. Mô hình có ý nghĩa kinh tế không? 2. Dữ liệu có đáng tin cậy không? 3. Phương pháp ước lượng có phù hợp không? 5 Sẽ được giới thiệu trong chương 2. 4
- 4. Kết quả thu được so với kết quả từ mô hình khác hay phương pháp khác như thế nào? 1.4. Dữ liệu cho nghiên cứu kinh tế lượng Có ba dạng dữ liệu kinh tế cơ bản: dữ liệu chéo, dữ liệu chuỗi thời gian và dữ liệu bảng. Dữ liệu chéo bao gồm quan sát cho nhiều đơn vị kinh tế ở một thời điểm cho trước. Các đơn vị kinh tế bao gồm các các nhân, các hộ gia đình, các công ty, các tỉnh thành, các quốc gia… Dữ liệu chuỗi thời gian bao gồm các quan sát trên một đơn vị kinh tế cho trước tại nhiều thời điểm. Ví dụ ta quan sát doanh thu, chi phí quảng cáo, mức lương nhân viên, tốc độ đổi mới công nghệ… ở một công ty trong khoảng thời gian 1990 đến 2002. Dữ liệu bảng là sự kết hợp giữa dữ liệu chéo và dữ liệu chuỗi thời gian. Ví dụ với cùng bộ biến số về công ty như ở ví dụ trên, chúng ta thu thập số liệu của nhiều công ty trong cùng một khoảng thời gian. Biến rời rạc hay liên tục Biến rời rạc là một biến có tập hợp các kết quả có thể đếm được.Ví dụ biến Quy mô hộ gia đình ở ví dụ mục 1.2 là một biến rời rạc. Biến liên tục là biến nhận kết quả một số vô hạn các kết quả. Ví dụ lượng lượng mưa trong một năm ở một địa điểm. Dữ liệu có thể thu thập từ một thí nghiệm có kiểm soát, nói cách khác chúng ta có thể thay đổi một biến số trong điều kiện các biến số khác giữ không đổi. Đây chính là cách bố trí thí nghiệm trong nông học, y khoa và một số ngành khoa học tự nhiên. Đối với kinh tế học nói riêng và khoa học xã hội nói chung, chúng ta rất khó bố trí thí nghiệm có kiểm soát, và sự thực dường như tất cả mọi thứ đều thay đổi nên chúng ta chỉ có thể quan sát hay điều tra để thu thập dữ liệu. 1.5. Vai trò của máy vi tính và phầm mềm chuyên dụng Vì kinh tế lượng liên quan đến việc xử lý một khối lượng số liệu rất lớn nên chúng ta cần dến sự trợ giúp của máy vi tính và một chương trình hỗ trợ tính toán kinh tế lượng. Hiện nay có rất nhiều phần mềm chuyên dùng cho kinh tế lượng hoặc hỗ trợ xử lý kinh tế lượng. Excel Nói chung các phần mềm bảng tính(spreadsheet) đều có một số chức năng tính toán kinh tế lượng. Phần mềm bảng tính thông dụng nhất hiện nay là Excel nằm trong bộ Office của hãng Microsoft. Do tính thông dụng của Excel nên mặc dù có một số hạn chế trong việc ứng dụng tính toán kinh tế lượng, giáo trình này có sử dụng Excel trong tính toán ở ví dụ minh hoạ và hướng dẫn giải bài tập. Phần mềm chuyên dùng cho kinh tế lượng Hướng đến việc ứng dụng các mô hình kinh tế lượng và các kiểm định giả thiết một cách nhanh chóng và hiệu quả chúng ta phải quen thuộc với ít nhất một phần mềm chuyên dùng cho kinh tế lượng. Hiện nay có rất nhiều phần mềm kinh tế lượng như: Phần mềmCông ty phát triển AREMOS/PC Wharton Econometric Forcasting Associate BASSTALBASS Institute Inc BMDP/PCBMDP Statistics Software Inc DATA-FITOxford Electronic Publishing ECONOMIST WORKSTATIONData Resources, MC Graw-Hill ESPEconomic Software Package ETNew York University EVIEWSQuantitative Micro Software GAUSSAptech System Inc LIMDEPNew York University MATLABMathWorks Inc PC-TSPTSP International P-STATP-Stat Inc SAS/STATVAR Econometrics SCA SYSTEMSAS Institute Inc SHAZAMUniversity of British Columbia SORITECThe Soritec Group Inc 5
- SPSSSPSS Inc STATPROPenton Sofware Inc Trong số này có hai phần mềm được sử dụng tương đối phổ biến ở các trường đại học và viện nghiên cứu ở Việt Nam là SPSS và EVIEWS. SPSS rất phù hợp cho nghiên cứu thống kê và cũng tương đối thuận tiện cho tính toán kinh tế lượng trong khi EVIEWS được thiết kế chuyên cho phân tích kinh tế lượng. CHƯƠNG 2 ÔN TẬP VỀ XÁC SUẤT VÀ THỐNG KÊ Biến ngẫu nhiên. Một biến mà giá trị của nó được xác định bởi một phép thử ngẫu nhiên được gọi là một biến ngẫu nhiên. Nói cách khác ta chưa thể xác định giá trị của biến ngẫu nhiên nếu phép thử chưa diễn ra. Biến ngẫu nhiên được ký hiệu bằng ký tự hoa X, Y, Z…. Các giá trị của biến ngẫu nhiên tương ứng được biểu thị bằng ký tự thường x, y, z… Biến ngẫu nhiên có thể rời rạc hay liên tục. Một biến ngẫu nhiên rời rạc nhận một số hữu hạn(hoặc vô hạn đếm được) các giá trị. Một biến ngẫu nhiên liên tục nhận vô số giá trị trong khoảng giá trị của nó. Ví dụ 2.1. Gọi X là số chấm xuất hiện khi tung một con súc sắc (xí ngầu). X là một biến ngẫu nhiên rời rạc vì nó chỉ có thể nhận các kết quả 1,2,3,4,5 và 6. Ví dụ 2.2. Gọi Y là chiều cao của một người được chọn ngẫu nhiên trong một nhóm người. Y cũng là một biến ngẫu nhiên vì chúng ta chỉ có nhận được sau khi đo đạc chiều cao của người đó. Trên một người cụ thể chúng ta đo được chiều cao 167 cm. Con số này tạo cho chúng ta cảm giác chiều cao là một biến ngẫu nhiên rời rạc, nhưng không phải thế, Y thực sự có thể nhận được bất cứ giá trị nào trong khoảng cho trước thí dụ từ 160 cm đến 170 cm tuỳ thuộc vào độ chính xác của phép đo. Y là một biến ngẫu nhiên liên tục. 2.1. Xác suất 2.1.1 Xác suất biến ngẫu nhiên nhận được một giá trị cụ thể Chúng ta thường quan tâm đến xác suất biến ngẫu nhiên nhận được một giá trị xác định. Ví dụ khi ta sắp tung một súc sắc và ta muốn biết xác suất xuất hiện Xi = 4 là bao nhiêu. Do con súc sắc có 6 mặt và nếu không có gian lận thì khả năng xuất hiện của mỗi mặt đều như nhau nên chúng ta có thể suy ra ngay xác suất để X= 4 là: P(X=4) = 1/6. 6
- Nguyên tắc lý do không đầy đủ(the principle of insufficient reason): Nếu có K kết quả có khả năng xảy ra như nhau thì xác suất xảy ra một kết quả là 1/K. Không gian mẫu: Một không gian mẫu là một tập hợp tất cả các khả năng xảy ra của một phép thử, ký hiệu cho không gian mẫu là S. Mỗi khả năng xảy ra là một điểm mẫu. Biến cố : Biến cố là một tập con của không gian mẫu. Ví dụ 2.3. Gọi Z là tổng số điểm phép thử tung hai con súc sắc. Không gian mẫu là S = {2;3;4;5;6;7;8;9;10;11;12} A = {7;11}Tổng số điểm là 7 hoặc 11 B = {2;3;12}Tổng số điểm là 2 hoặc 3 hoặc 12 C = {4;5;6;8;9;10} D = {4;5;6;7} Là các biến cố. Hợp của các biến cố E = A hoặc B = A ∪ B = {2;3;7;11;12} Giao của các biến cố: F = C và D = C ∩ D = {4;5;6} Các tính chất của xác suất P(S) =1 0 ≤ P(A) ≤ 1 P(E) = P(A ∪ B) = P(A ) + P(B) − P(A ∩ B) Tần suất Khảo sát biến X là số điểm khi tung súc sắc. Giả sử chúng ta tung n lần thì số lần xuất hiện giá trị xi là ni. Tần suất xuất hiện kết quả xi là n fi = i n Nếu số phép thử đủ lớn thì tần suất xuất hiện xi tiến đến xác suất xuất hiện xi. Định nghĩa xác suất Xác suất biến X nhận giá trị xi là n P(X = xi) = lim i n →∞ n 2.1.2. Hàm mật độ xác suất (phân phối xác suất) Hàm mật độ xác suất-Biến ngẫu nhiên rời rạc X nhận các giá trị xi riêng rẽ x1, x2,…, xn. Hàm số f(x) = P(X=xi) , với i = 1;2;..;n =0 , với x ≠ xi được gọi là hàm mật độ xác suất rời rạc của X. P(X=xi) là xác suất biến X nhận giá trị xi. Xét biến ngẫu nhiên X là số điểm của phép thử tung một con súc sắc. Hàm mật độ xác suất được biểu diễn dạng bảng như sau. X 1 2 3 4 5 6 P(X=x) 1/6 1/6 1/6 1/6 1/6 1/6 Bảng 2.1. Mật độ xác suất của biến ngẫu nhiên rời rạc X Xét biến Z là tổng số điểm của phép thử tung 2 con súc sắc. Hàm mật độ xác suất được biểu diễn dưới dạng bảng như sau. z 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 P(Z= 1/3 2/3 3/3 4/3 5/3 6/3 5/3 4/3 3/3 2/3 1/3 z) 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 Bảng 2.2. Mật độ xác suất của biến ngẫu nhiên rời rạc Z 7
- 7/36 1/6 5/36 1/9 1/12 1/18 1/36 0 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Hình 2.1. Biểu đồ tần suất của biến ngẫu nhiên Z. Hàm mật độ xác suất(pdf)-Biến ngẫu nhiên liên tục. Ví dụ 2.4. Chúng ta xét biến R là con số xuất hiện khi bấm nút Rand trên máy tính cầm tay dạng tiêu biểu như Casio fx-500. R là một biến ngẫu nhiên liên tục nhận giá trị bất kỳ từ 0 đến 1. Các nhà sản xuất máy tính cam kết rằng khả năng xảy ra một giá trị cụ thể là như nhau. Chúng ta có một dạng phân phối xác suất có mật độ xác suất đều. 1 Hàm mật độ xác suất đều được định nghĩa như sau:f(r) = U−L Với L : Giá trị thấp nhất của phân phối U: Giá trị cao nhất của phân phối 1 0 0 0,2 0,4 0,6 0,8 1 1,2 Hình 2.2. Hàm mật độ xác suất đều R. b−a Xác suất để R rơi vào khoảng (a; b) là P(a
- X 2 3 P(Y) 1 0,2 0,4 0,6 Y 2 0,3 0,1 0,4 P(X) 0,5 0,5 1,0 Bảng 2.3. Phân phối đồng mật độ xác xuất của X và Y. Định nghĩa :Gọi X và Y là hai biến ngẫu nhiên rời rạc. Hàm số f(x,y) = P(X=x và Y=y) = 0 khi X ≠ x và Y ≠ y được gọi là hàm đồng mật độ xác suất, nó cho ta xác xuất đồng thời xảy ra X=x và Y=y. Hàm mật độ xác suất biên f(x) = ∑ f ( x, y) hàm mật độ xác suất biên của X y f(y) = ∑ f (x, y) hàm mật độ xác suất biên của Y x Ví dụ 2.6. Ta tính hàm mật độ xác suất biên đối với số liệu cho ở ví dụ 2.5. f(x=2) = ∑ f ( x = 2, y) =0,3 + 0,3 = 0,5 y f(x=3) = ∑ f (x = 3, y) =0,1 + 0,4 = 0,5 y f(y=1) = ∑ f (x, y = 1) =0,2 + 0,4 = 0,6 x f(y=2) = ∑ f (x, y = 2) =0,3 +0,1 = 0,4 x Xác suất có điều kiện Hàm số f(x│y) = P(X=x│Y=y) , xác suất X nhận giá trị x với điều kiện Y nhận giá trị y, được gọi là xác suất có điều kiện của X. Hàm số f(y│x) = P(Y=y│X=x) , xác suất Y nhận giá trị y với điều kiện X nhận giá trị x, được gọi là xác suất có điều kiện của Y. Xác suất có điều kiện được tính như sau f ( x , y) f ( x y) = , hàm mật độ xác suất có điều kiện của X f ( y) f ( x , y) f (y x) = , hàm mật độ xác suất có điều kiện của Y f (x) Như vậy hàm mật độ xác suất có điều kiện của một biến có thể tính được từ hàm đồng mật độ xác suất và hàm mật độ xác suất biên của biến kia. Ví dụ 2.7. Tiếp tục ví dụ 2.5 và ví dụ 2.6. f (X = 2, Y = 1) 0,2 1 f (X = 2 Y = 1) = = = f (Y = 1) 0,6 3 f (X = 3, Y = 2) 0,1 1 f (Y = 2 X = 3) = = = f (X = 3) 0,5 5 Độc lập về thống kê Hai biến ngẫu nhiên X và Y độc lập về thống kê khi và chỉ khi f(x,y)=f(x)f(y) tức là hàm đồng mật độ xác suất bằng tích của các hàm mật độ xác suất biên. Hàm đồng mật độ xác suất cho biến ngẫu nhiên liên tục Hàm đồng mật độ xác suất của biến ngẫu nhiên liên tục X và Y là f(x,y) thỏa mãn f(x,y) ≥ 0 9
- ∞ ∞ ∫ ∫ f (x, y)dxdy = 1 − ∞− ∞ b d ∫ ∫ f (x, y)dxdy = P(a ≤ x ≤ b; c ≤ y ≤ d) a c Hàm mật độ xác suất biên được tính như sau ∞ f (x) = ∫ f (x, y)dy , hàm mật độ xác suất biên của X −∞ ∞ f ( y) = ∫ f ( x , y)dx , hàm mật độ xác suất biên của Y −∞ 2.1.3. Một số đặc trưng của phân phối xác suất Giá trị kỳ vọng hay giá trị trung bình Giá trị kỳ vọng của một biến ngẫu nhiên rời rạc E (X) = ∑ xf ( x ) X Giá trị kỳ vọng của một biến ngẫu nhiên liên tục E (X) = ∫ xf ( x )dx X Ví dụ 2.8. Tính giá trị kỳ vọng biến X là số điểm của phép thử tung 1 con súc sắc 1 1 1 1 1 1 E (X) = 1 ∗ + 2 ∗ + 3 ∗ + 4 ∗ + 5 ∗ + 6 ∗ = 3,5 6 6 6 6 6 6 Một số tính chất của giá trị kỳ vọng (1) E(a) = avới a là hằng số (2) E(a+bX) = a + bE(X)với a và b là hằng số (3) Nếu X và Y là độc lập thống kê thì E(XY) = E(X)E(Y) (4) Nếu X là một biến ngẫu nhiên có hàm mật độ xác suất f(x) thì E[g (X)] = ∑ g (X)f ( x ) , nếu X rời rạc x ∞ E[g (X)] = ∫ g (X)f ( x )dx , nếu X liên tục −∞ Người ta thường ký hiệu kỳ vọng là : = E(X) Phương sai X là một biến ngẫu nhiên và = E(X). Độ phân tán của dữ liệu xung quanh giá trị trung bình được thể hiện bằng phương sai theo định nghĩa như sau: var(X) = σ 2 = E (X − μ) 2 X Độ lệch chuẩn của X là căn bậc hai dương của σ 2 , ký hiệu là σ X . X Ta có thể tính phương sai theo định nghĩa như sau var(X) = ∑ (X − μ) 2 f ( x ) , nếu X là biến ngẫu nhiên rời rạc x ∞ = ∫ (X − μ) 2 f ( x )dx , nếu X là biến ngẫu nhiên liên tục −∞ Trong tính toán chúng ta sử dụng công thức sau var(X)=E(X2)-[E(X)]2 Ví dụ 2.9. Tiếp tục ví dụ 2.8. Tính var(X) Ta đã có E(X) = 3,5 Tính E(X2) bằng cách áp dụng tính chất (4). 10
- 1 1 1 1 1 1 E(X2) = 12 ∗ + 2 2 ∗ + 32 ∗ + 4 2 ∗ + 5 2 ∗ + 6 2 ∗ = 15,17 6 6 6 6 6 6 var(X)=E(X2)-[E(X)]2 = 15,17 – 3,52 = 2,92 Các tính chất của phương sai (1) E ( X − μ) 2 = E (X 2 ) − μ 2 (2) var(a) = 0 với a là hằng số (3) var(a+bX) = b2var(X)với a và b là hằng số (4) Nếu X và Y là các biến ngẫu nhiên độc lập thì var(X+Y) = var(X) + var(Y) var(X-Y) = var(X) + var(Y) (5) Nếu X và Y là các biến độc lập, a và b là hằng số thì var(aX+bY) = a2var(X) + b2var(Y) Hiệp phương sai X và Y là hai biến ngẫu nhiên với kỳ vọng tương ứng là x và y. Hiệp phương sai của hai biến là cov(X,Y) = E[(X- x)(Y- y)] = E(XY) - x y Chúng ta có thể tính toán trực tiếp hiệp phương sai như sau Đối với biến ngẫu nhiên rời rạc cov(X, Y) = ∑∑ (X − μ x )(Y − μ y )f ( x, y) y x = ∑∑ XYf ( x , y) − μ x μ y y x Đối với biến ngẫu nhiên liên tục ∞ ∞ ∞ ∞ cov(X, Y) = ∫ ∫ (X − μ x )(Y − μ y )f (x, y)dxdy = − ∞− ∞ ∫ ∫ XYf (x, y)dxdy − μ − ∞− ∞ x μy Tính chất của hiệp phương sai (1) Nếu X và Y độc lập thống kê thì hiệp phương sai của chúng bằng 0. cov(X,Y) = E(XY) – x y = x y– x y =0 (2) cov(a+bX,c+dY)=bdcov(X,Y)với a,b,c,d là các hằng số Nhược điểm của hiệp phương sai là nó phụ thuộc đơn vị đo lường. Hệ số tương quan Để khắc phục nhược điểm của hiệp phương sai là phụ thuộc vào đơn vị đo lường, người ta sử dụng hệ số tương quan được định nghĩa như sau: cov(X, Y) cov(X, Y) ρ xy = = var(X) var(Y) σxσy Hệ số tương quan đo lường mối quan hệ tuyến tính giữa hai biến. sẽ nhận giá trị nằm giữa -1 và 1. Nếu =-1 thì mối quan hệ là nghịch biến hoàn hảo, nếu =1 thì mối quan hệ là đồng biến hoàn hảo. Từ định nghĩa ta có cov(X,Y) = x y 2.1.4. Tính chất của biến tương quan Gọi X và Y là hai biến có tương quan var(X+Y) = var(X) + var(Y) + 2cov(X,Y) = var(X) + var(Y) + 2 x y var(X-Y) = var(X) + var(Y) - 2cov(X,Y) = var(X) + var(Y) - 2 x y Mô men của phân phối xác suất Phương sai của biến ngẫu nhiên X là mô men bậc 2 của phân phối xác suất của X. Tổng quát mô men bậc k của phân phối xác suất của X là E(X- )k Mô men bậc 3 và bậc 4 của phân phối được sử dụng trong hai số đo hình dạng của phân phối xác suất là skewness(độ bất cân xứng) và kurtosis(độ nhọn) mà chúng ta sẽ xem xét ở phần sau. 11
- 2.1.5. Một số phân phối xác suất quan trọng Phân phối chuẩn Biến ngẫu nhiên X có kỳ vọng là , phương sai là 2. Nếu X có phân phối chuẩn thì nó được ký hiệu như sau X ~ N(μ, σ 2 ) Dạng hàm mật độ xác xuất của phân phối chuẩn như sau 1 ⎛ 1 ( x − μ) 2 ⎞ f (x) = ⎜ 2 σ2 ⎟ exp⎜ − ⎟ σ 2π ⎝ ⎠ 0,5 f(z) 0,4 0,3 0,2 0,1 0 -3 -2 -1 μ 0 1 2 3 μ- σ μ Xấp xỉ z 68% Xấp xỉ Xấp 95% xỉ Hình 2.3. Hàm mật độ xác suất phân phối chuẩn 99 7% Tính chất của phân phối chuẩn (1) Hàm mật độ xác suất của đối xứng quanh giá trị trung bình. (2) Xấp xỉ 68% diện tích dưới đường pdf nằm trong khoảng xấp xỉ 95% diện tích nằm dưới đường pdf nằm trong khoảng và xấp xỉ 99,7% diện tích nằm dưới đường pdf nằm trong khoảng (3) Nếu đặt Z = (X- thì ta có Z~N(0,1). Z gọi là biến chuẩn hoá và N(0,1) được gọi là phân phối chuẩn hoá. (4) Định lý giớí hạn trung tâm 1: Một kết hợp tuyến tính các biến có phân phối chuẩn,, trong một số điều kiện xác định cũng là một phân phối chuẩn. Ví dụ X1 ~ N(μ1 , σ1 ) và X 2 ~ N(μ 2 , σ 2 ) thì Y 2 2 =aX1+bX2 với a và b là hằng số có phân phối Y~N[(a 1+b 2),( a σ1 + b σ 2 ) ]. 2 2 2 2 (5) Định lý giới hạn trung tâm 2: Dưới một số điều kiện xác định, giá trị trung bình mẫu của các một biến ngẫu nhiên sẽ gần như tuân theo phân phối chuẩn. (6) Mô men của phân phối chuẩn Mô men bậc ba: E[(X- )3]=0 Mô men bậc bốn : E[(X- )4]=3 4 Đối với một phân phối chuẩn Độ trôi (skewness): 12
- ⎡⎛ X − μ ⎞ 3 ⎤ S = E ⎢⎜ ⎟ ⎥=0 ⎢⎝ σ ⎠ ⎥ ⎣ ⎦ Độ nhọn(kurtosis): ⎡⎛ X − μ ⎞ 4 ⎤ K = E ⎢⎜ ⎟ ⎥=3 ⎢⎝ σ ⎠ ⎥ ⎣ ⎦ (7) Dựa vào kết quả ở mục (6), người có thể kiểm định xem một biến ngẫu nhiên có tuân theo phân phối chuẩn hay không bằng cách kiểm định xem S có gần 0 và K có gần 3 hay không. Đây là nguyên tắc xây dựng kiểm định quy luật chuẩn Jarque-Bera. n⎡ (K − 3) 2 ⎤ JB = ⎢S 2 + ⎥ 6⎣ 4 ⎦ JB tuân theo phân phối với hai bậc tự do(df =2). Phân phối k Định lý : Nếu X1, X2,…, Xk là các biến ngẫu nhiên độc lập có phân phối chuẩn hoá thì χ 2 = ∑ X i2 k i =1 tuân theo phân phối Chi-bình phương với k bậc tự do. Tính chất của (1) Phân phối là phân phối lệch về bên trái, khi bậc tự do tăng dần thì phân phối tiến gần đến phân phối chuẩn. (2) k và 2 = 2k (3) χ 21 + χ 2 2 = χ 21+ k 2 , hay tổng của hai biến có phân phối k k k cũng có phân phối với số bậc tự do bằng tổng các bậc tự do. Phân phối Student t Z Định lý: Nếu Z~N(0,1) và χ 2 là độc lập thống kê thì t ( k ) = k tuân theo phân phối Student hay χ2 / k k nói gọn là phân phối t với k bậc tự do. Tính chất của phân phối t (1) Phân phối t cũng đối xứng quanh 0 như phân phối chuẩn hoá nhưng thấp hơn. Khi bậc tự do càng lớn thì phân phối t tiệm cận đến phân phối chuẩn hoá. Trong thực hành. Khi bậc tự do lớn hơn 30 người ta thay phân phối t bằng phân phối chuẩn hoá. (2) = 0 và = k/(k-2) Phân phối F χ 21 k k Định lý : Nếu χ k1 và χ k 2 là độc lập thống kê thì F( K1,k 2 ) = 2 1 tuân theo phân phối F với (k1,k2) 2 2 χk2 k2 bậc tự do. Tính chất của phân phối F (1) Phân phối F lệch về bên trái, khi bậc tự do k1 và k2 đủ lớn, phân phối F tiến đến phân phối chuẩn. 2k 2 (k 1 + k 2 − 2) (2) = k2/(k2-2) với điều kiện k2>2 và σ 2 = 2 với điều kiện k2>4. k 1 (k 2 − 2) 2 (k 2 − 4) (3) Bình phương của một phân phối t với k bậc tự do là một phân phối F với 1 và k bậc tự do t k = F(1,k ) 2 (4) Nếu bậc tự do mẫu k2 khá lớn thì k 1F( k1 ,k 2 ) = χ 21 . k Lưu ý : Khi bậc tự do đủ lớn thì các phân phối , phân phối t và phân phối F tiến đến phân phối chuẩn. Các phân phối này được gọi là phân phối có liên quan đến phân phối chuẩn 2.2. Thống kê mô tả 13
- Mô tả dữ liệu thống kê(Descriptive Statistic) Có bốn tính chất mô tả phân phối xác suất của một biến ngẫu nhiên như sau: - Xu hướng trung tâm hay “điểm giữa” của phân phối. - Mức độ phân tán của dữ liệu quanh vị trí “điểm giữa”. - Độ trôi(skewness) của phân phối. - Độ nhọn(kurtosis) của phân phối. Mối quan hệ thống kê giữa hai biến số được mô tả bằng hệ số tương quan. 2.2.1. Xu hướng trung tâm của dữ liệu Trung bình tổng thể (giá trị kỳ vọng) x = E[X] n __ ∑x i Trung bình mẫu X = i =1 n Trung vị của tổng thể : X là một biến ngẫu nhiên liên tục, Md là trung vị của tổng thể khi P(X
- cov(X, Y ) Hệ số tương quan tổng thể ρ XY = σXσY S XY Hệ số tương quan mẫu rXY = SXSY ∑ (X i − X )(Yi − Y ) 1 n với S XY = n − 1 i =1 2.3. Thống kê suy diễn - vấn đề ước lượng 2.3.1. Ước lượng Chúng ta tìm hiểu bản chất, đặc trưng và yêu cầu của ước lượng thống kê thông qua một ví dụ đơn giản là ước lượng giá trị trung bình của tổng thể. Ví dụ 11. Giả sử chúng ta muốn khảo sát chi phí cho học tập của học sinh tiểu học tại trường tiểu học Y. Chúng ta muốn biết trung bình chi phí cho học tập của một học sinh tiểu học là bao nhiêu. Gọi X là biến ngẫu nhiên ứng với chi phí cho học tập của một học sinh tiểu học (X tính bằng ngàn đồng/học sinh/tháng). Giả sử chúng ta biết phương sai của X là σ 2 =100. Trung bình thực của X là là một số x chưa biết. Chúng ta tìm cách ước lượng dựa trên một mẫu gồm n=100 học sinh được lựa chọn một cách ngẫu nhiên. 2.3.2. Hàm ước lượng cho Chúng ta dùng giá trị trung bình mẫu X để ước lượng cho giá trị trung bình của tổng thể . Hàm ước lượng như sau 1 X = (X 1 + X 2 + ⋅ ⋅ ⋅ + X n ) n X là một biến ngẫu nhiên. Ứng với một mẫu cụ thể thì X nhận một giá trị xác định. Ước lượng điểm Ứng với một mẫu cụ thể, giả sử chúng ta tính được X = 105 (ngàn đồng/học sinh). Đây là một ước lượng điểm. Xác suất để một ước lượng điểm như trên đúng bằng trung bình thực là bao nhiêu? Rất thấp hay có thể nói hầu như bằng 0. Ước lượng khoảng Ước lượng khoảng cung cấp một khoảng giá trị có thể chứa giá trị chi phí trung bình cho học tập của một học sinh tiểu học. Ví dụ chúng ta tìm được X = 105. Chúng ta có thể nói có thể nằm trong khoảng X ± 10 hay 95 ≤ μ ≤ 115 . Khoảng ước lượng càng rộng thì càng có khả năng chứa giá trị trung bình thực nhưng một khoảng ước lượng quá rộng như khoảng X ± 100 hay 5 ≤ μ ≤ 205 thì hầu như không giúp ích được gì cho chúng ta trong việc xác định . Như vậy có một sự đánh đổi trong ước lượng khoảng với cùng một phương pháp ước lượng nhất định: khoảng càng hẹp thì mức độ tin cậy càng nhỏ. 2.3.3. Phân phối của X Theo định lý giới hạn trung tâm 1 thì X là một biến ngẫu nhiên có phân phối chuẩn. Vì X có phân phối chuẩn nên chúng ta chỉ cần tìm hai đặc trưng của nó là kỳ vọng và phương sai. Kỳ vọng của X ⎛1 ⎞ 1 ⎛ n ⎞ 1 E(X ) = E⎜ (X1 + X 2 + ... + X n )⎟ = E⎜ ∑ X i ⎟ = * nμ = μ ⎝n ⎠ n ⎝ i=1 ⎠ n Phương sai của X ⎡1 ⎤ 1 ⎡n ⎤ 1 σ2 var(X ) = var ⎢ (X 1 + X 2 + ⋅ ⋅ ⋅ + X n )⎥ = 2 var ⎢∑ X i ⎥ = 2 nσ x = x 2 ⎣n ⎦ n ⎣ i =1 ⎦ n n σ Vậy độ lệch chuẩn của X là x . n 15
- σx Từ thông tin này, áp dụng quy tắc 2 thì xác suất khoảng X ± 2 chứa sẽ xấp xỉ 95%. Ước n lượng khoảng với độ tin cậy 95% cho là σ σ X−2 x ≤μ≤ X+2 x n n 10 10 105 − 2 ≤ μ ≤ 105 + 2 100 100 ˆ = 103 ≤ μ ≤ 107 = θ θ ˆ 1 2 σx Lưu ý: Mặc dù về mặt kỹ thuật ta nói khoảng X ± 2 chứa với xác suất 95% nhưng không thể n nói một khoảng cụ thể như (103; 107) có xác suất chứa là 95%. Khoảng (103;107) chỉ có thể hoặc chứa hoặc không chứa . Ý nghĩa chính xác của độ tin cậy 95% cho ước lượng khoảng cho như sau: Với quy tắc xây dựng σ khoảng là X ± 2 x và chúng ta tiến hành lấy một mẫu với cỡ mẫu n và tính được một khoảng ước n lượng. Chúng ta cứ lặp đi lặp lại quá trình lấy mẫu và ước lượng khoảng như trên thì khoảng 95% khoảng ước lượng chúng ta tìm được sẽ chứa . ˆ ˆ Tổng quát hơn, nếu trị thống kê cần ước lượng là θ và ta tính được hai ước lượng θ1 và θ 2 sao cho ˆ ˆ P(θ ≤ μ ≤ θ ) = 1 − α với 0 < < 1 1 1 ˆ ˆ hay xác suất khoảng từ θ1 đến θ 2 chứa giá trị thật θ là 1- thì1- được gọi là độ tin cậy của ước lượng, được gọi là mức ý nghĩa của ước lượng và cũng là xác suất mắc sai lầm loại I. Nếu = 5% thì 1- là 95%. Mức ý nghĩa 5% hay độ tin cậy 95% thường được sử dụng trong thống kê và trong kinh tế lượng. Các tính chất đáng mong đợi của một ước lượng được chia thành hai nhóm, nhóm tính chất của ước lượng trên cỡ mẫu nhỏ và nhóm tính chất ước lượng trên cỡ mẫu lớn. 2.3.4. Các tính chất ứng với mẫu nhỏ Không thiên lệch(không chệch) ˆ Một ước lượng là không thiên lệch nếu kỳ vọng của θ đúng bằng θ . ˆ E (θ) = θ Như đã chứng minh ở phần trên, X là ước lượng không thiên lệch của . φ(θ) θ1 Ε(θ1)=θ Ε(θ2 Hình 2.4. Tính không thiên lệch của ước lượng. 1 là ước lượng không thiên lệch của trong khi 2 là ước lượng thiên lệch của . Phương sai nhỏ nhất 16
- ˆ ˆ Hàm ước lượng θ1 có phương sai nhỏ nhất khi với bất cứ hàm ước lượng θ 2 nào ta cũng có ˆ ˆ var(θ ) ≤ var(θ ) . 1 2 Không thiên lệch tốt nhất hay hiệu quả Một ước lượng là hiệu quả nếu nó là ước lượng không thiên lệch và có phương sai nhỏ nhất. f(θ) θ2 θ1 Ε(θ1)=Ε(θ2)=θ Hình 2.5. Ước lượng hiệu quả. Hàm ước lượng 2 hiệu quả hơn 1. Tuyến tính ˆ Một ước lượng θ của θ được gọi là ước lượng tuyến tính nếu nó là một hàm số tuyến tính của các quan sát mẫu. 1 Ta có X = (X 1 + X 2 + ... + X n ) n Vậy X là ước lượng tuyến tính cho . Ước lượng không thiên lệch tuyến tính tốt nhất (Best Linear Unbiased Estimator-BLUE) ˆ Một ước lượng θ được gọi là BLUE nếu nó là ước lượng tuyến tính, không thiên lệch và có phương sai nhỏ nhất trong lớp các ước lượng tuyến tính không thiên lệch của θ . Có thể chứng minh được X là BLUE. Sai số bình phương trung bình nhỏ nhất ˆ ˆ Sai số bình phương trung bình: MSE( θ )=E( θ - θ )2 ˆ ˆ ˆ Sau khi biến đổi chúng ta nhận được: MSE( θ )=var( θ )+E[E( θ )- θ ]2 ˆ ˆ ˆ MSE( θ )=var( θ )+bias( θ ) Sai số bình phương trung bình bằng phương sai của ước lượng cộng với thiên lệch của ước lượng. Chúng ta muốn ước lượng ít thiên lệch đồng thời có phương sai nhỏ. Người ta sử dụng tính chất sai số bình phương trung bình nhỏ khi không thể chọn ước lượng không thiên lệch tốt nhất. 2.3.5. Tính chất của mẫu lớn Một số ước lượng không thoả mãn các tính chất thống kê mong muốn khi cỡ mẫu nhỏ nhưng khi cỡ mẫu lớn đến vô hạn thì lại có một số tính chất thống kê mong muốn. Các tính chất thống kê này được gọi là tính chất của mẫu lớn hay tính tiệm cận. Tính không thiên lệch tiệm cận ˆ ˆ Ước lượng θ được gọi là không thiên lệch tiệm cận của θ nếu lim E(θ n ) = θ n →∞ Ví dụ 2.12. Xét phương sai mẫu của biến ngẫu nhiên X: n __ ∑ (x i − X) 2 s2 = x i =1 n −1 17
- n __ ∑ ( x i − X) 2 σ2 = ˆx i =1 n Có thể chứng minh được E[s 2 ] = σ 2 x x ⎛ 1⎞ E[σ x ] = σ 2 ⎜1 − ⎟ ˆ 2 x ⎝ n⎠ Vậy s x là ước lượng không thiên lệch của σ 2 , trong khi σ 2 là ước lượng không thiên lệch tiệm cận 2 x ˆx của σ x . 2 Nhất quán ˆ Một ước lượng θ được gọi là nhất quán nếu xác suất nếu nó tiến đến giá trị đúng của θ khi cỡ mẫu ngày càng lớn. ˆ ˆ { } θ là nhất quán thì lim θ − θ < δ = 1 với là một số dương nhỏ tuỳ ý. n →∞ ˆ f (θ) N rất l N lớn N nhỏ 0 ˆ θ Hình 2.6. Ước lượng nhất quán Quy luật chuẩn tiệm cận ˆ Một ước lượng θ được gọi là phân phối chuẩn tiệm cận khi phân phối mẫu của nó tiến đến phân phối chuẩn khi cỡ mẫu n tiến đến vô cùng. Trong phần trên chúng ta đã thấy biến X có phân phối chuẩn với trung bình và phương sai 2 thì X có phân phối chuẩn với trung bình và phương sai 2/n với cả cỡ mẫu nhỏ và lớn. Nếu X là biến ngẫu nhiên có trung bình và phương sai 2 nhưng không theo phân phân phối chuẩn thì X cũng sẽ có phân phối chuẩn với trung bình và phương sai 2/n khi n tiến đến vô cùng. Đây chính là định lý giới hạn trung tâm 2. 2.4. Thống kê suy diễn - Kiểm định giả thiết thống kê 2.4.1. Giả thiết Giả thiết không là một phát biểu về giá trị của tham số hoặc về giá trị của một tập hợp các tham số. Giả thiết ngược phát biểu về giá trị của tham số hoặc một tập hợp tham số khi giả thiết không sai. Giả thiết không thường được ký hiệu là H0 và giả thiết ngược thường được ký hiệu là H1. 18
- 2.4.2. Kiểm định hai đuôi Ví dụ 13. Quay lại ví dụ 11 về biến X là chi phí cho học tập của học sinh tiểu học. Chúng ta biết phương sai của X là σ 2 =100. Với một mẫu với cỡ mẫu n=100 chúng ta đã tính được X1 =105 ngàn x đồng/học sinh/tháng. Chúng ta xem xét khả năng bác bỏ phát biểu cho rằng chi phí cho học tập trung bình của học sinh tiểu học là 106 ngàn đồng/tháng. Giả thiết H0: = 106 = 0 H1: ≠ 106 = 0 Chúng ta đã biết X ~N( , σ 2 /n), với độ tin cậy 95% hay mức ý nghĩa a = 5% chúng ta đã xây dựng x σ được ước lượng khoảng của là X1 ± 2 x . Nếu khoảng này không chứa thì ta bác bỏ giả thiết n không với độ tin cậy 95%, ngược lại ta không đủ cơ sở để bác bỏ giả thiết H0. Ở phần trên chúng ta đã tính được ước lượng khoảng của dựa theo X1 là (103;107). Khoảng này chứa 0 = 106. Vậy ta không thể bác bỏ được giả thiết H0. Khoảng tin cậy mà ta thiết lập được được gọi là miền chấp nhận, miền giá trị nằm ngoài miền chấp nhận được gọi là miền bác bỏ. Hình 2.7. Miền bác bỏ và miền chấp nhận H0. Tổng quát hơn ta có X −μ Z= ~N(0,1) hay Z tuân theo phân phối chuẩn hoá. σ n α/2 α/2 Hình 2.8. Miền chấp nhận và miền bác bỏ theo của trị thống kê Z Ta có tất cả hai miền bác bỏ và do tính chất đối xứng của phân phối chuẩn, nếu mức ý nghĩa là thì xác suất để Z nằm ở miền bác bỏ bên trái là /2 và xác suất để Z nằm ở miền bác bỏ bên trái cũng là /2. Chúng ta đặt giá trị tới hạn bên trái là Z /2 và giá trị tới hạn bên phải là Z1- /2. Do tính đối xứng ta lại có Z /2 = - Z1- /2. Xác suất để Z nằm trong hai khoảng tới hạn là P(Z α / 2 ≤ Z ≤ Z1−α / 2 ) = 1 − α (2.1) 19
CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD
-
Giáo trình về Kinh tế học vĩ mô
115 p |
1692 |
1068
-
BÀI GIẢNG - KINH TẾ LƯỢNG
82 p |
1154 |
552
-
Bài giảng môn Kinh tế lượng
82 p |
704 |
293
-
Giáo trình môn Kinh tế lượng
0 p |
553 |
261
-
Slide bài giảng kinh tế lượng cơ bản (Bổ sung kiến thức)
0 p |
1642 |
169
-
Sách học Kinh tế lượng
71 p |
244 |
113
-
Giáo trình về Kinh tế nông nghiệp
445 p |
248 |
109
-
Tiểu luận về Kinh tế lượng (GV. Huỳnh Đạt Hùng) - Sử dụng phần mềm Eviews và SPSS
16 p |
308 |
99
-
Giáo trình môn kinh tế lượng - Trần Ngọc Minh
0 p |
117 |
49
-
Giáo trình học Kinh tế lượng
71 p |
64 |
26
-
Giáo trình Luật kinh tế (Giáo trình đào tạo từ xa): Phần 1 - ThS. Trần Thị Vân Trà
58 p |
48 |
24
-
Giáo trình Luật kinh tế (Giáo trình đào tạo từ xa): Phần 2 - ThS. Trần Thị Vân Trà
35 p |
33 |
21
-
Giáo trình Toán kinh tế (Dùng cho hệ Đại học và Cao đẳng): Phần 1
59 p |
69 |
17
-
Giáo trình Toán kinh tế (Dùng cho hệ Đại học và Cao đẳng): Phần 2
71 p |
38 |
15
-
Bài thuyết trình môn Kinh tế lượng: Những yếu tố ảnh hưởng đến số tiền nam sinh viên dùng để mua các sản phẩm lăn khử mùi
20 p |
45 |
13
-
Tổng quan về kinh tế lượng
70 p |
56 |
10
-
Bài giảng Giới thiệu về kinh tế lượng - Cao Hào Thi
14 p |
29 |
3

Server: Apache/2.2.31 (CentOS)

Set-Cookie: TLDEVNamespace=62dh96iae4fqjka19u2okr8qn7; path=/; domain=.tailieu.vn; HttpOnly