text:
Müsch
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Tọa độ: 50.38726°00′0″B 6.82841°00′0″Đ / 50,38726°B 6,82841°Đ
Müsch là một đô thị thuộc huyện Ahrweiler, trong bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Đô thị Müsch có diện tích 3,81 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 216 người.

markdown:
# Müsch
[Tọa độ](/wiki/H%E1%BB%87_t%E1%BB%8Da_%C4%91%E1%BB%99_%C4%91%E1%BB%8Ba_l%C3%BD): [50.38726°00′0″B 6.82841°00′0″Đ / 50,38726°B 6,82841°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=M%C3%BCsch¶ms=50.38726_00_00_N_6.82841_00_00_E_type:city(216)_region:DE-RP)
|
|Müsch
|
|Huy hiệu |
|Vị trí
|
|Hành chính
|
|[Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [Bang](/wiki/Bang_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Rheinland-Pfalz](/wiki/Rheinland-Pfalz) [Huyện](/wiki/Huy%E1%BB%87n_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Ahrweiler](/wiki/Ahrweiler) [Verbandsgemeinde](/w/index.php?title=Verbandsgemeinde&action=edit&redlink=1) [Adenau](/wiki/Adenau) [Thị trưởng](/wiki/Burgomaster) **Số liệu thống kê cơ bản** [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [Cao độ](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) [Dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) *(31/12/2006)* [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) **Các thông tin khác** [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CET](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Trung_%C3%82u)/ [CEST](/wiki/Gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_H%C3%A8_Trung_%C3%82u)( [UTC+1](/wiki/UTC%2B1)/ [+2](/wiki/UTC%2B2)) [Biển số xe](/wiki/Bi%E1%BB%83n_s%E1%BB%91_xe) [Mã bưu chính](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_%C4%90%E1%BB%A9c) [Mã vùng](/w/index.php?title=M%C3%A3_v%C3%B9ng_%E1%BB%9F_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) **Müsch** là một [đô thị](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) thuộc [huyện Ahrweiler](/wiki/Ahrweiler), trong [bang](/wiki/Bang_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Rheinland-Pfalz](/wiki/Rheinland-Pfalz), phía tây nước [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c). Đô thị Müsch có [diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) 3,81 [km²](/wiki/Km%C2%B2), [dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) thời điểm ngày [31 tháng 12](/wiki/31_th%C3%A1ng_12) năm [2006](/wiki/2006) là 216 người.
|
|

X-Cache: cp1053 miss, cp1054 miss


text:
Nothodoritis
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Nothodoritis là một chi thực vật có hoa trong họ, Orchidaceae.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (1999). Genera Orchidacearum 1. Oxford Univ. Press.
- Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2001). Genera Orchidacearum 2. Oxford Univ. Press.
- Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2003). Genera Orchidacearum 3. Oxford Univ. Press
- Berg Pana, H. 2005. Handbuch der Orchideen-Namen. Dictionary of Orchid Names. Dizionario dei nomi delle orchidee. Ulmer, Stuttgart

markdown:
*Nothodoritis*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Nothodoritis zhejiangensis
|
|[Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Monocots](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_m%E1%BB%99t_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Asparagales](/wiki/B%E1%BB%99_M%C4%83ng_t%C3%A2y) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Orchidaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_Lan) [Tông](/wiki/T%C3%B4ng_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *tribus*) [Vandeae](/w/index.php?title=Vandeae&action=edit&redlink=1) [Phân tông](/wiki/Ph%C3%A2n_t%C3%B4ng)( *subtribus*) [Aeridinae](/wiki/Aeridinae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) **Nothodoritis** [Z.H.Tsi](/w/index.php?title=C%C3%A1t_Chi%C3%AAm_H%C3%B2a&action=edit&redlink=1) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **N. zhejiangensis** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Nothodoritis zhejiangensis*
Z.H.Tsi
[Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)) *Doritis zhejiangensis*(Z.H.Tsi) T.Yukawa & K.Kita * là một chi Nothodoritis* [thực vật có hoa](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa)trong họ, [Orchidaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_Lan).
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Nothodoritis&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nothodoritis&action=edit§ion=1)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Nothodoritis&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nothodoritis&action=edit§ion=2)]
- Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (1999). Genera Orchidacearum 1. Oxford Univ. Press.
- Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2001). Genera Orchidacearum 2. Oxford Univ. Press.
- Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2003). Genera Orchidacearum 3. Oxford Univ. Press
- Berg Pana, H. 2005.
*Handbuch der Orchideen-Namen. Dictionary of Orchid Names. Dizionario dei nomi delle orchidee*. Ulmer, Stuttgart

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.04:-77.49:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Cache-Status: miss

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Content-Language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp1054 miss, cp1054 miss

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Accept-Ranges: bytes


text:
Ptychohyla legleri
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Ptychohyla legleri là một loài ếch trong họ Nhái bén. Nó được tìm thấy ở Costa Rica và Panama. Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, và sông. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.
Nguồn[sửa | sửa mã nguồn]
- Solís, F., Ibáñez, R., Chaves, G., Savage, J., Jaramillo, C., Fuenmayor, Q., Kubicki, B. & Bolaños, F. 2004. Ptychohyla legleri. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Truy cập 22 tháng 7 2007.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Dữ liệu liên quan tới Ptychohyla legleri tại Wikispecies

markdown:
# Ptychohyla legleri
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Ptychohyla legleri
|
|[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Amphibia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_l%C6%B0%E1%BB%A1ng_c%C6%B0) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Anura](/wiki/B%E1%BB%99_Kh%C3%B4ng_%C4%91u%C3%B4i) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Hylidae](/wiki/H%E1%BB%8D_Nh%C3%A1i_b%C3%A9n) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Ptychohyla](/wiki/Ptychohyla) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **P. legleri** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Ptychohyla legleri*
(
[Taylor](/w/index.php?title=Edward_Harrison_Taylor&action=edit&redlink=1), [1958](/wiki/1958)) * là một loài Ptychohyla legleri* [ếch](/wiki/B%E1%BB%99_Kh%C3%B4ng_%C4%91u%C3%B4i)trong [họ Nhái bén](/wiki/H%E1%BB%8D_Nh%C3%A1i_b%C3%A9n). Nó được tìm thấy ở [Costa Rica](/wiki/Costa_Rica)và [Panama](/wiki/Panama). Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu [rừng](/wiki/R%E1%BB%ABng)ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các khu [rừng](/wiki/R%E1%BB%ABng)vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, và [sông](/wiki/S%C3%B4ng). Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.
## Nguồn[
[sửa](/w/index.php?title=Ptychohyla_legleri&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ptychohyla_legleri&action=edit§ion=1)]
- Solís, F., Ibáñez, R., Chaves, G., Savage, J., Jaramillo, C., Fuenmayor, Q., Kubicki, B. & Bolaños, F. 2004.
[Ptychohyla legleri](http://www.iucnredlist.org/search/details.php/55912/all). [2006 IUCN Red List of Threatened Species.](http://www.iucnredlist.org)Truy cập 22 tháng 7 2007.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Ptychohyla_legleri&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ptychohyla_legleri&action=edit§ion=2)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Ptychohyla_legleri&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ptychohyla_legleri&action=edit§ion=3)]
Dữ liệu liên quan tới
[Ptychohyla legleri](https://species.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Ptychohyla_legleri)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies)

X-Cache: cp1052 miss, cp1054 miss


text:
Rhinolophus arcuatus
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Rhinolophus arcuatus là một loài động vật có vú trong họ Dơi lá mũi, bộ Dơi. Loài này được Peters mô tả năm 1871.[1]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă Wilson, D. E.; Reeder, D. M. biên tập (2005). “Rhinolophus arcuatus”. Mammal Species of the World . Baltimore: Nhà in Đại học Johns Hopkins, 2 tập (2.142 trang). ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Dữ liệu liên quan tới Rhinolophus arcuatus tại Wikispecies
- Phương tiện liên quan tới Rhinolophus arcuatus tại Wikimedia Commons

markdown:
*Rhinolophus arcuatus*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Rhinolophus arcuatus
|
|![]()
[Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Mammalia](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Chiroptera](/wiki/B%E1%BB%99_D%C6%A1i) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Rhinolophidae](/wiki/H%E1%BB%8D_D%C6%A1i_l%C3%A1_m%C5%A9i) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Rhinolophus](/wiki/Rhinolophus) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **R. arcuatus** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Rhinolophus arcuatus*
(
[Peters](/w/index.php?title=Wilhelm_Peters&action=edit&redlink=1), 1871) [[1]](#cite_note-msw3-1) ![ Arcuate Horseshoe Bat area.png](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a2/Arcuate_Horseshoe_Bat_area.png)
![ Arcuate Horseshoe Bat area.png](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a2/Arcuate_Horseshoe_Bat_area.png)
* là một loài Rhinolophus arcuatus* [động vật có vú](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA)trong [họ Dơi lá mũi](/wiki/H%E1%BB%8D_D%C6%A1i_l%C3%A1_m%C5%A9i), [bộ Dơi](/wiki/B%E1%BB%99_D%C6%A1i). Loài này được Peters mô tả năm 1871. [[1]](#cite_note-msw3-1)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Rhinolophus_arcuatus&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Rhinolophus_arcuatus&action=edit§ion=1)]
- ^
**a** [Wilson, D. E.; Reeder, D. M. biên tập (2005). “](#cite_ref-msw3_1-1) **ă** *Rhinolophus arcuatus*”. [. Baltimore: Nhà in Đại học Johns Hopkins, 2 tập (2.142 trang).](http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=13800464) *Mammal Species of the World* [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-8018-8221-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-8018-8221-0). [OCLC](/wiki/OCLC) [62265494](//www.worldcat.org/oclc/62265494).
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Rhinolophus_arcuatus&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Rhinolophus_arcuatus&action=edit§ion=2)]
Dữ liệu liên quan tới
[Rhinolophus arcuatus](https://species.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Rhinolophus_arcuatus)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies)
Phương tiện liên quan tới
[Rhinolophus arcuatus](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Rhinolophus_arcuatus)tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)


text:
Tây Phi
Tây Phi là khu vực ở cực tây của lục địa châu Phi. Về mặt địa lý, định nghĩa của Liên hiệp quốc về Tây Phi bao gồm 16 quốc gia trải dài trên một diện tích 5 triệu km².
Tất cả 16 quốc gia đó đều là thành viên của Cộng đồng Kinh tế Tây Phi, trừ Mauritanie. Khu vực theo định nghĩa của Liên hiệp quốc còn bao gồm các đảo Saint Helena, một lãnh thổ thuộc Anh ở nam Đại Tây Dương.
Mục lục
Vị trí địa lí[sửa | sửa mã nguồn]
Tây Phi là một khu vực rộng lớn cả về địa lý và văn hóa bắt đầu ở phía tây từ một trục bắc nam tưởng tượng nằm gần kinh tuyến 10° đông. Đại Tây Dương tạo nên ranh giới phía tây và phía nam của vùng. Ranh giới phía bắc là sa mạc Sahara với đường biên Niger ở cực bắc của vùng. Ranh giới phía tây không rõ ràng bằng, gần Benue Trough và núi Cameroon đến hồ Tchad.
Những ranh giới thời thuộc địa được phản ánh qua ranh giới hiện đại giữa các quốc gia Tây Phi, cắt ngang những đường ranh giới về sắc tộc và văn hóa, thường chia một sắc tộc thành hai hoặc nhiều quốc gia.
Địa lý và thời tiết[sửa | sửa mã nguồn]
Tây Phi trải dài trên một diện tích hơn 6.140.000 km², khoảng một phần năm châu Phi. Phần lớn vùng này là những bình nguyên có độ cao 300 mét trên mặt nước biển. Có những điểm cao quan trọng biệt lập trong nhiều quốc gia dọc theo bờ biển phía nam của vùng.
Phía bắc vùng Tây Phi là một vùng khô cằn được biết đến dưới tên gọi Sahel, một khu vực chuyển tiếp giữa sa mạc Sahara và những đồng cỏ savan thuộc rừng rậm tây Sudan tạo ra một vành đai thứ ba giữa các đồng cỏ savan và vùng bờ biển phía nam, rộng từ 160 đến 240 km.
Văn hóa và tôn giáo[sửa | sửa mã nguồn]
Mặc dù có rất nhiều nền văn hóa ở Tây Phi, từ Nigeria tới Sénégal, nhưng cũng có nhiều điểm tương đồng trong cách phục sức, ẩm thực và các thể loại âm nhạc trong vùng. Hồi giáo là tôn giáo chính ở vùng Tây Phi trong đất liền, xa hơn về phía bờ biển phía tây, Thiên chúa giáo phổ biến ở những vùng ven biển thuộc Nigeria, Ghana và Côte d'Ivoire, ngoài ra còn có các yếu tố tôn giáo bản địa truyền thống vẫn tồn tại phổ biến đến ngày nay. Trước khi Đế chế Mali và Songhai suy tàn, đã tồn tại một cộng đồng Do Thái giáo khá lớn ở các khu vực như Mali, Sénégal, Mauritania và Nigeria. Ngày nay, người Do Thái sống tập trung ở Ghana, Nigeria và Mali.
Oware là một trò chơi khá phổ biến ở Tây Phi. Bóng đá cũng là một môn thể thao được ưa chuộng. Một số đội tuyển bóng đá quốc gia của vùng Tây Phi, đặc biệt là Nigeria, thường có mặt ở các kỳ World Cup.
Mbalax, highlife, fuji và Afrobeat là những thể loại âm nhạc hiện đại được ưa thích trong vùng. Một kiểu quần áo phổ biến và tiêu biểu cho vùng này là chiếc áo dài boubou (còn được biết đến dưới các tên Agbada hoặc Babariga) có nguồn gốc từ quần áo của tầng lớp quý tộc sống ở những đế chế Tây Phi vào thế kỷ 12.
Chiếc trống Djembre, có nguồn gốc từ người Mandinka, là một trong những nhạc cụ phổ biến nhất của các sắc tộc Tây Phi. Những biểu tượng văn hóa khác của vùng là những chiếc áo len Kenta của người Aka tại Ghana và phong cách kiến trúc theo kiểu Sudan-Sahel phổ biến ở rất nhiều nơi.
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Lịch sử Tây Phi có thể chia thành năm giai đoạn: giai đoạn thứ nhất là thời kỳ tiền sử khi những con người đầu tiên xuất hiện, nông nghiệp phát triển và bắt đầu có liên lạc với những nền văn minh Địa Trung Hải ở phía bắc; thời kỳ thứ hai, thời đại đồ sắt với nhiều đế chế rộng lớn phát triển thương mại; giai đoạn thứ ba là giai đoạn các vương quốc buôn bán nô lệ, những cuộc thánh chiến và những kẻ xâm lược vào thế kỷ 18 và 19; giai đoạn thứ tư là giai đoạn thuộc địa mà Pháp và Anh kiểm soát gần như toàn bộ vùng này và giai đoạn thứ năm, giai đoạn từ sau khi giành được độc lập đến nay.
Tiền sử[sửa | sửa mã nguồn]
Những con người đầu tiên xuất hiện ở Tây Phi vào khoảng 12.000 năm trước Công nguyên. Những hình thức canh tác và chăn nuôi đơn giản xuất hiện vào khoảng thế kỷ 5 TCN. Vào khoảng năm 400 TCN, kỹ thuật gia công đồ sắt cho phép phát triển sản xuất nông nghiệp và các quốc gia đầu tiên ra đời. Việc thuần hóa được lạc đà cho phép phát triển thương mại vượt qua sa mạc Sahara với các nền văn hóa Địa Trung Hải, bao gồm Carthage và Berber, những hàng hóa xuất khẩu chính là vàng, vải sợi, trang sức kim loại và các loại đồ da, sau đó được đổi lấy muối, ngựa và hàng dệt.
Các đế chế[sửa | sửa mã nguồn]
Sự phát triển của kinh tế vùng đã cho phép hình thành những nhà nước tập trung, bắt đầu từ Đế chế Ghana trong thế kỷ 8. Được xây dựng xung quanh thành phố Kumbi Saleh mà hiện giờ là Maurtitania, đế chế này kiểm soát một khu vực rộng lớn cho đến khi nó bị những người xâm lược Almoravid đánh bại vào năm 1052. Đế chế Sosso nổi lên sau đó, nhưng bị đánh bại bởi lực lượng người Mandinka do Sundiata Keita lãnh đạo vào năm 1240. Người Mandinka sau đó lập ra Đế chế Mali. Đế chế Mali phồn thịnh trong vài thế kỷ dưới sự cai trị của các cháu chắt của Sundiata. Tuy nhiên, sau đó đế chế sụp đổ do sự tấn công của người Mossi, Tuareg và Songhai. Trong thế kỷ 15, người Songhai thành lập nên một đế chế rộng lớn xung quanh Gao. Trong khi đó, ở miền nam Sudan, những thành bang hùng mạnh nổi lên ở Ife, Bono và Bénin trong các thế kỷ 14 và 15. Xa hơn về phía đông, có các quốc gia Yoruba và Igbo, nay là những vùng đất thuộc Nigeria.
Nô lệ và liên hệ với châu Âu[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi người Maroc xâm lược và hủy diệt thủ đô của Songhai vào năm 1591, một số nhà nước nhỏ hơn nổi lên ở khu vực Tây Phi, bao gồm Vương quốc Bambara của Segou, Đế chế Bambara của Kaarta, Vương quốc Peul/Malinké của Khasso và Đế chế Kénédougou của Sikasso. Những lái buôn người Bồ Đào Nha bắt đầu thành lập những khu định cư dọc theo bờ biển vào năm 1445, sau đó là người Pháp và người Anh; việc buôn bán nô lệ châu Phi cũng diễn ra sau đó không lâu, trong nhiều thế kỷ, đó là một trong những nền kinh tế chính của vùng. Việc buôn bán nô lệ cũng đã dẫn đến sự ra đời của các nhà nước như đế chế Bambara và Dahomey, với nền kinh tế chủ yếu phụ thuộc vào việc đổi nô lệ lấy vũ khí của châu Âu.
Việc phát triển buôn bán nô lệ qua Đại Tây Dương đã mang rất nhiều người ở Tây Phi đến Tân thế giới, lúc đó còn là thuộc địa của các quốc gia châu Âu. Những tàn tích cổ xưa nhất của nô lệ châu Phi tại châu Mỹ được tìm thấy ở México vào đầu năm 2006 có niên đại từ cuối thế kỷ 16 đến giữa thế kỷ 17. Chính phủ các nước châu Âu và châu Mỹ thông qua luật cấm buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương trong thế kỷ 19, mặc dù trên thực tế nạn buôn bán nô lệ vẫn diễn ra thêm một thời gian nữa. Quốc gia cuối cùng tuyên bố chính thức chấm dứt buôn bán nô lệ là Brasil vào năm 1888. Con cháu của các nô lệ châu Phi giờ đây sống ở khắp nơi tại châu Mỹ, đặc biệt là ở Brasil, các nước vùng Caribe và Mỹ.
Chủ nghĩa thực dân[sửa | sửa mã nguồn]
Thực dân Anh kiểm soát Gambia, Sierra Leone, Ghana và Nigeria trong khi Pháp cai trị Sénégal, Guinée, Mali, Burkina Faso, Bénin, Côte d'Ivoire và Niger. Thực dân Pháp đã dồn những vùng đất đó lại thành Tây Phi thuộc Pháp. Bồ Đào Nha chiếm giữ Guiné-Bissau trong khi Đức cai trị Togoland, vùng đất sau đó bị Pháp và Anh chia nhau sau Chiến tranh thế giới thứ nhất. Chỉ Liberia là giữ được nền độc lập, nhưng phần lớn đất đai bị chia cắt bởi các nước thực dân.
Thời kỳ hậu thuộc địa[sửa | sửa mã nguồn]
Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, các phong trào yêu nước nổi lên khắp Tây Phi. Năm 1957, Ghana, dưới sự lãnh đạo của Kwane Nkrumah, trở thành thuộc địa đầu tiên ở vùng hạ Sahara giành được độc lập, năm sau đó là các thuộc địa của Pháp; đến năm 1974, toàn bộ các quốc gia Tây Phi đều đã giành lại chủ quyền. Kể từ khi độc lập, nhiều quốc gia châu Phi phải đối diện với nạn nghèo đói, tình trạng kinh tế chậm phát triển, kỹ nghệ lạc hậu, bệnh AIDS, nạn tham nhũng, xung đột sắc tộc và nội chiến tràn lan ở Nigeria, Sierra Leone, Liberia, Côte d'Ivoire, Ghana và Burkina Faso.
Các tổ chức vùng[sửa | sửa mã nguồn]
Cộng đồng Kinh tế Tây Phi (ECOWAS) được thành lập vào năm 1975 theo Hiệp ước Lagos, là một tổ chức của các quốc gia Tây Phi hướng đến việc phát triển kinh tế cho vùng. Liên minh Kinh tế Tiền tệ Tây Phi (UEMOA) giới hạn trong tám nước, hầu hết là các nước thuộc Cộng đồng Pháp ngữ sử dụng chung đồng CFA franc Tây Phi. Ngoài ra còn có tổ chức Liptako Gourma của ba nước Mali, Niger và Burkina Faso.

markdown:
# Tây Phi
**Tây Phi** là khu vực ở cực tây của lục địa [châu Phi](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi). Về mặt địa lý, định nghĩa của [Liên hiệp quốc](/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c) về Tây Phi bao gồm 16 quốc gia trải dài trên một diện tích 5 triệu km².
Tất cả 16 quốc gia đó đều là thành viên của
[Cộng đồng Kinh tế Tây Phi](/wiki/C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Kinh_t%E1%BA%BF_T%C3%A2y_Phi), trừ Mauritanie. Khu vực theo định nghĩa của Liên hiệp quốc còn bao gồm các đảo [Saint Helena](/wiki/Saint_Helena), một lãnh thổ thuộc Anh ở nam [Đại Tây Dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng).
## Mục lục
## Vị trí địa lí[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=1)]
Tây Phi là một khu vực rộng lớn cả về địa lý và văn hóa bắt đầu ở phía tây từ một trục bắc nam tưởng tượng nằm gần
[kinh tuyến](/wiki/Kinh_tuy%E1%BA%BFn) 10° đông. Đại Tây Dương tạo nên ranh giới phía tây và phía nam của vùng. Ranh giới phía bắc là [sa mạc Sahara](/wiki/Sa_m%E1%BA%A1c_Sahara) với đường biên [Niger](/wiki/Niger) ở cực bắc của vùng. Ranh giới phía tây không rõ ràng bằng, gần [Benue Trough](/w/index.php?title=Benue_Trough&action=edit&redlink=1) và [núi Cameroon](/w/index.php?title=N%C3%BAi_Cameroon&action=edit&redlink=1) đến [hồ Tchad](/wiki/H%E1%BB%93_Tchad).
Những ranh giới thời thuộc địa được phản ánh qua ranh giới hiện đại giữa các quốc gia Tây Phi, cắt ngang những đường ranh giới về sắc tộc và văn hóa, thường chia một sắc tộc thành hai hoặc nhiều quốc gia.
## Địa lý và thời tiết[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=2)]
Tây Phi trải dài trên một diện tích hơn 6.140.000 km², khoảng một phần năm châu Phi. Phần lớn vùng này là những
[bình nguyên](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng) có độ cao 300 mét trên mặt nước biển. Có những điểm cao quan trọng biệt lập trong nhiều quốc gia dọc theo bờ biển phía nam của vùng.
Phía bắc vùng Tây Phi là một vùng khô cằn được biết đến dưới tên gọi
[Sahel](/wiki/Sahel), một khu vực chuyển tiếp giữa sa mạc Sahara và những [đồng cỏ savan](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93ng_c%E1%BB%8F_savan&action=edit&redlink=1) thuộc rừng rậm tây [Sudan](/wiki/Sudan) tạo ra một vành đai thứ ba giữa các đồng cỏ savan và vùng bờ biển phía nam, rộng từ 160 đến 240 km.
## Văn hóa và tôn giáo[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=3)]
Mặc dù có rất nhiều nền văn hóa ở Tây Phi, từ Nigeria tới Sénégal, nhưng cũng có nhiều điểm tương đồng trong cách phục sức, ẩm thực và các thể loại âm nhạc trong vùng.
[Hồi giáo](/wiki/H%E1%BB%93i_gi%C3%A1o) là tôn giáo chính ở vùng Tây Phi trong đất liền, xa hơn về phía bờ biển phía tây, [Thiên chúa giáo](/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa_gi%C3%A1o) phổ biến ở những vùng ven biển thuộc Nigeria, Ghana và Côte d'Ivoire, ngoài ra còn có các yếu tố tôn giáo bản địa truyền thống vẫn tồn tại phổ biến đến ngày nay. Trước khi [Đế chế Mali](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_Mali&action=edit&redlink=1) và [Songhai](/w/index.php?title=Songhai&action=edit&redlink=1) suy tàn, đã tồn tại một cộng đồng [Do Thái giáo](/wiki/Do_Th%C3%A1i_gi%C3%A1o) khá lớn ở các khu vực như Mali, Sénégal, Mauritania và Nigeria. Ngày nay, người Do Thái sống tập trung ở Ghana, Nigeria và Mali. [Oware](/w/index.php?title=Oware&action=edit&redlink=1) là một trò chơi khá phổ biến ở Tây Phi. [Bóng đá](/wiki/B%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1) cũng là một môn thể thao được ưa chuộng. Một số đội tuyển bóng đá quốc gia của vùng Tây Phi, đặc biệt là Nigeria, thường có mặt ở các kỳ [World Cup](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_v%C3%B4_%C4%91%E1%BB%8Bch_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi). [Mbalax](/w/index.php?title=Mbalax&action=edit&redlink=1), [highlife](/w/index.php?title=Highlife&action=edit&redlink=1), [fuji](/wiki/N%C3%BAi_Ph%C3%BA_S%C4%A9) và [Afrobeat](/w/index.php?title=Afrobeat&action=edit&redlink=1) là những thể loại âm nhạc hiện đại được ưa thích trong vùng. Một kiểu quần áo phổ biến và tiêu biểu cho vùng này là chiếc áo dài [boubou](/w/index.php?title=Boubou&action=edit&redlink=1) (còn được biết đến dưới các tên *Agbada* hoặc *Babariga*) có nguồn gốc từ quần áo của tầng lớp quý tộc sống ở những đế chế Tây Phi vào [thế kỷ 12](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_12).
Chiếc
[trống Djembre](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%91ng_Djembre&action=edit&redlink=1), có nguồn gốc từ người [Mandinka](/w/index.php?title=Mandinka&action=edit&redlink=1), là một trong những nhạc cụ phổ biến nhất của các sắc tộc Tây Phi. Những biểu tượng văn hóa khác của vùng là những chiếc áo len [Kenta](/w/index.php?title=Kenta&action=edit&redlink=1) của người [Aka](/wiki/Aka) tại Ghana và phong cách kiến trúc theo kiểu [Sudan-Sahel](/w/index.php?title=Sudan-Sahel&action=edit&redlink=1) phổ biến ở rất nhiều nơi.
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=4)]
Lịch sử Tây Phi có thể chia thành năm giai đoạn: giai đoạn thứ nhất là
[thời kỳ tiền sử](/wiki/Th%E1%BB%9Di_ti%E1%BB%81n_s%E1%BB%AD) khi những con người đầu tiên xuất hiện, nông nghiệp phát triển và bắt đầu có liên lạc với những nền văn minh Địa Trung Hải ở phía bắc; thời kỳ thứ hai, [thời đại đồ sắt](/wiki/Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt) với nhiều đế chế rộng lớn phát triển thương mại; giai đoạn thứ ba là giai đoạn các vương quốc [buôn bán nô lệ](/w/index.php?title=Bu%C3%B4n_b%C3%A1n_n%C3%B4_l%E1%BB%87&action=edit&redlink=1), những cuộc [thánh chiến](/w/index.php?title=Th%C3%A1nh_chi%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1) và những kẻ xâm lược vào thế kỷ 18 và 19; giai đoạn thứ tư là giai đoạn thuộc địa mà Pháp và Anh kiểm soát gần như toàn bộ vùng này và giai đoạn thứ năm, giai đoạn từ sau khi giành được độc lập đến nay.
### Tiền sử[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=5)]
Những con người đầu tiên xuất hiện ở Tây Phi vào khoảng 12.000 năm trước
[Công nguyên](/wiki/C%C3%B4ng_Nguy%C3%AAn). Những hình thức canh tác và chăn nuôi đơn giản xuất hiện vào khoảng [thế kỷ 5 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_5_TCN). Vào khoảng năm 400 TCN, kỹ thuật gia công đồ sắt cho phép phát triển sản xuất nông nghiệp và các quốc gia đầu tiên ra đời. Việc thuần hóa được [lạc đà](/wiki/L%E1%BA%A1c_%C4%91%C3%A0) cho phép phát triển thương mại vượt qua sa mạc Sahara với các nền văn hóa Địa Trung Hải, bao gồm [Carthage](/wiki/Carthage) và [Berber](/w/index.php?title=Berber&action=edit&redlink=1), những hàng hóa xuất khẩu chính là vàng, vải sợi, trang sức kim loại và các loại đồ da, sau đó được đổi lấy muối, ngựa và hàng dệt.
### Các đế chế[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=6)]
Sự phát triển của kinh tế vùng đã cho phép hình thành những nhà nước tập trung, bắt đầu từ
[Đế chế Ghana](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_Ghana&action=edit&redlink=1) trong [thế kỷ 8](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_8). Được xây dựng xung quanh thành phố [Kumbi Saleh](/w/index.php?title=Kumbi_Saleh&action=edit&redlink=1) mà hiện giờ là Maurtitania, đế chế này kiểm soát một khu vực rộng lớn cho đến khi nó bị những người xâm lược [Almoravid](/w/index.php?title=Almoravid&action=edit&redlink=1) đánh bại vào năm [1052](/wiki/1052). [Đế chế Sosso](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_Sosso&action=edit&redlink=1) nổi lên sau đó, nhưng bị đánh bại bởi lực lượng người Mandinka do [Sundiata Keita](/w/index.php?title=Sundiata_Keita&action=edit&redlink=1) lãnh đạo vào năm [1240](/wiki/1240). Người Mandinka sau đó lập ra [Đế chế Mali](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%BF_ch%E1%BA%BF_Mali&action=edit&redlink=1). Đế chế Mali phồn thịnh trong vài thế kỷ dưới sự cai trị của các cháu chắt của Sundiata. Tuy nhiên, sau đó đế chế sụp đổ do sự tấn công của người [Mossi](/w/index.php?title=Mossi&action=edit&redlink=1), [Tuareg](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Tuareg) và Songhai. Trong thế kỷ 15, người Songhai thành lập nên một đế chế rộng lớn xung quanh [Gao](/wiki/Gao). Trong khi đó, ở miền nam Sudan, những thành bang hùng mạnh nổi lên ở [Ife](/w/index.php?title=Ife&action=edit&redlink=1), [Bono](/wiki/Bono) và [Bénin](/wiki/B%C3%A9nin) trong các [thế kỷ 14](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_14) và [15](/wiki/15). Xa hơn về phía đông, có các quốc gia [Yoruba](/w/index.php?title=Yoruba&action=edit&redlink=1) và [Igbo](/w/index.php?title=Igbo&action=edit&redlink=1), nay là những vùng đất thuộc Nigeria.
### Nô lệ và liên hệ với châu Âu[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=7)]
Sau khi người
[Maroc](/wiki/Maroc) xâm lược và hủy diệt thủ đô của Songhai vào [năm 1591](/w/index.php?title=N%C4%83m_1591&action=edit&redlink=1), một số nhà nước nhỏ hơn nổi lên ở khu vực Tây Phi, bao gồm Vương quốc [Bambara](/w/index.php?title=Bambara&action=edit&redlink=1) của [Segou](/w/index.php?title=Segou&action=edit&redlink=1), Đế chế Bambara của [Kaarta](/w/index.php?title=Kaarta&action=edit&redlink=1), Vương quốc [Peul/Malinké](/w/index.php?title=Peul/Malink%C3%A9&action=edit&redlink=1) của [Khasso](/w/index.php?title=Khasso&action=edit&redlink=1) và Đế chế [Kénédougou](/w/index.php?title=K%C3%A9n%C3%A9dougou&action=edit&redlink=1) của [Sikasso](/w/index.php?title=Sikasso&action=edit&redlink=1). Những lái buôn người [Bồ Đào Nha](/wiki/B%E1%BB%93_%C4%90%C3%A0o_Nha) bắt đầu thành lập những khu định cư dọc theo bờ biển vào năm [1445](/wiki/1445), sau đó là người Pháp và người Anh; việc buôn bán [nô lệ](/wiki/N%C3%B4_l%E1%BB%87) châu Phi cũng diễn ra sau đó không lâu, trong nhiều thế kỷ, đó là một trong những nền kinh tế chính của vùng. Việc buôn bán nô lệ cũng đã dẫn đến sự ra đời của các nhà nước như đế chế Bambara và [Dahomey](/wiki/Dahomey), với nền kinh tế chủ yếu phụ thuộc vào việc đổi nô lệ lấy vũ khí của châu Âu.
Việc phát triển
[buôn bán nô lệ qua Đại Tây Dương](/w/index.php?title=Bu%C3%B4n_b%C3%A1n_n%C3%B4_l%E1%BB%87_qua_%C4%90%E1%BA%A1i_T%C3%A2y_D%C6%B0%C6%A1ng&action=edit&redlink=1) đã mang rất nhiều người ở Tây Phi đến [Tân thế giới](/wiki/T%C3%A2n_Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi), lúc đó còn là [thuộc địa](/wiki/Thu%E1%BB%99c_%C4%91%E1%BB%8Ba) của các quốc gia [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u). Những tàn tích cổ xưa nhất của nô lệ châu Phi tại [châu Mỹ](/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) được tìm thấy ở [México](/wiki/M%C3%A9xico) vào đầu năm [2006](/wiki/2006) có niên đại từ cuối [thế kỷ 16](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_16) đến giữa [thế kỷ 17](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_17). Chính phủ các nước châu Âu và châu Mỹ thông qua luật cấm buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương trong [thế kỷ 19](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_19), mặc dù trên thực tế nạn buôn bán nô lệ vẫn diễn ra thêm một thời gian nữa. Quốc gia cuối cùng tuyên bố chính thức chấm dứt buôn bán nô lệ là [Brasil](/wiki/Brasil) vào năm [1888](/wiki/1888). Con cháu của các nô lệ châu Phi giờ đây sống ở khắp nơi tại châu Mỹ, đặc biệt là ở Brasil, các nước vùng [Caribe](/wiki/V%C3%B9ng_Caribe) và [Mỹ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3).
### Chủ nghĩa thực dân[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=8)]
Thực dân Anh kiểm soát
[Gambia](/wiki/Gambia), [Sierra Leone](/wiki/Sierra_Leone), [Ghana](/wiki/Ghana) và [Nigeria](/wiki/Nigeria) trong khi Pháp cai trị [Sénégal](/wiki/S%C3%A9n%C3%A9gal), [Guinée](/wiki/Guin%C3%A9e), [Mali](/wiki/Mali), [Burkina Faso](/wiki/Burkina_Faso), [Bénin](/wiki/B%C3%A9nin), [Côte d'Ivoire](/wiki/B%E1%BB%9D_Bi%E1%BB%83n_Ng%C3%A0) và [Niger](/wiki/Niger). Thực dân Pháp đã dồn những vùng đất đó lại thành [Tây Phi thuộc Pháp](/wiki/T%C3%A2y_Phi_thu%E1%BB%99c_Ph%C3%A1p). Bồ Đào Nha chiếm giữ [Guiné-Bissau](/wiki/Guin%C3%A9-Bissau) trong khi [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) cai trị [Togoland](/w/index.php?title=Togoland&action=edit&redlink=1), vùng đất sau đó bị Pháp và Anh chia nhau sau [Chiến tranh thế giới thứ nhất](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t). Chỉ Liberia là giữ được nền độc lập, nhưng phần lớn đất đai bị chia cắt bởi các nước [thực dân](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_th%E1%BB%B1c_d%C3%A2n).
### Thời kỳ hậu thuộc địa[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=9)]
Sau
[Chiến tranh thế giới thứ hai](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai), các phong trào yêu nước nổi lên khắp Tây Phi. [Năm 1957](/w/index.php?title=N%C4%83m_1957&action=edit&redlink=1), Ghana, dưới sự lãnh đạo của [Kwane Nkrumah](/w/index.php?title=Kwane_Nkrumah&action=edit&redlink=1), trở thành thuộc địa đầu tiên ở vùng hạ Sahara giành được độc lập, năm sau đó là các thuộc địa của Pháp; đến [năm 1974](/w/index.php?title=N%C4%83m_1974&action=edit&redlink=1), toàn bộ các quốc gia Tây Phi đều đã giành lại chủ quyền. Kể từ khi độc lập, nhiều quốc gia châu Phi phải đối diện với nạn nghèo đói, tình trạng kinh tế chậm phát triển, kỹ nghệ lạc hậu, bệnh [AIDS](/wiki/HIV/AIDS), nạn tham nhũng, xung đột sắc tộc và nội chiến tràn lan ở Nigeria, Sierra Leone, Liberia, Côte d'Ivoire, Ghana và Burkina Faso.
## Các tổ chức vùng[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=10)]
Cộng đồng Kinh tế Tây Phi (ECOWAS) được thành lập vào
[năm 1975](/w/index.php?title=N%C4%83m_1975&action=edit&redlink=1) theo [Hiệp ước Lagos](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_%C6%B0%E1%BB%9Bc_Lagos&action=edit&redlink=1), là một tổ chức của các quốc gia Tây Phi hướng đến việc phát triển kinh tế cho vùng. [Liên minh Kinh tế Tiền tệ Tây Phi](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_Kinh_t%E1%BA%BF_Ti%E1%BB%81n_t%E1%BB%87_T%C3%A2y_Phi&action=edit&redlink=1) (UEMOA) giới hạn trong tám nước, hầu hết là các nước thuộc [Cộng đồng Pháp ngữ](/wiki/C%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BB%93ng_Ph%C3%A1p_ng%E1%BB%AF) sử dụng chung đồng [CFA franc Tây Phi](/wiki/CFA_franc_T%C3%A2y_Phi). Ngoài ra còn có tổ chức [Liptako Gourma](/w/index.php?title=Liptako_Gourma&action=edit&redlink=1) của ba nước Mali, Niger và Burkina Faso.
## Ghi chú[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A2y_Phi&action=edit§ion=11)]
|
|
![]()
|
|
|
|![]()
[Châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) ![ LocationOceania.png](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/LocationOceania.png/60px-LocationOceania.png)
![ LocationOceania.png](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/LocationOceania.png/60px-LocationOceania.png)
[Châu Đại Dương](/wiki/Ch%C3%A2u_%C4%90%E1%BA%A1i_D%C6%B0%C6%A1ng) ![ LocationPolarRegions.png](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/LocationPolarRegions.png/60px-LocationPolarRegions.png)
![ LocationPolarRegions.png](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/LocationPolarRegions.png/60px-LocationPolarRegions.png)
[Địa cực](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_c%E1%BB%B1c) ![ LocationOceans.png](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/LocationOceans.png/60px-LocationOceans.png)
![ LocationOceans.png](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/LocationOceans.png/60px-LocationOceans.png)

X-Cache: cp1055 miss, cp1054 miss


text:
Valva (SA)
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Valva (SA) là một đô thị (comune) thuộc tỉnh Salerno trong vùng Campania của Ý. Valva (SA) có diện tích 26,21 km2, dân số là 1784 người (thời điểm 2009).
Valva (SA) là một đô thị (comune) thuộc tỉnh Salerno trong vùng Campania của Ý. Valva (SA) có diện tích 26,21 km2, dân số là 1784 người (thời điểm 2009).

markdown:
# Valva (SA)
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Valva (SA)** là một [đô thị](/wiki/Comune) ( *) thuộc comune* [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(%C3%9D)) [Salerno](/wiki/Salerno_(t%E1%BB%89nh))trong [vùng](/wiki/V%C3%B9ng_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_(%C3%9D)) [Campania](/wiki/Campania)của [Ý](/wiki/%C3%9D). Valva (SA) có diện tích 26,21 km2, dân số là 1784 người (thời điểm 2009). **Valva (SA)** là một [đô thị](/wiki/Comune) ( *) thuộc comune*
|
|

X-Cache: cp1065 miss, cp1054 miss


text:
evidently
Từ điển mở Wiktionary
Bước tới:
dẫn lái
,
tìm
Mục lục
1
Tiếng Anh
1.1
Cách phát âm
1.2
Phó từ
1.3
Tham khảo
Tiếng Anh
[
sửa
]
Cách phát âm
[
sửa
]
IPA
:
/ˈɛ.və.dənt.li/
Hoa Kỳ
[ˈɛ.və.dənt.li]
Phó từ
[
sửa
]
evidently
/ˈɛ.və.dənt.li/
Hiển nhiên
,
rõ ràng
.
Tham khảo
[
sửa
]
Hồ Ngọc Đức,
Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí
(
chi tiết
)
Lấy từ “
https://vi.wiktionary.org/w/index.php?title=evidently&oldid=1751401
”
Thể loại
:
Mục từ tiếng Anh
Phó từ
Phó từ tiếng Anh
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Chưa đăng nhập
Thảo luận
Đóng góp
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Mục từ
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Tra
Sửa đổi
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Chuyển hướng
Trang Chính
Cộng đồng
Thay đổi gần đây
Mục từ ngẫu nhiên
Trợ giúp
Thảo luận chung
Quyên góp
Chỉ mục
Ngôn ngữ
Chữ cái
Bộ thủ
Từ loại
Chuyên ngành
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản in được
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Tải tập tin lên
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Trích dẫn trang này
Ngôn ngữ định nghĩa
ᏣᎳᎩ
Dansk
Ελληνικά
English
Español
Eesti
Suomi
Français
Magyar
Ido
日本語
한국어
Kurdî
Limburgs
മലയാളം
Polski
Русский
Gagana Samoa
தமிழ்
తెలుగు
中文
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 00:41 ngày 24 tháng 8 năm 2016.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wiktionary
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Tuyên bố về cookie
Phiên bản di động

markdown:
# evidently
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
|Hoa Kỳ||
|
### Phó từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-adv-&action=edit§ion=T-1)] **evidently** [/ˈɛ.və.dənt.li/](/wiki/Wiktionary:IPA)
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP))
|Hoa Kỳ||
|**evidently** [/ˈɛ.və.dənt.li/](/wiki/Wiktionary:IPA)

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.04:-77.49:v4; Path=/; secure; Domain=.wiktionary.org

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wiktionary.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache: cp1067 miss, cp1067 miss


text:
Tìm kiếm bài viết theo id
5giay - Mạng thương mại điện tử
Tình hình diễn đàn
- chauaudio1972,
- quangcuong30240,
- choi_trieukhuc,
- Con Gà Trống,
- Yamaha-Audio,
- hoangcuonghc,
- ahahbazdeli,
- nothingtolose12,
- TUẤN TOV,
- kuvin1509,
- labosolxp,
- thaihung143,
- audio Cao Sơn,
- Hang_ Viet,
- ormaxwjosajo,
- tucomputerr,
- buonbannho00,
- infaxphoto,
- leonlai80vn,
- danbuonban,
- nguyentieu,
- simsohcm,
- loulou,
- thanhseo603,
- hkc,
- Demeter,
- nguyentruc1412,
- super bright,
- ankhang168,
- Don_Kelly,
- 9amobile,
- son_mobile99,
- LÂM HỮU QUANG,
- jesssky0501,
- toandv7,
- thelights1,
- loc.phanhieuhn,
- changngocthoi@,
- Chơi mô hình,
- cncviet,
- nguyễn lâm chí đạt,
- Tuananhcamera.com.vn,
- Tennis Stormer,
- laptoplvc,
- djkool,
- BVH,
- lehuyen881994,
- BrodyTran,
- CÔNG TY ANH PHẠM,
- riosama
- ... and 128 more
Tổng: 1,272 (Thành viên: 186, Khách: 1,053, Robots: 33)

markdown:
### Tìm kiếm bài viết theo id
# 5giay - Mạng thương mại điện tử
###
[Tình hình diễn đàn](online/)
-
[chauaudio1972](members/chauaudio1972.100645346/),
-
[quangcuong30240](members/quangcuong30240.100572663/),
-
[choi_trieukhuc](members/choi_trieukhuc.101697364/),
-
[Con Gà Trống](members/con-ga-trong.100733216/),
-
[Yamaha-Audio](members/yamaha-audio.100961063/),
-
[hoangcuonghc](members/hoangcuonghc.100788346/),
-
[ahahbazdeli](members/ahahbazdeli.101335900/),
-
[nothingtolose12](members/nothingtolose12.100087367/),
-
[TUẤN TOV](members/tuan-tov.101730870/),
-
[kuvin1509](members/kuvin1509.101765742/),
-
[labosolxp](members/labosolxp.100573839/),
-
[thaihung143](members/thaihung143.100773555/),
-
[audio Cao Sơn](members/audio-cao-son.101776700/),
-
[Hang_ Viet](members/hang_-viet.101603010/),
-
[ormaxwjosajo](members/ormaxwjosajo.100999907/),
-
[tucomputerr](members/tucomputerr.101699340/),
-
[buonbannho00](members/buonbannho00.101587044/),
-
[infaxphoto](members/infaxphoto.100679741/),
-
[leonlai80vn](members/leonlai80vn.13414/),
-
[danbuonban](members/danbuonban.100181651/),
-
[nguyentieu](members/nguyentieu.100094797/),
-
[simsohcm](members/simsohcm.100181814/),
-
[loulou](members/loulou.100664339/),
-
[thanhseo603](members/thanhseo603.101775802/),
-
[hkc](members/hkc.100840433/),
-
[Demeter](members/demeter.100991052/),
-
[nguyentruc1412](members/nguyentruc1412.100428075/),
-
[super bright](members/super-bright.101038842/),
-
[ankhang168](members/ankhang168.101772105/),
-
[Don_Kelly](members/don_kelly.100437192/),
-
[9amobile](members/9amobile.101185060/),
-
[son_mobile99](members/son_mobile99.101472349/),
-
[LÂM HỮU QUANG](members/lam-huu-quang.101725135/),
-
[jesssky0501](members/jesssky0501.101775977/),
-
[toandv7](members/toandv7.101087137/),
-
[thelights1](members/thelights1.101092056/),
-
[loc.phanhieuhn](members/loc-phanhieuhn.101401789/),
-
[changngocthoi@](members/changngocthoi.101047990/),
-
[Chơi mô hình](members/choi-mo-hinh.100872136/),
-
[cncviet](members/cncviet.101639539/),
-
[nguyễn lâm chí đạt](members/nguyen-lam-chi-dat.101712704/),
-
[Tuananhcamera.com.vn](members/tuananhcamera-com-vn.101776921/),
-
[Tennis Stormer](members/tennis-stormer.101507634/),
-
[laptoplvc](members/laptoplvc.100715311/),
-
[djkool](members/djkool.13287/),
-
[BVH](members/bvh.100735576/),
-
[lehuyen881994](members/lehuyen881994.101748604/),
-
[BrodyTran](members/brodytran.100386887/),
-
[CÔNG TY ANH PHẠM](members/cong-ty-anh-pham.101749038/),
-
[riosama](members/riosama.101626491/)
- ...
[and 128 more](online/)
Tổng: 1,272 (Thành viên: 186, Khách: 1,053, Robots: 33)

Vary: Accept-Encoding,User-Agent

Cache-control: private, max-age=0

Set-Cookie: 5s_session=2858c919ee81b9df71f721b28a325b9b; path=/; domain=www.5giay.vn; secure; httponly

X-Frame-Options: SAMEORIGIN

Server: Nhat Nguyet Websphere 12.3 build 3.456.234.2600

X-Powered-By: nhatnguyet-


text:
v_line
Đăng nhập
Trả phòng:
Lịch
Đảm Bảo Giá Tốt Nhất
221-17 Northern Boulevard
258 West 97th Street
891 Amsterdam Avenue
341 Broadway
2688 Broadway
Lý do tốt nên đặt phòng với Agoda
Hơn 950.000 khách sạn trên khắp thế giới
Hơn 8.000.000 nhận xét về khách sạn
Có mặt hơn 60.000 thành phố trên toàn thế giới
Bảo đảm giá tốt nhất! Giá phòng khách sạn thay đổi mỗi ngày!
Được hơn 16.000.000 khách hàng tin dùng
Ưu đãi đặc biệt của Agoda
Bao gồm các ưu đãi giờ chót(có thể trong cùng ngày!)Miễn phí một đêm nghỉNâng cấp hạng phòng miễn phí!
Customer Support
0.14
Km.
0.18
Km.
0.22
Km.
0.23
Km.
0.24
Km.
0.25
Km.
0.26
Km.
Về đầu trang
Bản quyền © 2005 – 2016 Agoda Company Pte. Ltd. Giữ toàn quyền.
AGODA ® là thương hiệu được đăng ký của AGIP LLC, sử dụng theo giấy phép của Agoda Company Pte. Ltd.
Agoda là thành viên của
(NASDAQ:PCLN)
Agoda là thành viên của Priceline Group, nhà cung cấp hàng đầu thế giới về dịch vụ du lịch trực tuyến & các dịch vụ có liên quan.
AS-AGWEB-3A02

X-Recruiting: Like HTTP headers? Come write ours: http://grnh.se/1qxadk

Access-Control-Allow-Methods: GET,POST

Access-Control-Allow-Credentials: true

Pragma: no-cache

Cache-Control: private

X-Origin: ashburn

Access-Control-Allow-Headers: Content-Type

Vary: User-Agent, Accept-Encoding

Content-Type: text/html; charset=utf-8