text:
Lure, Haute-Saône
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Lure là một xã trong vùng hành chính Franche-Comté, thuộc tỉnh Haute-Saône, quận Lure (chef-lieu) tổng, tổng Lure-Nord Lure-Sud (chef-lieu). Tọa độ địa lí của xã là 47° 41' vĩ độ bắc, 06° 29' kinh độ đông. Lure nằm trên độ cao trung bình là 293 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 284 mét và điểm cao nhất là 353 mét. Xã có diện tích 24,31 km², dân số vào thời điểm 1999 là 8727 người; mật độ dân số là 358 người/km².

markdown:
# Lure, Haute-Saône
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|
|Hành chính|
|
| ![ Quốc kỳ Pháp](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
![ Quốc kỳ Pháp](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/18px-Flag_of_France.svg.png)
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Franche-Comté](/wiki/Franche-Comt%C3%A9) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Haute-Saône](/wiki/Haute-Sa%C3%B4ne) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Lure](/wiki/Lure_(qu%E1%BA%ADn)) [Tổng](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Lure-Nord](/w/index.php?title=Lure-Nord_(t%E1%BB%95ng)&action=edit&redlink=1) [Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99)
(bình quân 293 m/961 ft)
[INSEE](/wiki/M%C3%A3_INSEE)/Mã bưu chính [70310](http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=70310-COM)/ [70200](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_Ph%C3%A1p&action=edit&redlink=1) **Lure** là một [xã](/wiki/X%C3%A3_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) trong vùng hành chính [Franche-Comté](/wiki/Franche-Comt%C3%A9), thuộc [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(Ph%C3%A1p)) [Haute-Saône](/wiki/Haute-Sa%C3%B4ne), [quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Lure (chef-lieu) tổng](/wiki/Lure_(qu%E1%BA%ADn)), [tổng](/wiki/T%E1%BB%95ng_c%E1%BB%A7a_Ph%C3%A1p) [Lure-Nord](/w/index.php?title=Lure-Nord_(t%E1%BB%95ng)&action=edit&redlink=1) [Lure-Sud](/w/index.php?title=Lure-Sud_(t%E1%BB%95ng)&action=edit&redlink=1) ( [chef-lieu](/w/index.php?title=Chef-lieu&action=edit&redlink=1)). Tọa độ địa lí của xã là 47° 41' vĩ độ bắc, 06° 29' kinh độ đông. Lure nằm trên độ cao trung bình là 293 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 284 mét và điểm cao nhất là 353 mét. Xã có diện tích 24,31 km², dân số vào thời điểm [1999](/wiki/1999) là 8727 người; mật độ dân số là 358 người/km².
## Thông tin nhân khẩu[
[sửa](/w/index.php?title=Lure,_Haute-Sa%C3%B4ne&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lure,_Haute-Sa%C3%B4ne&action=edit§ion=1)]
|
|[1968](/wiki/1968) [1975](/wiki/1975) [1982](/wiki/1982) [1990](/wiki/1990) [1999](/wiki/1999) [2005](/wiki/2005)
## Các thành phố kết nghĩa[
[sửa](/w/index.php?title=Lure,_Haute-Sa%C3%B4ne&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lure,_Haute-Sa%C3%B4ne&action=edit§ion=2)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Lure,_Haute-Sa%C3%B4ne&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Lure,_Haute-Sa%C3%B4ne&action=edit§ion=3)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

X-Cache: cp1068 miss(0), cp1065 frontend miss(0)


text:
Người Cuman
Người Cuman (tiếng Thổ Nhĩ Kỳ: kuman, tiếng Hungary: kun, tiếng Hy Lạp: Κο (υ) μάνοι, Ko (u) manoi, tiếng România: cuman, tiếng Nga: Половцы, tiếng Bulgaria: Кумани, tiếng Anh: Cuman, tiếng Trung Quốc: 欽察, tiếng Nhật: クマン人) – là tộc người du mục gốc Thổ bao gồm các chi nhánh phía tây biển Đen của liên minh Cuman-Kipchak. Các cuộc xâm lược của người Mông Cổ (1237) buộc họ phải tìm kiếm sự tị nạn ở Hungary, và sau đó là Bulgaria. Người Cuman cũng đã định cư tại Bulgaria trước cuộc xâm lược của người Mông Cổ.
Tên gọi và đặc điểm dân tộc[sửa | sửa mã nguồn]
Người Cuman được gọi là Folban và Vallani (tiếng Đức), Kun (Qoun) (tiếng Hungary) và Polovtsy (tiếng Nga) – tất cả có nghĩa là "tóc vàng", nghĩa là các tên gọi này chỉ diện mạo chứ không phải dân tộc. Riêng tên gọi này trong tiếng Nga còn có các giả thiết là từ Polovtsy xuất phát từ Pol (полъ – nửa kia) ý nói là những người sống ở bên bờ hữu của sông Dnepr, đối diện với bờ tả là Kiev Rus của người Nga. Lại có giả thiết là xuất phát từ cách để gọi dân thảo nguyên (жители поля). Tiếng Trung Quốc thì gọi là người Kipchak, thực ra Kipchak và Cuman là hai quốc gia nhưng có thể đã có những trao đổi văn hóa và hợp nhất ngôn ngữ trong quá trình sống chung.
Người Cuman là những chiến binh du mục lão luyện từng một thời làm mưa làm gió ở vùng biển Đen và Balkan. Đặc biệt là trong nửa đầu thế kỷ XI, trước cuộc xâm lăng của người Mông Cổ, người Cuman thường xuyên tổ chức các cuộc tấn công chớp nhoáng và hiệu quả vào các vùng đất phía nam của Kiev Rus. Kết quả của những cuộc tấn công như vậy là cướp phá, bắt súc vật và tù binh Nga sau đó bắt làm nô lệ hoặc bán làm nô lệ ở Trung Á. Các công tước của Kiev Rus nhiều lần mở các cuộc tấn công vào người Cuman để phản công và không ít lần chịu thất bại một cách thê thảm. Điều này được phản ánh rõ ràng nhất trong tác phẩm "Câu chuyện về cuộc hành binh Igor" của một tác giả khuyết danh Nga thời Trung Cổ.
Trong thế kỷ XIII, người Cuman bị đội quân của người Mông Cổ đánh bại và sau đó dần dần bị các dân tộc khác đồng hóa hoặc hòa tan vào các cộng đồng của các dân tộc khác.
- Một số tranh ảnh về văn hóa của người Cuman-Kipchak:
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Chiến tranh Nga-Cuman
- Lịch sử Nga
- Câu chuyện về cuộc hành binh Igor
- Kim Trướng hãn quốc
- Trận chiến sông Stugna
- Debrecen
- Bạt Đô

markdown:
# Người Cuman
**Người Cuman** ( [tiếng Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3): kuman, [tiếng Hungary](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hungary): kun, [tiếng Hy Lạp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hy_L%E1%BA%A1p): Κο (υ) μάνοι, Ko (u) manoi, [tiếng România](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Rom%C3%A2nia): cuman, [tiếng Nga](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga): Половцы, [tiếng Bulgaria](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Bulgaria): Кумани, [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh): Cuman, [tiếng Trung Quốc](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung_Qu%E1%BB%91c): 欽察, [tiếng Nhật](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nh%E1%BA%ADt): クマン人) – là tộc người du mục gốc [Thổ](/wiki/C%C3%A1c_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Turk) bao gồm các chi nhánh phía tây [biển Đen](/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90en) của liên minh Cuman-Kipchak. Các cuộc xâm lược của người [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) (1237) buộc họ phải tìm kiếm sự tị nạn ở [Hungary](/wiki/Hungary), và sau đó là [Bulgaria](/wiki/Bulgaria). Người Cuman cũng đã định cư tại Bulgaria trước cuộc xâm lược của người [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95).
## Tên gọi và đặc điểm dân tộc[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Cuman&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Cuman&action=edit§ion=1)]
Người Cuman được gọi là Folban và Vallani (
[tiếng Đức](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90%E1%BB%A9c)), Kun (Qoun) ( [tiếng Hungary](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hungary)) và Polovtsy ( [tiếng Nga](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga)) – tất cả có nghĩa là "tóc vàng", nghĩa là các tên gọi này chỉ diện mạo chứ không phải dân tộc. Riêng tên gọi này trong tiếng Nga còn có các giả thiết là từ Polovtsy xuất phát từ Pol (полъ – nửa kia) ý nói là những người sống ở bên bờ hữu của [sông Dnepr](/wiki/S%C3%B4ng_Dnepr), đối diện với bờ tả là Kiev Rus của [người Nga](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Nga). Lại có giả thiết là xuất phát từ cách để gọi dân thảo nguyên (жители поля). [Tiếng Trung Quốc](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Trung_Qu%E1%BB%91c) thì gọi là người Kipchak, thực ra Kipchak và Cuman là hai quốc gia nhưng có thể đã có những trao đổi văn hóa và hợp nhất ngôn ngữ trong quá trình sống chung.
Người Cuman là những chiến binh du mục lão luyện từng một thời làm mưa làm gió ở vùng
[biển Đen](/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90en) và Balkan. Đặc biệt là trong nửa đầu [thế kỷ XI](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_XI), trước cuộc xâm lăng của người [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95), người Cuman thường xuyên tổ chức các cuộc tấn công chớp nhoáng và hiệu quả vào các vùng đất phía nam của Kiev Rus. Kết quả của những cuộc tấn công như vậy là cướp phá, bắt súc vật và tù binh Nga sau đó bắt làm nô lệ hoặc bán làm nô lệ ở Trung Á. Các công tước của Kiev Rus nhiều lần mở các cuộc tấn công vào người Cuman để phản công và không ít lần chịu thất bại một cách thê thảm. Điều này được phản ánh rõ ràng nhất trong tác phẩm " *" của một tác giả khuyết danh Nga thời Câu chuyện về cuộc hành binh Igor* [Trung Cổ](/wiki/Trung_C%E1%BB%95).
Trong
[thế kỷ XIII](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_13), người Cuman bị đội quân của người [Mông Cổ](/wiki/M%C3%B4ng_C%E1%BB%95) đánh bại và sau đó dần dần bị các dân tộc khác đồng hóa hoặc hòa tan vào các cộng đồng của các dân tộc khác.
- Một số tranh ảnh về văn hóa của người Cuman-Kipchak:
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Cuman&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Cuman&action=edit§ion=2)] [Chiến tranh Nga-Cuman](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_Nga-Cuman) [Lịch sử Nga](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Nga) [Câu chuyện về cuộc hành binh Igor](/wiki/C%C3%A2u_chuy%E1%BB%87n_v%E1%BB%81_cu%E1%BB%99c_h%C3%A0nh_binh_Igor) [Kim Trướng hãn quốc](/wiki/Kim_Tr%C6%B0%E1%BB%9Bng_h%C3%A3n_qu%E1%BB%91c) [Trận chiến sông Stugna](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_chi%E1%BA%BFn_s%C3%B4ng_Stugna) [Debrecen](/wiki/Debrecen) [Bạt Đô](/wiki/B%E1%BA%A1t_%C4%90%C3%B4)

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Content-Language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp1052 miss(0), cp1065 frontend miss(0)

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Accept-Ranges: bytes

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


text:
Orthophytum zanonii
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Orthophytum zanonii là một loài thực vật có hoa trong họ Bromeliaceae. Loài này được Leme mô tả khoa học đầu tiên năm 2004.[1]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ The Plant List (2010). “Orthophytum zanonii”. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2013.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Phương tiện liên quan tới Orthophytum zanonii tại Wikimedia Commons
- Dữ liệu liên quan tới Orthophytum zanonii tại Wikispecies
- Vườn thực vật hoàng gia Kew; Đại học Harvard; Australian Plant Name Index (biên tập). “Orthophytum zanonii”. International Plant Names Index. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2013.

markdown:
*Orthophytum zanonii*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Orthophytum zanonii
|
|[Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Monocots](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_m%E1%BB%99t_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m) [Commelinids](/wiki/Nh%C3%A1nh_Th%C3%A0i_l%C3%A0i) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Poales](/wiki/Poales) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Bromeliaceae](/wiki/Bromeliaceae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Orthophytum](/wiki/Orthophytum) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **O. zanonii** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Orthophytum zanonii* [Leme](/w/index.php?title=Elton_Martinez_Carvalho_Leme&action=edit&redlink=1) * là một loài Orthophytum zanonii* [thực vật có hoa](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa)trong họ [Bromeliaceae](/wiki/Bromeliaceae). Loài này được Leme mô tả khoa học đầu tiên năm 2004. [[1]](#cite_note-1)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Orthophytum_zanonii&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Orthophytum_zanonii&action=edit§ion=1)] **The Plant List (2010).** [^](#cite_ref-1) [“](http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-256319). Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2013. *Orthophytum zanonii*”
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Orthophytum_zanonii&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Orthophytum_zanonii&action=edit§ion=2)]
Phương tiện liên quan tới
[Orthophytum zanonii](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Orthophytum_zanonii)tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)
Dữ liệu liên quan tới
[Orthophytum zanonii](//species.wikimedia.org/wiki/Orthophytum_zanonii)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies) [Vườn thực vật hoàng gia Kew](/wiki/V%C6%B0%E1%BB%9Dn_th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_ho%C3%A0ng_gia_Kew); [Đại học Harvard](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Harvard); [Australian Plant Name Index](/wiki/Australian_Plant_Name_Index)(biên tập). [“Orthophytum zanonii”](http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=60435500-2). *. Truy cập ngày 16 tháng 7 năm 2013.* [International Plant Names Index](/wiki/International_Plant_Names_Index)


text:
Quân chủ lập hiến
Quân chủ lập hiến (quân chủ đại nghị) là một hình thức tổ chức nhà nước mà trong đó tồn tại vua nhưng đa phần không nắm thực quyền, quyền lực thường nằm trong tay quốc hội do đảng chiếm đa số ghế đứng đầu, đảng này cũng có quyền tự mình hoặc liên minh với đảng khác để thành lập Chính phủ có Thủ tướng là thành viên đảng đó.[1] Trong các nhà nước theo chính thể quân chủ hạn chế thì quyền lực tối cao của nhà nước được trao một phần cho người đứng đầu nhà nước, còn một phần được trao cho một cơ quan cao cấp khác (như nghị viện trong nhà nước tư sản hoặc hội nghị đại diện đẳng cấp trong nhà nước quân chủ).[2]
Chính thể quân chủ hạn chế trong các nhà nước tư sản gọi là quân chủ lập hiến. Trong các nhà nước tư sản theo chính thể quân chủ lập hiến, quyền lực của nguyên thủ quốc gia (vua, nữ hoàng) bị hạn chế rất nhiều. Với tư cách nguyên thủ quốc gia, nhà vua chỉ mang tính chất tượng trưng, đại diện cho truyền thống, cho sự thống nhất của quốc gia, không có nhiều quyền hành trong thực tế, "nhà vua trị vì nhưng không cai trị".
Chính thể quân chủ lập hiến theo quy mô hình đại nghị đang tồn tại ở nhiều nước phát triển như Nhật, Anh, Thụy Điển, Đan Mạch, Canada,... do những nguyên nhân lịch sử nhất định.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ "Constitutional Monarchy", The Encyclopedia of Political Science, CQ Press (2011).
- ^ Vernon Bogdanor (1996). “The Monarchy and the Constitution”. Parliamentary Affairs 49 (3): 407–422. doi:10.1093/pa/49.3.407., excerpted from Vernon Bogdanor (1995). The Monarchy and the Constitution. Oxford University Press.
Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Boyce, Peter (2008). The Queen's Other Realms. Annandale: Federation Press. tr. 1. ISBN 978-1-86287-700-9.
- Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Elements of the Philosophy of Right (Allen W. Wood, ed., H.B. Nisbet, trans.) Cambridge University Press, 1991. ISBN 0-521-34438-7 (originally published as Georg Friedrich Wilhelm Hegel, Philosophie des Rechts, 1820).

markdown:
# Quân chủ lập hiến
![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/Form_of_government_constitutional_monarchy.png/350px-Form_of_government_constitutional_monarchy.png)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/Form_of_government_constitutional_monarchy.png/350px-Form_of_government_constitutional_monarchy.png)
[hệ thống nghị viện](/wiki/H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_ngh%E1%BB%8B_vi%E1%BB%87n)đại diện được tô **đỏ**. Các chế độ quân chủ lập hiến khác (màu **tím**) có vua/ nữ hoàng vẫn còn một ảnh hưởng chính trị nhất định nào đó. **Quân chủ lập hiến** (quân chủ đại nghị) là một [hình thức tổ chức nhà nước](/w/index.php?title=H%C3%ACnh_th%E1%BB%A9c_t%E1%BB%95_ch%E1%BB%A9c_nh%C3%A0_n%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1) mà trong đó tồn tại [vua](/wiki/Vua) nhưng đa phần không nắm thực quyền, quyền lực thường nằm trong tay [quốc hội](/wiki/Qu%E1%BB%91c_h%E1%BB%99i) do đảng chiếm đa số ghế đứng đầu, đảng này cũng có quyền tự mình hoặc liên minh với đảng khác để thành lập Chính phủ có Thủ tướng là thành viên đảng đó. Trong các nhà nước theo chính thể quân chủ hạn chế thì quyền lực tối cao của nhà nước được trao một phần cho người đứng đầu nhà nước, còn một phần được trao cho một cơ quan cao cấp khác (như nghị viện trong nhà nước tư sản hoặc hội nghị đại diện đẳng cấp trong nhà nước [1] [quân chủ](/wiki/Qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7)). [[2]](#cite_note-bogdanor-1996-2)
Chính thể quân chủ hạn chế trong các nhà nước tư sản gọi là quân chủ lập hiến. Trong các nhà nước tư sản theo chính thể quân chủ lập hiến, quyền lực của nguyên thủ quốc gia (vua,
[nữ hoàng](/wiki/N%E1%BB%AF_v%C6%B0%C6%A1ng)) bị hạn chế rất nhiều. Với tư cách nguyên thủ quốc gia, nhà vua chỉ mang tính chất tượng trưng, đại diện cho truyền thống, cho sự thống nhất của quốc gia, không có nhiều quyền hành trong thực tế, "nhà vua trị vì nhưng không cai trị".
Chính thể quân chủ lập hiến theo quy mô hình đại nghị đang tồn tại ở nhiều nước phát triển như
[Nhật](/wiki/Nh%E1%BA%ADt_B%E1%BA%A3n), [Anh](/wiki/Anh), [Thụy Điển](/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n), [Đan Mạch](/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch), [Canada](/wiki/Canada),... do những nguyên nhân lịch sử nhất định.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_l%E1%BA%ADp_hi%E1%BA%BFn&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_l%E1%BA%ADp_hi%E1%BA%BFn&action=edit§ion=1)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_l%E1%BA%ADp_hi%E1%BA%BFn&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_l%E1%BA%ADp_hi%E1%BA%BFn&action=edit§ion=2)] [^](#cite_ref-1) ["Constitutional Monarchy",](http://library.cqpress.com/teps/encyps_315.1) *The Encyclopedia of Political Science*, CQ Press (2011). [^](#cite_ref-bogdanor-1996_2-0) [Vernon Bogdanor](/w/index.php?title=Vernon_Bogdanor&action=edit&redlink=1)(1996). [“The Monarchy and the Constitution”](http://pa.oxfordjournals.org/content/49/3/407). [Parliamentary Affairs](/w/index.php?title=Parliamentary_Affairs&action=edit&redlink=1) **49**(3): 407–422. [doi](/wiki/DOI): [10.1093/pa/49.3.407](//dx.doi.org/10.1093%2Fpa%2F49.3.407)., excerpted from [Vernon Bogdanor](/w/index.php?title=Vernon_Bogdanor&action=edit&redlink=1)(1995). *The Monarchy and the Constitution*. [Oxford University Press](/w/index.php?title=Oxford_University_Press&action=edit&redlink=1).
## Đọc thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_l%E1%BA%ADp_hi%E1%BA%BFn&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_l%E1%BA%ADp_hi%E1%BA%BFn&action=edit§ion=3)]
- Boyce, Peter (2008).
[. Annandale: Federation Press. tr. 1.](http://books.google.ca/books?id=kY-Tk0-quyoC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=true) *The Queen's Other Realms* [ISBN](/wiki/ISBN) [978-1-86287-700-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1-86287-700-9). [Georg Wilhelm Friedrich Hegel](/wiki/Georg_Wilhelm_Friedrich_Hegel), *Elements of the Philosophy of Right*(Allen W. Wood, ed., H.B. Nisbet, trans.) [Cambridge University Press](/wiki/Cambridge_University_Press), 1991. [ISBN 0-521-34438-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521344387)(originally published as Georg Friedrich Wilhelm Hegel, *Philosophie des Rechts*, 1820).

X-Cache: cp1054 miss(0), cp1065 frontend miss(0)


text:
Quận Box Elder, Utah
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Quận Box Elder là một quận thuộc tiểu bang Utah, Hoa Kỳ. Quận lỵ đóng ở , Utah6. Quận được đặt tên theo. Dân số theo điều tra năm 2000 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ là người.
Địa lý[sửa | sửa mã nguồn]
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận này có diện tích km2, trong đó có km2 là diện tích mặt nước.

markdown:
# Quận Box Elder, Utah
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Quận Box Elder** là một [quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Hoa_K%E1%BB%B3) thuộc [tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Utah](/wiki/Utah), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Quận lỵ đóng ở [, Utah](/w/index.php?title=,_Utah&action=edit&redlink=1) . Quận được đặt tên theo. Dân số theo điều tra năm 2000 của 6 [Cục điều tra dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3)là người.
## Địa lý[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Box_Elder,_Utah&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Box_Elder,_Utah&action=edit§ion=1)]
Theo
[Cục điều tra dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3), quận này có diện tích [km2](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng), trong đó có km2 là diện tích mặt nước.

X-Cache: cp1065 miss(0), cp1065 frontend miss(0)


text:
Romeoville, Illinois
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Romeoville là một làng thuộc quận Will, tiểu bang Illinois, Hoa Kỳ. Năm 2010, dân số của làng này là 39680 người.[1]
Dân số[sửa | sửa mã nguồn]
Dân số qua các năm:
- Năm 2000: 21153 người.
- Năm 2010: 39680 người.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “2010 Census Gazetteer Files”. Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ. Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2012.

markdown:
# Romeoville, Illinois
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Romeoville|
|— Làng —|
|Romeoville, Illinois|
|
|![]()
Vị trí bang Illinois, Hoa Kỳ
[Quốc gia](/wiki/Qu%E1%BB%91c_gia) [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Illinois](/wiki/Illinois) [Quận](/w/index.php?title=Danh_d%C3%A1ch_c%C3%A1c_qu%E1%BA%ADn_%E1%BB%9F_Illinois&action=edit&redlink=1) [Quận Will](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Will,_Illinois) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CST](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_Trung_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-6](/wiki/UTC-6)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) **CDT**( [UTC-5](/wiki/UTC-5)) **Romeoville** là một [làng](/w/index.php?title=L%C3%A0ng_(Hoa_K%E1%BB%B3)&action=edit&redlink=1) thuộc [quận Will](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_Will,_Illinois), tiểu bang [Illinois](/wiki/Illinois), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Năm 2010, dân số của làng này là 39680 người. [[1]](#cite_note-1)
## Dân số[
[sửa](/w/index.php?title=Romeoville,_Illinois&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Romeoville,_Illinois&action=edit§ion=1)]
Dân số qua các năm:
- Năm 2000: 21153 người.
- Năm 2010: 39680 người.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Romeoville,_Illinois&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Romeoville,_Illinois&action=edit§ion=2)] [^](#cite_ref-1) [“2010 Census Gazetteer Files”](http://www.census.gov/geo/www/gazetteer/gazetteer2010.html). [Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ](/wiki/C%E1%BB%A5c_Th%E1%BB%91ng_k%C3%AA_D%C3%A2n_s%E1%BB%91_Hoa_K%E1%BB%B3). Truy cập ngày 7 tháng 10 năm 2012.

X-Cache: cp1053 hit(1), cp1065 frontend miss(0)


text:
San Roque, Cádiz
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
San Roque là một đô thị trong tỉnh Cádiz, Tây Ban Nha.
Dân số[sửa | sửa mã nguồn]
Nguồn: INE (Spain)
Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- San Roque City Council
- San Roque in Google Maps
- The Resident - English language newspaper serving San Roque and surrounding area
- Articles on 1704 Surrender
- Pictures of the "Gibraltar-San Roque" Refinery.

markdown:
# San Roque, Cádiz
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|San Roque, Cádiz
|
San Roque
|
|![]()
|
|![]()
**Cờ hiệu** ![ Ấn chương chính thức của](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/93/Escudo_de_San_Roque.svg/100px-Escudo_de_San_Roque.svg.png)
![ Ấn chương chính thức của](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/93/Escudo_de_San_Roque.svg/100px-Escudo_de_San_Roque.svg.png)
**Ấn chương** [Khẩu hiệu](/wiki/Kh%E1%BA%A9u_hi%E1%BB%87u): *"Muy Noble y Muy Leal ciudad de San Roque, donde reside la de Gibraltar"*
(
[Latinh](/wiki/Latinh)của “Very Noble and Very Loyal city of San Roque, where Gibraltar lives on”) ![ Vị trí của San Roque](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/90/Map_of_San_Roque_%28C%C3%A1diz%29.png/190px-Map_of_San_Roque_%28C%C3%A1diz%29.png)
![ Vị trí của San Roque](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/90/Map_of_San_Roque_%28C%C3%A1diz%29.png/190px-Map_of_San_Roque_%28C%C3%A1diz%29.png)
Vị trí của San Roque
[Quốc gia](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Spain.svg/23px-Flag_of_Spain.svg.png)
[Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) [Andalusia](/wiki/Andalusia) [Tỉnh](/wiki/V%C3%B9ng_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) [Cádiz](/wiki/C%C3%A1diz_(t%E1%BB%89nh)) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn)( *comarca*) [Campo de Gibraltar](/w/index.php?title=Campo_de_Gibraltar&action=edit&redlink=1) [Thị trưởng](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) [PP](/wiki/PP)) 2(50 mi 2) [Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(473/mi 2) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CET](/wiki/UTC%2B1)( [UTC+1](/wiki/UTC%2B1)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) [CEST](/wiki/UTC%2B2)( [UTC+2](/wiki/UTC%2B2)) [Mã bưu chính](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_c%E1%BB%A7a_T%C3%A2y_Ban_Nha&action=edit&redlink=1) [Tiếng Tây Ban Nha](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_T%C3%A2y_Ban_Nha) [Tên gọi dân cư](/w/index.php?title=T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_d%C3%A2n_c%C6%B0&action=edit&redlink=1) [http://www.sanroque.es/](http://www.sanroque.es/) **San Roque** là một đô thị trong tỉnh [Cádiz](/wiki/C%C3%A1diz_(t%E1%BB%89nh)), [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha).
## Dân số[
[sửa](/w/index.php?title=San_Roque,_C%C3%A1diz&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=San_Roque,_C%C3%A1diz&action=edit§ion=1)]
|
|[2001](/wiki/2001) [2002](/wiki/2002) [2003](/wiki/2003) [2004](/wiki/2004) [2005](/wiki/2005)
Nguồn:
[INE (Spain)](http://www.ine.es)
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=San_Roque,_C%C3%A1diz&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=San_Roque,_C%C3%A1diz&action=edit§ion=2)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=San_Roque,_C%C3%A1diz&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=San_Roque,_C%C3%A1diz&action=edit§ion=3)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=San_Roque,_C%C3%A1diz&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=San_Roque,_C%C3%A1diz&action=edit§ion=4)] [San Roque City Council](http://www.sanroque.es/) [San Roque in Google Maps](http://maps.google.com/maps?ll=36.165423,-5.351114&spn=0.019946,0.030088&t=k) [The Resident - English language newspaper serving San Roque and surrounding area](http://www.theresident.eu/news/) [Articles on 1704 Surrender](http://www.gibnet.com/texts/1704.htm) [Pictures of the "Gibraltar-San Roque" Refinery.](http://www.esg-gib.net/gallery/thumbnails.php?album=1)
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|


text:
Trợ giúp
Thể loại:Địa hình Caribe
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới:
menu
,
tìm kiếm
Thể loại con
Thể loại này gồm thể loại con sau.
Q
►
Quần đảo Caribe
(8 t.l., 6 tr.)
Lấy từ “
https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thể_loại:Địa_hình_Caribe&oldid=11174966
”
Thể loại
:
Địa hình Bắc Mỹ
Địa lý Caribe
Địa hình theo nơi
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Chưa đăng nhập
Thảo luận cho địa chỉ IP này
Đóng góp
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Thể loại
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Đọc
Sửa đổi
Sửa mã nguồn
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Xem nhanh
Trang Chính
Nội dung chọn lọc
Tin tức
Bài viết ngẫu nhiên
Thay đổi gần đây
Phản hồi lỗi
Quyên góp
Tương tác
Hướng dẫn
Giới thiệu Wikipedia
Cộng đồng
Thảo luận chung
Giúp sử dụng
Liên hệ
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Khoản mục Wikidata
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản để in ra
Ngôn ngữ khác
العربية
Bahasa Melayu
English
فارسی
한국어
Latina
日本語
Português
Svenska
Türkçe
اردو
Sửa liên kết
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 14:09 ngày 29 tháng 3 năm 2013.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công/Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Wikipedia® là thương hiệu đã đăng ký của
Wikimedia Foundation, Inc.
, một tổ chức phi lợi nhuận.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wikipedia
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Cookie statement
Phiên bản di động

X-Cache: cp1055 miss(0), cp1065 frontend miss(0)


text:
Trợ giúp
Thể loại:Ẩm thực Cuba
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới:
menu
,
tìm kiếm
Bài chính thể loại:
Ẩm thực Cuba
Các trang trong thể loại “Ẩm thực Cuba”
5 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 5 trang.
B
Bia mạch nha
C
Cơm gà
Cuban espresso
L
Lợn sữa
N
Nước ngọt từ mầm lúa mạch Malta
Lấy từ “
https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thể_loại:Ẩm_thực_Cuba&oldid=14560146
”
Thể loại
:
Ẩm thực theo quốc gia
Văn hóa Cuba
Ẩm thực châu Mỹ
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Chưa đăng nhập
Thảo luận cho địa chỉ IP này
Đóng góp
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Thể loại
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Đọc
Sửa đổi
Sửa mã nguồn
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Xem nhanh
Trang Chính
Nội dung chọn lọc
Tin tức
Bài viết ngẫu nhiên
Thay đổi gần đây
Phản hồi lỗi
Quyên góp
Tương tác
Hướng dẫn
Giới thiệu Wikipedia
Cộng đồng
Thảo luận chung
Giúp sử dụng
Liên hệ
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Khoản mục Wikidata
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản để in ra
Ngôn ngữ khác
العربية
Български
Cebuano
English
Español
Esperanto
Euskara
فارسی
Français
Galego
한국어
Italiano
日本語
Português
Русский
Svenska
Tagalog
Українська
Sửa liên kết
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 03:54 ngày 27 tháng 11 năm 2013.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công/Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Wikipedia® là thương hiệu đã đăng ký của
Wikimedia Foundation, Inc.
, một tổ chức phi lợi nhuận.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wikipedia
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Cookie statement
Phiên bản di động


text:
Thời đại đồ sắt
Trong khảo cổ học, thời đại đồ sắt là một giai đoạn trong phát triển của loài người, trong đó việc sử dụng các dụng cụ bằng sắt như là các công cụ và vũ khí là nổi bật. Việc chấp nhận loại vật liệu này trùng khớp với các thay đổi khác trong một số cộng đồng xã hội trong quá khứ, thông thường bao gồm các tập quán canh tác nông nghiệp, các niềm tin tín ngưỡng và các kiểu thẩm mỹ khác biệt nhau, mặc dù nó không phải là luôn luôn như vậy.
Thời đại đồ sắt là thời kỳ chính cuối cùng trong hệ thống ba thời đại để phân loại các cộng đồng xã hội thời tiền sử, nó diễn ra sau thời đại đồ đồng. Niên đại và bối cảnh diễn ra là không đồng nhất theo từng quốc gia hay khu vực địa lý. Theo các tài liệu kinh điển, thời đại đồ sắt bắt đầu vào thế kỷ 12 TCN tại Trung Đông cổ đại, Ấn Độ cổ đại (với nền văn minh Veda hậu-Rigveda) và Hy Lạp cổ đại (với thời đại hắc ám Hy Lạp). Trong các khu vực khác của châu Âu, thời đại này bắt đầu muộn hơn nhiều. Thời đại đồ sắt bắt đầu vào thế kỷ 8 TCN tại Trung Âu và vào thế kỷ 6 TCN tại Bắc Âu. Việc sử dụng sắt, để nấu chảy và rèn thành các công cụ, đã xuất hiện tại nền văn minh Nok ở Tây Phi vào khoảng năm 1200 TCN[1].
Thời đại đồ sắt thông thường được coi là kết thúc tại khu vực ven Địa Trung Hải với sự bắt đầu của truyền thống lịch sử trong văn hóa cổ Hy Lạp và đế quốc La Mã, sự bắt đầu của Phật giáo và Jaina giáo tại Ấn Độ, sự bắt đầu của Khổng giáo tại Trung Quốc, hay Trung Cổ sớm tại Bắc Âu.
Thời đại đồ sắt tương ứng gần đúng với giai đoạn mà sản xuất sắt là dạng phức tạp nhất trong nghề kim khí. Độ cứng lớn, nhiệt độ nóng chảy cao của sắt cũng như sự phổ biến của các loại quặng sắt làm cho sắt trở thành đáng mong muốn hơn và "rẻ hơn" so với đồ đồng và đóng góp chủ yếu vào việc chấp nhận nó như là kim loại được sử dụng phổ biến nhất. Sự bắt đầu sử dụng sắt trong các khu vực khác nhau được liệt kê dưới đây, chủ yếu là theo trật tự niên đại. Do công việc luyện sắt đã được người châu Âu trực tiếp đưa vào châu Mỹ và Australasia, nên ở các khu vực này hoàn toàn không có thời đại đồ sắt.
Mục lục
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Vào thời đại đồ đồng giữa, một lượng lớn các vật thể làm từ sắt nung chảy (có thể phân biệt được với sắt trong vẫn thạch do thiếu niken trong sản phẩm) đã xuất hiện tại Tiểu Á, Lưỡng Hà, tiểu lục địa Ấn Độ, Levant, Địa Trung Hải và Ai Cập. Tại một số khu vực, việc sử dụng chúng dường như mang tính nghi lễ, và sắt đã là một kim loại quý, đắt tiền hơn cả vàng. Một vài tài liệu cho rằng sắt đã được tạo ra ở một số nơi như là phụ phẩm của việc tinh luyện đồng như là cứt sắt và đã không được nghề luyện kim tái chế vào thời kỳ đó.
Tuy nhiên, tại Tiểu Á (Anatolia), sắt đã được sản xuất có hệ thống từ nguồn lớn chứa sắt trong các vẫn thạch, không xa từ các nguồn thời đại đồ đồng của các kim loại khác. Việc sản xuất có hệ thống và sử dụng các công cụ sắt sớm nhất có nguồn gốc tại đây. Các nghiên cứu khảo cổ gần đây tại thung lũng sông Hằng, Ấn Độ chỉ ra rằng công việc luyện sắt sớm nhất tại khu vực này có từ khoảng năm 1800 TCN[2]. Vào năm 1200 TCN, sắt đã được sử dụng rộng rãi tại Trung Đông nhưng không thay thế cho sự sử dụng còn chiếm ưu thế của đồ đồng đỏ trong một số thời gian. Vào khoảng năm 1800 TCN, vì các lý do mà hiện tại các nhà khảo cổ vẫn chưa thể xác minh rõ, thiếc trở nên khan hiếm tại Levant, dẫn tới khủng hoảng trong sản xuất đồ đồng đỏ. Đồng dường như cũng đã thiếu hụt. Các nhóm "trộm cướp" xung quanh khu vực Địa Trung Hải, từ khoảng 1700-1800 TCN trở đi đã bắt đầu tấn công các pháo thành để tìm kiếm đồng đỏ, nhằm nấu chảy lại để sản xuất vũ khí. Tiểu Á đã từng là nguồn cung cấp đồng đỏ trong một thời gian dài, và việc sử dụng sắt tại đây (từ khoảng 2000 TCN trở đi) đã phát triển mạnh vào khoảng muộn nhất là năm 1500 TCN trong sản xuất vũ khí ưu việt hơn hẳn vũ khí từ đồng đỏ. Sản xuất sắt tại Tây Phi bắt đầu vào cùng khoảng thời gian này, và dường như là một phát minh hoàn toàn độc lập (xem công trình của Stanley J. Alpern trong History in Africa (Lịch sử châu Phi), quyển 2). Các khu vực chứa quặng sắt đã phát triển mạnh mẽ trong thiên niên kỷ cuối cùng trước công nguyên và có lẽ còn kéo dài tới tương lai. Công nghệ quân sự được đưa ra để hoàn thiện việc sử dụng sắt đến từ Assyria. Một cây gậy sắt tìm thấy năm 1902 tại Troia, có niên đại khoảng năm 1200 TCN, có lẽ đã được sản xuất tại Assyria. Trên thực tế, có thể Troia là tiền đồn của Assyria. Ở mức độ nào đó, việc buôn bán sắt giữa hai nơi này cũng đã được thiết lập vững chắc vào thời gian đó, với việc người Assyria luôn tìm cách bảo vệ bí mật sản xuất của mình.
Trung Đông cổ đại[sửa | sửa mã nguồn]
Thời đại đồ sắt tại Trung Đông cổ đại được cho là đã bắt đầu với sự phát hiện ra sắt nóng chảy và kỹ thuật rèn tại khu vực Tiểu Á hay Kavkaz vào cuối thiên niên kỷ 2 TCN (khoảng 1300 TCN)[3]. Từ đây nó đã lan truyền nhanh chóng trong cả khu vực Trung Đông và vũ khí sắt đã thay thế cho vũ khí đồng vào đầu thiên niên kỷ 1 TCN. Việc sử dụng vũ khí sắt của người Hittite được coi là nhân tố chính trong việc phát triển nhanh của đế quốc Hittite[cần dẫn nguồn]. Do khu vực mà công nghệ sắt đã phát triển đầu tiên nằm gần Aegean, nên công nghệ này đã được phổ biến tương đối sớm vào cả châu Á lẫn châu Âu,[4] được hỗ trợ bằng sự mở rộng của đế quốc Hittite. Người Sea và có dân tộc có liên quan là người Philistin, thông thường gắn liền với sự giới thiệu công nghệ sắt vào châu Á, cũng như người Doris với Hy Lạp cổ đại [5]
Vào giai đoạn từ thế kỷ 12 TCN tới thế kỷ 8 TCN, khu vực giàu quặng sắt đã tìm thấy nhất là Syria và Palestine. Đồng đỏ đã phổ biến hơn trong giai đoạn từ trước thế kỷ 12 TCN cho đến thế kỷ 10 TCN. Snodgrass,[6][7] và các tác giả khác cho rằng sự thiếu hụt thiếc, kết quả của sự đổ vỡ thương mại trong khu vực Địa Trung Hải vào thời gian đó đã buộc người ta phải tìm kiếm vật liệu thay thế cho đồng đỏ. Điều này được khẳng định bằng thực tế là trong giai đoạn đó, các đồ vật bằng đồng đỏ đã được tái chế từ công cụ thành vũ khí, chỉ ngay trước khi có sự ra đời của đồ sắt.
Cũng cần lưu ý rằng giai đoạn đầu của đế quốc Assyria, người ta đã có các liên hệ thương mại với các khu vực mà ở đó công nghệ sắt đã được phát triển đầu tiên vào thời gian mà công nghệ này được hình thành và phát triển.
Tiểu lục địa Ấn Độ[sửa | sửa mã nguồn]
Các khu vực khảo cổ tại Ấn Độ, như Malhar, Dadupur, Raja Nala Ka Tila và Lahuradewa tại Uttar Pradesh ngày nay đã cho thấy tồn tại các công cụ bằng sắt trong giai đoạn từ 1800 TCN tới 1200 TCN[2]. Một số học giả tin rằng vào đầu thế kỷ 13 TCN, công việc nung chảy sắt đã là một nghề ở quy mô lớn tại Ấn Độ, cho thấy niên đại của sự khởi đầu công nghệ này có thể là sớm hơn nhiều[2].
Vào đầu thiên niên kỷ 1 TCN đã có sự phát triển mạnh trong công nghệ luyện sắt tại Ấn Độ. Các tiến bộ công nghệ và sự tinh thông trong công nghệ luyện sắt đã thu được trong thời kỳ này. Trung tâm luyện sắt tại miền đông Ấn Độ có niên đại vào thiên niên kỷ 1 TCN[8]
Tại miền nam Ấn Độ (ngày nay là Mysore) sắt đã xuất hiện sớm nhất vào thế kỷ 11 TCN tới thế kỷ 12 TCN; các phát triển này là quá sớm để có thể có bất kỳ sự liên hệ chặt chẽ đáng kể nào với khu vực tây bắc của nước này[8].
Trong Áo nghĩa thư của Ấn Độ cũng đã có các đề cập tới công việc dệt, làm gốm sứ và luyện kim[9]
Thời kỳ Maurya tại Ấn Độ cho thấy có các tiến bộ trong công nghệ; thay đổi công nghệ này bao gồm cả luyện kim[10].
Có lẽ sớm nhất từ khoảng năm 300 TCN, mặc dù chắc chắn là khoảng năm 200, thì thép chất lượng cao đã được sản xuất tại miền nam Ấn Độ bằng phương thức mà sau này người châu Âu gọi là công nghệ nồi nấu. Trong hệ thống này, sắt rèn có độ tinh khiết cao, than củi và thủy tinh được trộn lẫn trong nồi nấu và nung nóng cho đến khi sắt nóng chảy và hấp thụ cacbon[11].
Đông Á[sửa | sửa mã nguồn]
Các đồ cổ bằng gang đã được tìm thấy tại Trung Quốc có niên đại sớm nhất vào thời nhà Chu trong thế kỷ 6 TCN. Nền văn hóa thời kỳ đồ sắt tại cao nguyên Tây Tạng đã gắn liền một cách không chắc chắn với nền văn hóa Dương Đồng, được miêu tả trong các thư tịch cổ Tây Tạng. Năm 1972, gần thành phố Cảo Thành (藁城) ở Thạch Gia Trang (石家庄) (hiện nay là tỉnh Hà Bắc), một chiếc búa bằng đồng đỏ mũi sắt (铁刃青铜钺), có niên đại vào khoảng thế kỷ 14 TCN đã được khai quật. Sau khi có các khảo nghiệm khoa học, người ta phát hiện ra rằng sắt được chế tạo từ aerosiderit.
Các đồ vật bằng sắt cũng đã dược đưa vào bán đảo Triều Tiên thông qua thương mại với các bộ lạc và các xã hội cấp quốc gia tại khu vực Hoàng Hải trong thế kỷ 4 TCN, vào khoảng thời kỳ kết thúc của giai đoạn Chiến Quốc, nhưng trước khi nhà Tây Hán bắt đầu (Kim 2002; Taylor 1989). Yoon cho rằng sắt đã được giới thiệu lần đầu tiên cho các bộ lạc nằm dọc các thung lũng sông ở miền bắc Triều Tiên chảy vào Hoàng Hải, như các sông Cheongcheon và Taedong (Đại Đồng) (Taylor 1989; Yoon 1989). Việc sản xuất sắt nhanh chóng diễn ra vào thế kỷ 2 TCN và các công cụ sắt đã được nông dân sử dụng vào thế kỷ 1 tại miền nam Triều Tiên (Kim 2002). Các rìu bằng gang đã biết sớm nhất tại miền nam Triều Tiên được tìm thấy trong lưu vực sông Geum (Cẩm Giang). Thời gian sản xuất sắt cũng bắt đầu tương tự khi các bộ lạc phức tạp của Tam Hàn nổi lên. Các bộ lạc này là tiền thân của các nhà nước ban đầu như Tân La, Bách Tế, Cao Câu Ly và Gia Da (Barnes 2001; Taylor 1989). Các thỏi sắt là đồ táng quan trọng và chỉ ra sự giàu có hay thanh thế của người đã chết trong thời kỳ này (Lee 1998).
Châu Âu[sửa | sửa mã nguồn]
Công việc luyện sắt đã được giới thiệu vào châu Âu vào khoảng năm 1000 TCN, có lẽ từ Tiểu Á và lan tỏa chậm chạp về phía bắc và phía tây trong vòng khoảng 500 năm.
Đông Âu[sửa | sửa mã nguồn]
Dấu hiệu sớm nhất trong thiên niên kỷ 1 TCN về thời đại đồ sắt là tại Đông Âu. Trên các thảo nguyên ven Hắc Hải và biển Caspi cũng như khu vực Kavkaz, thời đại đồ sắt bắt đầu với các nền văn hóa Koban, Chernogorovka và Novocherkassk từ khoảng năm 900 TCN. Vào khoảng năm 800 TCN, nó đã lan tỏa tới Hallstatt C thông qua cái được coi là sự di cư "Thrace-Cimmeria".
Cùng với các nền văn hóa Chernogorovka và Novocherkassk, trên lãnh thổ của các nước Nga và Ucraina cổ thì thời đại đồ sắt ở mức độ đáng kể gắn liền với người Scythia, những người đã phát triển nền văn hóa đồ sắt từ thế kỷ 7 TCN. Phần lớn các dấu tích còn lại trong sản xuất đồ sắt và công nghiệp luyện kim đen của họ có từ thế kỷ 5 TCN tới thế kỷ 3 TCN đã được tìm thấy gần Nikopol ở Kamenskoe Gorodishche, được coi là khu vực luyện kim chuyên môn hóa của người Scythia cổ đại [12][13].
Từ nền văn hóa Hallstatt, thời đại đồ sắt đã lan tỏa về phía tây với sự bành trướng của người Celt từ thế kỷ 6 TCN. Tại Ba Lan, thời đại đồ sắt đến vào cuối văn hóa Lusatia trong khoảng thế kỷ 6 TCN, tiếp theo trong một số khu vực của nền văn hóa Pomerania.
Các quy kết sắc tộc của nhiều nền văn hóa thời đại đồ sắt đã bị tranh cãi mạnh, do nguồn gốc của người Đức, người Balt và người Slav đều được tìm thấy trong khu vực này.
Trung Âu[sửa | sửa mã nguồn]
Tại Trung Âu, thời đại đồ sắt nói chung được chia ra thành thời đại đồ sắt sớm của nền văn hóa Hallstatt (HaC và HaD, 800 TCN-450 TCN) và thời đại đồ sắt muộn của nền văn hóa La Tène (bắt đầu khoảng 450 TCN). Thời đại đồ sắt kết thúc với sự xâm lăng của người La Mã.
Italy[sửa | sửa mã nguồn]
Tại Italy, thời đại đồ sắt có lẽ đã được nền văn hóa Villanova đưa vào, nhưng nền văn hóa này lại được coi là nền văn hóa thời đại đồ đồng, trong khi nền văn minh Etrusci kế tiếp lại được coi như là một phần của thời đại đồ sắt thật sự. Thời đại đồ sắt Etrusci sau đó đã kết thúc với sự nổi lên và xâm lăng của Cộng hòa La Mã, đã xâm chiến thành phố cuối cùng của Etrusci là Velzna vào năm 265 TCN.
Quần đảo Anh[sửa | sửa mã nguồn]
Tại khu vực quần đảo Anh, thời đại đồ sắt kéo dài từ khoảng thế kỷ 5 TCN cho tới khi người La Mã xâm chiếm và kéo dài tới tận thế kỷ 5 tại các khu vực không bị La Mã hóa. Các công trình phòng thủ có niên đại từ thời kỳ này thường là rất ấn tượng, ví dụ các nhà đá hình tháp tròn tại miền bắc Scotland và các pháo đài trên đồi rải rác trên toàn bộ quần đảo.
Bắc Âu[sửa | sửa mã nguồn]
Thời đại đồ sắt được chia thành Thời đại đồ sắt tiền La Mã và Thời đại đồ sắt La Mã. Nó diẽn ra theo sự di cư của con người. Miền bắc Đức và Đan Mạch đã chủ yếu là nền văn hóa Jastorf, trong khi nền văn hóa của nửa miền nam bán đảo Scandinavia đã chủ yếu là những gì rất giống với thời đại đồ sắt Gregan.
Sản xuất sắt thời kỳ đầu tại Scandinavia thông thường có liên quan tới việc thu lượm sắt đầm lầy. Bán đảo Scandinavia, Phần Lan và Estonia có sản xuất sắt ở quy mô nhỏ từ rất sớm, nhưng việc xác định niên đại xa hơn nữa thì hiện tại là không thể. Nó dao động trong khoảng từ 3000 TCN-1000. Điều này gắn liền với phần phi-Đức của Scandinavia. Công việc chế biến kim loại và đồ sứ amiăng-gốm ở một mức độ nào đó là đồng thời tại Scandinavia do khả năng của đồ sứ trong việc chống và giữ lại nhiệt. Quặng sắt được sử dụng được cho là cát sắt (như đất đỏ), do hàm lượng phốtpho cao của nó có thể được nhận ra trong xỉ. Chúng đôi khi được tìm thấy cùng với các rìu sứ amiăng thuộc về nền văn hóa Ananjino. Sứ amiăng-gốm vẫn là một bí ẩn, do có các bình, chậu, chai, lọ đoạn nhiệt khác mà chưa rõ dùng làm gì.
Châu Phi hạ Sahara[sửa | sửa mã nguồn]
Nền văn minh Nok là khu vực nung chảy sắt đầu tiên tại Tây Phi trước năm 1000 TCN. Luyện sắt và đồng còn lan tỏa về phía nam thông qua lục địa, tới tận khu vực Cape vào khoảng năm 200[1]. Việc sử dụng rộng rãi sắt đã cách mạng hóa các cộng đồng người Bantu làm nông nghiệp, giúp họ loại bỏ các cộng đồng vẫn còn sử dụng các công cụ bằng đá trong săn bắn và hái lượm mà họ trạm chán khi họ mở rộng việc trồng cấy xa hơn về phía các xavan. Ưu thế công nghệ của người Bantu đã lan tỏa dọc theo miền nam châu Phi, giúp họ trở thành giàu có và hùng mạnh hơn, họ đã sản xuất sắt để làm công cụ và vũ khí ở quy mô công nghiệp lớn[1].
Trích dẫn[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă â Duncan E. Miller và N.J. Van Der Merwe, 'Early Metal Working in Sub Saharan Africa' Journal of African History 35 (1994) 1-36; Minze Stuiver và N.J. Van Der Merwe, 'Radiocarbon Chronology of the Iron Age in Sub-Saharan Africa' Current Anthropology 1968.
- ^ a ă â The origins of Iron Working in India: New evidence from the Central Ganga plain and the Eastern Vindhyas by Rakesh Tewari (Director, U.P. State Archaeological Department)
- ^ Jane. C. Waldbaum (1978), "From Bronze to Iron. Vol. Studies in Mediterranean Archaeology" (LIV. Paul Astroms Forlag, Goteburg.)
- ^ John Collis (1989), "The European Iron Age". (Tái bản B. T. Batsford, London.)
- ^ Leonard R. Palmer (1980), "Mycenaeans and Minoans: Aegean Prehistory in the Light of the Linear B Tablets" (Finds of Iron Early examples and distribution of non precious metal finds.
- ^ A.M.Snodgrass (1967), "Arms and Armour of the Greeks". (Thames & Hudson, London)
- ^ A. M. Snodgrass (1971), "The Dark Age of Greece" (Nhà in Đại học Edinburgh, Edinburgh).
- ^ a ă Early Antiquity By I. M. Drakonoff. Phát hành năm 1991. Nhà in Đại học Chicago. ISBN 0-226-14465-8. trang 372
- ^ Upanisads By Patrick Olivelle. Phát hành năm 1998. Nhà in Đại học Oxford. ISBN 0-19-283576-9. trang XXIX
- ^ The New Cambridge History of India của J. F. Richards, Gordon Johnson, Christopher Alan Bayly. Phát hành năm 2005. Nhà in Đại học Cambridge. ISBN 0-521-36424-8. trang 64
- ^ Juleff, 1996
- ^ Đại Bách khoa toàn thư Liên Xô, ấn bản lần thứ 3, mục từ "Железный век", có trực tuyến tại đây
- ^ Christian D. A: History of Russia, Central Asia and Mongolia, Nhà xuất bản Blackwell, 1998, trang 141, có trực tuyến tại đây
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Barnes Gina L. 2001. State Formation in Korea: Historical and Archaeological
- Perspectives. Curzon, London.
- Kim Do-heon. 2002. Samhan Sigi Jujocheolbu-eui Yutong Yangsang-e Daehan Geomto [A Study of
- the Distribution Patterns of Cast Iron Axes in the Samhan Period]. Yongnam Kogohak
- [Yongnam Archaeological Review] 31:1-29.
- Lee Sung-joo. 1998. Silla - Gaya Sahoe-eui Giwon-gwa Seongjang [The Rise and Growth of
- Silla and Gaya Society]. Hakyeon Munhwasa, Seoul.
- Taylor Sarah. 1989. The Introduction and Development of Iron Production in Korea. World
- Archaeology 20(3):422-431.
- Yoon Dong-suk. 1989. Early Iron Metallurgy in Korea. Archaeological Review from
- Cambridge 8(1):92-99.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Danh sách các thời kỳ khảo cổ
- Danh sách các khu vực khảo cổ
- Lịch sử của sắt
- Bảng toát yếu về các nền văn hóa tiền sử chính của Cựu thế giới
- Fogou
- Sắt
- Nung chảy kim loại
- Lò cao
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Celtic Britain - A site with a focus on Iron Age Britain từ resourcesforhistory.com
- Khai quật di chỉ thời đại đồ sắt, văn hoá Sa Huỳnh tại cồn An Hải - Côn Đảo

markdown:
# Thời đại đồ sắt
Trong
[khảo cổ học](/wiki/Kh%E1%BA%A3o_c%E1%BB%95_h%E1%BB%8Dc), **thời đại đồ sắt** là một giai đoạn trong phát triển của loài người, trong đó việc sử dụng các dụng cụ bằng [sắt](/wiki/S%E1%BA%AFt) như là các công cụ và vũ khí là nổi bật. Việc chấp nhận loại vật liệu này trùng khớp với các thay đổi khác trong một số cộng đồng xã hội trong quá khứ, thông thường bao gồm các tập quán canh tác nông nghiệp, các niềm tin tín ngưỡng và các kiểu thẩm mỹ khác biệt nhau, mặc dù nó không phải là luôn luôn như vậy.
Thời đại đồ sắt là thời kỳ chính cuối cùng trong
[hệ thống ba thời đại](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_ba_th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) để phân loại các cộng đồng xã hội thời [tiền sử](/wiki/Th%E1%BB%9Di_ti%E1%BB%81n_s%E1%BB%AD), nó diễn ra sau [thời đại đồ đồng](/wiki/Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng). Niên đại và bối cảnh diễn ra là không đồng nhất theo từng quốc gia hay khu vực địa lý. Theo các tài liệu kinh điển, thời đại đồ sắt bắt đầu vào [thế kỷ 12 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_12_TCN) tại [Trung Đông cổ đại](/w/index.php?title=Trung_%C4%90%C3%B4ng_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1), [Ấn Độ cổ đại](/w/index.php?title=%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) (với nền [văn minh Veda](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Veda&action=edit&redlink=1) hậu- [Rigveda](/wiki/Rigveda)) và [Hy Lạp cổ đại](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i) (với [thời đại hắc ám Hy Lạp](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BA%AFc_%C3%A1m_Hy_L%E1%BA%A1p&action=edit&redlink=1)). Trong các khu vực khác của [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u), thời đại này bắt đầu muộn hơn nhiều. Thời đại đồ sắt bắt đầu vào [thế kỷ 8 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_8_TCN) tại [Trung Âu](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Halstatt&action=edit&redlink=1) và vào [thế kỷ 6 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_6_TCN) tại [Bắc Âu](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt_ti%E1%BB%81n_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1). Việc sử dụng sắt, để nấu chảy và rèn thành các công cụ, đã xuất hiện tại nền văn minh [Nok](/w/index.php?title=Nok&action=edit&redlink=1) ở Tây Phi vào khoảng năm [1200 TCN](/w/index.php?title=1200_TCN&action=edit&redlink=1) . [1]
Thời đại đồ sắt thông thường được coi là kết thúc tại khu vực ven
[Địa Trung Hải](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i) với sự bắt đầu của truyền thống lịch sử trong [văn hóa cổ Hy Lạp](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_Hellen&action=edit&redlink=1) và [đế quốc La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3), sự bắt đầu của [Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) và [Jaina giáo](/wiki/Jaina_gi%C3%A1o) tại Ấn Độ, sự bắt đầu của [Khổng giáo](/wiki/Nho_gi%C3%A1o) tại [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), hay [Trung Cổ sớm](/w/index.php?title=Trung_C%E1%BB%95_s%E1%BB%9Bm&action=edit&redlink=1) tại Bắc Âu.
Thời đại đồ sắt tương ứng gần đúng với giai đoạn mà sản xuất sắt là dạng phức tạp nhất trong nghề kim khí. Độ cứng lớn, nhiệt độ nóng chảy cao của sắt cũng như sự phổ biến của các loại
[quặng sắt](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%B7ng_s%E1%BA%AFt&action=edit&redlink=1) làm cho sắt trở thành đáng mong muốn hơn và "rẻ hơn" so với đồ đồng và đóng góp chủ yếu vào việc chấp nhận nó như là kim loại được sử dụng phổ biến nhất. Sự bắt đầu sử dụng sắt trong các khu vực khác nhau được liệt kê dưới đây, chủ yếu là theo trật tự niên đại. Do công việc luyện sắt đã được người châu Âu trực tiếp đưa vào [châu Mỹ](/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) và [Australasia](/wiki/Australasia), nên ở các khu vực này hoàn toàn không có thời đại đồ sắt.
## Mục lục
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=1)]
Vào
[thời đại đồ đồng giữa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng_gi%E1%BB%AFa&action=edit&redlink=1), một lượng lớn các vật thể làm từ sắt nung chảy (có thể phân biệt được với sắt trong vẫn thạch do thiếu [niken](/wiki/Niken) trong sản phẩm) đã xuất hiện tại [Tiểu Á](/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C3%81), [Lưỡng Hà](/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0), [tiểu lục địa Ấn Độ](/wiki/Ti%E1%BB%83u_l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), Levant, Địa Trung Hải và [Ai Cập](/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp). Tại một số khu vực, việc sử dụng chúng dường như mang tính nghi lễ, và sắt đã là một kim loại quý, đắt tiền hơn cả [vàng](/wiki/V%C3%A0ng). Một vài tài liệu cho rằng sắt đã được tạo ra ở một số nơi như là phụ phẩm của việc tinh luyện [đồng](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng) như là [cứt sắt](/w/index.php?title=B%E1%BB%8Dt_s%E1%BA%AFt&action=edit&redlink=1) và đã không được nghề luyện kim tái chế vào thời kỳ đó.
Tuy nhiên, tại Tiểu Á (Anatolia), sắt đã được sản xuất có hệ thống từ nguồn lớn chứa sắt trong các vẫn thạch, không xa từ các nguồn thời đại đồ đồng của các kim loại khác. Việc sản xuất có hệ thống và sử dụng các công cụ sắt sớm nhất có nguồn gốc tại đây. Các nghiên cứu khảo cổ gần đây tại thung lũng
[sông Hằng](/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BA%B1ng), Ấn Độ chỉ ra rằng công việc luyện sắt sớm nhất tại khu vực này có từ khoảng năm 1800 TCN . Vào năm [2] [1200 TCN](/w/index.php?title=1200_TCN&action=edit&redlink=1), sắt đã được sử dụng rộng rãi tại [Trung Đông](/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng)nhưng không thay thế cho sự sử dụng còn chiếm ưu thế của đồ [đồng đỏ](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_%C4%91%E1%BB%8F)trong một số thời gian. Vào khoảng năm 1800 TCN, vì các lý do mà hiện tại các nhà khảo cổ vẫn chưa thể xác minh rõ, [thiếc](/wiki/Thi%E1%BA%BFc)trở nên khan hiếm tại Levant, dẫn tới khủng hoảng trong sản xuất đồ đồng đỏ. Đồng dường như cũng đã thiếu hụt. Các nhóm "trộm cướp" xung quanh khu vực Địa Trung Hải, từ khoảng 1700-1800 TCN trở đi đã bắt đầu tấn công các pháo thành để tìm kiếm đồng đỏ, nhằm nấu chảy lại để sản xuất vũ khí. Tiểu Á đã từng là nguồn cung cấp đồng đỏ trong một thời gian dài, và việc sử dụng sắt tại đây (từ khoảng 2000 TCN trở đi) đã phát triển mạnh vào khoảng muộn nhất là năm 1500 TCN trong sản xuất vũ khí ưu việt hơn hẳn vũ khí từ [đồng đỏ](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_%C4%91%E1%BB%8F). Sản xuất sắt tại Tây Phi bắt đầu vào cùng khoảng thời gian này, và dường như là một phát minh hoàn toàn độc lập (xem công trình của Stanley J. Alpern trong *History in Africa*(Lịch sử châu Phi), quyển 2). Các khu vực chứa quặng sắt đã phát triển mạnh mẽ trong thiên niên kỷ cuối cùng trước công nguyên và có lẽ còn kéo dài tới tương lai. Công nghệ quân sự được đưa ra để hoàn thiện việc sử dụng sắt đến từ Assyria. Một cây gậy sắt tìm thấy năm [1902](/wiki/1902)tại Troia, có niên đại khoảng năm 1200 TCN, có lẽ đã được sản xuất tại Assyria. Trên thực tế, có thể Troia là tiền đồn của Assyria. Ở mức độ nào đó, việc buôn bán sắt giữa hai nơi này cũng đã được thiết lập vững chắc vào thời gian đó, với việc người Assyria luôn tìm cách bảo vệ bí mật sản xuất của mình.
## Trung Đông cổ đại[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=2)]
Thời đại đồ sắt tại
[Trung Đông cổ đại](/w/index.php?title=Trung_%C4%90%C3%B4ng_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) được cho là đã bắt đầu với sự phát hiện ra sắt nóng chảy và kỹ thuật rèn tại khu vực Tiểu Á hay [Kavkaz](/wiki/Kavkaz) vào cuối [thiên niên kỷ 2 TCN](/wiki/Thi%C3%AAn_ni%C3%AAn_k%E1%BB%B7_2_TCN) (khoảng [1300 TCN](/w/index.php?title=1300_TCN&action=edit&redlink=1)) . Từ đây nó đã lan truyền nhanh chóng trong cả khu vực Trung Đông và vũ khí sắt đã thay thế cho vũ khí đồng vào đầu [3] [thiên niên kỷ 1 TCN](/wiki/Thi%C3%AAn_ni%C3%AAn_k%E1%BB%B7_1_TCN). Việc sử dụng vũ khí sắt của [người Hittite](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Hittite)được coi là nhân tố chính trong việc phát triển nhanh của [đế quốc Hittite](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Hittite) [. Do khu vực mà công nghệ sắt đã phát triển đầu tiên nằm gần *]* [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) [Aegean](/w/index.php?title=Aegean&action=edit&redlink=1), nên công nghệ này đã được phổ biến tương đối sớm vào cả châu Á lẫn châu Âu, được hỗ trợ bằng sự mở rộng của đế quốc Hittite. [[4]](#cite_note-4) [Người Sea](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Sea&action=edit&redlink=1)và có dân tộc có liên quan là [người Philistin](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Philistin&action=edit&redlink=1), thông thường gắn liền với sự giới thiệu công nghệ sắt vào châu Á, cũng như [người Doris](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Doris&action=edit&redlink=1)với [Hy Lạp cổ đại](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i) [[5]](#cite_note-5)
Vào giai đoạn từ thế kỷ 12 TCN tới thế kỷ 8 TCN, khu vực giàu quặng sắt đã tìm thấy nhất là Syria và Palestine. Đồng đỏ đã phổ biến hơn trong giai đoạn từ trước thế kỷ 12 TCN cho đến thế kỷ 10 TCN. Snodgrass,
[[6]](#cite_note-6) và các tác giả khác cho rằng sự thiếu hụt thiếc, kết quả của [7] [sự đổ vỡ thương mại](/w/index.php?title=S%E1%BB%B1_s%E1%BB%A5p_%C4%91%E1%BB%95_th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit&redlink=1)trong khu vực Địa Trung Hải vào thời gian đó đã buộc người ta phải tìm kiếm vật liệu thay thế cho đồng đỏ. Điều này được khẳng định bằng thực tế là trong giai đoạn đó, các đồ vật bằng đồng đỏ đã được tái chế từ công cụ thành vũ khí, chỉ ngay trước khi có sự ra đời của đồ sắt.
Cũng cần lưu ý rằng giai đoạn đầu của
[đế quốc Assyria](/wiki/Assyria), người ta đã có các liên hệ thương mại với các khu vực mà ở đó công nghệ sắt đã được phát triển đầu tiên vào thời gian mà công nghệ này được hình thành và phát triển.
## Tiểu lục địa Ấn Độ[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=3)]
Các khu vực khảo cổ tại Ấn Độ, như
[Malhar](/w/index.php?title=Malhar&action=edit&redlink=1), Dadupur, Raja Nala Ka Tila và Lahuradewa tại [Uttar Pradesh](/wiki/Uttar_Pradesh) ngày nay đã cho thấy tồn tại các công cụ bằng sắt trong giai đoạn từ [1800 TCN](/w/index.php?title=1800_TCN&action=edit&redlink=1) tới [1200 TCN](/w/index.php?title=1200_TCN&action=edit&redlink=1) . Một số học giả tin rằng vào đầu [2] [thế kỷ 13 TCN](/w/index.php?title=Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_13_TCN&action=edit&redlink=1), công việc nung chảy sắt đã là một nghề ở quy mô lớn tại Ấn Độ, cho thấy niên đại của sự khởi đầu công nghệ này có thể là sớm hơn nhiều . [[2]](#cite_note-Tewari-2)
Vào đầu
[thiên niên kỷ 1 TCN](/wiki/Thi%C3%AAn_ni%C3%AAn_k%E1%BB%B7_1_TCN) đã có sự phát triển mạnh trong công nghệ luyện sắt tại Ấn Độ. Các tiến bộ công nghệ và sự tinh thông trong công nghệ luyện sắt đã thu được trong thời kỳ này. Trung tâm luyện sắt tại miền đông Ấn Độ có niên đại vào thiên niên kỷ 1 TCN [[8]](#cite_note-UCP-8)
Tại miền nam Ấn Độ (ngày nay là
[Mysore](/wiki/Mysore)) sắt đã xuất hiện sớm nhất vào [thế kỷ 11 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_11_TCN) tới [thế kỷ 12 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_12_TCN); các phát triển này là quá sớm để có thể có bất kỳ sự liên hệ chặt chẽ đáng kể nào với khu vực tây bắc của nước này . [8]
Trong
[Áo nghĩa thư](/wiki/%C3%81o_ngh%C4%A9a_th%C6%B0) của Ấn Độ cũng đã có các đề cập tới công việc dệt, làm gốm sứ và luyện kim [[9]](#cite_note-9)
Thời kỳ
[Maurya](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Maurya) tại Ấn Độ cho thấy có các tiến bộ trong công nghệ; thay đổi công nghệ này bao gồm cả luyện kim . [10]
Có lẽ sớm nhất từ khoảng năm
[300 TCN](/wiki/300_TCN), mặc dù chắc chắn là khoảng năm [200](/wiki/200), thì [thép](/wiki/Th%C3%A9p) chất lượng cao đã được sản xuất tại miền nam Ấn Độ bằng phương thức mà sau này người châu Âu gọi là [công nghệ nồi nấu](/w/index.php?title=Th%C3%A9p_n%E1%BB%93i_n%E1%BA%A5u&action=edit&redlink=1). Trong hệ thống này, sắt rèn có độ tinh khiết cao, than củi và thủy tinh được trộn lẫn trong nồi nấu và nung nóng cho đến khi sắt nóng chảy và hấp thụ [cacbon](/wiki/Cacbon) . [11]
## Đông Á[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=4)]
Các đồ cổ bằng
[gang](/wiki/Gang) đã được tìm thấy tại Trung Quốc có niên đại sớm nhất vào thời [nhà Chu](/wiki/Nh%C3%A0_Chu) trong [thế kỷ 6 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_6_TCN). Nền văn hóa thời kỳ đồ sắt tại [cao nguyên Tây Tạng](/wiki/Cao_nguy%C3%AAn_Thanh_T%E1%BA%A1ng) đã gắn liền một cách không chắc chắn với nền [văn hóa Dương Đồng](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_D%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BB%93ng&action=edit&redlink=1), được miêu tả trong các thư tịch cổ Tây Tạng. Năm 1972, gần thành phố [Cảo Thành](/wiki/C%E1%BA%A3o_Th%C3%A0nh) (藁城) ở [Thạch Gia Trang](/wiki/Th%E1%BA%A1ch_Gia_Trang) (石家庄) (hiện nay là tỉnh [Hà Bắc](/wiki/H%C3%A0_B%E1%BA%AFc_(Trung_Qu%E1%BB%91c))), một chiếc [búa](/wiki/B%C3%BAa) bằng [đồng đỏ](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_%C4%91%E1%BB%8F) mũi sắt (铁刃青铜钺), có niên đại vào khoảng [thế kỷ 14 TCN](/w/index.php?title=Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_14_TCN&action=edit&redlink=1) đã được khai quật. Sau khi có các khảo nghiệm khoa học, người ta phát hiện ra rằng sắt được chế tạo từ [aerosiderit](/w/index.php?title=Aerosiderit&action=edit&redlink=1).
Các đồ vật bằng sắt cũng đã dược đưa vào
[bán đảo Triều Tiên](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) thông qua thương mại với các bộ lạc và các xã hội cấp quốc gia tại khu vực [Hoàng Hải](/wiki/Ho%C3%A0ng_H%E1%BA%A3i) trong [thế kỷ 4 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_4_TCN), vào khoảng thời kỳ kết thúc của giai đoạn [Chiến Quốc](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_Qu%E1%BB%91c), nhưng trước khi [nhà Tây Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) bắt đầu (Kim 2002; Taylor 1989). Yoon cho rằng sắt đã được giới thiệu lần đầu tiên cho các bộ lạc nằm dọc các thung lũng sông ở miền bắc Triều Tiên chảy vào Hoàng Hải, như các sông Cheongcheon và Taedong (Đại Đồng) (Taylor 1989; Yoon 1989). Việc sản xuất sắt nhanh chóng diễn ra vào thế kỷ 2 TCN và các công cụ sắt đã được nông dân sử dụng vào [thế kỷ 1](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_1) tại miền nam Triều Tiên (Kim 2002). Các rìu bằng gang đã biết sớm nhất tại miền nam Triều Tiên được tìm thấy trong lưu vực [sông Geum](/wiki/S%C3%B4ng_Geum) (Cẩm Giang). Thời gian sản xuất sắt cũng bắt đầu tương tự khi các bộ lạc phức tạp của [Tam Hàn](/wiki/Tam_H%C3%A0n) nổi lên. Các bộ lạc này là tiền thân của các nhà nước ban đầu như [Tân La](/wiki/T%C3%A2n_La), [Bách Tế](/wiki/B%C3%A1ch_T%E1%BA%BF), [Cao Câu Ly](/wiki/Cao_C%C3%A2u_Ly) và [Gia Da](/wiki/Gi%C3%A0_Da) (Barnes 2001; Taylor 1989). Các thỏi sắt là đồ táng quan trọng và chỉ ra sự giàu có hay thanh thế của người đã chết trong thời kỳ này (Lee 1998).
## Châu Âu[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=5)]
Công việc luyện sắt đã được giới thiệu vào
[châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) vào khoảng năm [1000 TCN](/w/index.php?title=1000_TCN&action=edit&redlink=1), có lẽ từ [Tiểu Á](/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C3%81) và lan tỏa chậm chạp về phía bắc và phía tây trong vòng khoảng 500 năm.
### Đông Âu[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=6)]
Dấu hiệu sớm nhất trong thiên niên kỷ 1 TCN về thời đại đồ sắt là tại Đông Âu. Trên các
[thảo nguyên](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_c%E1%BB%8F) ven [Hắc Hải](/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90en) và [biển Caspi](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caspi) cũng như khu vực Kavkaz, thời đại đồ sắt bắt đầu với các nền [văn hóa Koban](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Koban&action=edit&redlink=1), [Chernogorovka và Novocherkassk](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Novocherkassk&action=edit&redlink=1) từ khoảng năm 900 TCN. Vào khoảng năm 800 TCN, nó đã lan tỏa tới [Hallstatt C](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Hallstatt&action=edit&redlink=1) thông qua cái được coi là sự di cư " [Thrace-Cimmeria](/w/index.php?title=Thrace-Cimmeria&action=edit&redlink=1)".
Cùng với các nền văn hóa Chernogorovka và Novocherkassk, trên lãnh thổ của các nước
[Nga](/wiki/Nga) và [Ucraina](/wiki/Ukraina) cổ thì thời đại đồ sắt ở mức độ đáng kể gắn liền với [người Scythia](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Scythia), những người đã phát triển nền văn hóa đồ sắt từ thế kỷ 7 TCN. Phần lớn các dấu tích còn lại trong sản xuất đồ sắt và công nghiệp luyện kim đen của họ có từ thế kỷ 5 TCN tới thế kỷ 3 TCN đã được tìm thấy gần [Nikopol](/wiki/Nikopol,_Ukraina) ở [Kamenskoe Gorodishche](/w/index.php?title=Kamenskoe_Gorodishche&action=edit&redlink=1), được coi là khu vực luyện kim chuyên môn hóa của người Scythia cổ đại [[12]](#cite_note-12) . [13]
Từ nền văn hóa Hallstatt, thời đại đồ sắt đã lan tỏa về phía tây với sự bành trướng của
[người Celt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Celt) từ thế kỷ 6 TCN. Tại [Ba Lan](/wiki/Ba_Lan), thời đại đồ sắt đến vào cuối [văn hóa Lusatia](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Lusatia&action=edit&redlink=1) trong khoảng thế kỷ 6 TCN, tiếp theo trong một số khu vực của nền [văn hóa Pomerania](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Pomerania&action=edit&redlink=1).
Các quy kết sắc tộc của nhiều nền văn hóa thời đại đồ sắt đã bị tranh cãi mạnh, do nguồn gốc của
[người Đức](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%90%E1%BB%A9c), [người Balt](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Balt&action=edit&redlink=1) và [người Slav](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Slav) đều được tìm thấy trong khu vực này.
### Trung Âu[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=7)]
Tại Trung Âu, thời đại đồ sắt nói chung được chia ra thành thời đại đồ sắt sớm của nền
[văn hóa Hallstatt](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Hallstatt&action=edit&redlink=1) (HaC và HaD, [800 TCN](/wiki/800_TCN)- [450 TCN](/wiki/450_TCN)) và thời đại đồ sắt muộn của nền [văn hóa La Tène](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_La_T%C3%A8ne&action=edit&redlink=1) (bắt đầu khoảng [450 TCN](/wiki/450_TCN)). Thời đại đồ sắt kết thúc với sự xâm lăng của người La Mã.
### Italy[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=8)]
Tại Italy, thời đại đồ sắt có lẽ đã được nền
[văn hóa Villanova](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Villanova&action=edit&redlink=1) đưa vào, nhưng nền văn hóa này lại được coi là nền văn hóa thời đại đồ đồng, trong khi nền [văn minh Etrusci](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Etrusci&action=edit&redlink=1) kế tiếp lại được coi như là một phần của thời đại đồ sắt thật sự. Thời đại đồ sắt Etrusci sau đó đã kết thúc với sự nổi lên và xâm lăng của [Cộng hòa La Mã](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_La_M%C3%A3), đã xâm chiến thành phố cuối cùng của Etrusci là [Velzna](/w/index.php?title=Velzna&action=edit&redlink=1) vào năm [265 TCN](/wiki/265_TCN).
### Quần đảo Anh[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=9)]
Tại khu vực
[quần đảo Anh](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Anh), thời đại đồ sắt kéo dài từ khoảng [thế kỷ 5 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_5_TCN) cho tới khi người La Mã xâm chiếm và kéo dài tới tận [thế kỷ 5](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_5) tại các khu vực không bị La Mã hóa. Các công trình phòng thủ có niên đại từ thời kỳ này thường là rất ấn tượng, ví dụ các [nhà đá hình tháp tròn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A1_h%C3%ACnh_th%C3%A1p_tr%C3%B2n&action=edit&redlink=1) tại miền bắc [Scotland](/wiki/Scotland) và các pháo đài trên đồi rải rác trên toàn bộ quần đảo.
### Bắc Âu[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=10)]
Thời đại đồ sắt được chia thành
[Thời đại đồ sắt tiền La Mã](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt_ti%E1%BB%81n_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1) và [Thời đại đồ sắt La Mã](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1). Nó diẽn ra theo sự di cư của con người. Miền bắc [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) và [Đan Mạch](/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch) đã chủ yếu là nền [văn hóa Jastorf](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Jastorf&action=edit&redlink=1), trong khi nền văn hóa của nửa miền nam bán đảo [Scandinavia](/wiki/Scandinavia) đã chủ yếu là những gì rất giống với *thời đại đồ sắt Gregan*.
Sản xuất sắt thời kỳ đầu tại Scandinavia thông thường có liên quan tới việc thu lượm
[sắt đầm lầy](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt_%C4%91%E1%BA%A7m_l%E1%BA%A7y&action=edit&redlink=1). Bán đảo Scandinavia, [Phần Lan](/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan) và [Estonia](/wiki/Estonia) có sản xuất sắt ở quy mô nhỏ từ rất sớm, nhưng việc xác định niên đại xa hơn nữa thì hiện tại là không thể. Nó dao động trong khoảng từ 3000 TCN-1000. Điều này gắn liền với phần phi-Đức của Scandinavia. Công việc chế biến kim loại và đồ sứ [amiăng](/wiki/Ami%C4%83ng)- [gốm](/wiki/G%E1%BB%91m) ở một mức độ nào đó là đồng thời tại Scandinavia do khả năng của đồ sứ trong việc chống và giữ lại nhiệt. [Quặng sắt](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%B7ng_s%E1%BA%AFt&action=edit&redlink=1) được sử dụng được cho là [cát sắt](/w/index.php?title=C%C3%A1t_s%E1%BA%AFt&action=edit&redlink=1) (như [đất đỏ](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A5t_%C4%91%E1%BB%8F&action=edit&redlink=1)), do hàm lượng [phốtpho](/wiki/Ph%E1%BB%91tpho) cao của nó có thể được nhận ra trong [xỉ](/w/index.php?title=X%E1%BB%89&action=edit&redlink=1). Chúng đôi khi được tìm thấy cùng với các rìu [sứ amiăng](/w/index.php?title=S%E1%BB%A9_ami%C4%83ng&action=edit&redlink=1) thuộc về nền [văn hóa Ananjino](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Ananjino&action=edit&redlink=1). Sứ amiăng-gốm vẫn là một bí ẩn, do có các bình, chậu, chai, lọ [đoạn nhiệt](/w/index.php?title=%C4%90o%E1%BA%A1n_nhi%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1) khác mà chưa rõ dùng làm gì.
## Châu Phi hạ Sahara[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=11)]
Nền văn minh
[Nok](/w/index.php?title=Nok&action=edit&redlink=1) là khu vực nung chảy sắt đầu tiên tại [Tây Phi](/wiki/T%C3%A2y_Phi) trước năm 1000 TCN. Luyện sắt và đồng còn lan tỏa về phía nam thông qua lục địa, tới tận khu vực Cape vào khoảng năm 200 . Việc sử dụng rộng rãi sắt đã cách mạng hóa các cộng đồng [1] [người Bantu](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Bantu&action=edit&redlink=1)làm nông nghiệp, giúp họ loại bỏ các cộng đồng vẫn còn sử dụng các công cụ bằng đá trong săn bắn và hái lượm mà họ trạm chán khi họ mở rộng việc trồng cấy xa hơn về phía các [xavan](/wiki/Xavan). Ưu thế công nghệ của người Bantu đã lan tỏa dọc theo miền nam châu Phi, giúp họ trở thành giàu có và hùng mạnh hơn, họ đã sản xuất sắt để làm công cụ và vũ khí ở quy mô công nghiệp lớn . [[1]](#cite_note-Duncan_E_1994-1)
## Trích dẫn[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=12)]
- ^
**a** **ă** [Duncan E. Miller và N.J. Van Der Merwe, 'Early Metal Working in Sub Saharan Africa'](#cite_ref-Duncan_E_1994_1-2) **â** *Journal of African History*35 (1994) 1-36; Minze Stuiver và N.J. Van Der Merwe, 'Radiocarbon Chronology of the Iron Age in Sub-Saharan Africa' *Current Anthropology*1968.
- ^
**a** **ă** **â** [The origins of Iron Working in India: New evidence from the Central Ganga plain and the Eastern Vindhyas by Rakesh Tewari (Director, U.P. State Archaeological Department)](http://antiquity.ac.uk/projgall/tewari/tewari.pdf) **Jane. C. Waldbaum (1978), "From Bronze to Iron. Vol. Studies in Mediterranean Archaeology" (LIV. Paul Astroms Forlag, Goteburg.)** [^](#cite_ref-3) **John Collis (1989), "The European Iron Age". (Tái bản B. T. Batsford, London.)** [^](#cite_ref-4) **Leonard R. Palmer (1980), "Mycenaeans and Minoans: Aegean Prehistory in the Light of the Linear B Tablets" (** [^](#cite_ref-5) **Finds of Iron** *Early examples and distribution of non precious metal finds*. **A.M.Snodgrass (1967), "Arms and Armour of the Greeks". (Thames & Hudson, London)** [^](#cite_ref-6) **A. M. Snodgrass (1971), "The Dark Age of Greece" (Nhà in Đại học Edinburgh, Edinburgh).** [^](#cite_ref-7)
- ^
**a** [Early Antiquity By I. M. Drakonoff. Phát hành năm 1991. Nhà in Đại học Chicago.](#cite_ref-UCP_8-1) **ă** [ISBN 0-226-14465-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0226144658). trang 372 **Upanisads By Patrick Olivelle. Phát hành năm 1998. Nhà in Đại học Oxford.** [^](#cite_ref-9) [ISBN 0-19-283576-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0192835769). trang XXIX **The New Cambridge History of India của J. F. Richards, Gordon Johnson, Christopher Alan Bayly. Phát hành năm 2005. Nhà in Đại học Cambridge.** [^](#cite_ref-10) [ISBN 0-521-36424-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521364248). trang 64 **Juleff, 1996** [^](#cite_ref-11) [^](#cite_ref-12) [Đại Bách khoa toàn thư Liên Xô](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_B%C3%A1ch_khoa_to%C3%A0n_th%C6%B0_Li%C3%AAn_X%C3%B4&action=edit&redlink=1), ấn bản lần thứ 3, mục từ "Железный век", có trực tuyến [tại đây](http://slovari.yandex.ru/art.xml?art=bse/00026/12300.htm) **Christian D. A: History of Russia, Central Asia and Mongolia,** [^](#cite_ref-13) [Nhà xuất bản Blackwell](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_xu%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A3n_Blackwell&action=edit&redlink=1), 1998, trang 141, có trực tuyến [tại đây](http://books.google.com/books?id=YLQW5lUajgkC&vid=ISBN0631208143&dq=kamenskoe+scythian&q=kamenskoe)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=13)]
- Barnes Gina L. 2001.
*State Formation in Korea: Historical and Archaeological* *Perspectives*. Curzon, London.
- Kim Do-heon. 2002. Samhan Sigi Jujocheolbu-eui Yutong Yangsang-e Daehan Geomto [A Study of
- the Distribution Patterns of Cast Iron Axes in the Samhan Period].
*Yongnam Kogohak*
- [Yongnam Archaeological Review] 31:1-29.
- Lee Sung-joo. 1998.
*Silla - Gaya Sahoe-eui Giwon-gwa Seongjang*[The Rise and Growth of
- Silla and Gaya Society]. Hakyeon Munhwasa, Seoul.
- Taylor Sarah. 1989. The Introduction and Development of Iron Production in Korea.
*World* *Archaeology*20(3):422-431.
- Yoon Dong-suk. 1989. Early Iron Metallurgy in Korea.
*Archaeological Review from* *Cambridge*8(1):92-99.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=14)] [Danh sách các thời kỳ khảo cổ](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_kh%E1%BA%A3o_c%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) [Danh sách các khu vực khảo cổ](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_khu_v%E1%BB%B1c_kh%E1%BA%A3o_c%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) [Lịch sử của sắt](/wiki/S%E1%BA%AFt#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [Bảng toát yếu về các nền văn hóa tiền sử chính của Cựu thế giới](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3ng_to%C3%A1t_y%E1%BA%BFu_v%E1%BB%81_c%C3%A1c_n%E1%BB%81n_v%C4%83n_h%C3%B3a_ti%E1%BB%81n_s%E1%BB%AD_ch%C3%ADnh_c%E1%BB%A7a_C%E1%BB%B1u_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) [Fogou](/w/index.php?title=Fogou&action=edit&redlink=1) [Sắt](/wiki/S%E1%BA%AFt) [Nung chảy kim loại](/w/index.php?title=Nung_ch%E1%BA%A3y_kim_lo%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) [Lò cao](/wiki/L%C3%B2_cao)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=15)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|[Celtic Britain - A site with a focus on Iron Age Britain](http://resourcesforhistory.com)từ resourcesforhistory.com [Khai quật di chỉ thời đại đồ sắt, văn hoá Sa Huỳnh tại cồn An Hải - Côn Đảo](http://www.archives.gov.vn/tin_tuc/mlnewsfolder.2007-01-23.1624569093/tin4%2028112007/view)
|
| | | Thời đại đồ sắt

X-Cache: cp1065 hit(1), cp1065 frontend miss(0)


text:
Trận Pozières
Trận Pozières là một cuộc giằng co kéo dài hai tuần giữa phe Entente và Quân đội Đức để giành quyền kiểm soát ngôi làng Pozières của nước Pháp và cả ngọn đồi mà nó nằm ở trên, trong giai đoạn trung kỳ của Chiến dịch Somme vào năm 1916 trong cuộc Đại chiến thế giới lần thứ nhất. Cho dầu các Sư đoàn Anh Quốc đã tham chiến trong phần lớn các giai đoạn của cuộc chiến đấu, trận Pozières chủ yếu được nhớ đến là một trận chiến của người Úc. Trận chiến kết thúc với việc phe Entente làm chủ cao nguyên ở hướng Bắc và hướng Nam của làng, và uy hiếp thành lũy Thiepval của quân Đức từ phía sau. Tuy nhiên, cái giá của chiến thắng này rất lớn, và nhà sử học quốc gia Úc là Charles Bean, đồi Pozières là "một khu đất đầy rẫy với sự hy sinh của quân Úc hơn bất kỳ một nơi nào trên Trái Đất."
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
Tài liệu tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Bean, C.E.W. (1946). Anzac to Amiens.
- Bean, C.E.W. (1929). Official History of Australia in the War of 1914-1918: 'Volume III - The Australian Imperial Force in France: 1916.
- Cave, Nigel; Barker, Michael (2004). Thiepval Exhibition Centre Guidebook (ấn bản 1). London: Frank Sanderson Publishing.
- Falls, Cyril (1960). The First World War (ấn bản 1). London: Longmans.
- Jones, Henry Albert; Raleigh, Walter Alexander (2006 [1928]). The War in the Air. Being the Story of the part played in the Great War by the Royal Air Force. Vol. 2 . Uckfield: Naval & Military Press. ISBN 1847342051. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(trợ giúp)
- Keegan, John (1998). The First World War. London: Random House. ISBN 0091801788.
- Liddell-Hart, Basil, H. (1970). History of the First World War (ấn bản 3). Trowbridge: Redwood Burn Ltd.
- Liddle, Peter, H. (2001). The 1916 Battle of the Somme: A Reappraisal. Hertfordshire: Wordsworth. ISBN 1840222409.
- Middlebrook, Martin (1972). First Day on the Somme (ấn bản 1). New York: W. W. Norton & Co.

markdown:
# Trận Pozières
|
|
|.
|
Địa điểm Kết quả |Tham chiến
|![]()
|
|![]()
[Đế chế Đức](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BB%A9c) ![ Flag of the United Kingdom.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Flag_of_the_United_Kingdom.svg/22px-Flag_of_the_United_Kingdom.svg.png)
![ Flag of the United Kingdom.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Flag_of_the_United_Kingdom.svg/22px-Flag_of_the_United_Kingdom.svg.png)
[Hubert Gough](/w/index.php?title=Hubert_Gough&action=edit&redlink=1) [[1]](#cite_note-Falls-1) ![ Flag of the United Kingdom.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Flag_of_the_United_Kingdom.svg/22px-Flag_of_the_United_Kingdom.svg.png)
![ Flag of the United Kingdom.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Flag_of_the_United_Kingdom.svg/22px-Flag_of_the_United_Kingdom.svg.png)
[William Birdwood](/w/index.php?title=William_Birdwood&action=edit&redlink=1) [[1]](#cite_note-Falls-1) ![ Flag of the German Empire.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Flag_of_the_German_Empire.svg/25px-Flag_of_the_German_Empire.svg.png)
![ Flag of the German Empire.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Flag_of_the_German_Empire.svg/25px-Flag_of_the_German_Empire.svg.png)
[Max von Boehn](/w/index.php?title=Max_von_Boehn&action=edit&redlink=1) [Sư đoàn](/wiki/S%C6%B0_%C4%91o%C3%A0n) [người](/wiki/Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di) **Trận Pozières** là một cuộc giằng co kéo dài hai tuần giữa phe [Entente](/wiki/Entente) và [Quân đội](/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i) [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BB%A9c) để giành quyền kiểm soát ngôi làng [Pozières](/wiki/Pozi%C3%A8res) của nước [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) và cả ngọn đồi mà nó nằm ở trên, trong giai đoạn trung kỳ của [Chiến dịch Somme](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_Somme_(1916)) vào năm [1916](/wiki/1916) trong cuộc [Đại chiến thế giới lần thứ nhất](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t). Cho dầu các [Sư đoàn](/wiki/S%C6%B0_%C4%91o%C3%A0n) [Anh Quốc](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Li%C3%AAn_hi%E1%BB%87p_Anh_v%C3%A0_B%E1%BA%AFc_Ireland) đã tham chiến trong phần lớn các giai đoạn của cuộc chiến đấu, trận Pozières chủ yếu được nhớ đến là một trận chiến của người [Úc](/w/index.php?title=L%E1%BB%B1c_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_%C3%9Ac_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1). Trận chiến kết thúc với việc phe Entente làm chủ cao nguyên ở hướng Bắc và hướng Nam của làng, và uy hiếp [thành lũy](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_l%C5%A9y&action=edit&redlink=1) [Thiepval](/wiki/Thiepval) của quân Đức từ phía sau. Tuy nhiên, cái giá của [chiến thắng](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_th%E1%BA%AFng) này rất lớn, và nhà [sử học](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD) quốc gia Úc là [Charles Bean](/w/index.php?title=Charles_Bean&action=edit&redlink=1), đồi Pozières là *"một khu đất đầy rẫy với sự hy sinh của quân Úc hơn bất kỳ một nơi nào trên Trái Đất."*
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Pozi%C3%A8res&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Pozi%C3%A8res&action=edit§ion=1)]
## Tài liệu tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Pozi%C3%A8res&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Pozi%C3%A8res&action=edit§ion=2)]
- Bean, C.E.W. (1946).
[.](http://www.awm.gov.au/histories/chapter.asp?volume=1) *Anzac to Amiens*
- Bean, C.E.W. (1929).
[.](http://www.awm.gov.au/histories/chapter.asp?volume=4) *Official History of Australia in the War of 1914-1918: 'Volume III - The Australian Imperial Force in France: 1916*
- Cave, Nigel; Barker, Michael (2004).
*Thiepval Exhibition Centre Guidebook*(ấn bản 1). London: Frank Sanderson Publishing.
- Falls, Cyril (1960).
*The First World War*(ấn bản 1). London: Longmans.
- Jones, Henry Albert; Raleigh, Walter Alexander (2006 [1928]).
*The War in the Air. Being the Story of the part played in the Great War by the Royal Air Force. Vol. 2*. Uckfield: Naval & Military Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [1847342051](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1847342051). Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=(
[trợ giúp](//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_date))
- Keegan, John (1998).
*The First World War*. London: Random House. [ISBN](/wiki/ISBN) [0091801788](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0091801788).
- Liddell-Hart, Basil, H. (1970).
*History of the First World War*(ấn bản 3). Trowbridge: Redwood Burn Ltd.
- Liddle, Peter, H. (2001).
*The 1916 Battle of the Somme: A Reappraisal*. Hertfordshire: Wordsworth. [ISBN](/wiki/ISBN) [1840222409](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1840222409).
- Middlebrook, Martin (1972).
*First Day on the Somme*(ấn bản 1). New York: W. W. Norton & Co.
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Pozi%C3%A8res&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_Pozi%C3%A8res&action=edit§ion=3)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

X-Cache: cp1067 miss(0), cp1065 frontend miss(0)


text:
Villa Aldama
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Villa Aldama là một đô thị thuộc bang Veracruz, Mexico. Năm 2005, dân số của đô thị này là 9573 người.[1]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “Municipalities of Mexico”. Truy cập ngày 11 tháng 8 năm 2012.
Villa Aldama là một đô thị thuộc bang Veracruz, Mexico. Năm 2005, dân số của đô thị này là 9573 người.[1]

markdown:
# Villa Aldama
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Villa Aldama|
|—
|![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Flag_of_Mexico.svg/23px-Flag_of_Mexico.svg.png)
[Mexico](/wiki/M%C3%A9xico) [Bang](/wiki/Ph%C3%A2n_c%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_Mexico) [Veracruz](/wiki/Veracruz) [Villa Aldama](/w/index.php?title=Villa_Aldama,_Veracruz&action=edit&redlink=1) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CST](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_Trung_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-6](/wiki/UTC-6)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) [CDT](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_Trung_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-5](/wiki/UTC-5)) **Villa Aldama** là một [đô thị](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_c%E1%BB%A7a_Mexico&action=edit&redlink=1) thuộc bang [Veracruz](/wiki/Veracruz), [Mexico](/wiki/M%C3%A9xico). Năm 2005, dân số của đô thị này là 9573 người. [[1]](#cite_note-1)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Villa_Aldama&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Villa_Aldama&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [“Municipalities of Mexico”](http://www.statoids.com/ymx.html). Truy cập ngày 11 tháng 8 năm 2012.


text:
flash memory
Từ điển mở Wiktionary
Bước tới:
dẫn lái
,
tìm
Mục lục
1
Tiếng Anh
1.1
Cách phát âm
1.2
Danh từ
1.3
Tham khảo
Tiếng Anh
[
sửa
]
Cách phát âm
[
sửa
]
IPA
:
/ ˈmɛm.ri/
Danh từ
[
sửa
]
flash memory
/ ˈmɛm.ri/
(
Tech
)
Bộ nhớ
flash
,
bộ nhớ
khó
phai
.
Tham khảo
[
sửa
]
Hồ Ngọc Đức,
Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí
(
chi tiết
)
Lấy từ “
https://vi.wiktionary.org/w/index.php?title=flash_memory&oldid=1664948
”
Thể loại
:
Mục từ tiếng Anh
Danh từ
Danh từ tiếng Anh
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Chưa đăng nhập
Thảo luận
Đóng góp
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Mục từ
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Tra
Sửa đổi
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Chuyển hướng
Trang Chính
Cộng đồng
Thay đổi gần đây
Mục từ ngẫu nhiên
Trợ giúp
Thảo luận chung
Quyên góp
Chỉ mục
Ngôn ngữ
Chữ cái
Bộ thủ
Từ loại
Chuyên ngành
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản in được
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Tải tập tin lên
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Trích dẫn trang này
Ngôn ngữ định nghĩa
العربية
English
Eesti
Français
한국어
தமிழ்
中文
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 20:19 ngày 30 tháng 11 năm 2015.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wiktionary
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Cookie statement
Phiên bản di động

markdown:
# flash memory
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Anh[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-eng-&action=edit§ion=T-1)]
### Cách phát âm[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-pron-&action=edit§ion=T-1)]
### Danh từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-noun-&action=edit§ion=T-1)] **flash memory** [/ ˈmɛm.ri/](/wiki/Wiktionary:IPA)
### Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-ref-&action=edit§ion=T-1)]
- Hồ Ngọc Đức,
[Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí](http://www.informatik.uni-leipzig.de/~duc/Dict/)( [chi tiết](/wiki/Wiktionary:Ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c/FVDP)) **flash memory** [/ ˈmɛm.ri/](/wiki/Wiktionary:IPA)

X-Cache: cp1055 miss(0), cp1067 frontend miss(0)


text:
mylėti
Từ điển mở Wiktionary
Tiếng Litva[sửa]
Động từ[sửa]
mylė́ti (h.t. n.t.3 mýli, q.k. n.t.3 mylė́jo) Thể chưa hoàn thành
Sự chia mylėti
động tính từ (dalyviai) mylėti
phần động tính từ (pusdalyvis) mylėti
động tính từ gốc phó từ (padalyviai) mylėti
būdinys của mylėti

markdown:
# mylėti
Từ điển mở Wiktionary
## Tiếng Litva[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-lit-&action=edit§ion=T-1)]
### Động từ[
[sửa](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:-verb-&action=edit§ion=T-1)] **mylė́ti** ( *h.t. n.t.3* [mýli](/w/index.php?title=myli&action=edit&redlink=1), *q.k. n.t.3* [mylė́jo](/w/index.php?title=myl%C4%97jo&action=edit&redlink=1)) *Thể chưa hoàn thành*
Sự chia
**mylėti**
|số ít
|
(
) |số nhiều
|
(
)
|ngôi thứ nhất
|
(
) |ngôi thứ hai
|
(
) |ngôi thứ ba
|
(
) |ngôi thứ nhất
|
(
) |ngôi thứ hai
|
(
) |ngôi thứ ba
|
(
)
|
|[tu](/wiki/tu) [jis](/wiki/jis)/ [ji](/wiki/ji) [mes](/wiki/mes) [jūs](/wiki/j%C5%ABs) [jie](/wiki/jie)/ [jos](/wiki/jos)
(
*)* [tiesioginė](/wiki/tiesiogin%C4%97_nuosaka)
nuosaka
nuosaka
(
*)* [esamasis laikas](/wiki/esamasis_laikas)
(
*)* [būtasis laikas](/wiki/b%C5%ABtasis_laikas)
(
*)* [būtasis dažninis](/wiki/b%C5%ABtasis_da%C5%BEninis_laikas)
laikas
laikas
(
*)* [būsimasis laikas](/wiki/b%C5%ABsimasis_laikas)
(
*)* [tariamoji nuosaka](/wiki/tariamoji_nuosaka)
(
*)* [liepiamoji nuosaka](/wiki/liepiamoji_nuosaka)
động tính từ (
*)* [dalyviai](/wiki/dalyvis) **mylėti**
|chủ động||bị động|
|hiện tại||mylįs, mylintis||mylimas|
|quá khứ||mylėjęs||mylėtas|
|quá khứ nhiều lần||mylėdavęs||—|
|tương lai||mylėsiąs, mylėsiantis||mylėsimas|
|
|participle of necessity |—||mylėtinas|
phần động tính từ (
*)* [pusdalyvis](/w/index.php?title=pusdalyvis&action=edit&redlink=1) **mylėti**
|chủ động|
|
|special adverbial participle |mylėdamas|
động tính từ gốc phó từ (
*)* [padalyviai](/w/index.php?title=padalyvis&action=edit&redlink=1) **mylėti**
|chủ động|
|hiện tại phó từ||mylint|
|quá khứ phó từ||mylėjus|
|quá khứ nhiều lần phó từ||mylėdavus|
|tương lai phó từ||mylėsiant|*của* [būdinys](/w/index.php?title=b%C5%ABdinys&action=edit&redlink=1) **mylėti**
|
|manner of action participle |mylėte, mylėtinai|

X-Cache: cp1053 miss(0), cp1067 frontend miss(0)


text:
topside
Từ điển mở Wiktionary
Bước tới:
dẫn lái
,
tìm
Mục lục
1
Tiếng Anh
1.1
Cách phát âm
1.2
Danh từ
1.3
Tham khảo
Tiếng Anh
[
sửa
]
Cách phát âm
[
sửa
]
IPA
:
/ˈtɑːp.ˈsɑɪd/
Danh từ
[
sửa
]
topside
/ˈtɑːp.ˈsɑɪd/
Phần
nổi
trên
mặt
nước
của
chiếc
tàu
.
Súc
thịt
bò
cắt
ra
từ
phần
trên của
chân
.
Tham khảo
[
sửa
]
Hồ Ngọc Đức,
Dự án Từ điển tiếng Việt miễn phí
(
chi tiết
)
Lấy từ “
https://vi.wiktionary.org/w/index.php?title=topside&oldid=1449043
”
Thể loại
:
Mục từ tiếng Anh
Danh từ
Danh từ tiếng Anh
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Chưa đăng nhập
Thảo luận
Đóng góp
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Mục từ
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Tra
Sửa đổi
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Chuyển hướng
Trang Chính
Cộng đồng
Thay đổi gần đây
Mục từ ngẫu nhiên
Trợ giúp
Thảo luận chung
Quyên góp
Chỉ mục
Ngôn ngữ
Chữ cái
Bộ thủ
Từ loại
Chuyên ngành
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản in được
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Tải tập tin lên
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Trích dẫn trang này
Ngôn ngữ định nghĩa
English
Eesti
فارسی
မြန်မာဘာသာ
Русский
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 07:55 ngày 26 tháng 5 năm 2012.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wiktionary
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Cookie statement
Phiên bản di động

X-Cache: cp1065 miss(0), cp1067 frontend miss(0)