text:
Max Planck
Max Karl Ernst Ludwig Planck (23 tháng 4, 1858 – 4 tháng 10, 1947) là một nhà vật lý người Đức, được xem là người sáng lập cơ học lượng tử và do đó là một trong những nhà vật lý quan trọng nhất của thế kỷ 20. Ông đạt giải Nobel vật lý năm 1918.
Mục lục
- 1 Cuộc đời và sự nghiệp
- 2 Quan điểm tôn giáo
- 3 Huy chương và vinh dự
- 4 Tác phẩm
- 5 Đọc thêm
- 6 Chú thích
- 7 Liên kết ngoài
- 8 Xem thêm
Cuộc đời và sự nghiệp[sửa | sửa mã nguồn]
Gia thế và niên thiếu[sửa | sửa mã nguồn]
Max Planck xuất thân từ một gia đình có truyền thống học thuật. Ông cố Heinrich Ludwig Planck (1785–1831) và ông nội Heinrich Ludwig Planck (1785–1831) là giáo sư ngành Thần học tại Göttingen. Bố của ông, Wilhelm Johann Julius Planck (1817–1900), là giáo sư ngành luật tại Kiel và München; người chú Gottlieb Planck (1824–1907) cũng là một luật sư, là một trong những người góp phần chủ yếu lập bộ Công dân luật (Bürgerliches Gesetzbuch, viết tắt BGB).
Ông ra đời ngày 23 tháng 4 năm 1858 tại Kiel, là con của Johann Julius Wilhelm Planck và người vợ thứ hai là Emma Patzig (1821–1914); ông có bốn anh chị em ruột (Hermann, Hildegard, Adalbert và Otto), cũng như hai anh chị cùng cha khác mẹ (Hugo và Emma) đời vợ trước của Johann Julius Wilhelm Planck. Ông sống những năm đầu tại Kiel cho đến khi gia đình chuyển về München. Nơi đây, ông đi học ở trường trung học Maximilian; một trong những người bạn học của ông là người sáng lập Viện bảo tàng Đức (Deutsches Museum) Oskar von Miller. Ông tốt nghiệp phổ thông năm 16 tuổi.
Học tập[sửa | sửa mã nguồn]
Planck rất có khiếu về âm nhạc. Ông chơi đàn dương cầm, phong cầm, cello và được đào tạo giọng hát. Ông sáng tác bài ca và một ca kịch nhỏ (Operette, 1876) cho hội sinh viên của ông, Câu lạc bộ ca nhạc München. Nhưng thay vì học âm nhạc, ông quyết định học vật lí.
Giáo sư vật lí tại München, Philipp von Jolly, khuyên ông không nên học bộ môn này vì "trong ngành này hầu như tất cả đã được nghiên cứu, và công việc còn lại chỉ là việc trám vá một vài chỗ thiếu sót không quan trọng" ("in dieser Wissenschaft schon fast alles erforscht sei, und es gelte, nur noch einige unbedeutende Lücken zu schließen") – một quan điểm được nhiều nhà vật lí thời đó đại diện. Planck ứng đáp rằng: "Tôi không ôm ấp nguyện vọng khai phá đất mới mà chỉ muốn hiểu những cơ sở đã có của khoa học vật lí, và nếu có thể, đi sâu thêm nữa" ("Ich hege nicht den Wunsch, Neuland zu entdecken, sondern lediglich, die bereits bestehenden Fundamente der physikalischen Wissenschaft zu verstehen, vielleicht auch noch zu vertiefen"). Và ông bắt đầu học ngành vật lí vào năm 1874 tại Đại học München.
Nơi Jolly, Planck thực hiện các buổi thí nghiệm duy nhất trong cả cuộc đời nghiên cứu của ông (về sự khuếch tán của khinh khí qua sự nung nóng platin); không bao lâu sau, ông chuyển qua ngành vật lí lí thuyết.
Planck đến Berlin học một năm (1877-1878) để học tập với những nhà vật lí học nổi danh là Hermann von Helmholtz và Gustav Kirchhoff cũng như nhà toán học Karl Weierstraß. Planck ghi như sau về Helmholtz: "... chẳng bao giờ chuẩn bị tốt, nói lắp bắp, luôn tính sai và làm người nghe nhàm chán", và nói về Kirchhoff: "... chuẩn bị bài dạy kĩ lưỡng, tuy nhiên, khô khan và đơn điệu". Mặc dù vậy, ông kết bạn rất thân với Helmholtz. Phần lớn ông tự học từ những bài viết của Rudolf Clausius. Qua ảnh hưởng này mà lĩnh vực nghiên cứu của ông sau này trở thành lí thuyết nhiệt học.
Tháng 10 năm 1878, ông kết thúc chương trình cao học (Lehramtsexamen), và trình luận án tiến sĩ tháng 3 năm 1879 mang tên "Luận về nguyên tắc thứ hai của nhiệt động lực học" (Über den zweiten Hauptsatz der mechanischen Wärmetheorie). Tháng 6 năm 1880, ông trình luận án hậu tiến sĩ (Habilitationsschrift) với tựa đề "Trạng thái quân bình của các vật đẳng hướng ở các nhiệt độ khác nhau" (Gleichgewichtszustände isotroper Körper in verschiedenen Temperaturen).
Sự nghiệp học thuật[sửa | sửa mã nguồn]
Sau khi trình luận án hậu tiến sĩ, ông làm giảng sư không công tại München để chờ ứng cử giáo sư. Mặc dù các chuyên gia thời đó không lưu tâm đến ông, Max Planck vẫn tiếp tục công trình nghiên cứu trong lĩnh vực lí thuyết nhiệt học, dần dần phát triển một dạng hình thức của nhiệt động học như Josiah Willard Gibbs nhưng không biết về điểm này. Khái niệm entropy – vốn được Clausius đề nhập – giữ vai trò trung tâm trong công trình của ông.
Tháng 4 năm 1885, Đại học Christian-Albrecht ở Kiel cử Planck làm phó giáo sư (Extraordinarius) môn Vật lí lí thuyết. Lương một năm của ông lúc đó là 2000 RM (Reichsmark). Các công trình nghiên cứu về entropy và cách ứng dụng nó – phần lớn để đáp ứng những vấn đề vật lí hóa học – được tiến triển. Ông đưa ra lời giải thích từ phía nhiệt động học cho thuyết phân chế điện giải (elektrolytische Dissoziationstheorie) của Svante Arrhenius. Nhưng Svante Arrhenius lại tỏ vẻ khước từ quan điểm này. Trong thời kì dạy ở Kiel này, Planck đã bắt đầu công trình nghiên cứu phân tích giả thiết nguyên tử (Atomhypothese).
Tháng 4 năm 1889, Planck được bổ nhiệm kế thừa Kirchhoff tại Berlin (người ta cho là qua sự giới thiệu của Helmholtz); từ 1892 trở đi, ông là giáo sư chính vị (Ordinarius). Lương năm của ông giờ đây là 6200 RM (cộng thêm khoảng 1000 RM cho phí dụng và bản quyền).
Năm 1907, Planck được mời làm giáo sư kế thừa Boltzmann tại Viên, nhưng ông từ chối, ở lại Berlin và để đáp ân thầy mình, sinh viên Berlin thực hiện buổi biểu tình cầm đuốc ở đây. Ông về hưu danh dự ngày 1 tháng 10 năm 1907; người thừa kế ông là Erwin Schrödinger.
Gia đình[sửa | sửa mã nguồn]
Tháng 3 năm 1887, Planck cưới em gái của một người bạn học trung học, bà Marie Merck (1861–1909). Gia đình sống tại Kiel, đường Wilhelminenstraße 43, trọ cùng nhà với một gia đình thợ mộc. Ông có bốn người con với đời vợ này: Karl (1888–1916), hai chị em song sinh Emma (1889–1919) và Grete (1889–1917) cũng như Erwin (1893–1945).
Sau khi nhậm chức tại Berlin, gia đình Planck trú tại một villa đường Wangenheim 21, Berlin-Grunewald. Nhiều giáo sư đại học Berlin sống xung quanh và nhà của Planck trở thành trung tâm hoạt động xã hội và âm nhạc. Thuộc về những người khách thường lai vãng là những nhà khoa học nổi danh như Albert Einstein, Otto Hahn và Lise Meitner. Truyền thống tấu nhạc với nhau vốn bắt nguồn từ gia đình của Helmholtz.
Tuy nhiên, sau những năm hạnh phúc này thì gia đình Planck phải chịu nhiều hoạ nạn: Marie Planck chết ngày 17 tháng 10 năm 1909, có lẽ vì bệnh lao. Tháng 3 năm 1911, Planck cưới Marga von Hoesslin (1882–1948) và người con trai thứ ba của ông, Herrmann, sinh ra vào tháng 12.
Trong Thế chiến thứ nhất, con trai Karl của ông chết tại Verdun (Pháp), Erwin bị lính Pháp bắt giam năm 1914. Năm 1917, Grete chết trong khi sinh đứa con đầu. Chồng cô sau cưới cô em là Emma, là người sau hai năm chết cũng dưới những hoàn cảnh như vậy. Max Planck kham chịu những thảm hoạ này với một sự điềm tĩnh bất động. Hai đứa cháu gái sau mang tên của mẹ là Grete và Emma.
Cuối cùng, vào tháng 1 năm 1945, Erwin Planck bị buộc tội tham dự cuộc ám sát Hitler không thành công và xử tử hình.
Giáo sư tại Berlin[sửa | sửa mã nguồn]
Tại Berlin, Planck gia nhập Hiệp hội Vật lí Berlin và ghi lại như sau về thời gian này: "Lúc đó, tôi là nhà lí thuyết độc nhất và vì vậy, môi trường xung quanh không dễ mấy chính vì tôi đề xuất thuyết entropy, một thuyết đương thời không được ưa chuộng vì là một quái vật toán học". Qua sự đề nghị của ông mà Hội Vật lí tự cải danh là Hiệp hội Vật lí Đức (Deutsche Physikalische Gesellschaft, DPG) vào năm 1898.
Planck dạy môn vật lí lí thuyết trong sáu học kỳ. Lise Meitner ghi lại là "lãnh đạm, hơi bàng quan". Một người dự thính người Anh khác nhắc lại là Planck "không cần giấy ghi chú, không bao giờ phạm lỗi, không bao giờ ngập ngừng; người thuyết giảng hay nhất mà tôi đã chứng kiến" (James R. Partington). Số người tham dự những buổi dạy của ông lên từ 18 (1890) đến 143 (1909). Thính giả người Anh còn ghi thêm: "Lúc nào cũng có người đứng quanh giảng đường. Vì giảng đường khá nóng và chật nên một vài người tham dự thỉnh thoảng ra ngoài hành lang, nhưng sự việc này không quấy nhiễu buổi dạy". Planck không lập trường phái nào và tổng cộng có được 20 nghiên cứu sinh với những tên tiêu biểu sau đây:
- Max Abraham 1897 (1875–1922)
- Moritz Schlick 1904 (1882–1936)
- Walther Meißner 1906 (1882–1974)
- Max von Laue 1906 (1879–1960)
- Fritz Reiche 1907 (1883–1960)
- Walter Schottky 1912 (1886–1976)
- Walther Bothe 1914 (1891–1957)
Định luật bức xạ[sửa | sửa mã nguồn]
Vào khoảng thời gian 1894, Planck bắt đầu chú ý đến vấn đề bức xạ của của hắc thể hay vật đen vốn đã được Kirchhoff dùng công thức để trình bày vào năm 1859: Cường độ của sự bức xạ điện từ mà một hắc thể (được xem là một vật hấp thu lí tưởng, cũng được gọi là lỗ hổng bức xạ) phát ra trong trạng thái bình hoành nhiệt động lực liên quan như thế nào với tần số của sự bức xạ (ví dụ như màu của ánh sáng) và nhiệt độ của vật thể? Vấn đề này được nghiên cứu trong viện vật lí và kĩ thuật, nhưng định luật Rayleigh-Jeans không thể được áp dụng để giải thích những kết quả thí nghiệm với tần số cao. Wilhelm Wien lập công thức xử lí được các kết quả thí nghiệm ở tần số cao, nhưng lại bó tay trước kết quả ở tần số thấp (định luật bức xạ Wien).
Planck sáp nhập hai định luật và qua sự tiếp cận bằng thuyết entropy, ông tìm ra định luật miêu tả rất tốt kết quả thí nghiệm, định luật bức xạ Planck; định luật này được trình bày lần đầu trong một cuộc họp của DPG ngày 19 tháng 10 năm 1900.
Ngày 14 tháng 12 năm 1900, ông đã trình bày lí thuyết của định luật bức xạ; nhưng vì thế mà ông áp dụng cơ học thống kê của nhà vật lí học Ludwig Boltzmann, vốn bị ông phản bác. Ông cự tuyệt mọi quan niệm thống kê thuần tuý về định luật hai nhiệt động lực học (theo nó, entropy không bao giờ giảm với thời gian), bởi vì ông xem xét nó dưới khía cạnh tự minh bạch: "... một hành động của tuyệt vọng... tôi đã sẵn sàng hi sinh những gì xưa nay tôi tin chắc trong vật lí" ("... ein Akt der Verzweiflung... ich war zu jedem Opfer an meinen bisherigen physikalischen Überzeugungen bereit..."). So sánh với nó thì giả định năng lượng chỉ được phóng ra ở dưới dạng lượng tử
- E = h ν
(với h là hằng số Planck và ν tần số của sự bức xạ) gần như là việc bên lề, "một giả định hình thức thuần tuý. Tôi chẳng suy nghĩ gì nhiều khi ấy" ("... eine rein formale Annahme, ich dachte mir eigentlich nicht viel dabei...").
Ngày nay, giả định có tính mâu thuẫn với vật lí cổ điển này được xem là điểm khởi phát của ngành vật lí lượng tử và là thành tựu khoa học lớn nhất của Max Planck. (Tuy nhiên cần nên biết là trong những công trình lí thuyết ở những năm 1877, Ludwig Boltzmann đã có lập trường một cách rất tự nhiên là mức năng lượng của một hệ thống vật lí có thể là không liên tục).
Trong thời gian sau, Planck tìm cách nắm được ý nghĩa của các lượng tử nhưng không hiệu quả. Ông ghi lại như sau: "Những thí nghiệm vô hiệu quả của tôi với mục đích sáp nhập thuyết lượng tử vào lí thuyết cổ điển bằng cách nào đó đã kéo dài nhiều năm, hao tổn rất nhiều công sức của tôi".
Các nhà vật lí học khác như John Strutt Nam tước Rayleigh, James Jeans và Hendrik Antoon Lorentz sau đó nhiều năm vẫn đặt thường số này bằng 0 để không bị xung đột với vật lí cổ điển. Nhưng Planck biết rõ là thường số này có một giá trị chính xác khác 0. Ông nhắc lại như sau: "Tôi không hiểu được sự ngoan cố của Jeans. Ông ta là một ví dụ thế nào một nhà lí thuyết không nên là, tương tự trường hợp Hegel trong triết học, và sự việc còn tệ hơn nhiều cho những sự kiện nếu chúng không đúng."
Max Born ghi lại như sau về Max Planck: "Ông có tính bẩm sinh và theo truyền thống gia đình là bảo thủ, không thiên về những đổi mới cách mạng và giữ thái độ hoài nghi với những lời phán đoán. Nhưng niềm tin của ông vào năng lực ép buộc của tư duy lập cơ sở trên sự thật lớn đến mức ông không chần chờ khi đề xuất một giả định mâu thuẫn với truyền thống, bởi vì ông tin chắc là không có một lối ra nào khác".
Quan hệ với Einstein[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 1905, ba công trình nghiên cứu xướng đạo của Albert Einstein – một nhà vật lí chưa từng ai biết cho đến lúc đó – xuất hiện trong Niên báo vật lí (Annalen der Physik). Planck là một trong những người hiếm hoi nhận ra ý nghĩa của lí thuyết tương đối hẹp. Nhờ ảnh hưởng của ông mà lí thuyết tương đối được công nhận và phổ biến tại nước Đức. Chính Planck cũng đã góp phần lớn trong việc khởi thảo thuyết tương đối đặc thù này.
Tuy nhiên, ban đầu giả định của Einstein về quang tử – để giải thích hiện tượng hiệu ứng quang điện do Philipp Lenard phát hiện năm 1902 – đã bị Planck từ khước; ông không chịu gác qua một bên thuyết điện động lực học của Maxwell và nói rằng: "Lí thuyết về ánh sáng sẽ không bị đẩy lùi vài thập niên, mà là vài thế kỉ cho đến thời điểm Christian Huygens phản đối thuyết phát xạ mãnh liệt của Newton...".
Năm 1910, Einstein nói về ứng xử dị thường của nhiệt dung riêng ở nhiệt độ thấp như một hiện tượng không được giải thích bởi vật lí cổ điển. Để giải đáp những mâu thuẫn, Planck và Walther Nernst tổ chức cuộc hội thảo Solvay đầu tiên (Brussels 1911), và ở đây, Einstein đã thuyết phục được Max Planck về sự tồn tại của quang tử.
Trong lúc này, Planck đã nắm chức chủ nhiệm tại Đại học Berlin và cũng qua đó có khả năng gọi Einstein đến Berlin và lập cho ông một bộ môn mới (1914). Ông kết bạn thân với vị này và họ thường hoà nhạc cùng nhau.
Thế chiến thứ nhất và Cộng hoà Weimar[sửa | sửa mã nguồn]
Khi Thế chiến thứ nhất bắt đầu, Planck cũng không thoát khỏi sự hăng hái nhiệt tình hiện hành thời. Ông ghi lại:
- "Ngoài những sự kiện khủng khiếp thì cũng có những điểm to lớn và hay: Những giải đáp nhanh chóng cho những vấn đề nội chính khó nhất qua sự thống nhất của tất cả các đảng,... sự đề cao tất cả những người giỏi và chân chính."
Mặc dù khước từ tất cả các dạng chủ nghĩa dân tộc thái quá, ví như trường hợp Học viện khoa học Preußen đã trao giải thưởng cho một công trình nghiên cứu Ý dưới ảnh hưởng của ông (Planck giữ một trong bốn ghế chủ tịch hội) mặc dù Ý vừa chuyển sang phía địch thủ. Mặc dù vậy, tờ "Biểu minh của 93 nhà trí thức" (Manifest der 93 Intellektuellen), một quyển sách nhỏ tuyên truyền chiến tranh mang chữ kí của ông, trong khi thái độ chủ trương hòa bình khắt khe của Einstein gần như đã đưa ông vào tù (Einstein chỉ thoát nạn vì lúc đó mang quốc tịch Thuỵ Sĩ). Năm 1915, sau nhiều cuộc hội ngộ với Lorentz, Planck đã thu hồi các thành phần của biểu minh này và 1916, ông kí tên chống chủ nghĩa thôn tính của nước Đức.
Trong thời hỗn loạn sau chiến tranh, Planck – lúc này đã là người có thẩm quyền bậc nhất trong lĩnh vực vật lí tại Đức – ra khẩu lệnh cho các bạn đồng nghiệp là "chịu đựng và tiếp tục làm việc" (Durchhalten und weiterarbeiten). Tháng 10 năm 1920, Fritz Haber và Planck lập "Hội cấp cứu khoa học Đức" (Notgemeinschaft der Deutschen Wissenschaft) với mục đích tương trợ các công trình nghiên cứu đang trong hoàn cảnh khốn cùng. Phần lớn những nguồn tài trợ có nguồn từ ngoại quốc. Planck lúc này giữ nhiều chức vụ lớn tại Đại học Berlin, Học viện khoa học Preußen (Preußische Akademie der Wissenschaften), Hội Vật lí Đức (Deutsche Physikalische Gesellschaft) cũng như Hội Kaiser-Wilhelm (Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft, viết tắt KWG, sau này đổi thành hội Max Planck); dưới những hoàn cảnh như thế thì việc nghiên cứu cá nhân là một việc bất khả thi.
Planck gia nhập đảng DVP, đảng của Stresemann, theo đuổi những mục đích tự do về mặt nội chính, nhưng có vẻ theo chủ nghĩa tu chính về phía ngoại giao. Ông từ khước quyền bầu cử phổ thông và quan niệm rằng chế độ Đức quốc xã sau này bắt nguồn từ sự "Bùng dậy của chính quyền số đông".
Cơ học lượng tử[sửa | sửa mã nguồn]
Cách diễn giảng cơ học lượng tử theo trường phái Kopnenhagen của Bohr, Heisenberg và Pauli trong những năm cuối thập niên 1920 không được Planck tán thành. Cùng với ông, Schrödinger, Laue và Einstein giờ đây cũng được xếp vào hạng bảo thủ. Planck quan niệm thuyết cơ học ma trận của Heisenberg là một học thuyết kinh dị và đón chào phương trình Schrödinger như một sự giải thoát. Ông cho rằng, cơ học sóng sẽ thế chỗ cơ học lượng tử, đứa con của ông. Tuy nhiên, khoa học đã vượt qua những nghi vấn của Planck. Và định luật Planck vốn là phát kiến trong thời nghiên cứu trẻ tuổi của Planck giờ đây có giá trị cho chính ông khi nhìn nhận các phát kiến khác của giới trẻ:
- Một chân lí khoa học mới thường không thắng bằng cách thuyết phục những người phản đối và họ tự thú là được dạy, mà qua việc những người này dần dần qua đời cũng như thế hệ đang lên được làm quen với chân lí ngay từ đầu.
Chế độ độc tài Đức quốc xã và Thế chiến thứ hai[sửa | sửa mã nguồn]
Khi Đức quốc xã nắm quyền năm 1933 thì Planck đã 74 tuổi. Ông phải chứng kiến sự kiện bạn bè đồng nghiệp bị trục xuất khỏi văn phòng làm việc, bị hạ nhục và chứng kiến việc hàng trăm nhà nghiên cứu phải ra khỏi nước Đức. Một lần nữa, ông áp dụng khẩu lệnh "ráng chịu đựng và tiếp tục làm việc", thỉnh cầu những nhà vật lí muốn xuất cảnh ở lại, và ông cũng thành công phần nào trong việc này (ví dụ như trường hợp Heisenberg).
Hahn hỏi Planck là có thể nào tụ hợp một số giáo sư được công nhận để làm một kháng thư chống lại việc đối xử các nhà vật lí gốc Do Thái, và Planck ứng đáp như sau: "Nếu ông tụ họp 30 người như vậy thì hôm sau 150 người khác đến phản đối, vì họ muốn có chỗ làm của những người kia." Trong trường hợp Fritz Haber Planck thậm chí đến nơi Hitler để can thiệp – dĩ nhiên là hoàn toàn vô ích. Haber mất năm 1934 tại hải ngoại.
Một năm sau, với tư cách là chủ tịch hội KWG (từ năm 1930), Planck tổ chức một buổi tưởng niệm Haber một cách thách thức. Ông cũng tạo điều kiện cho một loạt khoa học gia gốc Do Thái làm việc trong các học viện của KWG.
Năm 1936, nhiệm kì chủ tịch KWG của Planck chấm dứt, và vì sự thúc đẩy của chế độ Đức quốc xã nên ông từ khước việc ra ứng cử một lần nữa.
Dần dần, bầu không khí chính trị ngày càng gắt gao. Johannes Stark, đại biểu của nhánh Vật lí Aryan (Arische Physik) và chủ tịch viện Vật lí kĩ thuật đế quốc (Physikalisch-Technische Reichsanstalt) lăng mạ Planck trong một tờ báo của SS; Sommerfeld và Heisenberg bị gọi là "Do Thái trắng" ("weiße Juden") và ông gây nhiều điểm bất đồng trong toàn ngành Vật lí lí thuyết. "Văn phòng khoa học trung ương" tìm hiểu về gia phả của Planck nhưng chỉ đạt được một kết quả vô vị là ông chỉ có 1/16 máu Do Thái.
Năm 1938, Planck ăn mừng sinh nhật 80 tuổi. Trong khi cuộc tổ chức long trọng của DPG đang diễn biến thì nhà vật lí học ngưiời Pháp Louis de Broglie được nhận mề đai Max Planck - ngay trước khi thế chiến bắt đầu. Planck nhận được hơn 900 lời chúc mừng và ông đã đích thân hồi đáp từng lá thư.
Cuối năm 1938, học viện vật lí bị kiểm soát theo kiểu Gleichschaltung, Planck từ chức vì phản đối. Mặc dù tuổi đã cao nhưng ông vẫn thường đi thuyết giảng, ví dụ như năm 1937 đi các nước ở Biển Đông châu Âu (Baltic States) với bài thuyết nổi danh là "Tôn giáo và khoa học tự nhiên" ("Religion und Naturwissenschaft") và vào năm 1943, ông còn chinh phục nổi vài ngọn núi trên 3000m ở rặng Alps.
Trong thế chiến thứ hai, quân Đồng Minh liên tục tiến hành các chiến dịch ném bom khiến Planck và vợ ông phải rời Berlin đến chỗ ở riêng bên sông Elbe. Ông viết năm 1942: "Tôi khát khao trải qua hoạn nạn và được sống cho đến khi chứng kiến bước ngoặc, khởi điểm của sự thăng tiến". Năm 1942, căn nhà của ông tại Berlin bị bom đạn tàn phá. Trong những tuần cuối của cuộc chiến, gia đình ông sa vào biên giới của phe Đồng Minh. Cuối cùng, sau chiến tranh, ông được đưa về nhà của cô cháu tại Göttingen.
Những năm cuối[sửa | sửa mã nguồn]
Ngay sau chiến tranh, Hiệp hội Kaiser-Wilhelm (Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft) được lập lại với sự chỉ đạo từ Göttingen; chính quyền chiếm đóng Anh bắt đặt tên khác và vì vậy, Hiệp hội Max-Planck (Max-Planck-Gesellschaft) được kiến lập (kể từ tháng 2 năm 1948). Planck lại giữ ghế chủ tịch hội về mặt hình thức.
Mặc dù các vấn đề sức khoẻ ngày càng tăng nhưng Planck vẫn tiếp tục đi thuyết giảng. Năm 1946, ông tham dự các buổi lễ của Hiệp hội hoàng gia (Royal Society) nhân dịp kỉ niệm ngày sinh nhật thứ 300 của Newton với tư cách là người Đức duy nhất được mời. Ngày 4 tháng 10 năm 1947, Planck qua đời sau khi bị té và nhiều cơn tai biến mạch máu não khác.
Quan điểm tôn giáo[sửa | sửa mã nguồn]
Planck tận tụy và bền bỉ trung thành với đạo Thiên chúa từ thời thơ ấu cho đến khi mất nhưng ông cũng rất rộng mở với những quan điểm và tôn giáo khác và không hài lòng với những đòi hỏi về niềm tin không được thắc mắc của các tổ chức của nhà thờ Đức quốc xã.
Thiên Chúa mà Planck tin là một đấng toàn năng, biết tất cả, nhân từ nhưng không thể hiểu được, ngập tràn tất cả mọi thứ, biểu hiện bằng các biểu tượng, bao gồm các định luật vật lý. Quan điểm của ông có thể đã được thúc đẩy bởi một cách nhìn trái ngược của Einstein và Schrödinger - chống lại những nhà thực chứng, tổng kết chủ quan thế giới của cơ học lượng tử vũ trụ của Bohr, Heisenberg và những người khác. Planck quan tâm đến chân lý và vũ trụ ngoài tầm quan sát, và phản đối chủ nghĩa vô thần như là một nỗi ám ảnh với các biểu tượng.
Planck xem những nhà khoa học như một con người của trí tưởng tượng và niềm tin, "đức tin" được hiểu tương tự như "có một giả thuyết chấp nhận được" ("having a working hypothesis"). Ví dụ, các nguyên tắc của quan hệ nhân quả là không đúng hay sai mà là một hành động của đức tin.[2]
Huy chương và vinh dự[sửa | sửa mã nguồn]
- Huy chương Lorentz 1927
- "Pour le Mérite" dành cho khoa học và nghệ thuật 1915 (Planck là chủ tịch hội trao huân chương này từ 1930 trở đi)
- Giải Nobel Vật lý năm 1918 (được trao năm 1919)
- Huân chương con ó của Đế quốc Đức năm 1928
- Huy chương Max-Planck (1928, cùng với Einstein; giải này được tặng bởi DPG năm 1928)
- Giải Goethe năm 1945
- Tiến sĩ danh dự của các đại học Frankfurt, München (TH), Rostock, Berlin(TH), Graz, Athen, Cambridge, London và Glasgow
- Viện sĩ Viện hàn lâm giáo hoàng về Khoa học
- Tiểu hành tinh 1069 được gọi để tôn vinh Planck là "Stella Planckia" (1938)
- Từ năm 1957 đến 1971, các đồng tiền 2-DM của Đức mang hình của Max Planck.
Tác phẩm[sửa | sửa mã nguồn]
- Planck, Max. (1897). Vorlesungen über Thermodynamik
- Planck, Max. (1900). "Entropy and Temperature of Radiant Heat." Annalen der Physik, vol. 1. no 4. April, pg. 719-37.
- Planck, Max. (1901). "On the Law of Distribution of Energy in the Normal Spectrum". Annalen der Physik, vol. 4, p. 553 ff.
Đọc thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Aczel, Amir D. Entanglement, Chapter 4. (Penguin, 2003) ISBN 9780452284579
- Heilbron, J. L. The Dilemmas of an Upright Man: Max Planck and the Fortunes of German Science (Harvard, 2000) ISBN 0674004396
- Pickover, Clifford A. Archimedes to Hawking: Laws of Science and the Great Minds Behind Them, Oxford University Press, 2008, ISBN 978-0195336115
- Rosenthal-Schneider, Ilse Reality and Scientific Truth: Discussions with Einstein, von Laue, and Planck (Wayne State University, 1980) ISBN 0-8143-1650-6
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Max Planck trong Dimiþox
- Max-Planck-Gesellschaft
- Tiểu sử Max Planck (tiếng Đức) của Viện bảo tàng lịch sử Đức tại Berlin
- Luận án Tiến sĩ của Max Planck: "Luận về nguyên tắc thứ hai của nhiệt động lực học"
- http://www.mpg.es.bw.schule.de/allgemein/maxplanck/main.htm
- http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Planck.html
- http://www.chemie.uni-bremen.de/stohrer/biograph/planck.htm Tiểu sử và tổng quan về tác bài viết của Planck
- Định luật bức xạ của Planck
- nghe Planck
- Max Planck và cuộc cách mạng lượng tử (tiếng Việt) Thuvienvatly.com

markdown:
# Max Planck
[Planck (định hướng)](/wiki/Planck_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)).
|
|Max Planck
|
|![]()
[23 tháng 4](/wiki/23_th%C3%A1ng_4), [1858](/wiki/1858) [Kiel](/wiki/Kiel), [Holstein](/w/index.php?title=Holstein&action=edit&redlink=1) [Göttingen](/wiki/G%C3%B6ttingen), [Tây Đức](/wiki/T%C3%A2y_%C4%90%E1%BB%A9c) ![ Flag of Germany.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Flag_of_Germany.svg/20px-Flag_of_Germany.svg.png)
![ Flag of Germany.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/ba/Flag_of_Germany.svg/20px-Flag_of_Germany.svg.png)
[Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [Lutheran](/wiki/Gi%C3%A1o_h%E1%BB%99i_Luther) [[1]](#cite_note-1) [Vật lý học](/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_h%E1%BB%8Dc) [Đại học Kiel](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Kiel&action=edit&redlink=1) [Đại học Berlin](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Humboldt_Berlin) [Đại học Göttingen](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_G%C3%B6ttingen) [Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft](/w/index.php?title=Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft&action=edit&redlink=1) [Alma mater](/wiki/Alma_mater) [Đại học Ludwig-Maximilians](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ludwig-Maximilians&action=edit&redlink=1) [Người hướng dẫn luận án tiến sĩ](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_h%C6%B0%E1%BB%9Bng_d%E1%BA%ABn_lu%E1%BA%ADn_%C3%A1n_ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9) [Alexander von Brill](/w/index.php?title=Alexander_von_Brill&action=edit&redlink=1) [Gustav Ludwig Hertz](/wiki/Gustav_Ludwig_Hertz) ![ Nobel prize medal.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Nobel_prize_medal.svg/20px-Nobel_prize_medal.svg.png)
![ Nobel prize medal.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Nobel_prize_medal.svg/20px-Nobel_prize_medal.svg.png)
[Erich Kretschmann](/w/index.php?title=Erich_Kretschmann&action=edit&redlink=1) [Walther Meißner](/w/index.php?title=Walther_Mei%C3%9Fner&action=edit&redlink=1) [Walter Schottky](/w/index.php?title=Walter_Schottky&action=edit&redlink=1) [Max von Laue](/wiki/Max_von_Laue) ![ Nobel prize medal.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Nobel_prize_medal.svg/20px-Nobel_prize_medal.svg.png)
![ Nobel prize medal.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Nobel_prize_medal.svg/20px-Nobel_prize_medal.svg.png)
[Max Abraham](/w/index.php?title=Max_Abraham&action=edit&redlink=1) [Moritz Schlick](/w/index.php?title=Moritz_Schlick&action=edit&redlink=1) [Walther Bothe](/wiki/Walther_Bothe) ![ Nobel prize medal.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Nobel_prize_medal.svg/20px-Nobel_prize_medal.svg.png)
![ Nobel prize medal.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Nobel_prize_medal.svg/20px-Nobel_prize_medal.svg.png)
[Julius Edgar Lilienfeld](/w/index.php?title=Julius_Edgar_Lilienfeld&action=edit&redlink=1) [Hằng số Planck](/wiki/H%E1%BA%B1ng_s%E1%BB%91_Planck) [Tiên đề Planck](/w/index.php?title=Ti%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%81_Planck&action=edit&redlink=1) [Định luật Planck về bức xạ vật đen](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_Planck_v%E1%BB%81_b%E1%BB%A9c_x%E1%BA%A1_v%E1%BA%ADt_%C4%91en) ![ Nobel prize medal.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Nobel_prize_medal.svg/20px-Nobel_prize_medal.svg.png)
![ Nobel prize medal.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Nobel_prize_medal.svg/20px-Nobel_prize_medal.svg.png)
[Giải Nobel vật lý](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_V%E1%BA%ADt_l%C3%BD)(1918) **Chữ ký** ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/Planck_sig.jpg/128px-Planck_sig.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/Planck_sig.jpg/128px-Planck_sig.jpg)
**Max Karl Ernst Ludwig Planck** ( [23 tháng 4](/wiki/23_th%C3%A1ng_4), [1858](/wiki/1858) – [4 tháng 10](/wiki/4_th%C3%A1ng_10), [1947](/wiki/1947)) là một [nhà vật lý](/wiki/Nh%C3%A0_v%E1%BA%ADt_l%C3%BD) [người Đức](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%90%E1%BB%A9c), được xem là người sáng lập [cơ học lượng tử](/wiki/C%C6%A1_h%E1%BB%8Dc_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%AD) và do đó là một trong những nhà vật lý quan trọng nhất của thế kỷ 20. Ông đạt [giải Nobel vật lý](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_V%E1%BA%ADt_l%C3%BD) năm [1918](/wiki/1918).
## Mục lục
[1 Cuộc đời và sự nghiệp](#Cu.E1.BB.99c_.C4.91.E1.BB.9Di_v.C3.A0_s.E1.BB.B1_nghi.E1.BB.87p) [2 Quan điểm tôn giáo](#Quan_.C4.91i.E1.BB.83m_t.C3.B4n_gi.C3.A1o) [3 Huy chương và vinh dự](#Huy_ch.C6.B0.C6.A1ng_v.C3.A0_vinh_d.E1.BB.B1) [4 Tác phẩm](#T.C3.A1c_ph.E1.BA.A9m) [5 Đọc thêm](#.C4.90.E1.BB.8Dc_th.C3.AAm) [6 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [7 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i) [8 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm)
## Cuộc đời và sự nghiệp[
[sửa](/w/index.php?title=Max_Planck&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Max_Planck&action=edit§ion=1)]
### Gia thế và niên thiếu[
[sửa](/w/index.php?title=Max_Planck&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Max_Planck&action=edit§ion=2)]
Max Planck xuất thân từ một gia đình có truyền thống học thuật. Ông cố Heinrich Ludwig Planck (
[1785](/wiki/1785)– [1831](/wiki/1831)) và ông nội Heinrich Ludwig Planck ( [1785](/wiki/1785)– [1831](/wiki/1831)) là giáo sư ngành [Thần học](/wiki/Th%E1%BA%A7n_h%E1%BB%8Dc) tại Göttingen. Bố của ông, Wilhelm Johann Julius Planck ( [1817](/wiki/1817)– [1900](/wiki/1900)), là giáo sư ngành luật tại [Kiel](/wiki/Kiel) và [München](/wiki/M%C3%BCnchen); người chú Gottlieb Planck ( [1824](/wiki/1824)– [1907](/wiki/1907)) cũng là một luật sư, là một trong những người góp phần chủ yếu lập bộ Công dân luật (Bürgerliches Gesetzbuch, viết tắt BGB).
Ông ra đời ngày
[23 tháng 4](/wiki/23_th%C3%A1ng_4) năm [1858](/wiki/1858) tại Kiel, là con của Johann Julius Wilhelm Planck và người vợ thứ hai là Emma Patzig ( [1821](/wiki/1821)– [1914](/wiki/1914)); ông có bốn anh chị em ruột (Hermann, Hildegard, Adalbert và Otto), cũng như hai anh chị cùng cha khác mẹ (Hugo và Emma) đời vợ trước của Johann Julius Wilhelm Planck. Ông sống những năm đầu tại Kiel cho đến khi gia đình chuyển về [München](/wiki/M%C3%BCnchen). Nơi đây, ông đi học ở trường trung học Maximilian; một trong những người bạn học của ông là người sáng lập Viện bảo tàng Đức ( *Deutsches Museum*) Oskar von Miller. Ông tốt nghiệp phổ thông năm 16 tuổi.
### Học tập[
[sửa](/w/index.php?title=Max_Planck&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Max_Planck&action=edit§ion=3)]
Planck rất có khiếu về
[âm nhạc](/wiki/%C3%82m_nh%E1%BA%A1c). Ông chơi đàn [dương cầm](/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_c%E1%BA%A7m), [phong cầm](/wiki/Phong_c%E1%BA%A7m), [cello](/wiki/Cello) và được đào tạo giọng hát. Ông sáng tác bài ca và một ca kịch nhỏ (Operette, 1876) cho hội sinh viên của ông, Câu lạc bộ ca nhạc München. Nhưng thay vì học [âm nhạc](/wiki/%C3%82m_nh%E1%BA%A1c), ông quyết định học [vật lí](/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_h%E1%BB%8Dc).
Giáo sư vật lí tại München, Philipp von Jolly, khuyên ông không nên học bộ môn này vì "trong ngành này hầu như tất cả đã được nghiên cứu, và công việc còn lại chỉ là việc trám vá một vài chỗ thiếu sót không quan trọng" ("
*in dieser Wissenschaft schon fast alles erforscht sei, und es gelte, nur noch einige unbedeutende Lücken zu schließen*") – một quan điểm được nhiều nhà vật lí thời đó đại diện. Planck ứng đáp rằng: "Tôi không ôm ấp nguyện vọng khai phá đất mới mà chỉ muốn hiểu những cơ sở đã có của khoa học vật lí, và nếu có thể, đi sâu thêm nữa" (" *Ich hege nicht den Wunsch, Neuland zu entdecken, sondern lediglich, die bereits bestehenden Fundamente der physikalischen Wissenschaft zu verstehen, vielleicht auch noch zu vertiefen*"). Và ông bắt đầu học ngành vật lí vào năm [1874](/wiki/1874) tại [Đại học München](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Ludwig_Maximilian_M%C3%BCnchen).
Nơi Jolly, Planck thực hiện các buổi thí nghiệm duy nhất trong cả cuộc đời nghiên cứu của ông (về sự khuếch tán của
[khinh khí](/wiki/Hi%C4%91r%C3%B4) qua sự nung nóng [platin](/wiki/Platin)); không bao lâu sau, ông chuyển qua ngành vật lí lí thuyết.
Planck đến
[Berlin](/wiki/Berlin) học một năm ( [1877](/wiki/1877)- [1878](/wiki/1878)) để học tập với những nhà vật lí học nổi danh là [Hermann von Helmholtz](/wiki/Hermann_von_Helmholtz) và [Gustav Kirchhoff](/wiki/Gustav_Robert_Kirchhoff) cũng như nhà toán học [Karl Weierstraß](/w/index.php?title=Karl_Weierstra%C3%9F&action=edit&redlink=1). Planck ghi như sau về Helmholtz: "... chẳng bao giờ chuẩn bị tốt, nói lắp bắp, luôn tính sai và làm người nghe nhàm chán", và nói về Kirchhoff: "... chuẩn bị bài dạy kĩ lưỡng, tuy nhiên, khô khan và đơn điệu". Mặc dù vậy, ông kết bạn rất thân với Helmholtz. Phần lớn ông tự học từ những bài viết của [Rudolf Clausius](/wiki/Rudolf_Clausius). Qua ảnh hưởng này mà lĩnh vực nghiên cứu của ông sau này trở thành lí thuyết [nhiệt học](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_h%E1%BB%8Dc).
Tháng 10 năm
[1878](/wiki/1878), ông kết thúc chương trình cao học ( *Lehramtsexamen*), và trình [luận án tiến sĩ](/w/index.php?title=Lu%E1%BA%ADn_%C3%A1n_ti%E1%BA%BFn_s%C4%A9&action=edit&redlink=1) tháng 3 năm [1879](/wiki/1879) mang tên "Luận về [nguyên tắc thứ hai của nhiệt động lực học](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_hai_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99ng_l%E1%BB%B1c_h%E1%BB%8Dc)" ( *Über den zweiten Hauptsatz der mechanischen Wärmetheorie*). Tháng 6 năm [1880](/wiki/1880), ông trình luận án hậu tiến sĩ ( *Habilitationsschrift*) với tựa đề "Trạng thái quân bình của các vật [đẳng hướng](/wiki/%C4%90%E1%BA%B3ng_h%C6%B0%E1%BB%9Bng) ở các [nhiệt độ](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99) khác nhau" ( *Gleichgewichtszustände isotroper Körper in verschiedenen Temperaturen*).
### Sự nghiệp học thuật[
[sửa](/w/index.php?title=Max_Planck&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Max_Planck&action=edit§ion=4)]
Sau khi trình luận án hậu tiến sĩ, ông làm giảng sư không công tại München để chờ ứng cử giáo sư. Mặc dù các chuyên gia thời đó không lưu tâm đến ông, Max Planck vẫn tiếp tục công trình nghiên cứu trong lĩnh vực lí thuyết nhiệt học, dần dần phát triển một dạng hình thức của nhiệt động học như
[Josiah Willard Gibbs](/wiki/Josiah_Willard_Gibbs) nhưng không biết về điểm này. Khái niệm [entropy](/wiki/Entropy) – vốn được Clausius đề nhập – giữ vai trò trung tâm trong công trình của ông.
Tháng 4 năm
[1885](/wiki/1885), Đại học Christian-Albrecht ở Kiel cử Planck làm phó giáo sư ( *Extraordinarius*) môn Vật lí lí thuyết. Lương một năm của ông lúc đó là 2000 RM ( *Reichsmark*). Các công trình nghiên cứu về entropy và cách ứng dụng nó – phần lớn để đáp ứng những vấn đề vật lí hóa học – được tiến triển. Ông đưa ra lời giải thích từ phía nhiệt động học cho thuyết phân chế điện giải ( *elektrolytische Dissoziationstheorie*) của Svante Arrhenius. Nhưng Svante Arrhenius lại tỏ vẻ khước từ quan điểm này. Trong thời kì dạy ở Kiel này, Planck đã bắt đầu công trình nghiên cứu phân tích giả thiết nguyên tử ( *Atomhypothese*).
Tháng 4 năm
[1889](/wiki/1889), Planck được bổ nhiệm kế thừa Kirchhoff tại Berlin (người ta cho là qua sự giới thiệu của Helmholtz); từ [1892](/wiki/1892) trở đi, ông là giáo sư chính vị ( *Ordinarius*). Lương năm của ông giờ đây là 6200 RM (cộng thêm khoảng 1000 RM cho phí dụng và bản quyền).
Năm
[1907](/wiki/1907), Planck được mời làm giáo sư kế thừa Boltzmann tại [Viên](/wiki/Vi%C3%AAn), nhưng ông từ chối, ở lại Berlin và để đáp ân thầy mình, sinh viên Berlin thực hiện buổi biểu tình cầm đuốc ở đây. Ông về hưu danh dự ngày [1 tháng 10](/wiki/1_th%C3%A1ng_10) năm [1907](/wiki/1907); người thừa kế ông là [Erwin Schrödinger](/wiki/Erwin_Schr%C3%B6dinger).
### Gia đình[
[sửa](/w/index.php?title=Max_Planck&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Max_Planck&action=edit§ion=5)]
Tháng 3 năm
[1887](/wiki/1887), Planck cưới em gái của một người bạn học trung học, bà Marie Merck ( [1861](/wiki/1861)– [1909](/wiki/1909)). Gia đình sống tại Kiel, đường Wilhelminenstraße 43, trọ cùng nhà với một gia đình thợ mộc. Ông có bốn người con với đời vợ này: Karl ( [1888](/wiki/1888)– [1916](/wiki/1916)), hai chị em song sinh Emma ( [1889](/wiki/1889)– [1919](/wiki/1919)) và Grete ( [1889](/wiki/1889)– [1917](/wiki/1917)) cũng như Erwin ( [1893](/wiki/1893)– [1945](/wiki/1945)).
Sau khi nhậm chức tại Berlin, gia đình Planck trú tại một villa đường Wangenheim 21, Berlin-Grunewald. Nhiều giáo sư đại học Berlin sống xung quanh và nhà của Planck trở thành trung tâm hoạt động xã hội và âm nhạc. Thuộc về những người khách thường lai vãng là những nhà khoa học nổi danh như
[Albert Einstein](/wiki/Albert_Einstein), [Otto Hahn](/wiki/Otto_Hahn) và [Lise Meitner](/wiki/Lise_Meitner). Truyền thống tấu nhạc với nhau vốn bắt nguồn từ gia đình của Helmholtz.
Tuy nhiên, sau những năm hạnh phúc này thì gia đình Planck phải chịu nhiều hoạ nạn: Marie Planck chết ngày
[17 tháng 10](/wiki/17_th%C3%A1ng_10) năm 1909, có lẽ vì [bệnh lao](/wiki/Lao). Tháng 3 năm [1911](/wiki/1911), Planck cưới Marga von Hoesslin ( [1882](/wiki/1882)– [1948](/wiki/1948)) và người con trai thứ ba của ông, Herrmann, sinh ra vào tháng 12.
Trong
[Thế chiến thứ nhất](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t), con trai Karl của ông chết tại [Verdun](/wiki/Verdun) ( [Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p)), Erwin bị lính Pháp bắt giam năm [1914](/wiki/1914). Năm [1917](/wiki/1917), Grete chết trong khi sinh đứa con đầu. Chồng cô sau cưới cô em là Emma, là người sau hai năm chết cũng dưới những hoàn cảnh như vậy. Max Planck kham chịu những thảm hoạ này với một sự điềm tĩnh bất động. Hai đứa cháu gái sau mang tên của mẹ là Grete và Emma.
Cuối cùng, vào tháng 1 năm
[1945](/wiki/1945), Erwin Planck bị buộc tội tham dự cuộc ám sát [Hitler](/wiki/Adolf_Hitler) không thành công và xử tử hình.
### Giáo sư tại Berlin[
[sửa](/w/index.php?title=Max_Planck&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Max_Planck&action=edit§ion=6)]
Tại Berlin, Planck gia nhập Hiệp hội Vật lí Berlin và ghi lại như sau về thời gian này: "Lúc đó, tôi là nhà lí thuyết độc nhất và vì vậy, môi trường xung quanh không dễ mấy chính vì tôi đề xuất thuyết entropy, một thuyết đương thời không được ưa chuộng vì là một quái vật toán học". Qua sự đề nghị của ông mà Hội Vật lí tự cải danh là Hiệp hội Vật lí Đức (
*Deutsche Physikalische Gesellschaft*, DPG) vào năm [1898](/wiki/1898).
Planck dạy môn vật lí lí thuyết trong sáu học kỳ. Lise Meitner ghi lại là "lãnh đạm, hơi bàng quan". Một người dự thính người Anh khác nhắc lại là Planck "không cần giấy ghi chú, không bao giờ phạm lỗi, không bao giờ ngập ngừng; người thuyết giảng hay nhất mà tôi đã chứng kiến" (James R. Partington). Số người tham dự những buổi dạy của ông lên từ 18 (
[1890](/wiki/1890)) đến 143 ( [1909](/wiki/1909)). Thính giả người Anh còn ghi thêm: "Lúc nào cũng có người đứng quanh giảng đường. Vì giảng đường khá nóng và chật nên một vài người tham dự thỉnh thoảng ra ngoài hành lang, nhưng sự việc này không quấy nhiễu buổi dạy". Planck không lập trường phái nào và tổng cộng có được 20 nghiên cứu sinh với những tên tiêu biểu sau đây: [Max Abraham](/w/index.php?title=Max_Abraham&action=edit&redlink=1)1897 (1875–1922) [Moritz Schlick](/w/index.php?title=Moritz_Schlick&action=edit&redlink=1)1904 (1882–1936) [Walther Meißner](/w/index.php?title=Walther_Mei%C3%9Fner&action=edit&redlink=1)1906 (1882–1974) [Max von Laue](/wiki/Max_von_Laue)1906 (1879–1960) [Fritz Reiche](/w/index.php?title=Fritz_Reiche&action=edit&redlink=1)1907 (1883–1960) [Walter Schottky](/w/index.php?title=Walter_Schottky&action=edit&redlink=1)1912 (1886–1976) [Walther Bothe](/wiki/Walther_Bothe)1914 (1891–1957)
### Định luật bức xạ[
[sửa](/w/index.php?title=Max_Planck&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Max_Planck&action=edit§ion=7)]
Vào khoảng thời gian
[1894](/wiki/1894), Planck bắt đầu chú ý đến vấn đề [bức xạ](/wiki/B%E1%BB%A9c_x%E1%BA%A1_%C4%91i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AB) của của [hắc thể](/wiki/V%E1%BA%ADt_%C4%91en) hay [vật đen](/wiki/V%E1%BA%ADt_%C4%91en) vốn đã được [Kirchhoff](/wiki/Gustav_Robert_Kirchhoff) dùng công thức để trình bày vào năm [1859](/wiki/1859): Cường độ của sự bức xạ điện từ mà một hắc thể (được xem là một vật hấp thu lí tưởng, cũng được gọi là lỗ hổng bức xạ) phát ra trong trạng thái bình hoành nhiệt động lực liên quan như thế nào với tần số của sự bức xạ (ví dụ như màu của ánh sáng) và nhiệt độ của vật thể? Vấn đề này được nghiên cứu trong viện vật lí và kĩ thuật, nhưng [định luật Rayleigh-Jeans](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_Rayleigh-Jeans&action=edit&redlink=1) không thể được áp dụng để giải thích những kết quả thí nghiệm với tần số cao. [Wilhelm Wien](/wiki/Wilhelm_Wien) lập công thức xử lí được các kết quả thí nghiệm ở tần số cao, nhưng lại bó tay trước kết quả ở tần số thấp ( [định luật bức xạ Wien](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_b%E1%BB%A9c_x%E1%BA%A1_Wien&action=edit&redlink=1)).
Planck sáp nhập hai định luật và qua sự tiếp cận bằng thuyết entropy, ông tìm ra định luật miêu tả rất tốt kết quả thí nghiệm,
[định luật bức xạ Planck](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_b%E1%BB%A9c_x%E1%BA%A1_Planck); định luật này được trình bày lần đầu trong một cuộc họp của DPG ngày [19 tháng 10](/wiki/19_th%C3%A1ng_10) năm [1900](/wiki/1900).
Ngày
[14 tháng 12](/wiki/14_th%C3%A1ng_12) năm 1900, ông đã trình bày lí thuyết của định luật bức xạ; nhưng vì thế mà ông áp dụng [cơ học thống kê](/wiki/C%C6%A1_h%E1%BB%8Dc_th%E1%BB%91ng_k%C3%AA) của nhà vật lí học [Ludwig Boltzmann](/wiki/Ludwig_Boltzmann), vốn bị ông phản bác. Ông cự tuyệt mọi quan niệm thống kê thuần tuý về [định luật hai nhiệt động lực học](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_hai_nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99ng_l%E1%BB%B1c_h%E1%BB%8Dc) (theo nó, [entropy](/wiki/Entropy) không bao giờ giảm với [thời gian](/wiki/Th%E1%BB%9Di_gian)), bởi vì ông xem xét nó dưới khía cạnh tự minh bạch: "... một hành động của tuyệt vọng... tôi đã sẵn sàng hi sinh những gì xưa nay tôi tin chắc trong vật lí" (" *... ein Akt der Verzweiflung... ich war zu jedem Opfer an meinen bisherigen physikalischen Überzeugungen bereit...*"). So sánh với nó thì giả định năng lượng chỉ được phóng ra ở dưới dạng [lượng tử](/wiki/C%C6%A1_h%E1%BB%8Dc_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%AD) *E*= *h* *ν*
(với
*h* là [hằng số Planck](/wiki/H%E1%BA%B1ng_s%E1%BB%91_Planck) và *ν* [tần số](/wiki/T%E1%BA%A7n_s%E1%BB%91) của sự [bức xạ](/wiki/B%E1%BB%A9c_x%E1%BA%A1_%C4%91i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AB)) gần như là việc bên lề, "một giả định hình thức thuần tuý. Tôi chẳng suy nghĩ gì nhiều khi ấy" (" *... eine rein formale Annahme, ich dachte mir eigentlich nicht viel dabei...*").
Ngày nay, giả định có tính mâu thuẫn với vật lí cổ điển này được xem là điểm khởi phát của ngành
[vật lí lượng tử](/wiki/V%E1%BA%ADt_l%C3%BD_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%AD) và là thành tựu khoa học lớn nhất của Max Planck. (Tuy nhiên cần nên biết là trong những công trình lí thuyết ở những năm [1877](/wiki/1877), [Ludwig Boltzmann](/wiki/Ludwig_Boltzmann) đã có lập trường một cách rất tự nhiên là [mức năng lượng](/w/index.php?title=M%E1%BB%A9c_n%C4%83ng_l%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1) của một hệ thống vật lí có thể là không liên tục).
Trong thời gian sau, Planck tìm cách nắm được ý nghĩa của các lượng tử nhưng không hiệu quả. Ông ghi lại như sau: "Những thí nghiệm vô hiệu quả của tôi với mục đích sáp nhập thuyết lượng tử vào lí thuyết cổ điển bằng cách nào đó đã kéo dài nhiều năm, hao tổn rất nhiều công sức của tôi".
Các nhà vật lí học khác như
[John Strutt](/w/index.php?title=John_Strutt&action=edit&redlink=1) Nam tước Rayleigh, [James Jeans](/w/index.php?title=James_Jeans&action=edit&redlink=1) và [Hendrik Antoon Lorentz](/w/index.php?title=Hendrik_Antoon_Lorentz&action=edit&redlink=1) sau đó nhiều năm vẫn đặt thường số này bằng 0 để không bị xung đột với vật lí cổ điển. Nhưng Planck biết rõ là thường số này có một giá trị chính xác khác 0. Ông nhắc lại như sau: "Tôi không hiểu được sự ngoan cố của Jeans. Ông ta là một ví dụ thế nào một nhà lí thuyết không nên là, tương tự trường hợp [Hegel](/wiki/Georg_Wilhelm_Friedrich_Hegel) trong triết học, và sự việc còn tệ hơn nhiều cho những sự kiện nếu chúng không đúng." [Max Born](/wiki/Max_Born) ghi lại như sau về Max Planck: "Ông có tính bẩm sinh và theo truyền thống gia đình là bảo thủ, không thiên về những đổi mới cách mạng và giữ thái độ hoài nghi với những lời phán đoán. Nhưng niềm tin của ông vào năng lực ép buộc của tư duy lập cơ sở trên sự thật lớn đến mức ông không chần chờ khi đề xuất một giả định mâu thuẫn với truyền thống, bởi vì ông tin chắc là không có một lối ra nào khác".
### Quan hệ với Einstein[
[sửa](/w/index.php?title=Max_Planck&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Max_Planck&action=edit§ion=8)]
Năm
[1905](/wiki/1905), ba công trình nghiên cứu xướng đạo của [Albert Einstein](/wiki/Albert_Einstein) – một nhà vật lí chưa từng ai biết cho đến lúc đó – xuất hiện trong Niên báo vật lí ( *Annalen der Physik*). Planck là một trong những người hiếm hoi nhận ra ý nghĩa của [lí thuyết tương đối hẹp](/wiki/Thuy%E1%BA%BFt_t%C6%B0%C6%A1ng_%C4%91%E1%BB%91i_h%E1%BA%B9p). Nhờ ảnh hưởng của ông mà lí thuyết tương đối được công nhận và phổ biến tại nước [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c). Chính Planck cũng đã góp phần lớn trong việc khởi thảo thuyết tương đối đặc thù này.
Tuy nhiên, ban đầu giả định của Einstein về
[quang tử](/wiki/Photon) – để giải thích hiện tượng [hiệu ứng quang điện](/wiki/Hi%E1%BB%87u_%E1%BB%A9ng_quang_%C4%91i%E1%BB%87n) do [Philipp Lenard](/wiki/Philipp_Lenard) phát hiện năm [1902](/wiki/1902) – đã bị Planck từ khước; ông không chịu gác qua một bên [thuyết điện động lực học](/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_Maxwell) của [Maxwell](/wiki/James_Clerk_Maxwell) và nói rằng: "Lí thuyết về ánh sáng sẽ không bị đẩy lùi vài thập niên, mà là vài thế kỉ cho đến thời điểm [Christian Huygens](/wiki/Christiaan_Huygens) phản đối thuyết phát xạ mãnh liệt của [Newton](/wiki/Isaac_Newton)...".
Năm
[1910](/wiki/1910), Einstein nói về ứng xử dị thường của [nhiệt dung riêng](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_dung_ri%C3%AAng) ở [nhiệt độ](/wiki/Nhi%E1%BB%87t_%C4%91%E1%BB%99) thấp như một hiện tượng không được giải thích bởi vật lí cổ điển. Để giải đáp những mâu thuẫn, Planck và [Walther Nernst](/wiki/Walther_Nernst) tổ chức cuộc hội thảo Solvay đầu tiên ( [Brussels](/wiki/Bruxelles) [1911](/wiki/1911)), và ở đây, Einstein đã thuyết phục được Max Planck về sự tồn tại của [quang tử](/wiki/Photon).
Trong lúc này, Planck đã nắm chức chủ nhiệm tại Đại học Berlin và cũng qua đó có khả năng gọi Einstein đến Berlin và lập cho ông một bộ môn mới (
[1914](/wiki/1914)). Ông kết bạn thân với vị này và họ thường hoà nhạc cùng nhau.
### Thế chiến thứ nhất và Cộng hoà Weimar[
[sửa](/w/index.php?title=Max_Planck&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Max_Planck&action=edit§ion=9)]
Khi
[Thế chiến thứ nhất](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_nh%E1%BA%A5t) bắt đầu, Planck cũng không thoát khỏi sự hăng hái nhiệt tình hiện hành thời. Ông ghi lại:
- "
*Ngoài những sự kiện khủng khiếp thì cũng có những điểm to lớn và hay: Những giải đáp nhanh chóng cho những vấn đề nội chính khó nhất qua sự thống nhất của tất cả các đảng,... sự đề cao tất cả những người giỏi và chân chính*."
Mặc dù khước từ tất cả các dạng chủ nghĩa dân tộc thái quá, ví như trường hợp Học viện khoa học Preußen đã trao giải thưởng cho một công trình nghiên cứu Ý dưới ảnh hưởng của ông (Planck giữ một trong bốn ghế chủ tịch hội) mặc dù
[Ý](/wiki/%C3%9D) vừa chuyển sang phía địch thủ. Mặc dù vậy, tờ "Biểu minh của 93 nhà trí thức" ( *Manifest der 93 Intellektuellen*), một quyển sách nhỏ tuyên truyền chiến tranh mang chữ kí của ông, trong khi thái độ chủ trương hòa bình khắt khe của Einstein gần như đã đưa ông vào tù (Einstein chỉ thoát nạn vì lúc đó mang quốc tịch [Thuỵ Sĩ](/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9)). Năm [1915](/wiki/1915), sau nhiều cuộc hội ngộ với [Lorentz](/w/index.php?title=Hendrik_Antoon_Lorentz&action=edit&redlink=1), Planck đã thu hồi các thành phần của biểu minh này và [1916](/wiki/1916), ông kí tên chống chủ nghĩa thôn tính của nước Đức.
Trong thời hỗn loạn sau chiến tranh, Planck – lúc này đã là người có thẩm quyền bậc nhất trong lĩnh vực vật lí tại Đức – ra khẩu lệnh cho các bạn đồng nghiệp là "chịu đựng và tiếp tục làm việc" (
*Durchhalten und weiterarbeiten*). Tháng 10 năm [1920](/wiki/1920), [Fritz Haber](/wiki/Fritz_Haber) và Planck lập "Hội cấp cứu khoa học Đức" ( *Notgemeinschaft der Deutschen Wissenschaft*) với mục đích tương trợ các công trình nghiên cứu đang trong hoàn cảnh khốn cùng. Phần lớn những nguồn tài trợ có nguồn từ ngoại quốc. Planck lúc này giữ nhiều chức vụ lớn tại Đại học Berlin, Học viện khoa học Preußen ( *Preußische Akademie der Wissenschaften*), Hội Vật lí Đức ( *Deutsche Physikalische Gesellschaft*) cũng như Hội Kaiser-Wilhelm ( *Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft*, viết tắt KWG, sau này đổi thành hội [Max Planck](/w/index.php?title=Max-Planck-Gesellschaft&action=edit&redlink=1)); dưới những hoàn cảnh như thế thì việc nghiên cứu cá nhân là một việc bất khả thi.
Planck gia nhập đảng DVP, đảng của
[Stresemann](/wiki/Gustav_Stresemann), theo đuổi những mục đích tự do về mặt nội chính, nhưng có vẻ theo chủ nghĩa tu chính về phía ngoại giao. Ông từ khước quyền bầu cử phổ thông và quan niệm rằng chế độ Đức quốc xã sau này bắt nguồn từ sự "Bùng dậy của chính quyền số đông".
### Cơ học lượng tử[
[sửa](/w/index.php?title=Max_Planck&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Max_Planck&action=edit§ion=10)]
Cách diễn giảng
[cơ học lượng tử](/wiki/C%C6%A1_h%E1%BB%8Dc_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%AD) theo trường phái Kopnenhagen của [Bohr](/wiki/Niels_Bohr), [Heisenberg](/wiki/Werner_Heisenberg) và [Pauli](/wiki/Wolfgang_Ernst_Pauli) trong những năm cuối thập niên 1920 không được Planck tán thành. Cùng với ông, [Schrödinger](/wiki/Erwin_Schr%C3%B6dinger), [Laue](/wiki/Max_von_Laue) và Einstein giờ đây cũng được xếp vào hạng bảo thủ. Planck quan niệm thuyết [cơ học ma trận](/w/index.php?title=C%C6%A1_h%E1%BB%8Dc_ma_tr%E1%BA%ADn_Heisenberg&action=edit&redlink=1) của [Heisenberg](/wiki/Werner_Heisenberg) là một học thuyết kinh dị và đón chào [phương trình Schrödinger](/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_Schr%C3%B6dinger) như một sự giải thoát. Ông cho rằng, cơ học [sóng](/wiki/Chuy%E1%BB%83n_%C4%91%E1%BB%99ng_s%C3%B3ng) sẽ thế chỗ [cơ học lượng tử](/wiki/C%C6%A1_h%E1%BB%8Dc_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%AD), đứa con của ông. Tuy nhiên, khoa học đã vượt qua những nghi vấn của Planck. Và [định luật Planck](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_Planck) vốn là phát kiến trong thời nghiên cứu trẻ tuổi của Planck giờ đây có giá trị cho chính ông khi nhìn nhận các phát kiến khác của giới trẻ: *Một chân lí khoa học mới thường không thắng bằng cách thuyết phục những người phản đối và họ tự thú là được dạy, mà qua việc những người này dần dần qua đời cũng như thế hệ đang lên được làm quen với chân lí ngay từ đầu.*
### Chế độ độc tài
[Đức quốc xã](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_X%C3%A3) và [Thế chiến thứ hai](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai)[ [sửa](/w/index.php?title=Max_Planck&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Max_Planck&action=edit§ion=11)]
Khi Đức quốc xã nắm quyền năm 1933 thì Planck đã 74 tuổi. Ông phải chứng kiến sự kiện bạn bè đồng nghiệp bị trục xuất khỏi văn phòng làm việc, bị hạ nhục và chứng kiến việc hàng trăm nhà nghiên cứu phải ra khỏi nước Đức. Một lần nữa, ông áp dụng khẩu lệnh "
*ráng chịu đựng và tiếp tục làm việc*", thỉnh cầu những nhà vật lí muốn xuất cảnh ở lại, và ông cũng thành công phần nào trong việc này (ví dụ như trường hợp [Heisenberg](/wiki/Werner_Heisenberg)). [Hahn](/wiki/Otto_Hahn) hỏi Planck là có thể nào tụ hợp một số giáo sư được công nhận để làm một kháng thư chống lại việc đối xử các nhà vật lí gốc Do Thái, và Planck ứng đáp như sau: " *Nếu ông tụ họp 30 người như vậy thì hôm sau 150 người khác đến phản đối, vì họ muốn có chỗ làm của những người kia.*" Trong trường hợp [Fritz Haber](/wiki/Fritz_Haber) Planck thậm chí đến nơi [Hitler](/wiki/Adolf_Hitler) để can thiệp – dĩ nhiên là hoàn toàn vô ích. Haber mất năm 1934 tại hải ngoại.
Một năm sau, với tư cách là chủ tịch hội KWG (từ năm 1930), Planck tổ chức một buổi tưởng niệm Haber một cách thách thức. Ông cũng tạo điều kiện cho một loạt khoa học gia gốc Do Thái làm việc trong các học viện của KWG.
Năm 1936, nhiệm kì chủ tịch KWG của Planck chấm dứt, và vì sự thúc đẩy của chế độ Đức quốc xã nên ông từ khước việc ra ứng cử một lần nữa.
Dần dần, bầu không khí chính trị ngày càng gắt gao.
[Johannes Stark](/wiki/Johannes_Stark), đại biểu của nhánh Vật lí Aryan ( *Arische Physik*) và chủ tịch viện Vật lí kĩ thuật đế quốc (Physikalisch-Technische Reichsanstalt) lăng mạ Planck trong một tờ báo của SS; [Sommerfeld](/wiki/Arnold_Sommerfeld) và [Heisenberg](/w/index.php?title=Heisenberg&action=edit&redlink=1) bị gọi là "Do Thái trắng" ("weiße Juden") và ông gây nhiều điểm bất đồng trong toàn ngành Vật lí lí thuyết. "Văn phòng khoa học trung ương" tìm hiểu về gia phả của Planck nhưng chỉ đạt được một kết quả vô vị là ông chỉ có 1/16 máu Do Thái.
Năm 1938, Planck ăn mừng sinh nhật 80 tuổi. Trong khi cuộc tổ chức long trọng của DPG đang diễn biến thì nhà vật lí học ngưiời Pháp
[Louis de Broglie](/wiki/Louis_de_Broglie) được nhận mề đai Max Planck - ngay trước khi thế chiến bắt đầu. Planck nhận được hơn 900 lời chúc mừng và ông đã đích thân hồi đáp từng lá thư.
Cuối năm 1938, học viện vật lí bị kiểm soát theo kiểu
[Gleichschaltung](/w/index.php?title=Gleichschaltung&action=edit&redlink=1), Planck từ chức vì phản đối. Mặc dù tuổi đã cao nhưng ông vẫn thường đi thuyết giảng, ví dụ như năm 1937 đi các nước ở Biển Đông châu Âu ( *Baltic States*) với bài thuyết nổi danh là "Tôn giáo và khoa học tự nhiên" ("Religion und Naturwissenschaft") và vào năm 1943, ông còn chinh phục nổi vài ngọn núi trên 3000m ở rặng Alps.
Trong thế chiến thứ hai, quân Đồng Minh liên tục tiến hành các chiến dịch ném bom khiến Planck và vợ ông phải rời Berlin đến chỗ ở riêng bên sông Elbe. Ông viết năm 1942: "
*Tôi khát khao trải qua hoạn nạn và được sống cho đến khi chứng kiến bước ngoặc, khởi điểm của sự thăng tiến*". Năm 1942, căn nhà của ông tại Berlin bị bom đạn tàn phá. Trong những tuần cuối của cuộc chiến, gia đình ông sa vào biên giới của phe Đồng Minh. Cuối cùng, sau chiến tranh, ông được đưa về nhà của cô cháu tại Göttingen.
### Những năm cuối[
[sửa](/w/index.php?title=Max_Planck&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Max_Planck&action=edit§ion=12)]
Ngay sau chiến tranh, Hiệp hội Kaiser-Wilhelm (
*Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft*) được lập lại với sự chỉ đạo từ Göttingen; chính quyền chiếm đóng Anh bắt đặt tên khác và vì vậy, [Hiệp hội Max-Planck](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_h%E1%BB%99i_Max-Planck&action=edit&redlink=1) ( *Max-Planck-Gesellschaft*) được kiến lập (kể từ tháng 2 năm 1948). Planck lại giữ ghế chủ tịch hội về mặt hình thức.
Mặc dù các vấn đề sức khoẻ ngày càng tăng nhưng Planck vẫn tiếp tục đi thuyết giảng. Năm 1946, ông tham dự các buổi lễ của Hiệp hội hoàng gia (
*Royal Society*) nhân dịp kỉ niệm ngày sinh nhật thứ 300 của [Newton](/wiki/Isaac_Newton) với tư cách là người Đức duy nhất được mời. Ngày [4 tháng 10](/wiki/4_th%C3%A1ng_10) năm [1947](/wiki/1947), Planck qua đời sau khi bị té và nhiều cơn [tai biến mạch máu não](/wiki/Tai_bi%E1%BA%BFn_m%E1%BA%A1ch_m%C3%A1u_n%C3%A3o) khác.
## Quan điểm tôn giáo[
[sửa](/w/index.php?title=Max_Planck&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Max_Planck&action=edit§ion=13)]
Planck tận tụy và bền bỉ trung thành với
[đạo Thiên chúa](/wiki/Thi%C3%AAn_Ch%C3%BAa_gi%C3%A1o) từ thời thơ ấu cho đến khi mất nhưng ông cũng rất rộng mở với những quan điểm và [tôn giáo](/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o) khác và không hài lòng với những đòi hỏi về niềm tin không được thắc mắc của các tổ chức của nhà thờ Đức quốc xã.
Thiên Chúa mà Planck tin là một đấng toàn năng, biết tất cả, nhân từ nhưng không thể hiểu được, ngập tràn tất cả mọi thứ, biểu hiện bằng các biểu tượng, bao gồm các
[định luật vật lý](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_v%E1%BA%ADt_l%C3%BD). Quan điểm của ông có thể đã được thúc đẩy bởi một cách nhìn trái ngược của [Einstein](/wiki/Albert_Einstein) và [Schrödinger](/wiki/Erwin_Schr%C3%B6dinger) - chống lại những nhà thực chứng, tổng kết chủ quan thế giới của cơ học lượng tử vũ trụ của [Bohr](/wiki/Niels_Bohr), [Heisenberg](/wiki/Werner_Heisenberg) và những người khác. Planck quan tâm đến chân lý và vũ trụ ngoài tầm quan sát, và phản đối [chủ nghĩa vô thần](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_v%C3%B4_th%E1%BA%A7n) như là một nỗi ám ảnh với các biểu tượng.
Planck xem những nhà khoa học như một con người của trí tưởng tượng và niềm tin, "đức tin" được hiểu tương tự như "có một giả thuyết chấp nhận được" ("having a working hypothesis"). Ví dụ, các nguyên tắc của
[quan hệ nhân quả](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87u_%E1%BB%A9ng_v%E1%BA%ADt_l%C3%BD&action=edit&redlink=1) là không đúng hay sai mà là một hành động của đức tin. [[2]](#cite_note-2)
## Huy chương và vinh dự[
[sửa](/w/index.php?title=Max_Planck&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Max_Planck&action=edit§ion=14)] [Huy chương Lorentz](/wiki/Huy_ch%C6%B0%C6%A1ng_Lorentz)1927
- "Pour le Mérite" dành cho khoa học và nghệ thuật 1915 (Planck là chủ tịch hội trao huân chương này từ 1930 trở đi)
[Giải Nobel Vật lý](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_V%E1%BA%ADt_l%C3%BD)năm 1918 (được trao năm 1919)
- Huân chương con ó của Đế quốc Đức năm 1928
- Huy chương Max-Planck (1928, cùng với
[Einstein](/wiki/Albert_Einstein); giải này được tặng bởi DPG năm 1928) [Giải Goethe](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Goethe)năm 1945
- Tiến sĩ danh dự của các đại học Frankfurt, München (TH), Rostock, Berlin(TH), Graz, Athen, Cambridge, London và Glasgow
- Viện sĩ
[Viện hàn lâm giáo hoàng về Khoa học](/wiki/Vi%E1%BB%87n_h%C3%A0n_l%C3%A2m_gi%C3%A1o_ho%C3%A0ng_v%E1%BB%81_Khoa_h%E1%BB%8Dc) [Tiểu hành tinh 1069](/wiki/1069_Planckia)được gọi để tôn vinh Planck là "Stella Planckia" (1938)
- Từ năm 1957 đến 1971, các đồng tiền 2-DM của Đức mang hình của Max Planck.
## Tác phẩm[
[sửa](/w/index.php?title=Max_Planck&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Max_Planck&action=edit§ion=15)]
- Planck, Max. (1897).
*Vorlesungen über Thermodynamik*
- Planck, Max. (1900).
*"*Annalen der Physik, vol. 1. no 4. April, pg. 719-37. [Entropy and Temperature of Radiant Heat](http://www.iee.org/publish/inspec/prodcat/1900A01446.xml)."
- Planck, Max. (1901). "
*".* [On the Law of Distribution of Energy in the Normal Spectrum](http://theochem.kuchem.kyoto-u.ac.jp/Ando/planck1901.pdf) [Annalen der Physik](/w/index.php?title=Annalen_der_Physik&action=edit&redlink=1), vol. 4, p. 553 ff.
## Đọc thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Max_Planck&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Max_Planck&action=edit§ion=16)]
- Aczel, Amir D.
*Entanglement*, Chapter 4. (Penguin, 2003) [ISBN 9780452284579](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780452284579)
- Heilbron, J. L.
*The Dilemmas of an Upright Man: Max Planck and the Fortunes of German Science*(Harvard, 2000) [ISBN 0674004396](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0674004396) [Pickover, Clifford A.](/w/index.php?title=Clifford_A._Pickover&action=edit&redlink=1) *Archimedes to Hawking: Laws of Science and the Great Minds Behind Them*, Oxford University Press, 2008, [ISBN 978-0195336115](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780195336115)
- Rosenthal-Schneider, Ilse
*Reality and Scientific Truth: Discussions with Einstein, von Laue, and Planck*(Wayne State University, 1980) [ISBN 0-8143-1650-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0814316506)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Max_Planck&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Max_Planck&action=edit§ion=17)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Max_Planck&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Max_Planck&action=edit§ion=18)]
|
|![]()
[Max Planck](//commons.wikimedia.org/wiki/Max_Planck?uselang=vi) [Max Planck trong Dimiþox](http://fc05.deviantart.net/fs70/f/2014/032/b/0/max_planck_in_dimi_box_by_dimibox-d74qtkp.png) [Max-Planck-Gesellschaft](http://www.mpg.de/) [Tiểu sử Max Planck (tiếng Đức)](http://www.dhm.de/lemo/html/biografien/PlanckMax)của Viện bảo tàng lịch sử Đức tại Berlin [Luận án Tiến sĩ của Max Planck: "Luận về nguyên tắc thứ hai của nhiệt động lực học"](http://dochost.rz.hu-berlin.de/dissertationen/historisch/planck-max/HTML/) [http://www.mpg.es.bw.schule.de/allgemein/maxplanck/main.htm](http://www.mpg.es.bw.schule.de/allgemein/maxplanck/main.htm) [http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Planck.html](http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Mathematicians/Planck.html) [http://www.chemie.uni-bremen.de/stohrer/biograph/planck.htm](http://www.chemie.uni-bremen.de/stohrer/biograph/planck.htm)Tiểu sử và tổng quan về tác bài viết của Planck [Định luật bức xạ của Planck](http://www.mikomma.de/planck/planck1.html) [nghe Planck](http://www.suppose.de/texte/planck.html) [Max Planck và cuộc cách mạng lượng tử](http://360.thuvienvatly.com/bai-viet/nhan-vat/2382-max-planck-va-cuoc-cach-mang-luong-tu)(tiếng Việt) Thuvienvatly.com
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Max_Planck&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Max_Planck&action=edit§ion=19)]
|
|
|
|![]()


text:
Những vị thần trong Tôn giáo Ai Cập cổ đại
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Tôn giáo Ai Cập cổ đại là một tôn giáo đa thần. Nhưng những vị thần phụ chỉ là hỗ trợ cho những thần chính và họ không có trách nhiệm bảo vệ cho những thứ ở dưới trần gian. Những vị thần chính thì ngược lại. Họ bảo vệ, che chở cho con người, thú vật, cây cối... đến ngay cả nội tạng trong cơ thể người chết và nước sông Nin. Trong số đó có một nhóm nhỏ các thần là có biểu tượng riêng. Chẳng hạn: Ra, thần Mặt Trời, có biểu tượng là chiếc đĩa Mặt Trời. Sau đây là những vị thần chính của Ai Cập:
- Geb và Nut - Hai vị thần, một là nam (Geb) là thần đất, có biểu tượng là một con ngỗng đực - hai là nữ (Nut) là nữ thần bầu trời
- Hapy - Thần sông Nin có đầu cừu
- Hathor - Nữ thần tình yêu và âm nhạc, có biểu tượng là con bò cái
- Heget (hoặc Heqet) - Nữ thần của những đứa trẻ và sự màu mỡ, có biểu tượng là một con ếch
- Horus - Vua của các pharaoh, thần có đầu chim ưng có biểu tượng là mắt Wedjat và lôi trượng (là anh em của thần Anubis).
- Isis - Nữ thần của các bà mẹ, có biểu tượng là ngai vàng, đĩa mặt trời, sừng bò và cây sung dâu
- Iusaaset - Nữ thần của các vùng đất
- Khepri - Thần bình minh, có biểu tượng là hoa ly xanh hoặc con bọ cánh cứng.
- Khnum - Thần khởi đầu và thần nước, có biểu tượng là bàn xoay gốm
- Khonsu - Thần Mặt Trăng, có biểu tượng là đĩa Mặt Trăng
- Kuk - Thần bóng đêm
- Maahes - Thần chiến tranh đầu sư tử, con trai của Bastet
- Maat - Nữ thần công lý và chính nghĩa, có biểu tượng là cọng lông
- Mafdet - Nữ thần đầu sư tử, có biểu tượng là con sư tử hoặc cầy mongoose
- Meretseger - Nữ thần đầu rắn, người bảo vệ cho những lăng mộ hoàng gia, có biểu tượng là con rắn hổ mang
- Meskhenet - Nữ thần của những đứa trẻ, có biểu tượng là tử cung con bò
- Menhit - Nữ thần chiến tranh
- Monthu - Thần chiến tranh, có biểu tượng là đĩa Mặt Trời và con dao
- Min - Thần của những vùng đất màu mỡ, có biểu tượng là rau diếp
- Mnevis - Con bò đực thiêng của Heliopolis
- Mut - Nữ thần Mặt Trăng, có biểu tượng là chim kền kền
- Nefertem - Thần của ngành y học và thần sắc đẹp
- Neith - Nữ thần khởi đầu, săn bắn và nữ thần chết, có biểu tượng là cái cung, cái khiên và hai mũi tên bắt chéo nhau
- Nekhbet - Nữ thần kền kền ở Miền Thượng Ai Cập, có biểu tượng là con kền kền trên vương miện pharaoh
- Nephthys - Nữ thần Bóng đêm, có biểu tượng là cái nhà và vải bọc xác ướp
- Nu (hoặc Naunet) - Thần nước và thần vực thẳm
- Osiris - Trước kia là 1 pharaoh đức độ, sau khi bị Seth giết thì ngài được Anubis hồi sinh và trở thành vua của thế giới bên kia có màu xanh lá cây biểu thị cho sự tái sinh, là cha của 2 vị thần quan trọng của Ai Cập là thần Anubis và thần Horus, có biểu tượng là gậy uốn cong và cái đập lúa.
- Ptah - Thần sáng tạo và quyền lực có màu xanh, có biểu tượng là con bò đực Apis
- Qebui - Thần gió Bắc
- Ra - Thần Mặt Trời, buổi sáng là con bọ hung đẩy đĩa mặt trời lên, trưa và chiều là chim ưng đội đĩa mặt trời, tối là con cừu đực lăn đĩa mặt trời xuống núi.
- Ra-Horakhty - Thần Mặt Trời và bầu trời, ghép lại từ Ra-thần Mặt Trời và người cháu là thần Horus-thần bầu trời.
- Sekhmet - Nữ thần chiến tranh đầu sư tử
- Serket - Nữ thần bảo vệ và nữ thần bọ cạp, có biểu tượng là con bọ cạp
- Sobek - Thần sông Nin có đầu cá sấu, màu mỡ, người bảo trợ cho Quân đoàn và quân sự Ai Cập thời cổ đại
- Seth - Thần bão tố, sấm sét và sa mạc, là em trai và là người đã từng hại chết Osiris có đầu quái thú thường bị nhầm lẫn là Anubis hoặc cha của Anubis.
- Seshat - Nữ thần bản thảo và trí thức
- Shu - Thần gió và không khí
- Tatenen - Thần thiên nhiên
- Taweret - Nữ thần của trẻ sơ sinh
- Tefnut - Nữ thần hơi ẩm, có biểu tượng là con mèo hoặc sư tử
- Thoth - Thần thông thái và Mặt Trăng có đầu cò thường đi theo sau thần Horus và thần Anubis.
- Wadjet - Nữ thần rắn ở Miền Hạ Ai Cập, có biểu tượng là con rắn trên vương miện pharaoh
- Wadj-wer - Thần màu mỡ
- Wepwawet - Thần linh cẩu của Miền Thượng Ai Cập
- Wosret - Nữ thần chiến binh Ai Cập, thấp hơn các thần chiến tranh
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
-
Yggdrasill.jpg
Cây tần bì Yggdrasil trong thần thoại Bắc Âu

markdown:
# Những vị thần trong Tôn giáo Ai Cập cổ đại
** là một Tôn giáo Ai Cập cổ đại** [tôn giáo](/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o)đa thần. Nhưng những vị [thần](/wiki/Th%E1%BA%A7n)phụ chỉ là hỗ trợ cho những [thần](/wiki/Th%E1%BA%A7n)chính và họ không có trách nhiệm bảo vệ cho những thứ ở dưới trần gian. Những vị [thần](/wiki/Th%E1%BA%A7n)chính thì ngược lại. Họ bảo vệ, che chở cho [con người](/wiki/Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di), [thú vật](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt), [cây cối](/wiki/C%C3%A2y)... đến ngay cả nội tạng trong cơ thể người [chết](/wiki/Ch%E1%BA%BFt)và [nước](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc) [sông Nin](/wiki/S%C3%B4ng_Nin). Trong số đó có một nhóm nhỏ các [thần](/wiki/Th%E1%BA%A7n)là có biểu tượng riêng. Chẳng hạn: [Ra](/wiki/Ra_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)), thần [Mặt Trời](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di), có biểu tượng là chiếc [đĩa Mặt Trời](/w/index.php?title=%C4%90%C4%A9a_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di&action=edit&redlink=1). Sau đây là những vị [thần](/wiki/Th%E1%BA%A7n)chính của [Ai Cập](/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp):
|
|
Một phần của loạt bài
|
|![]()
**Niềm tin chủ yếu** [Tín ngưỡng](/w/index.php?title=T%C3%ADn_ng%C6%B0%E1%BB%A1ng_Ai_C%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1) **·** [Linh hồn](/w/index.php?title=Linh_h%E1%BB%93n_%C4%91%E1%BB%91i_v%E1%BB%9Bi_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ai_C%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1) **·** [Duat](/w/index.php?title=Duat&action=edit&redlink=1) **·** [Con số](/w/index.php?title=C%C3%A1c_con_s%E1%BB%91_trong_t%C3%ADn_ng%C6%B0%E1%BB%A1ng_Ai_C%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1) **·** [Đa thần giáo](/wiki/%C4%90a_th%E1%BA%A7n_gi%C3%A1o) **Tập quán** [Amun](/wiki/Amun) **·** [Amunet](/w/index.php?title=Amunet&action=edit&redlink=1) **·** [Anubis](/wiki/Anubis) **·** [Anuket](/w/index.php?title=Anuket&action=edit&redlink=1) **·** [Apep](/wiki/Apep) **·** [Apis](/w/index.php?title=Apis_(th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i_Ai_C%E1%BA%ADp)&action=edit&redlink=1) **·** [Aten](/wiki/Aten) **·** [Atum](/wiki/Atum) **·** [Bastet](/w/index.php?title=Bastet_(th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i)&action=edit&redlink=1) **·** [Bat](/w/index.php?title=Bat_(th%E1%BA%A7n)&action=edit&redlink=1) **·** [Bes](/w/index.php?title=Bes&action=edit&redlink=1) **·** [Bốn người con của Horus](/wiki/B%E1%BB%91n_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_con_c%E1%BB%A7a_Horus) **·** [Geb](/wiki/Geb) **·** [Hapy](/w/index.php?title=Hapy&action=edit&redlink=1) **·** [Hathor](/wiki/Hathor) **·** [Heka](/w/index.php?title=Heka_(th%E1%BA%A7n)&action=edit&redlink=1) **·** [Heqet](/w/index.php?title=Heqet&action=edit&redlink=1) **·** [Horus](/wiki/Horus) **·** [Isis](/wiki/Isis) **·** [Khepri](/w/index.php?title=Khepri&action=edit&redlink=1) **·** [Khnum](/w/index.php?title=Khnum&action=edit&redlink=1) **·** [Khonsu](/w/index.php?title=Khonsu&action=edit&redlink=1) **·** [Kuk](/w/index.php?title=Kuk&action=edit&redlink=1) **·** [Maahes](/w/index.php?title=Maahes&action=edit&redlink=1) **·** [Ma'at](/w/index.php?title=Ma%27at&action=edit&redlink=1) **·** [Mafdet](/w/index.php?title=Mafdet&action=edit&redlink=1) **·** [Menhit](/w/index.php?title=Menhit&action=edit&redlink=1) **·** [Meretseger](/w/index.php?title=Meretseger&action=edit&redlink=1) **·** [Meskhenet](/w/index.php?title=Meskhenet&action=edit&redlink=1) **·** [Monthu](/wiki/Monthu) **·** [Min](/w/index.php?title=Min_(th%E1%BA%A7n)&action=edit&redlink=1) **·** [Mnevis](/w/index.php?title=Mnevis&action=edit&redlink=1) **·** [Mut](/wiki/Mut) **·** [Neith](/w/index.php?title=Neith&action=edit&redlink=1) **·** [Nekhbet](/w/index.php?title=Nekhbet&action=edit&redlink=1) **·** [Nephthys](/wiki/Nephthys) **·** [Nu](/w/index.php?title=Nu_(th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i)&action=edit&redlink=1) **·** [Nut](/w/index.php?title=Nut_(th%E1%BA%A7n)&action=edit&redlink=1) **·** [Osiris](/wiki/Osiris) **·** [Pakhet](/w/index.php?title=Pakhet&action=edit&redlink=1) **·** [Ptah](/wiki/Ptah) **·** [Ra](/wiki/Th%E1%BA%A7n_Ra) **·** [Ra-Horakhty](/w/index.php?title=Ra-Horakhty&action=edit&redlink=1) **·** [Reshep](/w/index.php?title=Reshep&action=edit&redlink=1) **·** [Satis](/w/index.php?title=Satis&action=edit&redlink=1) **·** [Sekhmet](/w/index.php?title=Sekhmet&action=edit&redlink=1) **·** [Seker](/w/index.php?title=Seker&action=edit&redlink=1) **·** [Selket](/w/index.php?title=Selket&action=edit&redlink=1) **·** [Sobek](/w/index.php?title=Sobek&action=edit&redlink=1) **·** [Sopdu](/w/index.php?title=Sopdu&action=edit&redlink=1) **·** [Set](/wiki/Set_(th%E1%BA%A7n)) **·** [Seshat](/w/index.php?title=Seshat&action=edit&redlink=1) **·** [Shu](/wiki/Shu_(th%E1%BA%A7n_Ai_C%E1%BA%ADp)) **·** [Taweret](/w/index.php?title=Taweret&action=edit&redlink=1) **·** [Tefnut](/w/index.php?title=Tefnut&action=edit&redlink=1) **·** [Thoth](/wiki/Thoth) **·** [Wadjet](/w/index.php?title=Wadjet&action=edit&redlink=1) **·** [Wadj-wer](/w/index.php?title=Wadj-wer&action=edit&redlink=1) **·** [Wepwawet](/w/index.php?title=Wepwawet&action=edit&redlink=1) **·** [Wosret](/w/index.php?title=Wosret&action=edit&redlink=1) **Tài liệu** [Amduat](/w/index.php?title=Amduat&action=edit&redlink=1) **·** [Sách hơi thở](/w/index.php?title=S%C3%A1ch_h%C6%A1i_th%E1%BB%9F&action=edit&redlink=1) **·** [Sách hang](/w/index.php?title=S%C3%A1ch_hang&action=edit&redlink=1) **·** [Sách chết](/w/index.php?title=S%C3%A1ch_ch%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1) **·** [Sách Trái Đất](/w/index.php?title=S%C3%A1ch_Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t&action=edit&redlink=1) **·** [Sách cổng](/w/index.php?title=S%C3%A1ch_c%E1%BB%95ng&action=edit&redlink=1) **·** [Sách địa ngục](/w/index.php?title=S%C3%A1ch_%C4%91%E1%BB%8Ba_ng%E1%BB%A5c&action=edit&redlink=1) **Khác**
|Tên||Tên Ai Cập||Hình||Biểu tượng cho|
|
|
|
|
![ Aker.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1c/Aker.svg/100px-Aker.svg.png)
![ Aker.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1c/Aker.svg/100px-Aker.svg.png)
[phà](/wiki/Ph%C3%A0)đưa người [chết](/wiki/Ch%E1%BA%BFt)sang [thế giới bên kia](/w/index.php?title=Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_b%C3%AAn_kia&action=edit&redlink=1) [Ammit](/w/index.php?title=Ammit&action=edit&redlink=1)
|
|
![ Ammit.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/60/Ammit.svg/100px-Ammit.svg.png)
![ Ammit.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/60/Ammit.svg/100px-Ammit.svg.png)
[Am-heh](/w/index.php?title=Am-heh&action=edit&redlink=1)
|
|
[Amun](/wiki/Amun)
|
|
![ Amun.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Amun.svg/100px-Amun.svg.png)
![ Amun.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Amun.svg/100px-Amun.svg.png)
[thần](/wiki/Th%E1%BA%A7n) [Đầu Cừu](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A7u_C%E1%BB%ABu&action=edit&redlink=1) [Amunet](/w/index.php?title=Amunet&action=edit&redlink=1)
|
|
![ Amunet-Luxor.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Amunet-Luxor.jpg/100px-Amunet-Luxor.jpg)
![ Amunet-Luxor.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Amunet-Luxor.jpg/100px-Amunet-Luxor.jpg)
[Anuket](/w/index.php?title=Anuket&action=edit&redlink=1)
|
|
![ Anuket.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Anuket.svg/100px-Anuket.svg.png)
![ Anuket.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Anuket.svg/100px-Anuket.svg.png)
[sông Nin](/wiki/S%C3%B4ng_Nin), có biểu tượng là cây sậy. [Anubis](/wiki/Anubis)
|
|
![ Anubis standing.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6d/Anubis_standing.svg/100px-Anubis_standing.svg.png)
![ Anubis standing.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6d/Anubis_standing.svg/100px-Anubis_standing.svg.png)
[ướp xác](/wiki/X%C3%A1c_%C6%B0%E1%BB%9Bp)có đầu [chó sói](/wiki/S%C3%B3i_x%C3%A1m), biểu tượng là cái đập lúa (hoặc là lưỡi hái) và cán cân công lí (là anh em của thần Horus). [Apep](/wiki/Apep)
|
|
![ Apep 1.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/Apep_1.jpg/100px-Apep_1.jpg)
![ Apep 1.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/Apep_1.jpg/100px-Apep_1.jpg)
[rắn](/wiki/R%E1%BA%AFn) [địa ngục](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_ng%E1%BB%A5c)độc ác [Arensnuphis](/w/index.php?title=Arensnuphis&action=edit&redlink=1)
|
|
[Apis](/wiki/Ong_m%E1%BA%ADt)
|
|
![ Louvres-antiquites-egyptiennes-p1020068.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Louvres-antiquites-egyptiennes-p1020068.jpg/100px-Louvres-antiquites-egyptiennes-p1020068.jpg)
![ Louvres-antiquites-egyptiennes-p1020068.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Louvres-antiquites-egyptiennes-p1020068.jpg/100px-Louvres-antiquites-egyptiennes-p1020068.jpg)
[bò](/wiki/B%C3%B2)đực thiêng của [Ptah](/wiki/Ptah) [Aten](/wiki/Aten)
|
|
![ Aten.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/Aten.svg/100px-Aten.svg.png)
![ Aten.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/Aten.svg/100px-Aten.svg.png)
[Amenhotep IV](/wiki/Akhenaton)(tức [Akhenaten](/wiki/Akhenaton)) sáng lập ra với ý muốn rằng [Tôn giáo Ai Cập](/w/index.php?title=T%C3%B4n_gi%C3%A1o_Ai_C%E1%BA%ADp&action=edit&redlink=1)là [tôn giáo](/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o)độc thần. Aten có biểu tượng là [đĩa Mặt Trời](/w/index.php?title=%C4%90%C4%A9a_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di&action=edit&redlink=1)tỏa sáng, khác với [đĩa Mặt Trời](/w/index.php?title=%C4%90%C4%A9a_M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di&action=edit&redlink=1)thông thường [Ash](/w/index.php?title=Ash&action=edit&redlink=1)
|
|
![ Ash.png](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Ash.png/100px-Ash.png)
![ Ash.png](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Ash.png/100px-Ash.png)
[Atum](/wiki/Atum)
|
|
![ Atum.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Atum.svg/100px-Atum.svg.png)
![ Atum.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Atum.svg/100px-Atum.svg.png)
[bọ cánh cứng](/wiki/B%E1%BB%8D_c%C3%A1nh_c%E1%BB%A9ng) [Banebdjedet](/w/index.php?title=Banebdjedet&action=edit&redlink=1)
|
|
![ Banebdjed Tomb KV19.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/Banebdjed_Tomb_KV19.jpg/100px-Banebdjed_Tomb_KV19.jpg)
![ Banebdjed Tomb KV19.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/Banebdjed_Tomb_KV19.jpg/100px-Banebdjed_Tomb_KV19.jpg)
[Mendes](/wiki/Mendes) [Bakha](/w/index.php?title=Bakha&action=edit&redlink=1) [bò](/wiki/B%C3%B2)thiêng của [Ai Cập](/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp) [Bat](/w/index.php?title=Bat&action=edit&redlink=1) [Nữ thần](/wiki/N%E1%BB%AF_th%E1%BA%A7n)với gương mặt của [người](/wiki/Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di), tai và sừng bò [Bes](/w/index.php?title=Bes&action=edit&redlink=1) ![ IAM 3317T - Statue of Bes.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c0/IAM_3317T_-_Statue_of_Bes.jpg/100px-IAM_3317T_-_Statue_of_Bes.jpg)
![ IAM 3317T - Statue of Bes.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c0/IAM_3317T_-_Statue_of_Bes.jpg/100px-IAM_3317T_-_Statue_of_Bes.jpg)
[đàn ông](/wiki/Nam_gi%E1%BB%9Bi)lùn [Bastet](/w/index.php?title=Bastet&action=edit&redlink=1)
|
|
![ Bastet.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/Bastet.svg/100px-Bastet.svg.png)
![ Bastet.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/Bastet.svg/100px-Bastet.svg.png)
[Nữ thần](/wiki/N%E1%BB%AF_th%E1%BA%A7n) [hoàng hôn](/wiki/Ho%C3%A0ng_h%C3%B4n), có biểu tượng là con [mèo](/wiki/M%C3%A8o) [Bốn người con của Horus](/wiki/B%E1%BB%91n_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_con_c%E1%BB%A7a_Horus) ![ Four sons of Horus.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/Four_sons_of_Horus.svg/100px-Four_sons_of_Horus.svg.png)
![ Four sons of Horus.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/Four_sons_of_Horus.svg/100px-Four_sons_of_Horus.svg.png)
[Horus](/wiki/Horus)bảo vệ cho [phổi](/wiki/Ph%E1%BB%95i), [gan](/wiki/Gan), [dạ dày](/wiki/D%E1%BA%A1_d%C3%A0y), [ruột](/wiki/Ru%E1%BB%99t)của [xác ướp](/wiki/X%C3%A1c_%C6%B0%E1%BB%9Bp), có biểu tượng là bốn chiếc bình đầu bốn anh em, bên trong đựng nội tạng [xác ướp](/wiki/X%C3%A1c_%C6%B0%E1%BB%9Bp) [Geb](/wiki/Geb)và [Nut](/w/index.php?title=Nut_(th%E1%BA%A7n_tho%E1%BA%A1i)&action=edit&redlink=1)- Hai vị thần, một là [nam](/wiki/Nam_gi%E1%BB%9Bi)(Geb) là thần đất, có biểu tượng là một con [ngỗng đực](/wiki/Ng%E1%BB%97ng)- hai là [nữ](/wiki/Ph%E1%BB%A5_n%E1%BB%AF)(Nut) là [nữ thần](/wiki/N%E1%BB%AF_th%E1%BA%A7n) [bầu trời](/wiki/B%E1%BA%A7u_tr%E1%BB%9Di) [Hapy](/w/index.php?title=Hapy&action=edit&redlink=1)- Thần [sông Nin](/wiki/S%C3%B4ng_Nin)có đầu [cừu](/wiki/C%E1%BB%ABu_nh%C3%A0) [Hathor](/wiki/Hathor)- [Nữ thần](/wiki/N%E1%BB%AF_th%E1%BA%A7n) [tình yêu](/wiki/T%C3%ACnh_y%C3%AAu)và [âm nhạc](/wiki/%C3%82m_nh%E1%BA%A1c), có biểu tượng là con [bò](/wiki/B%C3%B2)cái [Heget](/w/index.php?title=Heget&action=edit&redlink=1)(hoặc Heqet) - Nữ thần của những đứa trẻ và sự màu mỡ, có biểu tượng là một con [ếch](/wiki/B%E1%BB%99_Kh%C3%B4ng_%C4%91u%C3%B4i) [Horus](/wiki/Horus)- Vua của các [pharaoh](/wiki/Pharaon), thần có đầu [chim ưng](/wiki/Chim_%C6%B0ng)có biểu tượng là [mắt Wedjat](/w/index.php?title=M%E1%BA%AFt_Wedjat&action=edit&redlink=1)và lôi trượng (là anh em của thần Anubis). [Isis](/wiki/Isis)- [Nữ thần](/wiki/N%E1%BB%AF_th%E1%BA%A7n)của các bà mẹ, có biểu tượng là ngai vàng, [đĩa mặt trời](/w/index.php?title=%C4%90%C4%A9a_m%E1%BA%B7t_tr%E1%BB%9Di&action=edit&redlink=1), sừng bò và cây sung dâu [Iusaaset](/w/index.php?title=Iusaaset&action=edit&redlink=1)- [Nữ thần](/wiki/N%E1%BB%AF_th%E1%BA%A7n)của các vùng đất [Khepri](/w/index.php?title=Khepri&action=edit&redlink=1)- Thần [bình minh](/wiki/R%E1%BA%A1ng_%C4%91%C3%B4ng), có biểu tượng là [hoa ly xanh](/w/index.php?title=Hoa_ly_xanh&action=edit&redlink=1)hoặc con [bọ cánh cứng](/wiki/B%E1%BB%8D_c%C3%A1nh_c%E1%BB%A9ng). [Khnum](/w/index.php?title=Khnum&action=edit&redlink=1)- Thần khởi đầu và thần [nước](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc), có biểu tượng là bàn xoay [gốm](/wiki/G%E1%BB%91m) [Khonsu](/w/index.php?title=Khonsu&action=edit&redlink=1)- Thần [Mặt Trăng](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng), có biểu tượng là [đĩa Mặt Trăng](/w/index.php?title=%C4%90%C4%A9a_M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng&action=edit&redlink=1) [Kuk](/w/index.php?title=Kuk&action=edit&redlink=1)- Thần bóng [đêm](/wiki/%C4%90%C3%AAm) [Maahes](/w/index.php?title=Maahes&action=edit&redlink=1)- Thần [chiến tranh](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh)đầu [sư tử](/wiki/S%C6%B0_t%E1%BB%AD), con trai của [Bastet](/w/index.php?title=Bastet&action=edit&redlink=1) [Maat](/w/index.php?title=Maat&action=edit&redlink=1)- [Nữ thần](/wiki/N%E1%BB%AF_th%E1%BA%A7n)công lý và chính nghĩa, có biểu tượng là cọng lông [Mafdet](/w/index.php?title=Mafdet&action=edit&redlink=1)- [Nữ thần](/wiki/N%E1%BB%AF_th%E1%BA%A7n)đầu [sư tử](/wiki/S%C6%B0_t%E1%BB%AD), có biểu tượng là con [sư tử](/wiki/S%C6%B0_t%E1%BB%AD)hoặc [cầy mongoose](/w/index.php?title=C%E1%BA%A7y_mongoose&action=edit&redlink=1) [Meretseger](/w/index.php?title=Meretseger&action=edit&redlink=1)- Nữ thần đầu [rắn](/wiki/R%E1%BA%AFn), người bảo vệ cho những [lăng mộ](/wiki/M%E1%BB%99)hoàng gia, có biểu tượng là con [rắn hổ mang](/wiki/R%E1%BA%AFn_h%E1%BB%95_mang) [Meskhenet](/w/index.php?title=Meskhenet&action=edit&redlink=1)- Nữ thần của những đứa trẻ, có biểu tượng là tử cung con [bò](/wiki/B%C3%B2) [Menhit](/w/index.php?title=Menhit&action=edit&redlink=1)- Nữ thần [chiến tranh](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh) [Monthu](/wiki/Monthu)- Thần [chiến tranh](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh), có biểu tượng là đĩa Mặt Trời và con [dao](/wiki/Dao) [Min](/wiki/Min)- Thần của những vùng đất màu mỡ, có biểu tượng là rau diếp [Mnevis](/w/index.php?title=Mnevis&action=edit&redlink=1)- Con bò đực thiêng của [Heliopolis](/w/index.php?title=Heliopolis&action=edit&redlink=1) [Mut](/wiki/Mut,_Mersin)- Nữ thần [Mặt Trăng](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%C4%83ng), có biểu tượng là chim [kền kền](/wiki/K%E1%BB%81n_k%E1%BB%81n) [Nefertem](/w/index.php?title=Nefertem&action=edit&redlink=1)- Thần của ngành [y học](/wiki/Y_h%E1%BB%8Dc)và thần [sắc đẹp](/wiki/%C4%90%E1%BA%B9p) [Neith](/w/index.php?title=Neith&action=edit&redlink=1)- Nữ thần khởi đầu, săn bắn và nữ thần [chết](/wiki/Ch%E1%BA%BFt), có biểu tượng là cái cung, cái khiên và hai mũi tên bắt chéo nhau [Nekhbet](/w/index.php?title=Nekhbet&action=edit&redlink=1)- Nữ thần [kền kền](/wiki/K%E1%BB%81n_k%E1%BB%81n)ở Miền Thượng Ai Cập, có biểu tượng là con [kền kền](/wiki/K%E1%BB%81n_k%E1%BB%81n)trên vương miện [pharaoh](/wiki/Pharaon) [Nephthys](/wiki/Nephthys)- Nữ thần Bóng [đêm](/wiki/%C4%90%C3%AAm), có biểu tượng là cái [nhà](/wiki/Nh%C3%A0)và vải bọc [xác ướp](/wiki/X%C3%A1c_%C6%B0%E1%BB%9Bp) [Nu](/wiki/Nu)(hoặc Naunet) - Thần [nước](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc)và thần vực thẳm [Osiris](/wiki/Osiris)- Trước kia là 1 [pharaoh](/wiki/Pharaon)đức độ, sau khi bị Seth giết thì ngài được [Anubis](/wiki/Anubis)hồi sinh và trở thành [vua](/wiki/Vua)của [thế giới bên kia](/w/index.php?title=Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_b%C3%AAn_kia&action=edit&redlink=1)có màu xanh lá cây biểu thị cho sự tái sinh, là cha của 2 vị thần quan trọng của Ai Cập là thần [Anubis](/wiki/Anubis)và thần [Horus](/wiki/Horus), có biểu tượng là gậy uốn cong và cái đập lúa. [Ptah](/wiki/Ptah)- Thần sáng tạo và quyền lực có màu xanh, có biểu tượng là con [bò](/wiki/B%C3%B2)đực [Apis](/w/index.php?title=B%C3%B2_%C4%91%E1%BB%B1c_Apis&action=edit&redlink=1) [Qebui](/w/index.php?title=Qebui&action=edit&redlink=1)- Thần [gió Bắc](/w/index.php?title=Gi%C3%B3_B%E1%BA%AFc&action=edit&redlink=1) [Ra](/wiki/Ra_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng))- Thần [Mặt Trời](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di), buổi sáng là con [bọ hung](/wiki/B%E1%BB%8D_hung)đẩy [đĩa mặt trời](/w/index.php?title=%C4%90%C4%A9a_m%E1%BA%B7t_tr%E1%BB%9Di&action=edit&redlink=1)lên, trưa và chiều là [chim ưng](/w/index.php?title=Chi_c%E1%BA%AFt&action=edit&redlink=1)đội [đĩa mặt trời](/w/index.php?title=%C4%90%C4%A9a_m%E1%BA%B7t_tr%E1%BB%9Di&action=edit&redlink=1), tối là con [cừu](/wiki/C%E1%BB%ABu_nh%C3%A0)đực lăn [đĩa mặt trời](/w/index.php?title=%C4%90%C4%A9a_m%E1%BA%B7t_tr%E1%BB%9Di&action=edit&redlink=1)xuống núi. [Ra-Horakhty](/w/index.php?title=Ra-Horakhty&action=edit&redlink=1)- Thần [Mặt Trời](/wiki/M%E1%BA%B7t_Tr%E1%BB%9Di)và [bầu trời](/wiki/B%E1%BA%A7u_tr%E1%BB%9Di), ghép lại từ Ra-thần Mặt Trời và người cháu là thần Horus-thần bầu trời. [Sekhmet](/w/index.php?title=Sekhmet&action=edit&redlink=1)- Nữ thần chiến tranh đầu sư tử [Serket](/w/index.php?title=Serket&action=edit&redlink=1)- Nữ thần bảo vệ và nữ thần [bọ cạp](/wiki/B%E1%BB%8D_c%E1%BA%A1p), có biểu tượng là con [bọ cạp](/wiki/B%E1%BB%8D_c%E1%BA%A1p) [Sobek](/w/index.php?title=Sobek&action=edit&redlink=1)- Thần sông Nin có đầu [cá sấu](/wiki/C%C3%A1_s%E1%BA%A5u), màu mỡ, người bảo trợ cho Quân đoàn và quân sự [Ai Cập](/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp)thời cổ đại [Seth](/wiki/Seth)- Thần [bão tố](/wiki/B%C3%A3o), sấm sét và [sa mạc](/wiki/Hoang_m%E1%BA%A1c), là em trai và là người đã từng hại chết Osiris có đầu quái thú thường bị nhầm lẫn là [Anubis](/wiki/Anubis)hoặc cha của Anubis. [Seshat](/w/index.php?title=Seshat&action=edit&redlink=1)- Nữ thần [bản thảo](/wiki/B%E1%BA%A3n_th%E1%BA%A3o)và [trí thức](/wiki/Tr%C3%AD_th%E1%BB%A9c) [Shu](/wiki/Shu)- Thần [gió](/wiki/Gi%C3%B3)và [không khí](/wiki/Kh%C3%AD_quy%E1%BB%83n_Tr%C3%A1i_%C4%90%E1%BA%A5t) [Tatenen](/w/index.php?title=Tatenen&action=edit&redlink=1)- Thần [thiên nhiên](/wiki/T%E1%BB%B1_nhi%C3%AAn) [Taweret](/w/index.php?title=Taweret&action=edit&redlink=1)- Nữ thần của trẻ sơ sinh [Tefnut](/w/index.php?title=Tefnut&action=edit&redlink=1)- Nữ thần hơi ẩm, có biểu tượng là con [mèo](/wiki/M%C3%A8o)hoặc [sư tử](/wiki/S%C6%B0_t%E1%BB%AD) [Thoth](/wiki/Thoth)- Thần thông thái và Mặt Trăng có đầu [cò](/w/index.php?title=C%C3%B2&action=edit&redlink=1)thường đi theo sau thần [Horus](/wiki/Horus)và thần [Anubis](/wiki/Anubis). [Wadjet](/w/index.php?title=Wadjet&action=edit&redlink=1)- Nữ thần [rắn](/wiki/R%E1%BA%AFn)ở Miền Hạ Ai Cập, có biểu tượng là con [rắn](/wiki/R%E1%BA%AFn)trên vương miện [pharaoh](/wiki/Pharaon) [Wadj-wer](/w/index.php?title=Wadj-wer&action=edit&redlink=1)- Thần màu mỡ [Wepwawet](/w/index.php?title=Wepwawet&action=edit&redlink=1)- Thần [linh cẩu](/wiki/Linh_c%E1%BA%A9u)của Miền Thượng Ai Cập [Wosret](/w/index.php?title=Wosret&action=edit&redlink=1)- Nữ thần chiến binh [Ai Cập](/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp), thấp hơn các thần chiến tranh
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Nh%E1%BB%AFng_v%E1%BB%8B_th%E1%BA%A7n_trong_T%C3%B4n_gi%C3%A1o_Ai_C%E1%BA%ADp_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Nh%E1%BB%AFng_v%E1%BB%8B_th%E1%BA%A7n_trong_T%C3%B4n_gi%C3%A1o_Ai_C%E1%BA%ADp_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit§ion=1)]
-
Yggdrasill.jpg
Cây tần bì Yggdrasil trong thần thoại Bắc Âu

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1054 hit (1), cp1053 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Set-Cookie: WMF-Last-Access=05-Oct-2015;Path=/;HttpOnly;Expires=Fri, 06 Nov 2015 00:00:00 GMT


text:
Příbor
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Příbor là một thị trấn thuộc huyện Nový Jičín, vùng Moravskoslezský, Cộng hòa Séc.[1]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “Struktura území ČR od 1.1.2008 do 1.1.2012 - xls”. Truy cập ngày 8 tháng 8 năm 2012.
Tham Khao

markdown:
# Příbor
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Příbor|
|—
|![ Pribor.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/25/Pribor.jpg/250px-Pribor.jpg)
![ Pribor.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/25/Pribor.jpg/250px-Pribor.jpg)
|
|![]()
**Hiệu kỳ** ![ Hiệu huy của Příbor](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Pribor_CZ_CoA.jpg/100px-Pribor_CZ_CoA.jpg)
![ Hiệu huy của Příbor](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Pribor_CZ_CoA.jpg/100px-Pribor_CZ_CoA.jpg)
**Hiệu huy** ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Flag_of_the_Czech_Republic.svg/22px-Flag_of_the_Czech_Republic.svg.png)
[Cộng hòa Séc](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%A9c) [Vùng](/w/index.php?title=V%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%A9c&action=edit&redlink=1) [Moravskoslezský](/wiki/Moravia%E2%80%93Silesia_(v%C3%B9ng)) [Huyện](/w/index.php?title=Huy%E1%BB%87n_c%E1%BB%A7a_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%A9c&action=edit&redlink=1) [Nový Jičín](/wiki/Nov%C3%BD_Ji%C4%8D%C3%ADn_(huy%E1%BB%87n)) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CET](/wiki/Gi%E1%BB%9D_chu%E1%BA%A9n_Trung_%C3%82u)( [UTC+1](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) [CEST](/wiki/Gi%E1%BB%9D_M%C3%B9a_h%C3%A8_Trung_%C3%82u)( [UTC+2](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) [NUTS 5](/wiki/C%C3%A1c_v%C3%B9ng_c%E1%BB%A7a_Li%C3%AAn_minh_ch%C3%A2u_%C3%82u) **Příbor** là một [thị trấn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8B_tr%E1%BA%A5n_c%E1%BB%A7a_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%A9c&action=edit&redlink=1) thuộc huyện [Nový Jičín](/wiki/Nov%C3%BD_Ji%C4%8D%C3%ADn_(huy%E1%BB%87n)), vùng [Moravskoslezský](/wiki/Moravia%E2%80%93Silesia_(v%C3%B9ng)), [Cộng hòa Séc](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%A9c). [[1]](#cite_note-1)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=P%C5%99%C3%ADbor&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=P%C5%99%C3%ADbor&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [“Struktura území ČR od 1.1.2008 do 1.1.2012 - xls”](http://www.czso.cz/csu/klasifik.nsf/i/ii_struktura_uzemi_ceske_republiky/). Truy cập ngày 8 tháng 8 năm 2012.
Tham Khao

X-Cache: cp1065 hit (1), cp1053 frontend miss (0)


text:
Quận Gosfandi, Sar-e Pol
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Gosfandi là một quận thuộc tỉnh Sar-e Pol, Afghanistan. Dân số thời điểm năm 1999 là người.[1]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “Districts of Afghanistan” (bằng tiếng Anh). statoids.com. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2012.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- “Geonames Database”. Cơ quan Tình báo Địa không gian Quốc gia. Truy cập ngày 11 tháng 5 năm 2011.

markdown:
# Quận Gosfandi, Sar-e Pol
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Gosfandi|
|— Quận —|
|
|![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Afghanistan.svg/22px-Flag_of_Afghanistan.svg.png)
[Afghanistan](/wiki/Afghanistan) [Tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Afghanistan) [Sar-e Pol](/w/index.php?title=Sar-e_Pol&action=edit&redlink=1) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) **Gosfandi** là một [quận](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_c%E1%BB%A7a_Afghanistan&action=edit&redlink=1) thuộc tỉnh [Sar-e Pol](/w/index.php?title=Sar-e_Pol&action=edit&redlink=1), [Afghanistan](/wiki/Afghanistan). Dân số thời điểm năm 1999 là người. [[1]](#cite_note-1)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Gosfandi,_Sar-e_Pol&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Gosfandi,_Sar-e_Pol&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [“Districts of Afghanistan”](http://www.statoids.com/yaf.html)(bằng tiếng Anh). statoids.com. Truy cập ngày 14 tháng 6 năm 2012.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Gosfandi,_Sar-e_Pol&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%ADn_Gosfandi,_Sar-e_Pol&action=edit§ion=2)] [“Geonames Database”](http://geonames.nga.mil/ggmagaz/). [Cơ quan Tình báo Địa không gian Quốc gia](/w/index.php?title=C%C6%A1_quan_T%C3%ACnh_b%C3%A1o_%C4%90%E1%BB%8Ba_kh%C3%B4ng_gian_Qu%E1%BB%91c_gia&action=edit&redlink=1). Truy cập ngày 11 tháng 5 năm 2011.

X-Cache: cp1053 miss (0), cp1053 frontend miss (0)


text:
Sétif
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Sétif (tiếng Ả Rập: سطيف) là một thanh phố thủ phủ của tỉnh Sétif của Algérie. Thành phố có tổng diện tích km², trong đó diện tích đất là km², dân số theo ước tính năm 2005 là 246.379 người. Đây là thành phố lớn thứ 7 Algérie.

markdown:
# Sétif
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Sétif** ( [tiếng Ả Rập](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp): سطيف) là một [thanh phố](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_Alg%C3%A9rie) thủ phủ của [tỉnh](/w/index.php?title=T%E1%BB%89nh_c%E1%BB%A7a_Alg%C3%A9rie&action=edit&redlink=1) [Sétif](/wiki/S%C3%A9tif_(t%E1%BB%89nh)) của [Algérie](/wiki/Alg%C3%A9rie). Thành phố có tổng diện tích km², trong đó diện tích đất là km², dân số theo ước tính năm 2005 là 246.379 người. Đây là [thành phố lớn thứ 7 Algérie](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_Alg%C3%A9rie).

X-Cache: cp1052 miss (0), cp1053 frontend miss (0)


text:
San Bartolo Coyotepec
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
San Bartolo Coyotepec là một đô thị thuộc bang Oaxaca, Mexico. Năm 2005, dân số của đô thị này là 8015 người.[1]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ “Municipalities of Mexico”. Truy cập ngày 11 tháng 8 năm 2012.

markdown:
# San Bartolo Coyotepec
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|San Bartolo Coyotepec|
|—
|![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Flag_of_Mexico.svg/22px-Flag_of_Mexico.svg.png)
[Mexico](/wiki/M%C3%A9xico) [Bang](/wiki/Ph%C3%A2n_c%E1%BA%A5p_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_Mexico) [Oaxaca](/wiki/Oaxaca) [San Bartolo Coyotepec](/w/index.php?title=San_Bartolo_Coyotepec,_Oaxaca&action=edit&redlink=1) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CST](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_Trung_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-6](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) [CDT](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D_mi%E1%BB%81n_Trung_(B%E1%BA%AFc_M%E1%BB%B9))( [UTC-5](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Ph%E1%BB%91i_h%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF)) **San Bartolo Coyotepec** là một [đô thị](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_c%E1%BB%A7a_Mexico&action=edit&redlink=1) thuộc bang [Oaxaca](/wiki/Oaxaca), [Mexico](/wiki/M%C3%A9xico). Năm 2005, dân số của đô thị này là 8015 người. [[1]](#cite_note-1)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=San_Bartolo_Coyotepec&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=San_Bartolo_Coyotepec&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [“Municipalities of Mexico”](http://www.statoids.com/ymx.html). Truy cập ngày 11 tháng 8 năm 2012.


text:
Trợ giúp
Thể loại:Nhà tâm lý học Pháp
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới:
menu
,
tìm kiếm
Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
Nhà tâm lý học Pháp
Các trang trong thể loại “Nhà tâm lý học Pháp”
3 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 3 trang.
F
Franccoise Dolto
L
Jacques Lacan
Gustave Le Bon
Lấy từ “
https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thể_loại:Nhà_tâm_lý_học_Pháp&oldid=15661255
”
Thể loại
:
Người Pháp theo nghề nghiệp
Nhà tâm lý học theo quốc tịch
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Thể loại
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Đọc
Sửa đổi
Sửa mã nguồn
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Xem nhanh
Trang Chính
Nội dung chọn lọc
Tin tức
Bài viết ngẫu nhiên
Thay đổi gần đây
Quyên góp
Tương tác
Hướng dẫn
Giới thiệu Wikipedia
Cộng đồng
Thảo luận chung
Giúp sử dụng
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Khoản mục Wikidata
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản để in ra
Ngôn ngữ khác
Afrikaans
العربية
Asturianu
Беларуская
Български
Català
Čeština
Dansk
English
Español
Esperanto
Euskara
Français
Frysk
한국어
Հայերեն
Íslenska
Italiano
עברית
ქართული
Latina
Македонски
Nederlands
日本語
Norsk bokmål
Polski
Português
Русский
Slovenčina
Slovenščina
Suomi
Svenska
Türkçe
Українська
中文
Sửa liên kết
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 13:39 ngày 11 tháng 2 năm 2014.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công/Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Xem
Điều khoản Sử dụng
để biết thêm chi tiết.
Wikipedia® là thương hiệu đã đăng ký của
Wikimedia Foundation, Inc.
, một tổ chức phi lợi nhuận.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wikipedia
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Phiên bản di động

markdown:
# Thể loại:Nhà tâm lý học Pháp
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|![]()
[Nhà tâm lý học Pháp](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Psychologists_from_France?uselang=vi)
## Các trang trong thể loại “Nhà tâm lý học Pháp”
3 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 3 trang.
|
|![]()
3 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 3 trang.

X-Cache: cp1054 miss (0), cp1053 frontend miss (0)